.

K

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220342

WIELKA ENCYKLOPEDIA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

r

*\è-

<JS>

r u ^

I    o

° la i 3

<;

%\

êr

CT)

CD

<P

§>

A03B0JTEH0 U,EH3yP0H) Bajimaua — 11 Ima 1898 r.

Akc. Nr.

F.

Hml.

Falkland Lucy us z Cary, wicehrabia (* r. 1610—-f 1643), był członkiem Długiego Parlamentu, gdzie należał do oppozycyi przeciw polityce Strafforda i Lauda. Zamianowany przez Karola I, 1 stycznia 1642, sekretarzem stanu, dokładał na tern stanowisku wszelkich starań, ażeby zapobiedz wojnie domowej, a kiedy mu się to nie udało, zginął samochcąc w bitwie pod Newbury. Napisał: „A Discourse of infaillibi-lity” (Londyn 1660), „A Speech concerning epi-scopacy” (tamże 1641), etc. Grossart ogłosił w r. 1870 zbiorek jego poezyj („Poems” Londyn). F. zajmuje pewne stanowisko w liistoryi myśli religijnej w Anglii, albowiem dokoła niego grupowali się ci teolodzy wolnomyślni, którzy usiłowali pogodzić swą teoryę z wnioskami rozumu i doświadczenia i odrzucali powagę tra-dycyi w sprawach wiary.

Falkland, Falklandzkie wyspy, grupa wysp. na oceanie Atlantyckim, na wschód od wybrzeża południowej Patagonii, mniej więcej pod 51 ]/₂° sz. pd. i 59y₂° dł. zd. Gr. Archipelag ten był prawdopodobnie odkryty przez Am. Ves-puci, który podczas burzy w d. 7 kwietnia 1502 r. dostrzegł jakiś ląd pod 52° sz. pd. — płynął wzdłuż niego czas jakiś, poczem opuścił zimny i skalisty kraj i wrócił do Lizbony. — Na tej zapewne podstawie podaje Ribero w swej mapie z r. 1525 grupę wysp w tych stronach i nazywa ją Isias de San son, prawdopodobnie od nazwiska jakiegoś żeglarza hiszpańskiego.—Wyspy te widział także w r 1592 John Davis, od którego przez czas pewien nosiły nazwę Davis Land, a później Hawkins Land, od Ryszarda Hawkinsa, który rzekomo miał je także dostrzedz.—W r. 1689 Anglik Strong nazwał cieśninę rozdzielającą obie wyspy Fal-klandzką, na cześć swego protektora, lorda Fal-klanda; nazwę tę astronom Halley, a później i komodor Byron przenieśli na całą grupę.—Tymczasem francuscy rybacy z St. Mało w Bretanii przybyli tu w r. 1706 i 1708 i nadali wyspom nazwę Isles Malouines, a Hiszpanie zrobili z tego Islas Mal vin as. Kolonizacya francuska rozpoczęła się w r. 1764 pod kierunkiem Bougainville’a, który założył osadę Port-Louis na wschodniej wyspie; w dwa lata później osiedlili się Anglicy na wyspie zachodniej, lecz ją dobrowolnie opuścili w r. 1774, poczem archipelag przeszedł do Hiszpanii, następnie do Argentyny, wreszcie w r. 1835 do W. Brytanii, która od r. 1840 trzyma tu stały garnizon i posiada ważną stacyę dla okrętów, opływających Amerykę południową. Cała grupa składa się z dwóch większych wysp: Wschodniej i Zachodniej oraz paruset drobnych, z których ważniejsze: Pebble, Keppel, Saunders, Beaver, Jazon, Swan i t. d. Ogółem 12 532 km. Q, z ludnością 1 926 głów, w r. 1889. Wybrzeże przeważnie skaliste, poszarpane, pełne zatok, półwyspów i skał podwodnych; morze tu bezustannie wzburzone i pod wpływem ciągłych wiatrów wytwarza olbrzymie fale i bałwany, które stale brzeg niszczą. Wnętrze pagórkowate, miejscami torfiaste; najwyższy szczyt na wschodniej wyspie, Wickliam, dosięga 680 m. a na zachodniej, Mt. Adam, 700 m. nad p. m.—Wzgórza te, zbudowane z łupka i kwarcu, nagie są i skaliste, lecz zawierają w sobie węgiel kamienny oraz rudę żelazną i ołowianą.—Klimat morski, wilgotny, umiarkowany, z niewielkiemi amplitudami (zima—1°, la-to-(-18⁰C.); zimą śnieg rzadko pada, lato chłodne, tak, że pszenica nie dojrzewa; deszcze częste, lecz nie długotrwałe; dnie słoneczne rzadko się trafiają; w ogóle powietrze zdrowe. — Charakterystyczną cechą wysp są częste i często kierunek zmieniające wiatry, mające niekiedy siłę orkanów; one-to sprawiają, że na wyspach nie mogą się utrzymać lasy i krzewy, gdyż niszczący żywioł wszystko z korzeniami wyrywa. — Niektóre gatunki zbóż udają się jako tako. mianowicie żyto i owies, toż samo i warzywa; pastwiska są wyborne, i sprawiają, że główne zajęcie mieszkańców stanowi hodowla zwierząt domowych, zwłaszcza owiec (w r. 1887 przeszło 562 000 sztuk), bydła rogatego (6 200) i koni

Z roślin miejscowych zasługują na

And. S.

Dr J. P.

And. S.

(2 750).

uwagę bujna trawa Tussak (Dactylis caespitosa), szczególnie pożywna dla bydła, oraz rodzaj krzewu balsamowego (Bolax glebaria).—Głównym produktem kraju jest wełna, łój, skóry, rogi, kości; ważną rolę odgrywa też rybołówstwo. — Na r. 1889 wywóz obliczono na 110 000, przywóz na 72 000 f. szt.,—dochód zaś na 8 960. rozchód na 9 100 f. szt.—Rezydencyą gubernatora i siedliskiem rządu jest miasto portowe Staniey-Harbour, położone na wschodniemwybrzeżu Wschodniego F-u; na Zachodnim zaś najznaczniejszą osadą jest Por t-E g m o nt, na maleńkiej wysepce u północnego wybrzeża.—Stosunki pocztowe załatwia niemieckie towarzystwo żeglugi oceanicznej (Kosmos-Linie).

Falkner Tomasz (* w Manczesterze r. 1710 — f podobno w r. 1780), lekarz Jezuita. Po ukończeniu nauk w Londynie puścił się na daleką wyprawę morską, zwiedził Afrykę i Amerykę, przybywszy do Buenos-Ayres, rozchorował się ciężko, i dostawszy się pod opiekę Jezuitów tamtejszych, po wyzdrowieniu wstąpił do ich zgromadzenia; oddawał im przez długie lata usługi jako biegły lekarz i zręczny chirurg. Z licznych prac jego na wzmiankę zasługują: „De anatome-corporis humani“ (Londyn 1754); „A description of Patagonia and the adjoining parts of South America” (Hereford i Londyn 1774) i „Treatise < on American distempers cured by American drugs“ (Londyn 1775).—Por. Dechambre „Diction. encyclop.“ Ser. IV, T. I, str. 167.

Falknów, czes. Falknov, niem. F alk en au, miasto okręgowe w Czechach zachodnich, przy drodze żel. z Karlsbadu do Chebu (Eger). Leży malowniczo między stokami gór Kruszcowych i Lasu Cesarskiego (Kaiserwald), w dolinie rzeki Ochrzy (Eger), do której wpada tu z lewej strony Zwodawa. Jest siedliskiem hetmaństwa okręgowego, sądu, urzędu górniczego, komissa-ryatu finansowego i t. p., ma dwie szkoły miejskie 5-o - klasowe dla chłopców i dziewcząt, szkołę rzemieślniczą, most żelazny na Ochrzy, browar, młyny, przędzalnie bawełny i kilka mniejszych fabryk. Z kościołów wyróżnia się archidekanalny św. Jakóba z r. 1671 i kościół św. Antoniego przy klasztorze Kapucynów. Ludność 5 400 dusz, prawie wyłącznie (96°/₀) Niemców. W okolicy kopalnie węgla brunatnego. Miasto należy do najstarszych w Czechach i sięga początkiem swoim XIII w.; w wojnach: Szmalkaldzkiej i Trzydziestoletniej wiele ucierpiało.

Falknów, F alkę naw a, po niemiecku Falke n a u, w dokumentach łacińskich V a 1 k e n a lub F alkę na, słynne w dziejach Inflant opactwo warowne Cystersów, już przed rokiem 1233 na prawym brzegu rzeki Wassala u uścia jej do Omowży czyli Embachu założone, a zaledwie w roku 1558 zburzone. Zburzenie to atoli nie musiało być całkowitem, gdyż jeszcze w wieku

XVII widniały zdaleka, nietylko główne części opactwa, ale i potężne baszty murów jego obronnych, jak to uwydatniają dokumenty ówczesne, przechowane dotąd w Sztokholmie, wraz z od-nośnemi planami, w wojennem archiwum szwedz-kiem. Widok wspaniałych ruin tego opactwa, w roku 1774 przez Jana Krzystofa Brotzego z natury zrysowany, przekonywa, że i w końcu zeszłego stulecia główne części głośnej niegdyś Falkenawy stosunkowo wcale dobrze były zachowane. Obecnie atoli mało już z murów samego opactwa pozostało. Główną ozdobę tych, i dzisiaj jeszcze bardzo imponujących, zwalisk, stanowią dawne mury obronne, okalające to historyczne opactwo, które kulturę zachodnią w obrębie biskupstwa Dorpackiego przez przeszło trzy wieki gorliwie rozkrzewiało i z bogactw niepomiernych zawsze słynęło. Mury te stanowią czworobok niemal równoległy. Po samym środku części ich zachodniej wznosi się od strony Embachu główna brama warowna, przez dwa potężne bastyony broniona. Przed nią ślady mostów zwodzonych nad głębokiemi fosami, oka-lającemi całą Falkenawę, a które niegdyś zapełniały przeczyste wody, z rzeki Wassali tu przeprowadzone. Jeden ze wspomnianych ba-styonów (obrócony ku stronie południowej), trzyma się dotąd tak dobrze, że zachowały się w nim całkowicie sklepienia piętra jego najniższego. Mur obwodowy, z olbrzymich kamieni wzniesiony, wykazuje na krańcu swoim południowym ślady ogromnej wieży czworogrannej, wykonanej oczywiście przy założeniu opactwa w wieku XIII. Natomiast wieża okrągła, należąca do północno-wschodniej części murów obronnych, a dotąd nieźle zachowana, sięga zaledwie XIV stulecia. Od strony klasztoru przytykają do niej ściany obszernej, trzynawowej kaplicy, w stylu gotyckim, której piękne pro-porcye przechował nam po dzień dzisiejszy plan z wieku XVII, znajdujący się w szwedzkiem archiwum wojennem. Była to kaplica św. Michała Archanioła. Do niejt-o fundował wieczystą lampę Otton Brakel, poseł Zakonu inflanckiego na sobór w Konstancyi, jak o tein przekonywa leżące przed nami świadectwo opata Bertolda z miesiąca marca 1420 roku (Obacz Archiwum rycerstwa inflanckiego tom 217, karta 249). Od strony zachodniej miała ta kaplica wejście poboczne w taki sposób urządzone, że można było wchodzić do niej nie dotykając dziedzińca klasztornego. O ileśmy ze źródeł autentycznych wyśledzić zdołali, imiona opatów w Falkenawie były: Piotr w r. 1234, Wynant w r 1285, Ditmar 1305 r., Jan 1354

r., Albert 1397 r., Bertold 1411—1427 r., Syg-fryd 1475 r., Lambert 1500—1515 r., Krzysz-tofor 1532 i Herman 1553 roku. Cały szereg wspaniałych ich pieczęci posiadamy w licznych archiwach inflanckich oraz w archiwum waty-kańskiem. Wierne podobizny pieczęci tych, od-

G. M.

And. S.

(1873).

i:

dane plastycznie w barwach wosku do ich odcisku użytego, podaje przechowywane w Watykanie dzieło Terra Mariana na karcie 46, miedzioryty zaś onych rozpowszechnił Tolb w swojej „Livländische Brieflade”. W roku 1888 przystąpiło uczone Towarzystwo dorpackie Estońskie do systematycznego oczyszczania ruin opactwa w Falkenawie z rumowisk i gruzów. Znawcy najbardziej podziwiają kryptę głównego kościoła, zakrystyę oraz wspaniały wirydaż, oczyszczony już w całości. Plany i rysunki szczegółowe ogłosił architekt Rajnold Gulcke w zbiorze „Alt Livland” (Lipsk 1898).

Falköping, miasto w szwedzkim okręgu Ska-raborg, między jeziorami Wettern i Wenern, oraz przy drodze żelaznej do Sztokholmu, Góteborga i Jönköpinga, wśród nader żyznej równiny (Fal-bygden), u stóp wyniosłości Mössbjerg; starożytny i piękny kościół; handel zbożem; około 3 000 m-ców. Dnia 24 września 1389 królowa Małgorzata odniosła tu świetne zwycięstwo nad królem szwedzkim Albertem Meklemburczykiem, który dostał się do niewoli ze swym synem Erykiem.

Falkowska z Suchockich Cezarea (druga połowa w. XIX-go), autorka następujących książek dla dzieci, wydanych w Warszawie: „Powieści dla dzieci różnych stanów” (1854), „Podarunek dla małych dzieci na kolędę” (1857); „Nowe powiastki i obrazki dla dzieci różnych stanów i wieku” (tegoż r.), „Dwie suknie, powiastka dla młodego wieku” (1859), „Opowiadania starca, powiastka ludowa” (1861), „Z pracy rąk. Opowiadania powieściowe o niektórych rzemiosłach dla młodocianego wieku”

P. Ohm.

Falkowski Piotr (z Fałkowa), po łacinie zwany Petrus Zirik, Scherzyk, Szyrzyk, Szyrzykon. u Łętowskiego, w „Katalogu biskupów krak.” Scherzyk, czyli Jerzyk z Fałkowa, szlachcic herbu Doliwa, syn Stanisława, biskup krakowski (f 1348 w Awenionie). W r. 1322 kanonik krakowski i podkanclerzy króla Władysława Łokietka; w 1326 proboszcz sandomierski, kanonik kielecki i krakowski. Za Kazimierza był również podkanclerzym, jak za Łokietka, i otrzymał jeszcze probostwo św. Flo-ryana w Krakowie. Po śmierci Jana Grota, biskupa Krakowskiego, wybrany przez kapitułę na jego następcę (mimo, że był tylko subdya-konem), przyjął tę nominacyę, a arcybiskup gnieźnieński obiór jego zatwierdził. Ale potrzebną była jeszcze zgoda Stolicy Apostolskiej, król więc, wyprawiając do Awenionu poselstwo „in arduis Reipublicae negotiis”, polecił je Piotrowi, ażeby przy tej sposobności wyrobił sobie u papieża biskupstwo; towarzyszyli mu: Bodzan-ta z Jankowa, dziekan, oraz kanonicy krakowscy, Mikołaj z Młynów i Bernard z Chmielnika. Klemens VI, który był sobie zarezerwował nominacyę na biskupstwo Krakowskie, o czem ani kapituła, ani Piotr nie wiedzieli, dla utrzymania swej powagi obiór unieważnił; lecz nakazał osobno proces kanoniczny względem Piotra, który tymczasem wyświęcił się na dyako-na, poczerń d. 12 grudnia 1347 r. prekonizowa-ny został na biskupa, a wkrótce potem (prawdopodobnie w lutym 1348), z polecenia papieża, wyświęcony przez biskupa tuskulańskiego, Arnolda. Stolicy swej wszakże nie objął, gdyż, zmęczony pracą i wiekiem, nie mógł powrócić do Krakowa i zmarł 6 czerwca tegoż roku w Awenionie. Paprocki w „Herbach rycerstwa” pisze o nim: „vir tam nobilitate, quam virtuosis operibus insignis”, a Starowolski świadczy, że był to mąż uczony i wysokiego rozsądku, na ubogie miłosierny, pobożny, przy wielu cnotach pięknych. Pozostała po nim z r. 1337 Histo-rya scholastyczna pod imieniem Piotra Szy-rzyka, która w rękopiśinie pergaminowym w połowie zeszłego wieku znajdowała się w bibliotece Załuskich w Warszawie. Co zawierała w sobie, z tytułu niepodobna odgadnąć. — Paprocki „Herby rycerstwa”; Lelewel „Dyploma-tharyusz Polski Średnich Wieków”, t. III; Thei-ner „Veter. Monum.” t. I; Rzyszczewski „Codex diplom.”; Łętowski „Katalog biskupów krakowskich”; Wiszniewski „Historya literatury polsk.”; J. Bartoszewicz „Historya literatury” (pod imieniem Piotr Szyrzyk, i w „Encyklop. Orgelbranda”).

Falkowski Jakób (* 1778—f 1836), ksiądz dominikan, kaznodzieja, urodził się w Kodniu na Podlasiu; otrzymawszy święcenia kapłańskie w 1801    r., słuchał następnie przez lat pięć

wykładów w uniwersytecie wileńskim, później w różnych klasztorach dominikańskich był nauczycielem, a między innemi także w Nowogródku; 1808—9 wykładał literaturę i język ros-syjski, w czasie kiedy uczniem drugiej klasy był tam Mickiewicz. W latach od 1820 do 1829 mieszkał w Wilnie, słynąc kazaniami; był przeorem klasztoru św. Jakóba na Łukiszkach; od r. 1829 do 1832 przeorem klasztoru w De-breczynie, skąd przeniósł się do konwentu w Zabiałach, gdzie umarł. Nie wyliczając tu całego szeregu kazań okolicznościowych, ogłoszonych oddzielnie (znaleźć je można w „Bibliografii” Estreichera I, 484, 485; VI, 202), wymienię zbiorowe wydawnictwa kaznodziejskie, drukowane p. t. „Nowa kaznodziejska biblioteka, zawierająca 12 tomów kazań”; tomów tych wyszło tylko sześć; dwa pierwsze w r. 1823 (Wilno, u Zawadzkiego) i zawierają kazania niedzielne; następne tomy ukazały się tamże w 1827—29 p. t. „Dzieło kaznodziejskie niedzielne i świąteczne”. Nowe wydanie, również w 6-ciu tomach, wydrukowane w r. 1846 (Wilno), p. t. „Biblioteka Kaznodziejska”. Zdaniem ks. Pelczara („Zarys dziejów kaznodziejstwa w kościele katolickim”, Kraków 1896, część II, 327), kazania F-go „zawierają dużo dobrego

w Warszawie 1879, str. 672.

P. Ckm.

materyału, ale są nieco zimne i rozwlekłe”. Prócz kazań ułożył F. bardzo popularną książkę nabożną p. t. „Ogród różany, w którym zawiera się duch nabożeństwa i religii, ku wygodzie wszystkich pobożnych katolików służący” (Wilno 1821). Książka ta miała 8 wydań, ostatnie

P. Ohm.

Falkowski Juliusz, autor dramatyczny i historyk, a raczej pamiętnikarz (urodził się na Podolu w Dubowczyku r. 1813—f w Krakowie

1-go października 1892). Na widowni literackiej wystąpił naprzód z dramatem historycznym, napisanym po francusku, p. t. „Un moment de toute - puissance, drame en 5 actes et 9 tableaux, tiré de l’histoire de Russie” (1605 — 1606). Jest to dramatyzowana historya Dymitra Samozwańca. Przerobił ją następnie i wydał po polsku (w Poznaniu, 1879); a potem o-głosił nowy pięcioaktowy dramat p. t. „Koniec Stuartów” (Kraków 1880). Równocześnie zaczął ogłaszać interesująco pisane „Obrazy z życia kilku ostatnich pokoleń w Polsce”. Pierwszy tom wyszedł r. 1877 i zawiera trzy ustępy:

1) „Zofia z Krasińskich księżna Lubomirska i synowicą jej Franciszka z Krasińskich księżna saska”; 2) „Pruskie czasy w Warszawie”; 3) „Napoleon i Polacy w r. 1806 i 1807”. Tom II, wydany r. 1882 i tom III (w r. 1884) przedstawia nam czasy księstwa Warszawskiego, aż do r. 1812; tom IV (z r. 1886) opisuje pamiętny rok 1812; a tom V, najobszerniejszy (z r.

1887), kreśli dzieje odwrotu Napoleona i przejściowego stanu księstwa Warszawskiego do r. 1815. Oprócz tego wydał F. „Wspomnienia z r. 1848 i 1849” (Poznań 1879) na uczczenie jubileuszu Kraszewskiego.—Życiorys F-go napisał Ludwik Dębicki (w „Czasie” i w odbitce o-sobnej).

Falkowski Jakób Z eb e deus z, Pijar, pierwszy w Polsce filantrop, który zajął się losem głuchoniemych, założyciel instytutu specyalnego w Warszawie (* d. 24 kwietnia 1775 we wsi Budlewo, w parafii Topczewo, w okolicach Białegostoku, w ziemi Bielskiej na Podlasiu, dziś w pow. Bielskim w gub. Grodzieńskiej — f w Warszawie d. 2 września 1848). Biograf jego, ks. Firsiukowski, wywodzi go z tych samych Falkowskich (z Fałkowa) hr. Doliwa, z których w XIV wieku wyszedł biskup krakowski Piotr; on sam nic o tem nie mówi. Ojciec jego był niezamożnym ziemianinem. Poduczywszy go w domu, oddał do Pijarów w Drohiczynie nad Bugiem. Tu Jakób d. 25 lipca 1792 wszedł do nowicyatu. Po ukończeniu nauk dostał nauczycielstwo młodsze w Szczuczynie augustowskim, gdzie Pijarzy mieli swój dom zakonny i szkoły. D. 24 sierpnia otrzymał święcenia kapłańskie; był dalej nauczycielem, odznaczył się i zalecony rządowi, wówczas pruskiemu, przez prowincyała, wyjechał w r. 1803 wraz ze Szweykowskim, później rektorem uniwersytetu warszawskiego, i Zawadzkim, później rektorem szkół wojewódz. w Łomży, do Berlina, aby się wykształcić w zawodzie. Wrócił już w r. 1804 do Szczuczyna, ale nie na długo. Przeniesiony do Drohiczyna, po ustąpieniu Prusaków, już za Izby Edukacyjnej, został rektorem w Szczuczynie (1807), gdzie powstawały nowe szkoły wydziałowe. Tu objął również i probostwo. Zastawszy kościół zruinowany, zrzekł się dochodów i świątynię gruntownie odnowił. W r. 1809 z raportu wizytatora dowiedziała się Izba Ed. o czynnem, torującem nową drogę wychowawczą miłosierdziu F-go nad kalectwem głuchoniemoty. Już w r. 1802 zajął się był nauczyciel szczuczyński 7-letnim Piotrusiem Gą-sowskim, od urodzenia głuchoniemym, i usilnie odtąd pracował nad nauczeniem go mowy. Nauka szła twardo: dopiero w r. 1807 dziecko wydało pierwsze dźwięki mowy artykułowanej, a dopiero w r. 1812 17-letni już młodzieniaszek „mówił jako tako”. W r. 1809 Izba Ed. wezwała F-go do Warszawy; stanął rektor wraz z wychowankiem swoim i przed Izbą i przed Tow. Prz. Nauk, które, poznawszy dobroczynną działalność, d. 24 grudnia tegoż roku wyznaczyło nagrodę za najlepszy sposób nauczania głuchoniemych. Na tem się skończyło; F. wrócił do Szczuczyna. Pracował dalej na rektoracie i nauczycielstwie, oddany kościołowi i szkole, wypędzany z siedziby swej przez wojnę, tułający się po okolicy,—przez czas pewien w Wąsoszu. Z tego okresu zostały w druku dwie z jego mów religijnych, podane przez Estreichera (T. I). W r. 1815 z mówiącym już „jako tako” Piotrusiem zawitał do stolicy; chciał jechać do Wiednia; zabierał z sobą Gąsowskie-go i dwu jeszcze innych. Staszicowi zawdzię-czył 1 800 złotych na podróż (czterech osób) i „potrzebne instrumenta”. Nie był to czas na uprawianie ludzkości. W lipcu 1815 r. wyruszył F. z trzema chłopcami do stolicy Austryi. W Krakowie obdarzono go kanonią przy kolle-giacie WW. Świętych i życzeniami. Szczupły fundusz topniał. W Wiedniu żył filantrop w wielkim niedostatku; osładzała go tylko radość, że mu pozwolono assystować przy wykładach w instytucie Maya, ucznia księdza de TEpće, prowadzonym jego też metodą, migową. To wsłuchy-wanie się i wpatrywanie trwało prawie pół roku, i niedowierzającego własnym siłom człowieka zbyt jednostronnie przerzuciło na biegun przeciwny temu właśnie sposobowi, który na Gą-sowskim, dzięki wprawdzie wyjątkowej usilności, okazał się tak skutecznym. Z biedy wydobył gromadkę tułaczy jeden z Lubomirskich wiedeńskich; co więcej, dał nawet F-u fundusz na zwiedzenie szkół specyalnych i ogólnych w Linz, Gmünd, Ratysbonie, Freising, Monachium (od lutego do kwietnia 1816 r.). W stolicy Bawa-ryi poznał F. młodego lekarza, Jana Siestrzyń-s ki ego (ob.), a dostrzegłszy w nim skłonność

do nauczania głuchoniemych, upatrzył go sobie na przyszłego pomocnika i namówił do wyuczenia się nowego wówczas w Europie kunsztu litografii, którą do programatu zajęć stałych dla głuchoniemych wprowadzić zamierzył. Na początku maja 1816 r. zdał w instytucie wiedeńskim egzamin z umiejętności nauczania głuchoniemych mowy migowej, a mając już gotową rozprawę doktorską, zaraz po przybyciu do Krakowa d. 20 tegoż m. doktoryzował się z filozofii. I tym razem nie wyjeżdżał bez honorów: został jeszcze członkiem korrespondentem T.

N. Krak. (Majer J. „Pogląd hist. na T. N. Kr. etc.” str. 107). Pył w takiej biedzie wraz z wiezionymi chłopcami, że gdyby kapituła krak. nie zebrała była między sobą trochę grosza na wynajęcie galaru, jako statku passażer skiego, i zaopatrzenie kieski podróżnej filantropa, Polski abbé de 1’ Epée nie miałby za co do kraju powrócić. Gdy dopłynął do Warszawy, nikt już o jego posłannictwie nie myślał. Krawiec tylko jakiś na Maryensztadzie przygarnął z litości i jego, i pięciu chłopców, przywiezionych na galarze. W tym samym prawie czasie Iliński w Romanowie na Wołyniu pozwalał milionowy fundusz rozszarpywać blagieroni francuskim na wrzekome nauczanie głuchoniemych (Wolfgang Alex. Pr. „Rys historyczny u-siłowań w uczeniu głuchoniemych i zakładów na ten cel przeznaczonych” Wilno 1830). Po krótkim pobycie w stolicy odjechał F. do Szczuczyna. Wskutek sprawozdania z podróży kom. wyznań relig. i i ośw. publ. zachęciła F-gó do dalszego nauczania głuchoniemych na miejscu, w Szczuczynie. Kapłan-filantrop wyłożył jej niemożność łączenia rektoratu ze specyal-nem nauczycielstwem i nieodpowiedniość miejsca na instytucyę. Uznano słuszność powodów: w środku września 1817 F., zdawszy rektorat szczuczyński, zabrał dzieci głuchonieme i przyjechał z niemi do Warszawy. Gąsowskiego umieścił jako kancelistę w Łomży. Nie był z niego później zadowolony; ale ks. Firsiukowski tego pierwszego głuchoniemego, w Polsce kształconego w mówieniu dźwiękowem, znał w r. 1849 jako poważanego ziemianina, mieszkającego w Jurgielszczyźnie w Augustowskiem. Przyjazd na wezwanie władzy edukacyjnej, już po ustaleniu się położenia politycznego, zakończył się wytworzeniem na początek bardzo skromnej, ale na etat państwa (12 ÜU0 złot.) wziętej uczelni. Umieszczono ją tam, gdzie ks. F. zaraz po przybyciu do Warszawy schronienie znalazł: w koszarach kadeckich (dziś uniwersytet). Tu d. 23 października 1817 r. odbyła się uroczystość otwarcia. F. do pomocy w nauce dobrał sobie owego Siestrzyńskiego i Poznańskiego, do dozoru chłopców—głuchoniemego malarza Józefa Pełczyńskiego; do dozoru dziewcząt i gospod. domowego—M a r y a n n ę Pers (ob.), która do r. 1852 obowiązki te z rządkiem wylaniem się

Enc. Powsz, Ilustr. Zesz. 161. T. XXI,

pełniła, a po wykształceniu się była i nauczycielką. Z etatu wyżyć było niepodobna. Ciasnota mieszkania, niewłaściwość miejsca, brak zupełny sił wyrobionych, szczupłość etatu—utrudniały i nauczanie, i gospodarstwo, i sam nawet porządek w zakładzie. Gdyby nie administra-cya parafii na Solcu, pieniężnie wynagradzane obowiązki katechety wojskowego, wydawanie przekładów powiastek, układanie książek do nabożeństwa (z Hohenlohego „Wzniesienie myśli do do Boga”, wzbogacone autorami polskimi. War szawa 1824; wyd. 6-e Częstochowa 1845), stale przez parę miesięcy w roku nie byłoby za co żyć. Na Wielkanoc 1819 r. już nietylko na święcone, ale nawet na clileb nie starczyło. D, 3 maja

t. r. („Roczn. T. Prz. Nauk T. XIII rok 1820 „Głos ks. Jakóba Falkowskiego”). Towarzystwo Przyjaciół Nauk przyjęło skołatanego męża w poczet swych członków, a uważając temat

W*

Fig. 1. Falkowski Jakób Zebedeusz.

konkursu z r. 1809 za rozwiązany właśnie przpz niego, ofiarowało mu wielki medal złoty z napisem z jednej strony greckim, z drugiej łacińskim (darowany instytutowi, znajdował się w jego zbiorach do roku 1878). Z mowy, 'którą F. wtedy wypowiedział, poznano bieg czynności w p -czynającym się instytucie. Od r. 1821 stale zda-wał rektor sprawę publicznie w broszurach p. n. „wykaz, sprawozdanie, program.“ W r. 1820, gdy już liczba wychowańców doszła do 31, pomoc prywatna umożliwiła przeniesienie zakładu do domu P. P. Wizytek na Krakow. Przedm. (N. 389). Od r. 1821, dzięki stypendyum na 12 chłopców i 6 dziewcząt, etat wzrósł do 38 000 zł. W tż-e roku Siestrzyński, głównie wskutek nieporozumień o metodę, wystąpił, a F., po zniesieniu litografii, która nie szła, przeprowadził ostatecznie organizacyę nauczania i pracy ręcznej głuchoniemych według podziału uczniów na

Dla chłopców były rękodzie-

cztery klasy: Poczynających, Postępujących, Doskonalących się, Kończących. Metodę obrał mieszaną, migowo-głosową, łącząc doraźność i pośpiech francuski z niemiecką rdzennością, do której skłonność w nim samym stwierdził był trud tak samodzielny a płodny nad Gąsowskim. Ks. Szczygielski (ob.),, następca P-go, ks. F i r-si uko wski (ob.), jego pomocnik, znakomity pracownik metodą głosową, sposób nauczania przyjęty przez twórcę nauki głuchoniemych w Polsce uznają za doskonały, z tern tylko ograniczeniem, że wymagał on doskonałych też nauczycieli. Zbyt wiele zajęć ręcznych wprowadzał zasłużony mąż do swego zakładu. Z początku kształcił cieślów, bednarzy, kołodziejów, sztukatorów. Dzieci robiły nadto pudełka, pomagały przy litografii. Po zniesieniu jej marzył F. o drukarni: marzenie to dopiero trzeci po nim następca w r. 1871 urzeczywistnił. Od r. 1821 uczyli się głuchoniemi snycerstwa, rzeźbiarstwa i malarstwa. Dbał

F. wielce o umiejętność rysunku; miał dobrego nauczyciela, Kondratowicza, po którym nastąpił wychowaniec instytutu, Józef Pęczarski, zdolny miniaturzysta. ła następujące: tkactwo, szewctwo, krawiectwo, stolarstwo, ślusarstwo, introligatorstwo. Dziewczęta, prócz robótek kobiecych, uczyły się jeszcze dziania, tkactwa i zajęć około gospodarstwa; pragnął F. udostępnić dla nich i bielenie płótna i wzdychał do odpowiedniej possessyi. Nareszcie w r. 1825 Kom. Wyzn. Rei. i Ośw. Publ. wyjednała ze skarbu fundusz dla Instytutu na grunt pod własną siedzibę. Składki w całym kraju miały dać fundusz na budowę. Ofiarność okazała się oporną. Gdyby nie większe dary Edwarda Lubomirskiego, załóż. Inst. Oftalm., Sonnenberga Berka, właściciela Szmulowizny, i Staszica, nieprędko doczekałby się F. owocu swych znojów. Nie rozumiano dostatecznie potrzeby, nie odczuwano celu: jeden z paniczów arystokratycznych jako składkę od siebie nadesłał grosz z dopiskiem: „Jaki cel, taka i ofiara”. Pomimo przeciwności, d. 26 kwietnia 1826 założył F. kamień węgielny, a w roku 1827 przeniósł już instytut do własnej jego posiadłości przy placu św. Aleksandra, N, 1736, gdzie do dziś dnia istnieje. Instytucya wzrastała i miała już stale kilkudziesięciu wychowańców. Sterownik jej z czterema uczniami wyjechał do Wiednia, aby tam okazać postępy i zyskać skalę porównawczą. W r. 1828 podniesiono etat do 44 000 złot.; ale nie uwzględniano innych zamierzeń ojca i opiekuna głuchoniemych. Według ks. Szczygielskiego, drugiego następcy po F-m, filantrop chciał „probostwo św. Aleksandra raz na zawsze połączyć z instytutem, zarząd instytutu powierzyć zgromadzeniu księży Missyonarzy; w seminaryum (missyonarskiem) zaprowadzić metodę uczenia głuchoniemych; przy instytucie urządzić szkołę nauczycieli wiejskich i tych, oprócz zwykłych nauk, obznajamiać z nauczaniem głuchoniemych; nakoniec wytworzyć stowarzyszenie dobroczynne dla oświecania i wspierania pozbawionych słuchu i mowy”. Daleko odbiegały takie zamysły od najlepszej nawet woli i najmniej zacieśnionych pojęć ludzi kierujących, a ten rozdźwięk zaprawił umysł goryczą; zatruwała go jeszcze niemoralność wychowańców, wychodzących z zakładu, i trudność wyrobienia dobrych nauczycieli, z których niekażdy był księdzem Firsiuko w skini; wreszcie, przy star-ganem już zdrowiu, siły do pracy znikały. Siedm razy przed r. 1830 podawał się F. do dymissyi, nie w zarozumiałości, ale raczej w niedocenianiu sił własnych. W r. 1823 powiedział o sobie- „Rzetelność wymaga jeszcze, abym wyznał, że, trafem na przewodnika instytutu przeznaczony, najmniej do jego wzrostu przyczynić się zdołam, a opieszałością swoją postęp jego wstrzymując, pochwały i nagrody, cnotliwym współpracownikom należne, niegodnie odbieram” („O początku” ob. niżej). Nakoniec, po 14 latach,

d. 1 września (nie d. 24 grudnia t. r., jak x. Firsiukowski) usunął się ze stanowiska. Zajął je uczeń jego szczuczyński, Wawrzyniec Wysocki. Odtąd już tylko jako członek rady nadzorczej instytutu, mając (do r. 1837) probostwo św. Aleksandra, zajmował się nauczaniem u siebie pięciu głuchoniemych i pracą umysłową, zwłaszcza w specyalności, którą sobie był wytworzył. Przetłómaczył znakomite 4-tomowe dzieło Jaegera (Estreicher Karol „Bibl. pois.” I), spisywał spostrzeżenia, uwagi, rady dotyczące nauczania głuchoniemych, układał podręczniki, tłó-maczył powiastki, książki dla młodzieży i dzieci. W r. 1837 zamieszkał w Sejnach przy biskupie Straszyńskim. W r. 1839 wrócił do Warszawy, aby zastępować x. Szczygielskiego, dyrektora instytutu, przez czas pobytu jego za granicą. Zbliżywszy się do Łubieńskich, od 1840 stale przebywał w Guzowie pod Rudą Guzowską i stąd w r. 1842 po raz trzeci wyjechał do Maryenbadu, aby z powrotem zwiedzić wiele zakładów naukowych i spostrzeżeniami swemi wzbogacić ukochany instytut. W r. 1848 mieszkał już napo-wrót w Warszawie. Tu go śmierć zabrała. Ciało pochowano, za szczególnein pozwoleniem, w podziemiach kościoła świętego Aleksandra. W roku 1867 pamięć „chodzącej cnoty“, „ojca, przyjaciela i opiekuna głuchoniemych”, — a jak sam o sobie ten prawdziwie w Chrystusowym duchu prawy człowiek często mawiał — „grzesznika,” „grzesznego Kuby”, ożywiono obchodem półwiekowego istnienia instytutu. W r. 1874 w murach kościoła świętego Aleksandra ustawiono pomnik z marmuru karraryjskiego, a w roku jubileuszowym narodzin, 1875, d. 2 maja, w ogrodzie instytutu—popiersie, roboty samych głuchoniemych.—Początek i koleje żądzy humanitarnej F-go, zajęcie się Gąsowskim, późniejsze przygody do r. 1822 w dziełku „O początku i postępie Inst, Głuchoniem.” (Warszawa 1823); da-

K,.

f w podróży do Amsterdamu

And. S.

rem.

projektem (18 lutego 1892).

Fallingbostel, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Hannowerskiej, regencyi Lineburskiej; piły parowe, fabryka prochu.—Powiat F. w południowej części obszernego stepu wrzosowego, zwanego Linę burs kim (Lüneburger Heide), jest nieurodzajnym i dlatego najmniej zaludnionym w całych Prusiech, gdyż na 983 km. Q, liczy zaledwie 26 000 m-ców.

Fallmerayer Jakób Filip, znakomity historyk i podróżnik (* 1790 r. w Tyrolu w okolicach Brixen — f 1861 r. w Monachium). Był synem prostego wyrobnika, nauki początkowe pobierał w szkole parafialnej w Brixen a w r. 1809 udał się do Salzburga i rozpoczął tam studya teologii, historyi i języków semickich; potem przeniósł się do Landshutu na wydział prawa, wkrótce wszakże opuścił go dla filozofii klasycznej i lingwistyki. Latem r. 1813 zaciągnął się w stopniu podoficera do piechoty bawarskiej i walczył między innemi pod Hanau oraz w wielu bitwach we Fr: ncyi. Po drugim pokoju paryskim, stojąc w Lindau, do przerwanych study ów powrócił, a w r 1818 wziął dy-missyę i został nauczycielem gimnazyalnymw Augsburgu, w 1821

wniejsze w roczn. XIV T. P. N.—obu autorem sam F.—O Falkowskim i jego instytucie mamy w druku: Szczygielski Joz. X. „Pożegnanie zwłok ks. F-go” (d. 4 września 1848 r.; Warszawa 1850); Bogdan Jan X. „Mowa na pogrzebie X. J. F... d. 5 września 1848 r.“ (t-że t. r.

4-to); Firsiukowski Teodor X. (u Estreichera T. I pod „Fisiurkiewicz“) „Przyjaciel i ojciec głuchoniemych ksiądz J. Z. F.“ (Warszawa 1858)); Pa-płoński Jan „Historya Warsz. Instytutu Gł. i Oc.“ („Pamiętnik W. I. Gł. i Oc.”, rok III, IV i VI— 1872,-3,-5); Nowicki Wład. „Ks. Jakób Falkowski, załóż. Inst. warsz. Gł. i Oc.” (Warsz. 1876); Szczygielski J. X. „Ksiądz J. F.” (z rękopismu ogłoszone w powyższym „Pamiętniku” rok XV 1884; rzecz cenna); „Wiad. bist, o Warsz. Inst. Głuch.” („Pamiętnik relig. - moral.” T. I). Nadto artykuły przygodne po czasopismach w stuletnią rocznicę urodzin.—W r. 1849 wyszedł bezimiennie w Warszawie „Wiersz na zgon ks. J. F-go” (4-to, rycina).    s-

Pall albo Rood, do r. 1825 uprawniona w Szkocyi wielka miara długości, równająca się sześciu łokciom szkockim, czyli 18 szkockim stopom = 6'/₂ angielskim Yardom == 5.669 metr.

Fallati J a n, ekonomista niemiecki (* w Hamburgu r. 1809

1855); w r. 1837 był prywatnym docentem, a w 1842 profesorem historyi i statystyki w Tu-bindze. Z jego podniety odbył, się r. 1848 w Jenie kongres w sprawie reformy uniwersytetów niemieckich; sam on wszakże w nim nie uczestniczył, gdyż był wybrany do parlamentu frankfurckiego, w którym należał do lewego środka. W sierpniu tegoż .roku powołany na podsekretarza stanu w ministeryum handlu, usunął się z tego stanowiska i z parlamentu razem z gabinetem Gagerna, w maju 1849 r. Później brał udział w zjeździe gotajskim i w usiłowaniach swego stronnictwa o unię z Wirtembergią. Wróciwszy w r. 1850 do Tubingi, został tam naczelnikiem biblioteki uniwersyteckiej. Napisał: „Einleitung in die Wissenschaft der Statistik” (Tub. 1843); „Die statistischen Vereine der Engländer” (t-że 1840), oraz różne rozprawy w „Zeitschrift für die gesummte Staatswissenschaft”.    —

Fallersleben, Falersleben, miasto.w pruskiej prowincyi Hannowerskiej, regencyi Line-burskiej, powiecie Gifhorn, przy drodze żel. Berlin - Hannower; starożytny kościół, zamek, nadleśnictwo, wielka cukrownia; 1 800 m-ców. Tu urodził się poeta August Hoffmann, nazywany zwykle Hoffmann z F. (* 1798).

Fallières Klemens Armand, polityk francuski (* 6 list. 1841 w Mezin, dep. Lot-et-Ga-ronne), był z początku adwokatem w Nórac oraz merem tego miasta. Wybrany w r. 1876 do parlamentu, przyłączył się do lewicy republikańskiej i dał się wkrótce poznać jako mówca.

Należał do zapalonych zwolenników Gambetty: to też, będąc w maju 1880 zamianowanym przez Constans’a podsekretarzem stanu w ministeryum spraw wewnętrznych, obsadził wszystkie znaczniejsze posady urzędnicze żarliwymi Gambetysta-mi, przez co zapewnił zwycięstwo stronnictwu Gambetty przy wyborach do izby w sierpniu 1881; 7 sierpnia 1882 otrzymał tekę spraw wewnętrznych w gabinecie Duclerca, a po upadku tegoż (20 stycznia 1883) stanął na czele ministeryum tymczasowego, ale już 17 lutego musiał podać się do dymissyi. W listopadzie 1883 Ferry ofiarował mu tekę ministra oświaty, którą.F. piastował do 1 kwietnia 1885.    31 maja

1887 został po raz drugi ministrem spraw wewnętrznych, w gabinecie Rouviera. Na tern stanowisku miał ostry zatarg z radą municypalną Paryża, z powodu zaprojektowanego przez nią związku wszystkich gmin wiejskicłi Francyi. Po bezowocnej próbie utworzenia nowego ministeryum w listopadzie 1887, którą-to missyę powierzył mu jeszcze Grévy, już za jego następcy, Carnot a, F. wszedł jako minister sprawiedliwości do gabinetu Tirarda, a następnie, w drugim gabinecie Tirarda (luty 1889) był ministrem wychowania publicznego. D. 17 marca 1890 objął tekę sprawiedliwości w gabinecie Freycineta i 8 czerwca tegoż roku został obrany senato-Z powodu prowokacyjnych pielgrzymek do Rzymu, urządzanych za approbatą biskupów francuskich, co wywołało głośny zatarg jego z arcybiskupem w Aix, Gouthe-Soulardem, wniósł do parlamentu projekt prawa o stowarzyszeniach, wymierzony przeciw duchowieństwu, i upadł wraz z gabinetem podczas rozpraw nad tym

Hml.

And. S.

progimnazyalnym w Lands-

Dr. j. r.

hucie, a w 1826 profesorem nowozałożonego liceum tamże. Od r. 1831 do 1834 podróżując z generałem Ostermannem - Tołstojem, zwiedził Egipt, Nubię, Palestynę, Syryę, Sporady i Cyklady, ląd stały grecki, i dłuższy czas spędził w Konstantynopolu. W r. 1835 zamianowany członkiem zwyczajnym klasy historycznej w monachijskiej akademii umiejętności, nie otrzymawszy pozwolenia na wykłady w uniwersytecie, opuścił latem 1836 Monachium, zwiedził Francyę południową i Włochy i spędził cztery lata w Genewie u lir. Ostermanna-Tołstoja. W r. 1840 odbył drugą podróż po Wschodzie. Puściwszy się Dunajem na morze Czarne, zatrzymał się przez pewien czas w Trapezuncie oraz w Stambule, zwiedził górę Atos, objechał całą Macedonię, Tessalię, oraz znaczną część Grecyi. Owoce tych podróży ogłosił w przewybornych swoich „Fragmente aus dem Orient” (Sztutgard 1845

r. w 2-ch tomach, wydanie 2-gie, Thomasa, t-że

1877), w których, jak już dawniej w „Geschichte des Halbinsel Morea im Mittelalter”

(1830 — 1836 w 2-ch częściach), jako też w „Abhandlungen über die Entstehung der Neugriechen” (1835), dowodził, że narodowość no-wogrecka całkiem obcą jest Grekom starożytnym, a pochodzi od Słowian. Podczas trzeciej podróży na Wschód, w którą udał się r. 1847 przez Konstantynopol, Brussę i Olimp do Palestyny, Syryi oraz Azyi Mniejszej, otrzymał w marcu 1848 zaproszenie na profesora historyi do Monachium, skąd wybrany był do frankfurckiego parlamentu; ale w r. 1849, za udział w uchwałach sztutgardzkich pozbawiony katedry swojej, mieszkał, jako emigrant polityczny, w Appenzel i St. Gallen, i dopiero w r. 1850, dzięki amne-styi, do Monachium powrócił. Oprócz wielu artykułów dziennikarskich, ogłoszonych w augsburskiej „Allgemeine Zeitung” oraz pomniejszych prac topograficznych, jak np. „Golgotha und das heilige Grab”, „D. Todte Meer”. F. napisał: „Geschichte des Kaisertums Trapezuut” (1827); „0-riginalfragmente, Chroniken etc. zur Geschichte der Kaisertums Trapezunt” (1843—44 w 2-ch częściach); „Das albanische Element in Griechenland” (1857—1860 w 3-ch tomach). Wydanie zbiorowe dzieł F-a,, ogłoszone wraz z życiorysem przez Thomasa w Lipsku, r. 1861, w 3-ch tomach, zawiera oprócz „Neue Fragmente aus dem Orient”, wiele cennych rozpraw pomniejszych.    *

Falloppiego przewód (Canalis Falloppii), ob. Mózg.

Falloppiego trąbka (Tuba F all op piana), ob. Trąbka maciczna.

Falloppio (Fallopius, Faloppia) Gabryel (* w Modenie w r. 1523 —f w Padwie d. 9 października r. 1562), sławny anatom włoski, a zarazem jeden z najznakomitszych lekarzy swego czasu. Niesłychanie zdolny, pracowity i żądzą wiedzy pałający, będąc ubogim, tylko dzięki nadzwyczajnym wysiłkom woli, mrąc głodem, dobił się w nauce stanowiska bardzo wybitnego; niestety, zajmował je zbyt krótko. -Już w r. 1548, mając zaledwie lat 25, powołany został do Ferrary na profesora anatomii; krótko tam nauczał i przeniósł się niebawem do Pizy na takież stanowisko. W r. 1551 objął w Padwie katedry anatomii i botaniki i pozostawał na nieb do-śmierci. Niespożyte są zasługi jego dla anatomii, którą znał wybornie i wzbogacił licznemi odkryciami, przyczem na uznanie osobliwe zasługuje jego wzorowa ścisłość w badaniu, oraz bezstronność w ocenianiu pracy cudzej. Najcelniejsze są poszukiwania jego nad rozwojem kości, jako też nad budową narządu słuchowego. Jako chirurg przyćmiewał wielu współczesnych, a rozprawa przez niego napisana o przymiocie (ob.) należy do najlepszych swego czasu. Za życia wydał tylko jedno dzieło znakomite p. n. „Obser-vationes anatomieae“ (Wenecya 1561, Il tamże 1572, III. Paryż 1562, IV. Kolonia 1562, V. Wenecya 1571, VI tamże 1606, VII w Leydzie 1725 razem z dziełami Vesala); uczeń jego, P. Koy-ter (ob.) ogłosił odczyty jego, opatrzywszy je w rysunki własne p. n. „Lectiones de partibus similaribus et sceletorum explicationes” (Norymberga 1575). Wydanie zbiorowe wszystkiej jego spuścizny naukowej wyszło w Wenecyi 1584 in fol. (toż tamże 1606, i we Frankfurcie n. M. 1600). —Por. Burggraeve „Histoire d’anatomie„ str. 194 i nast., oraz „Biographie médicale.„ T. IV str. 111 i Dezeimeris „Dictionn. histor. de la méd.“ T. II, str. 273.

Falloux Alfred Fryderyk Biotr, hrabia, publicysta i mąż stanu francuski (* 1811 w Angers—f 6 stycznia 1886 w Paryżu). Syn zamożnego kupca andegaweńskiego, któremu Karol X w żarliwości monaichistycznej i religijnej nadał w r. 1825 szlachectwo, przybył w r. 1830 do Paryża i tam, znalazłszy protektorkę w osobie wpływowej prozelitki rossyjskiej, pani Swie-, czyn, ofiarował swe pióro i wymowę na usługi Kościoła i legitymizmu. Po ogłoszeniu dwóch ; większych prac: „Histoire de Louis XI" (Paryż 1840, wyd. 6-te 1881) oraz „Histoire de saint Pie V” (1845, 2 tomy, wyd. 4-te 1869), w których chodziło mu nietyle o historyę, ile o zadokumentowanie swych religijno-politycznych mniemali, został wybrany (1846 roku) do izby deputowanych, gdzie należał do najruchliwszych członków prawicy. Nazajutrz po rewolucyi lutowej oświadczył się ostentacyjnie za nową formą rządu. Zasiadłszy w zgromadzeniu narodo-wem, wywołał krwawe wypadki czerwcowe, domagając się, jako sprawozdawca komissyi, natychmiastowego zamknięcia warsztatów narodowych; nadskakiwał pewien czas Cavaignae’owi, a następnie zbliżył się do Ludwika Napoleona, który, aby otrzymać poparcie ze strony duchowieństwa, zamianował go ministrem wychowania publicznego (20 grudnia 1848). Rzecznik poli-

Hml

And. S.

R.

rynarki i 4 000 m-ców.

tyki klerykalnej, F. popierał z całych sił wyprawę francuską do Rzymu (1849) i opracował reakcyjny projekt prawa o nauczaniu, którego jednak nie zdążył sam wprowadzić w życie; 30 paźdź. 1849 musiał bowiem ustąpić z mini-steryum, gdzie przez swe zbyt jaskrawo objawiane wstecznictwo zaczynał być zawadą prezydentowi. rzplitej. Odtąd zwalczał, zresztą dość ostrożnie, politykę Elizeum w zgromadzeniu pra-wodawczem, a po zamachu stanu 2 grudnia wyjechał do swych dóbr w Andegawii. W r. 1856 zos.tał członkiem Akademii francuskiej. Gorliwy współpracownik dziennika „Correspondant”, którego był jednym z założycieli, prowadził wytrwale, zwłaszcza od czasu wojny włoskiej (1859), kampanię przeciw Cesarstwu i ode-grywał wybitną rolę w stronnictwie k at o 1 i e k o-liberalne m, które tak namiętnie atakował Ludwik Veuillot, a którego szefami byli, obok F., Laeordaire, Montalembert, Dupanloup oraz książę Albert de Broglie. Odsunięty od wyborów 8 lut. 1871 przez legitymistćw czystych, nieu-fającycli mu już oddawna, F. niemniej poza kulisami Zgromadzenia narodowego brał nader czynny udział w intrygach monarchistów, które opóźniły organizacyę rzplitej francuskiej do r. 1875. Jego-wnioski, poparte przez Dupanloup’a (1873), na rzecz fuzyi obu linij dawnego domu królewskiego (Burbonów i Orleanów), ściągnęły nań gwałtowne napaści, a nawet zarzuty zdrady ze strony nieprzejednanych prawicy. Oświadczeniem się zaś na korzyść siedmioletniej prezydentury Mac-Mahona spotęgował jeszcze gniew swych dawnych przyjaciół. Z drugiej strony ultramontanie nie mogli mu darować jego kokietowania z liberalizmem, a biskup w Angers, Freppel, posunął swą zawziętość do tego stopnia, iż go w r. 1876 ekskomunikował, jakkolwiek F. przyczynił się może najwięcej do założenia uniwersytetu katolickiego w jego stolicy biskupiej. Zwalczony zarówno przez prawicę, jak lewicę, F. utracił powoli wszelki kredyt polityczny. Z licznych jego publikacyj, oprócz wymienionych wyżej, są ważniejsze: „M-me Swetchine, sa vie et ses oeuvres” (Paryż 1859, 2 t.; wyd. 15-te 1884); „Questions monarchiques” (1873); „Augustin Cochin” (1874); „L’Evêque d’ Orléans” (1879). Po śmierci jego wydane zostały pamiętniki pod tyt. „Mémoires d’un royaliste” (Paryż 1888, 2 t.). Brat jego, F r y d e r y k (* 181 5—f 1884) był kardynałem.— Por. Du Saussois „Le comte de F.” (Paryż

1886); C. Veuillot „Le comte de F. et ses mémoires” (tamże 1888).

Fall - River, szybko wzrastające miasto w Stanach Zjednoczonych Amer. Półn., w stanie Massachusetts, na samej granicy ze stanem Rhode Island, i przy uściu rzeki Taunton do fiordowa-tej zatoki, Atlantyku.—Dzięki wybornej przystani i krzyżującym się tu drogom żelaznym, handel i przemysł miasta, a wraz- z tem i ludność jego, szybko się podnoszą; gdy w r. 1870 było tu zaledwie 26 766 m-ców,—w r. 1890 liczono ich już 74 391, a obecnie blizko 100 000—Ludność składa się w znacznej części z Irlandczyków.— Z gmachów publicznych wyróżniają się: urząd celny, poczta i 27 kościołów, z których 8 katolickich.—W okolicy łomy granitu.—Są tu fabryki tkanin bawełnianych i pokryć nieprzemakalnych; odlewnie żelaza i t. p.

Fallus (po grecku idócp?)Aoę) męski organ rozrodczy, szczególniej zaś jego obraz, jako symbol twórczej siły przyrody, będący w tern znaczeniu przedmiotem czci u narodów, których redliła zasadzała się na ubóstwieniu sił natury, począwszy od Indyj, aż do brzegów Nilu i morza dońskiego. Kult F-a u Fenicyan łączył się z Adonisem, u Egipcyan z Ozyrysem, u Frygij-czyków z Atysem, u Greków z Dyonizosem;

; wszystkie zaś owe mity w tem się z sobą zgadzały, iż się kojarzyło z niemi pojęcie, że pewne bóstwo pozbawione zostało swojej męskości, a to było symbolem słońca, tracącego zimową porą swoją siłę zapładniającą. Cześć F-a utrzymała się w Grecyi i w Italii aż do wytępienia pogaństwa. Pochody uroczyste z F-em (F a 11 a g o g i a) odbywały się z pieśniami falli-stycznemi (faliikon, czyli ityfallikon), przy różnego rodzaju żartach i igraszkach. Nosiciele (a były też i nosicielki) F-a, wyrobionego grubo z czerwonej skóry i zawieszonego na długiej tyce z drzewa, najczęściej figowego, zwali się Falloforami albo Ityfallami. F. był at-trybutem Pryaposa, Pana i łączył się w wielu względach z Hermesem; noszono go także, zawieszony na szyi, jako amulet, odwracający czary.—O. Jahn „Archeologische Beiträge” (Berlin 1847).—Ob. Lingam.

Falmouth, 1)    F., miasto w angielskiem

hrabstwie Cornwall, nad kanałem La Manche i przy rozszerzonem w kształcie zatoki uśeiu rzeki Fal.—Składa się właściwie z jednej, 2 km. długiej ulicy, ciągnącej się wzdłuż wybrzeża; nad wązkim wjazdem do zatoki góruje zamek Pendennis i fort St. Maws, oba zbudowane przez Henryka VIII-go. Domy wzniesione są przeważnie z ciosowego granitu, i mają jeszcze gdzieniegdzie charakter średniowieczny.—Zamożniejsi kupcy mieszkają zdała od miasta, nad brzegiem morza, lub na przeciwległym, wschodnim brzegu zatoki.-—Pomimo wybornej przystani znaczenie miasta coraz się bardziej obniża na korzyść innych portów kanałowych, jak: Plymouth, Portsmouth lub Southampton; stąd obroty handlowe nieznaczne; dziś jest to tylko ostatnia stacya parowców, udających się do Hiszpanii i Indyj Zachodnich, oraz ulubione kąpielisko morskie; 5 500 m-ców.— 2) F., miasto portowe, na półno-cnem wybrzeżu wielkobrytańskiej wyspy Jamajki (Indye Zachodnie), z trudno dostępną przystanią, fortem, koszarami artylleryi, szpitalem ma-

And. S.

Falowanie, undulacya, ob. Falowy ruch. Teorya f a 1 o w a ń, t e o r y a undulacyjna, ob. Światło.

Falowy ruch, falowanie, undulacya, rozprzestrzenianie się ruchu drgającego w układzie cząstek, przyczem każda cząstka następna drganie swe nieco później rozpoczyna, aniżeli cząstka poprzedzająca. Za początek więc ruchu drgającego uważany być może ruch wahadłowy czyli drgający którejkolwiek cząstki danego ciała, lub w ogólności danego układu punktów materyalnych, związanych między sobą siłami międzycząsteczkowemi. W zwykłym ruchu wahadłowym (ob. Wahadło) przyczyną działającą jest siła ciężkości, zupełnie jednak podobny ruch wywołany być może i siłami innej natury. Ruch drgający cząstek ciała utrzymywany jest pospolicie ich sprężystością (ob. Drganie); cząstka wyprowadzona z położenia równowagi wskutek jakiegokolwiek działania, pod wpływem

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Fig. 2. Fala poprzeczna.

sił przyciągających, wywieranych na nią przez cząstki sąsiednie, wraca do normalnego swego położenia, czyli do położenia, jakie zajmowała w stanie równowagi; tu się jednak nie zatrzymuje, gdyż skutkiem jiabytej prędkości przechodzi na drugą stronę położenia równowagi, w ten sam zupełnie sposób, jak wahadło, a ruch ten drgający utrzymuje się nieograniczenie. Cząstka ta atoli nie jest odosobnioną, w skutek czego ruch jej własny udzielić się musi i cząstkom sąsiednim. Wyobraźmy sobie szereg punktów materyalnych fig. 2, 1), utrzymywanych w stałych i jednakich między sobą odległościach pod wpływem sił, między punktami temi działających. Jeżeli więc punkt którykolwiek szeregu, 1-y na załączonej rycinie, z normalnego położenia swego, czyli z położenia równowagi, wyprowadzony zostanie, posuwa się za nim i cząstka 2-a, która z kolei wywołuje ruch cząstki następnej, tak,

że gdy 1-a cząstka dochodzi skrajnego swego odchylenia, ruch dosięga już pewnej dalszej cząstki układu, która w tej chwili właśnie opuszcza swe położenie równowagi (fig. 2, 2). Gdy teraz cząstka 1-a rozpoczyna ruch powrotny, cząstki dalsze z powodu nabytych prędkości posuwać się będą jeszcze w poprzednim kierunku, dopóki nie dojdą do jednakich oddaleń od swych położeń równowagi, jak i cząstka 1-a, poczem znów pod wpływem cząstek sąsiednich rozpoczynają ruch powrotny, a gdy cząstka 1-a wraca do położenia pierwotnego, ruch cząsteczkowy obejmuje już cząstki dalsze, cały zaś ich układ ma postać, wskazaną na fig. 2, 3. W następnej chwili cząstka 1-a wykracza po za swe położenie równowagi w drugą stronę, a gdy skrajnego swego odchylenia dosięga, rucli cząsteczkowy posunięty jest dalej, jak wskazuje fig. 2, 4. Gdy wreszcie cząstka 1-a odbędzie ostatnią część swego drgnięcia, położenie cząstek ma postać przedstawioną na fig. 2, 5. Ruch przeto drgający jednej cząstki udziela się natychmiast cząstkom dalszym, związanym z nią siłami międzycząstko-wemi, a jeżeli drgania tej cząstki wciąż się powtarzają, to i ruch drgający innych cząstek coraz się dalej rozprzestrzenia. W przypuszczeniach tu obranych szereg punktów w czasie tego ruchu przybiera postać falistą, skąd też pochodzi nazwa ruchu falowego. Droga, o jaką się ruch ten przesuwa w czasie, gdy cząstka jedna kończy całkowite swe drgnięcie czyli oscy-lacyę, nazywa się falą lub * raczej długością fali; każda zaś taka fala składa się z dwu połów, zwanych dołem fali i górą fali. Cząstki jeduakowo od początku każdej takiej półfali oddalone pozostają we wręcz sobie przeciwnych stanach czyli f a z a c h ruchu, posiadają jednakie, ale wręcz sobie przeciwne oddalenia od swych położeń równowagi, jednakie, ale wręcz przeciwne prędkości. Łatwo też wnosimy, że fale dalsze przedstawiają ruch zupełnie podobny (fig. 2, 6); dwie więc cząstki, jednakowo od początku każdej całkowitej fali odległe, pozostają w jednakich fazach ruchu drgającego. Przez prędkość (c) rozchodzenia się ruchu falowego rozumiemy drogę, o jaką ruch ten posuwa się w ciągu sekundy; skoro zaś w czasie (T) jednego drgnięcia ruch rozprzestrzenia się o długość fali, przeto między wielkościami temi zachodzi związek prosty l — cT\ jeżeli zaś przez n oznaczymy liczbę drgań, dokonanych w ciągu 1 sekundy, to T—

Dr. J. P.

hucie, a w 1826 profesorem nowozałożonego liceum tamże. Od r. 1831 do 1834 podróżując z generałem Ostermannem - Tołstojem, zwiedził Egipt, Nubię, Palestynę, Syryę, Sporady i Cy-Jilady, ląd stały grecki, i dłuższy czas spędził w Konstantynopolu. W r. 1835 zamianowany członkiem zwyczajnym klasy historycznej w monachijskiej akademii umiejętności, nie otrzymawszy pozwolenia na wykłady w uniwersytecie, opuścił latem 1836 Monachium, zwiedził Francyę południową i Włochy i spędził cztery lata w Genewie u lir. Ostermanna-Tołstoja. W r. 1840 odbył drugą podróż po Wschodzie. Puściwszy się Dunajem na morze Czarne, zatrzymał się przez pewien czas w Trapezuncie oraz w Stambule, zwiedził górę Atos, objechał całą Macedonię, Tessalię, oraz znaczną część Grecyi. Owoce tych podróży ogłosił w przewybornych swoich „Fragmente aus dem Orient” (Sztutgard 1845

r. w 2-ch tomach, wydanie 2-gie, Thomasa, t-że

1877), w których, jak już dawniej w „Geschichte des Hąlbinsel Morea im Mittelalter”

(1830 — 1836 w 2-ch częściach), jako też w „Abhandlungen über die Entstehung der Neugriechen” (1835), dowodził, że narodowość no-wogrecka całkiem obcą jest Grekom starożytnym, a pochodzi od Słowian. Podczas trzeciej podróży na Wschód, w którą udał się r. 1847 przez Konstantynopol, Brussę i Olimp do Palestyny, Syryi oraz Azyi Mniejszej, otrzymał w marcu 1848 zaproszenie na profesora historyi do Monachium, skąd wybrany był do frankfurckiego parlamentu; ale w r. J849, za udział w uchwałach sztutgardzkich pozbawiony katedry swojej, mieszkał, jako emigrant polityczny, w Appenzel i St. Gallen, i dopiero w r. 1850, dzięki amne-styi, do Monachium powrócił. Oprócz wielu artykułów dziennikarskich, ogłoszonych w augsburskiej „Allgemeine Zeitung” oraz pomniejszych prac topograficznych, jak np. „Golgotha und das heilige Grab”, „D. Todte Meer”, F. napisał: „Geschichte des Kaisertums Trapezunt” (1827); „0-riginalfragmente, Chroniken etc. zur Geschichte der Kaisertums Trapezunt” (1843—44 w 2-ch częściach); „Das albanische Element in Griechenland” (1857 —1860 w 3-ch tomach). Wydanie zbiorowe dzieł F-a,, ogłoszone wraz z życiorysem przez Thomasa w Lipsku, r. 1861, w 3-ch tomach, zawiera oprócz „Neue Fragmente aus dem Orient”, wiele cennych rozpraw pomniejszych.    '    *

Falloppiego przewód (Canalis F all o pp ii), ob.. Mózg.

Falloppiego trąbka (Tuba Falloppiana), ob. Trąbka maciczna.

Falloppio (F a 11 o p i u s, Falo p p i a) Gabryel (* w Modenie w r. 1523 — f w Padwie d. 9 października r. 1562), sławny anatom włoski, a zarazem jeden z najznakomitszych lekarzy swego czasu. Niesłychanie zdolny, pracowity i żądzą wiedzy pałający, będąc ubogim, tylko dzięki nadzwyczajnym wysiłkom woli, mrąc głodem, dobił się w nauce stanowiska bardzo wybitnego; niestety, zajmował je zbyt krótko. Już w r. 1548, mając zaledwie lat 25, powołany został do Ferrary na profesora anatomii; krótko tam nauczał i przeniósł się niebawem do Pizy na takież stanowisko. W r. 1551 objął w Padwie katedry anatomii i botaniki i pozostawał na nich do* śmierci. Niespożyte są zasługi jego dla anatomii, którą znał wybornie i wzbogacił licznemi' odkryciami, przyczem na uznanie osobliwe zasługuje jego wzorowa ścisłość w badaniu, oraz bezstronność w ocenianiu pracy cudzej. Najcelniejsze są poszukiwania jego nad rozwojem kości, jako też nad budową narządu słuchowego. Jako chirurg przyćmiewał wielu współczesnych, a rozprawa przez niego napisana o przymiocie (ob.) należy do najlepszych swego czasu. Za życia wydał tylko jedno dzieło znakomite p. n. „Obser-vationes anatomicae“ (Wenecya 1501, II tamże 1572, III. Paryż 1562, IV. Kolonia 1562, V. Wenecya 1571, VI tamże 1606, VII w Leydzie 1725 razem z dziełami Vesala); uczeń jego, P. Koy-ter (ob.) ogłosił odczyty jego, opatrzywszy je w rysunki własne p. n. „Lectiones de partibus similaribus et sceletorum explicationes” (Norymberga 1575). Wydanie zbiorowe wszystkiej jego spuścizny naukowej wyszło w Wenecyi 1584 in fol. (toż tamże 1606, i we Frankfurcie n. M. 1600).

-Por. Burggraeve „Histoire d’anatomie,, str. 194 i nast., oraz „Biographie medicale.„ T. IV str. 111 i Dezeimeris „Dietionn. histor. de la méd.“ T. II, str. 273.

Falloux Alfred Fryderyk Piotr, hrabia, publicysta i mąż stanu francuski (* 1811 w Angers—f 6 stycznia 1886 w Paryżu). Syn zamożnego kupca andegaweńskiego, któremu Karol X w żarliwości monaielastycznej i religijnej nadał w r. 1825 szlachectwo, przybył w r. 1830 do Paryża i tam, znalazłszy protektorkę w osobie wpływowej prozelitki rossyjskiej, pani Świe-czyn, ofiarował swe pióro i wymowę na usługi Kościoła i legitymizmu. Po ogłoszeniu dwóch większych prac: „Histoire de Louis XI” (Paryż 1840, wyd. 6-te 1881) oraz „Histoire de saint Pie V” (1845, 2 tomy, wyd. 4-te 1869), w których chodziło mu nietyle o historyę, ile o zadokumentowanie swych religijno-politycznych mniemań, został wybrany (1846 roku) do izby deputowanych, gdzie należał do najruchliwszych członków prawicy. Nazajutrz po rewolucyi lutowej oświadczył się ostentacyjnie za nową formą rządu. Zasiadłszy w zgromadzeniu narodo-wem, wywołał krwawe wypadki czerwcowe, domagając się, jako sprawozdawca komissyi, natychmiastowego zamknięcia warsztatów narodowych; nadskakiwał pewien czas Cavaignac’owi, a następnie zbliżył się do Ludwika Napoleona, który, aby otrzymać poparcie ze strony duchowieństwa, zamianował go ministrem wychowania publicznego (20 grudnia 1848). Rzecznik poli-

Hml

And. S.

i;.

And. S.

tyki klerykalńej, F. popierał z całych sił wyprawę francuską do Rzymu (1849) i opracował reakcyjny projekt prawa o nauczaniu, którego jednak nie zdążył sam wprowadzić w życie; 30 paźdż. 1849 musiał bowiem ustąpić z mini-steryum, gdzie przez swe zbyt jaskrawo objawiane wstecznictwo zaczynał być zawadą prezydentowi. rzplitej. Odtąd zwalczał, zresztą dość ostrożnie, politykę Elizeum w zgromadzeniu pra-wodawczem, a po zamachu stanu 2 grudnia wyjechał do swycli dóbr w Andegawii. W r. 1856 został członkiem Akademii francuskiej. Gorliwy współpracownik dziennika „Correspondant”, którego był jednym z założycieli, prowadził wytrwale, zwłaszcza od czasu wojny włoskiej (1859), kampanię przeciw Cesarstwu i ode-grywał wybitną rolę w stronnictwie katolicko-liberalne m, które tak namiętnie atakował Ludwik Veuillot, a którego szefami byli, obok F., Lacordaire, Montalembert, Dupanloup oraz książę Albert de Broglie. Odsunięty od wyborów 8 lut. 1871 przez legitymistćw czystych, nieu-fających mu już oddawna, F. niemniej poza kulisami Zgromadzenia narodowego brał nader czynny udział w intrygach monarchistów, które opóźniły organizacyę rzplitej francuskiej do r. 1875. Jego wnioski, poparte przez Dupanloup’a (1873), na rzecz fuzyi obu linij dawnego domu królewskiego (Burbonów i Orleanów), ściągnęły nań gwałtowne napaści, a nawet zarzuty zdrady ze strony nieprzejednanych prawicy. Oświadczeniem się zaś na korzyść siedmioletniej prezydentury Mac-Mahona spotęgował jeszcze gniew swych dawnych przyjaciół. Z drugiej strony ultramontanie nie mogli mu darować jego kokietowania z liberalizmem, a biskup w Angers, Freppel, posunął swą zawziętość do tego stopnia, iż go w r. 1876 ekskomunikował, jakkolwiek F. przyczynił się może najwięcej do założenia uniwersytetu katolickiego w jego stolicy biskupiej. Zwalczony zarówno przez prawicę, jak lewicę. F. utracił powoli wszelki kredyt polityczny. Z licznych jego publikacyj, oprócz wymienionych wyżej, są ważniejsze: „M-me Swetchine, sa vie et ses oeuvres” (Paryż 1859, 2 t.; wyd. 15-te 1884); „Questions monarchiques” (1873); „Augustin Cochin” (1874); „L’E-vèque d’ Orléans” (1879). Po śmierci jego wydane zostały pamiętniki pod tyt. „Mémoires d’un royaliste” (Paryż 1888, 2 t.). Brat jego, Fryderyk (* 1815—f 1884) był kardynałem.— Por. Du Saussois „Le comte de F.” (Paryż

1886),' C. Veuillot „Le comte de F. et ses mémoires” (tamże 1888).

Fall-River, szybko wzrastające miasto w Stanach Zjednoczonych Amer. Półn., w stanie Massachusetts, na samej granicy ze stanem Rhode Island, i przy uściu rzeki Taunton do fiordowa-tej zatoki Atlantyku.—Dzięki wybornej przystani i krzyżującym się tu drogom żelaznym, handel i przemysł miasta, a wraz- z tern i ludność jego, szybko się podnoszą; gdy w r. 1870 było tu zaledwie 26 766 m-ców,—w r. 1890 liczono ich już 74 391, a obecnie blizko 100 000—Ludność składa się w znacznej części z Irlandczyków.— Z gmachów publicznych wyróżniają się: urząd celny, poczta i 27 kościołów, z których 8 katolickich.—W okolicy łomy granitu.—Są tu fabryki tkanin bawełnianych i pokryć nieprzemakalnych; odlewnie żelaza i t. p.

Faillis (po grecku uJôcp?XXoç) męski organ rozrodczy, szczególniej zaś jego obraz, jako symbol twórczej siły przyrody, będący w tern znaczeniu przedmiotem czci u narodów, których re-liaia zasadzała się na ubóstwieniu sił natury, począwszy od Indyj, aż do brzegów Nilu i morza dońskiego. Kult F-a u Fenicyan łączył się z Adonisem, u Egipcyan z Ozyrysem, u Frygij-czyków z Atysem, u Greków z Dyonizosem;

, wszystkie zaś owe mity w tern się z sobą zgadzały, iż się kojarzyło z niemi pojęcie, że pewne bóstwo pozbawione zostało swojej męskości, a to było symbolem słońca, tracącego zimową porą swoją siłę zapładniającą. Cześć F-a utrzymała się w Grecyi i w Italii aż do wytępienia pogaństwa. Pochody uroczyste z F-em (Fallagogia) odbywały się z pieśniami falli-stycznemi (fallikon, czyli it y fall ikon), przy różnego rodzaju żartach i igraszkach. Nosiciele (a były też i nosicielki) F-a, wyrobionego grubo z czerwonej skóry i zawieszonego na długiej tyce z drzewa, najczęściej figowego, zwali się Falloforami albo Ityfallami. F. był at-trybutem Pryaposa, Pana i łączył się w wielu względach z Hermesem; noszono go także, zawieszony na szyi, jako amulet, odwracający czary.—O. Jahn „Archeologische Beiträge” (Berlin 1847).—Ob. Lingam.

Falmouth, 1)    F., miasto w angielskiem

hrabstwie Cornwall, nad kanałem La Manche i przy rozszerzonem w kształcie zatoki uściu rzeki Fal.—Składa się właściwie z jednej, 2 km. długiej ulicy, ciągnącej się wzdłuż wybrzeża; nad wązkim wjazdem do zatoki góruje zamek Pendennis i fort St. Maws, oba zbudowane przez Henryka VIII-go. Domy wzniesione są przeważnie z ciosowego granitu, i mają jeszcze gdzieniegdzie charakter średniowieczny.—Zamożniejsi kupcy mieszkają zdała od miasta, nad brzegiem morza, lub na przeciwległym, wschodnim brzegu zatoki.—Pomimo wybornej przystani znaczenie miasta coraz się bardziej obniża na korzyść innych portów kanałowych, jak: Plymouth, Portsmouth lub Southampton; stąd obroty handlowe nieznaczne; dziś jest to tylko ostatnia stacya parowców, udających się do Hiszpanii i Indyj Zachodnich, oraz ulubione kąpielisko morskie; 5 500 m-ców.— 2) F., miasto portowe, na półno-cnem wybrzeżu wielkobrytańskiej wyspy Jamajki (Indye Zachodnie), z trudno dostępną przystanią, fortem, koszarami artylleryi, szpitalem marynarki i 4 000 m-ców.

Palowanie, undulacya, ob. Falowy ruch. f eorya falowań, t e o r y a u n d u 1 a c y j n a, ob. Światło.

Palowy ruch, falowanie, undulacya, rozprzestrzenianie się ruchu drgającego w układzie cząstek, przyczem każda cząstka następna drganie swe nieco później rozpoczyna, aniżeli cząstka poprzedzająca. Za początek więc ruchu drgającego uważany być może ruch wahadłowy czyli drgający którejkolwiek cząstki danego ciała, lub w ogólności danego układu punktów materyalnych, związanych między sobą siłami międzycząsteczkowemi. W zwykłym ruchu wahadłowym (ob. Wahadło) przyczyną działającą jest siła ciężkości, zupełnie jednak podobny ruch wywołany być może i siłami innej natury. Ruch drgający cząstek ciała utrzymywany jest pospolicie ich sprężystością (ob. Drganie); cząstka wyprowadzona z położenia równowagi wskutek jakiegokolwiek działania, pod wpływem

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Fig. 2. Fala poprzeczna.

sił przyciągających, wywieranych na nią przez cząstki sąsiednie, wraca do normalnego swego położenia, czyli do położenia, jakie zajmowała w stanie równowagi; tu się jednak nie zatrzymuje, gdyż skutkiem nabytej prędkości przechodzi na drugą stronę położenia równowagi, w ten sam zupełnie sposób, jak wahadło, a ruch ten drgający utrzymuje się nieograniczenie. Cząstka ta atoli nie jest odosobnioną, w skutek czego ruch jej własny udzielić się musi i cząstkom sąsiednim. Wyobraźmy sobie szereg punktów materyalnych fig. 2, 1 ), utrzymywanych w stałych i jednakich między sobą odległościach pod wpływem sił, między punktami temi działających. Jeżeli więc punkt którykolwiek szeregu, 1-y na załączonej rycinie, z normalnego położenia swego, czyli z położenia równowagi, wyprowadzony zostanie, posuwa się za nim i cząstka 2-a, która z kolei wywołuje ruch cząstki następnej, tak,

że gdy 1-a cząstka dochodzi skrajnego swego odchylenia, ruch dosięga już pewnej dalszej cząstki układu, która w tej chwili właśnie opuszcza swe położenie równowagi (fig. 2, 2). Gdy teraz cząstka 1-a rozpoczyna ruch powrotny, cząstki dalsze z powodu nabytych prędkości posuwać się będą jeszcze w poprzednim kierunku, dopóki nie dojdą do jednakich oddaleń od swych położeń równowagi, jak i cząstka 1-a, poczein znów pod wpływem cząstek sąsiednich rozpoczynają ruch powrotny, a gdy cząstka 1-a wraca do położenia pierwotnego, ruch cząsteczkowy obejmuje już cząstki dalsze, cały zaś ich układ ma postać, wskazaną na fig. 2, 3. W następnej chwili cząstka 1-a wykracza po za swe położenie równowagi w drugą stronę, a gdy skrajnego swego    odchylenia    dosięga, ruch cząsteczkowy

posunięty jest dalej, jak wskazuje fig. 2, 4. Gdy wreszcie cząstka 1-a odbędzie ostatnią część swego drgnięcia, położenie cząstek ma postać przedstawioną na fig. 2, 5. Ruch przeto drgający jednej cząstki udziela się natychmiast —•—•—•—•—•    cząstkom dalszym, związanym

z nią siłami międzycząstko-wemi, a jeżeli drgania tej *    *    *    *    *    cząstki wciąż się powtarzają,

to i ruch drgający innych t    ,    t    ,    ,    cząstek coraz się dalej roz

przestrzenia. W przypuszczeniach tu obranych szereg punktów w czasie tego ruchu przybiera postać^ falistą, skąd też pochodzi nazwa ruchu falowego. Droga, o jaką się ruch ten przesuwa w czasie, gdy cząstka jedna kończy całkowite swe drgnięcie czyli oscy-lacyę, nazywa się falą lub raczej długością fali; każda zaś taka fala składa się z dwu połów, zwanych dołem fali i górą fali. Cząstki jednakowo od początku każdej takiej półfali oddalone pozostają we wręcz sobie przeciwnych stanach czyli fazach ruchu,, posiadają jednakie, ale wręcz sobie przeciwne oddalenia od swych położeń równowagi, jednakie, ale wręcz przeciwne prędkości. Łatwo też wnosimy, że fale dalsze przedstawiają ruch zupełnie podobny (fig. 2, 6); dwie więc cząstki, jednakowo od początku każdej całkowitej fali odległe, pozostają w jednakich fazach ruchu drgającego. Przez prędkość (c) rozchodzenia się ruchu falowego rozumiemy drogę, o jaką ruch ten posuwa się w ciągu sekundy; skoro zaś w czasie (T) jednego drgnięcia ruch rozprzestrzenia się o długość fali, przeto między wielkościami tenii zachodzi związek prosty l = cT\ jeżeli zaś przez n oznaczymy liczbę drgań, dokonanych w ciągu 1 sekundy, to —

ii

T,

a stąd ' n

Dla lepszego uzmysłowienia ruchu falowego przyjęliśmy, że ruch cząstek jest prostopadły do kierunku ruchu falowego; ruch taki nazywa się poprzecznym, a przykład jego nastręcza rozciągnięta struna drgająca. Gdy cząstki ulegają ruchowi drgającemu w kierunku tym samym, w jakim się ruch falowy rozchodzi, to całkowity obraz takiego ruchu nie przedstawia się w postaci istotnych gór i dołów fal, ale występują odpowiadające tym górom i dołom zagęszczenia i rozrzedzenia, co zresztą w powyższych wywodach teoretycznych żadnej innej nie powoduje zmiany; ruch taki nazywa się p dłużnym, a przykład jego dają nam fale rozchodzące się w powietrzu Fig. 3 jest obrazem ru-

nam

o-

i]

r, O 12    15    18

24

ST>

\> 3 fi

12

IS

24

P

111 [

6 9    12

18

24

Z fi

6_12

18_24

18    24

30    3 fi

Jeżeli na powierzchni wody falującej unosi się pływający skrawek drzewa, dostrzegamy, że on tylko podnosi się i zniża, ale bynajmniej nie przenosi się wraz z falami; ujawnia się tym sposobem wyraźnie, że przy rozprzestrzenianiu się fal ruch tylko udziela się coraz dalszym cząstkom wody, woda zaś bynajmniej z miejsca na miejsce nie przepływa, cząstki jej tylko wznoszą się i opadają. Ruchy falowe cieczy i stąd jeszcze mają znaczenie w nauce, że na nich sprawdzić można doświadczalnie ogólne prawa ruchu falowego, jak to przeprowadzili zwłaszcza bracia Weber (1825), i do tegoż celu służą też i przyrządy Eisenlohra, Fessla i in.

Ruch drgający punktu jest określony, jeżeli znamy w każdej chwili zarówno odległość tego punktu od położenia równowagi, jak i prędkość jego' w tej chwili; należy przeto znać zwiąski zachodzące między tą odległością oraz prędkością a czasem. Związki te wyprowadza mechanika analityczna w przypuszczeniu, że siła działająca jest pro-porcyonalna do odległości cząstki od jej położenia równowagi. Jeżeli T oznacza, jak wyżej, czas całkowitego drgnięcia cząstki, a obszerność czyli amplitudę ruchu falowego, t. j. najdalsze odchylenie cząsteczki od jej położenia równowagi, to odległość y cząstki od jej położenia równowagi i prędkość jej v po upływie czasu t od początku ruchu drgającego wyrażają się wzorami:

Fig. 3. Fala podłużna.

chu powietrza, zamkniętego w rurze, a wprawionego w drgania nagłem pchnięciem tłoka kreski poprzeczne przedstawiają warstwy powietrza, pierwotnie w jednakich między sobą odstępach pozostające (fig. 3, I), które pod wpływem uderzenia tłoka ulegają zagęszczeniom i rozrzedzeniom, coraz się dalej rozprzestrzeniającym. Zresztą cząstki odbywać też mogą i ruchy ukośne względem kierunku rozchodzenia się fal, albo też około swych położeń równowagi wykonywać mogą ruchy krzywolinijne—kołowe, eliptyczne i t. d.; ruchy te w ogólności uważać można jako powstające ze składu ruchów prostolinijnych. Cząstki cieczy przy falach, na ich powierzchni się tworzących, przebiegają w ogólności drogi kołowe; fale takie powstają, gdy na spokojną powierzchnię wody rzucimy kamień. Fale wodne nie są wszakże objawem sprężystości cieczy, ale następstwem zmiany ciśnienia. Skoro na powierzchnię wody rzucamy kamień, cząstki pod nim się obniżają, wskutek czego, według ogólnych zasad hydrostatyki, cząstki sąsiednie podnieść się muszą dla przywrócenia równowagi, dokoła dołu więc powstaje góra fali, ta zaś, spadając pod wpływem ciężkości, wywołuje znów naokoło dalszy dół fali i t. d.

y~o. sin 2 z —

V—ß COS 2 TZ —■>

c    T

gdzie ß—a —

Ponieważ przeto odległości cząstek, wydłużenia czyli elongacye, proporcyonalne są do wstaw, a prędkości do dostaw, ruch drgający punktu daje się łatwo przedstawić sposobem graficznym. Czas całkowitego drgnięcia wyobraźmy sobie mianowicie przedstawiony okręgiem koła o promieniu równym obszerności drgań a, i okrąg ten podzielmy na n części, to wstawy i dostawy tak po sobie idących łuków dają nam odległości od położenia równowagi i prędkości każdej cząstki po czasach

—T,

i t. d. Jeżeli przeto przeniesiemy czasy, jako długości, na średnicę poziomą, z punktów podziału wyprowadzimy prostopadłe do tej linii, odetnie-my na nich długości równe długościom odpowiednich wstaw i punkty końcowe połączymy, to powstająca stąd linia falowa będzie obrazem ruchu każdej cząsteczki, a nadto obrazem

fali, gdyż różne cząstki znajdują się w jednym | jącą w ruch dany szereg cząstek jest jego sprę-i tym samym czasie we wszystkich możebnyeh żystość, to szybkość ta wraz ze sprężystością fazach ruchu. Fig. 4 przedstawia podobny ry- wzrastać musi; z drugiej strony ruch ten prze-sunek, nakreślony dla cząstki drgającej po linii chodzi od punktu do punktu, szybkość przeto Ag, w jedną i drugą stronę położenia średniego, słabnąć musi wraz z liczbą punktów czyli czą-

W"

9    10    11

13    14

id

V» i-. L

Fig. 4. Graficzne przedstawienie ruchu drgającego.

i t. d.

Wprowadzając przeto tę wartość w poprzednie wzory, a zachodzący tam iloczyn cT zastępując długością fali l, otrzymamy:

y—a sin 2 7r (

C=zC

Obszernością drgań jest więc tu długość AM, a zakreślony promieniem tym okrąg podzielony został na 12 równych części; po upływie zatem

12 * 6

części całkowitego czasu drgnięcia cząstka zajmuje położenia b, c, M, e i t. d., a kolejne te położenia układają się w postać linii falowej, która jest tedy obrazem ruchu tej cząstki, a zarazem i obrazem fali, przez ruch jej wytworzonej.    r

Wzory powyżej podane służą dla punktu wyprowadzonego siłą zewnętrzną z położenia równowagi, czyli dla pierwszego punktu szeregu; każdy z punktów dalszych odbywa ruch drgający zupełnie podobny, ale rozpoczyna go nieco później. Dajmy, że punkt oddalony od początku szeregu o długość x rozpoczyna ruch swój drgający po upływie czasu t', to dla zastosowania powyższych wzorów do obecnego przypadku należy zamiast t położyć t—t’; jeżeli zaś szybkość rozchodzenia się ruchu falowego oznaczy-

my przez c, mamy x—c f, skąd f—---

?->

V=ß COS 2 7t( \---V ).

Ze wzorów tych okazuje się łatwo, co już z góry przewidywać można, że punkty odległe o długość półfali, albo w ogólności o nieparzystą liczbę półfal znajdują się w fazach wręcz przeciwnych, gdy punkty odległe o pewną liczbę fal, czyli o parzystą liczbę półfal, pozostają w jednakich fazach ruchu.

Jednym z najważniejszych elementów, określających dany ruch falowy, jest szybkość jego rozchodzenia się. Skoro przyczyną, wprowadza-stek danego szeregu, t. j. z jego gęstością. Dokładniejszy wywód matematyczny uczy, że szybkość ta jest proporcyonalna do pierwiastku kwadratowego ze sprężystości (e) danego szeregu cząstek, a odwrotnie proporcyonalna do pierwiastku kwadratowego z jego gęstości (d), t. j.

—, niezależną zaś jest od obszerności i szybkości samych drgań.

Gdy w szeregu cząstek posuwają się dwie fale, z różnych początków wybiegające, następuj ą obj awy krzyżowani a czyli inter f e r e n-cyi fal. Od każdej z obu spotykających się fal zyskuje każda cząstka pewną obszerność czyli amplitudę: ruch przeto każdej cząstki jest wypadkową ruchów poszczególnych. Jeżeli przeto ruchy falowe są równoległe, to siły wprawiające w ruch oddzielne cząstki summują się lub odejmują, jeżeli zaś mają kierunki rozmaite, czyli drgania odbywają się w różnych płaszczyznach, należy zastosować twierdzenie o ró-wnoległoboku sił. W najprostszym przypadku, gdy w szeregu cząstek posuwają się dwa ruchy falowe w jednakim kierunku, mogą góry i doły jednej fali padać na góry i doły drugiej, albo też góry jednej padają na doły drugiej i nawzajem; w pierwszym razie odchylenia cząstek wzmagają swe obszerności, w drugim zmniejszają je, a gdy nadto obszerności drgań w obu falach pierwotnych są jednakie, to amplituda ruchu wypadkowego schodzi do zera, czyli szereg cząstek pozostaje w spoczynku, a obie fale nawzajem się znoszą.—Zjawiska przedstawiają się inaczej, jeżeli dwa równe ruchy falowe przebiegają w kierunkach przeciwnych. Punkty, w których się fale krzyżują, pozostają statecznie w spoczynku, a cały szereg cząstek dzieli się na grupy razem drgające; długość każdej grupy wynosi pół fali pierwotnej, a fale takie nazywają się stojące mi. Wszystkie cząstki każdej z osobna fali stojącej razem oddalają się w jedną i drugą stronę położenia równowagi, a przez położenie to wszystkie razem przechodzą, szereg tedy cząstek przedstawia kolejno“ postać M”N”, MN i M’N’ (figura 5). W skutek in-terferencyi więc w strony przeciwne skierowanych ruchów falowych tworzą się fale stojące, dzi, promieniem fali. Jeżeli sprężystość i gęstość środka na całej długości każdego promienia są niezmienne, środek zowie się jednorodnym (homogenicznym), jeżeli zaś je-dnostajność taka miejsca nie ma, środek jest różnorodnym (heterogenicznym). Środki

Î.P

*1

M¹

-f*

Fig. 5. Fale stojące.

o długości równej pół falom pierwotnych ruchów postępowych; każde dwie obok siebie położone fale stojące znajdują się w fazach 'przeciwnych i są oddzielone punktami wciąż nieruchomemi, które stanowią węzły drgania. Punkty pośrednie między węzłami drgania, oddalone przeto od nich o ¹/i fali pierwotnej, odchylają się najbardziej od położenia równowagi i tworzą wyniosłości fal stojących.—Objawy interfe-rencyi fal sprawdzać można doświadczalnie na korycie wypełnionem rtęcią, którą w dwu punktach wprawiamy w ruch falowy, albo też za pomocą umyślnych przyrządów. Melde wywoływał ruchy falowe na podłużnych rurach gumowych, a Tyndall użył drutu platynowego, prądem galwanicznym rozżarzonego; jeżeli drut taki wprawiony zostaje w ruchy falowe w obu końcach, rozpada się na fale stojące, które ukazują się oku, jako błony wrzecionowate, świecące, pooddzielane jaśniejszemi węzłami drgania.

Jeżeli drgania, wywołane przez dwa ruchy falowe, dokonywają się w płaszczyznach różnych, czyli gdy cząstki poddane są ruchom pochylonym względem siebie pod kątem, to w ogólności przebiegają one drogi eliptyczne, które w najprostszym przypadku przechodzą w obiegi kołowe. W podobnyż sposób łączyć się może ze sobą ilekolwiek ruchów falowych, wynikające stąd wszakże ruchy wypadkowe są bardzo zawiłe, tworzyć się bowiem mogą najrozmaitsze linie krzywe zamknięte. I nawzajem, najbardziej zawiłe ruchy drgające rozłożone być mogą ną proste drgania wahadłowe; Fourier zaś okazał (1827), że każdy ruch drgający rozłożyć się daje jednym tylko sposobem na drgania wahadłowe, których czasy drgań są między sobą wielokrotne.

Przykład szeregu cząstek, jaki rozważaliśmy dotąd, daje nam struna drgająca. W ogólności wszakże w danym układzie punktów, w ciele jakiemkolwiek, ruch drgający, na jednej cząstce wywołany, rozchodzi się na wszystkie strony; przestrzeń materyalną, w której się ruch falowy rozprzestrzenia, zwykło się nazywać środkiem, kierunek zaś, w jakim się ruch rozcho-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 161. T. XXI

jednorodne mogą być j ednoz wrotne (izotro-p i c z n e) i różnozwrotne (a n i z o t r o p i c z n e), stosownie do tego, czy sprężystość i gęstość są jednakie we wszystkich kierunkach, czy też w różnych kierunkach różne.—W środku izotro-picznym ruch falowy rozchodzi się na wszystkie strony jednostajnie, z jednaką szybkością, w danej przeto chwili obszar cząstek ruchem falowym objętych zamknięty jest powierzchnią kulistą. Cząstki znajdujące się na powierzchniach dwu kul, których promienie różnią się o parzystą liczbę półfal, zostają w tejże samej fazie; na powierzchniach zaś kulistych, odległych o nieparzystą liczbę półfal, cząstki znajdują się w fazach przeciwnych. Ponieważ taż sama siła żywa, energia, z jaką poruszoną została cząstka pierwsza, udziela się każdej następnej powierzchni kulistej, coraz większa tedy ilość cząstek wprawianą zostaje w ruch działaniem tejże samej siły żywej: a że powierzchnie kul rosną jak kwadraty z promieni, przeto natężenie ruchu drgającego słabnie w stosunku kwadratów z odległości.

Właściwie jednak rozchodzenie się fal od jednej do drugiej powierzchni kulistej nie odbywa się w sposób tak prosty; wyobrazić sobie raczej należy, że każdy punkt powierzchni kulistej granicznej, do której właśnie ruch falowy doszedł, staje się środkiem nowej elementarnej kuli, jak to widzimy na fig. 6. Ponieważ powierzchnia kuli, z której wyprowadzamy te kule elementarne, znajduje się cała w jednakiej fazie ruchu, przeto i cząstki, znajdujące się na powierzchni tych drobnych kul, zatoczonych je-dnakiemi promieniami, są w takicliże samych fazach, co w szczególności powiedzieć można i o skrajnych cząsteczkach tych kul, znajdujących się tuż obok siebie; wszystkie zaś te cząstki, jak widzimy na rysunku, przypadają na powierzchni kuli współśrodkowej z kulą pierwszą; wynik przeto jest takiż sam, jak przy poprze-dniem, prostszem rozważaniu tej rzeczy. Ten sposób rozpatrywania stanowi tak zwane prawidło Huygensa (1(390). Możnaby tu wprawdzie zarzucić, że cząstka każda otrzymuje nie jeden tylko impuls, ale nieskończoną ich liczbę, od rozmaitych punktów pierwotnej powierzchni kulistej. Punkty te atoli przypadają w różnych odległościach od uważanej cząsteczki, ruch od nich pochodzący dobiega do niej w rozmaitych fazach, które nawzajem się znoszą, tak, że ostatecznie pozostaje tylko wpływ cząsteczki, stanowiącej środek fali elementarnej.

Dopóki ruch falowy rozchodzi się w środku jednorodnym, posuwa się tylko naprzód; każda bowiem cząstka oddaje poruszającą energię cząstce następnej, a sama przechodzi w spoczynek, podobnie jak biegnąca kula z kości słoniowej, uderzając o drugą takiej że samej wielkości, przenosi na nią własny swój ruch, a sama się zatrzymuje. Ruch przeto falowy trwa tak długo tylko, dopóki cząstka pierwsza zostaje pod wpływem bezustannych impulsów; rozchodzi się on nadto tylko naprzód, już nie wracając.—Co innego wszakże, gdy ruch falowy dochodzi do granicy dwu środków rozmaitej gęstości. Podobnie jak kula z kości słoniowej, uderzając ku

po odbiciu przechodzi w górę, czyli, innemi słowy, fala odbita od środka gęstszego zostaje o pół fali przesuniętą. Jeżeli środek nowy jest od dawnego mniej gęsty, podobna przemiana miejsca nie ma,—dół odbija się jako dół, góra jako góra. Nieco trudną do uzasadnienia tę różnicę pojąć można łatwiej znowu przez porównanie do uderzania się kul z kości słoniowej; kula mniejsza, uderzając o większą, czyli raczej o kulę więcej masy mającą, odbija się i zmienia kierunek ruchu; kula zaś większa, uderzając o mniejszą, dalej się w poprzednim kierunku posuwa.    '

Głownem zadaniem, tyczącem się odbicia fal, jest znalezienie fali odbitej. Dajmy, że fala ab (fig. 6) uderza w punkcie b o ścianę graniczną mn pod kątem abn\ linie ac i bd, prostopadłe do ab, stanowią promienie fali. Według reguły Huygensa punkt b staje się środkiem nowego ruchu falowego, rozchodzącego się na wszystkie strony. Część tego ruchu, która pozostaje w dawnym środku, posuwa się z tąż samą pręd-

e.

d.

ft

Ifa

Hi

Fig. 6. Rozchodzenie się fal według zasady Huygensa.

Fig. 7. Odbijanie się fal.

lę drugą,'o masie większej lub mniejszej, nie zatrzymuje się, ale w obu razach w dalszym pozostaje ruchu, tak też ruch falowy częścią tylko udziela się nowemu środkowi, a w części pozostaje w dawnym. Stąd więc ruch falowy na granicy dwu środków rozpada się na dwie części: jedna z nich przechodzi do nowego środka, druga odbija się od niego i rozchodzi w środku dawnym w kierunku przeciwnym, stosunek zaś obu tych części może być bardzo różny.

Odbicie się fal jest rozmaite, stosownie do tego, czy środek nowy jest gęstszy, czy też rzadszy od dawnego. Jeżeli środek nowy jest gęstszy, to wywiera na graniczne cząstki dawnego środka wpływ silniejszy od wzajemnego na siebie wpływu cząstek owego środka, tak, że gdy fala uderza o ścianę graniczną, to cząstka poruszająca się w tej chwili ku górze w skutek silniejszego działania nowego środka, zostaje pociągniętą ku dołowi, i nawzajem, skąd każda cząstka przechodzi w fazę przeciwną; fala przeto, uderzająca jako góra, zostaje odbita jako dół, dół zaś

kością, z jaką się posuwa i fala padająca ab, prędkość ta bowiem tylko od natury środka zależy. W przeciągu czasu zatem, gdy fala padająca posuwa się dalej do f, tworzy się około b fala elementarna o promieniu bi—af, czyli fala kulista glii. Podczas tego jednak coraz nowe punkty fali padającej dochodzą do płaszczyzny granicznej między punktami b i f i stają się środkami coraz nowych fal elementarnych o promieniach coraz mniejszych, tak, że ostatnia, o promieniu zero, przedstawiona jest przez sam punkt f. Stosując zaś do tych fal elementarnych prawidło Huygensa, otrzymamy falę wypadkową, która będzie tu przedstawiona przez styczną do okręgu ghi, poprowadzoną przez punkt f\ styczna ta zatem, fk, przedstawiać będzie falę odbitą, której promieniem jest bk. Z równości trójkątów abf i kbf wypada równość kątów abf i kfb, t. j. kątów, pod jakiemi fala padająca i odbita do płaszczyzny odbijającej są pochylone. Zamiast tych zaś kątów uważać można kąty dbli i kbh, t. j. kąty zawarte między promie-

niami obu powyższych fal a prostopadłą do płaszczyzny odbijającej, co prowadzi to znanego twierdzenia, że kąt odbicia (kbh) równa się ‘kątowi padania (dbli). Nadto, łatwo wyrozumowaó można, że promienie, padający i odbity, przypadają na jednej płaszczyźnie, prostopadłej do powierzchni odbijającej, oraz, że fala odbita przedstawia tęż samą wielkość i postać, co fala padająca; fala więc kulista po odbiciu wydaje równą sobie falę kulistą, której środek znajduje się w takiej samej odległości poza płaszczyzną odbijającą, w jakiej się przed nią znajduje środek fali padającej. Twierdzenie to łatwo sprawdzić można na powierzchni rtęci w naczyniu eliptycznem: fafe wzbudzone w je-dnem ognisku elipsy sohodzą się po odbiciu w ognisku drugiem, wiadomo zaś, że promienie wodzące elipsy z jej normalną tworzą kąty równe. W naczyniu kołowem fale, wywołane dla fizyki doniosłość, przeważna bowiem część w środku, po odbiciu do środka wracają.

na nie się czyli dyffrakcyę (infleksyę)fal, która ma miejsce, gdy fala przechodzi obok brzegu pewnej przegrody, jak np. przez szczelinę w cienkiej ścianie. Punkty na brzegu położone stają się tu środkami nowych fal elementarnych, które się poza przegrodą rozchodzą, ale nie znoszą się zupełnie, jak to ma miejsce przy rozchodzeniu się ruchu falowego bez przeszkód. Wychodzą one z ograniczonej liczby punktów; jeżeli odległości te wynoszą parzystą liczbę półfal, to ruchy przez punkty te wywołane nawzajem się wzmacniają, jeżeli zaś czynią nieparzystą liczbę półfal, to ruchy te osłabiają się, lub zupełnie znoszą. Poza przegrodą tedy występują naprzemian miejsca, gdzie ruch falowy jest wzmożony i osłabiony, lub zupełnie zniesiony.

Zasady ruchu falowego posiadają najwyższą

objawów fizycznych znajduje w nim swe wyja-Oprócz fali odbitej, jak już widzieliśmy, roz- śnienie. F. r. powietrza wywołuje zjawisko gło-chodzi się też fala w nowym środku, a przecho- su, f. r. eteru jest pośrednikiem w rozprowadzenie takie fali z jednego środka do innego nazywa się jej załamaniem. Tu szybkość rozchodzenia się jest już odmienna; jeżeli iloraz

jest dla drugiego środka większy, niż dla

Hi

Fig. 8. Zalani} v anie sig i»\.

dzaniu światła, ciepła promienistego, a jak obecnie pojmować zaczynamy, także i działań elek-tro-magnetycznych. Dział ten nauki rozwinęli genialni matematycy, poczynając od wieku XVII, Descartes, Huygens, Taylor, Jan Bernoulli, Poisson, Fresnel, Cauchy, Neumann; badania doświad- ■ czalne przeprowadzili bracia Weber. Wykład R-u F-go podają obszerniejsze podręczniki fizyki, zwłaszcza matematycznej. Por. też Emy „lieber die Bewegung der Wellen” (1839), bracia

Weber „Wellenlehre auf Experimente gegrün

s. K.

det” (1825).

Falret Jan Piotr (* d. 26 kwietnia r. 1794 f tamże d. 28 paździer-

pierwszego, fala rozchodzi się w nim prędzej; jeżeli jest mniejszy, fala rozchodzi się wolniej. Jeżeli, jak poprzednio, płaszczyznę mn uderza fala ab (fig. 8), to około punktu b powstaje, nietylko fa- 1||§||| la elementarna ghi w środku dawnym, ale także i w środku nowym fala poq\ promienie tych fal bh—af i bo są proporcyonalne do prędkości rozchodzenia się ruchu falowego w każdym z tych środków, t. j. bh :bo—c : c, a rozumując jak poprzednio, znajdujemy, że fala wypadkowa, rozchodząca się w środku nowym, przedstawiona jest przez linię fu, t. j. linię styczną do okręgu poq, poprowadzoną przez punkt f. Promień tej fali jest bu, gdy promień fali padającej jest bh—af, z trójkątów zaś abf i bfu mamy: af : żm—sin abf: sin ó/w=sin dbh: sin obu, czyli dalej sin dbh: sin obu—C:c\ Kąt dbh jest to kąt padania, kąt zaś obu, zawarty między linią prostopadłą do powierzchni granicznej a promieniem fali w nowym środku, nazywa się kątem załamania, dla tego, że fala w nowym środku ma odmienne pochylenie względem płaszczyzny granicznej mn. Zatem wstawa kąta padania i wstawa kąta załamania w dwu oznaczonych środkach są między sobą w stosunku stałym, który się równa stosunkowi szybkości rozchodzenia się fal w tych środkach. Nadto, pro- w Marsillac [Lot] mień padający i promień załamany znajdują się nika r. 1870), zasłużony psychiatra francuski, na płaszczyźnie prostopadłej do płaszczyzny ła- Licząc zaledwie lat 17-cie, rozpoczął w r. 1811 miącej. Stosunek ten stały nazywa się spół- nauki lekarskie w Paryżu i pod wpływem czynnikiem albo skaźnikiem załamania. Esquirola (ob.) i Pin ela (ob.) nabrał wiel-Prawidło Huygensa tłómaczy inny jeszcze kiego zamiłowania do badania chorób uinysło-dział objawów ruchu falowego, mianowicie u g i- wych. Osiągnąwszy dyplom doktorski w r.

1819, wydoskonalił się lepiej jeszcze w zawodzie obranym i w r. 1822 założył razem z Voisin em szpital dla obłąkanych w Vanvres pod Paryżem; zakład ten, dotąd istniejący, przez czterdzieści z górą lat był w swoim rodzaju najdoskonalszym w Europie i dziś nawet należy do najlepszych jeszcze. W r. 1831 F. został lekarzem naczelnym (Chef de Vhospice) w Salpêtrière i zajmował to stanowisko aż do roku 1867. Przygnieciony wiekiem, chcąc nareszcie wypocząć po pracy, wrócił w r. 1870 do rodzinnego Marsillac, ale już po kilku miesiącach dokonał dni swoich. F. należał do najdzielniejszych psychiatrów swego czasu, odznaczał się niezwykłym darem postrzegawczym i wielką biegłością w leczeniu; w poglądach swych na istotę chorób umysłowych skłaniał się do mistycyzmu.

Nazwę otrzymała z tego powodu, że jej wybrzeże poczytywano zrazu za kamieniste i do wylądowania niemożliwe; błąd ten poznano dopiero w r. 1709, gdy kompania wschodnio-hol-lenderska, starannie zbadawszy zatokę, przekonała się o nader dogodnych warunkach dla przystani i wówczas nadała jej nazwę dzisiejszą; jak ją zwano przedtem—niewiadomo.

Falsen Enewald, poeta duński (* 1755 w Kopenhadze—f 1808). Od r. 1771 piastował różne urzędy publiczne +o w Danii, to w Norwegii, a jako poeta odznaczył się szczególniej w dramaturgii. Jego tragedya „Idda” (podług Lafontaine’a, przełożona na język niemiecki przez Wettmera, Kopenhaga 1831), komedye: „De snur-rige Fättere”; „Drakedukken”; „Kunstdomme-ren” i-in., długo się cieszyły powodzeniem na scenie. Zbiór pism F-a ogłosił Stoud Platou w Chrystyanii 1821 r.

Falsen Chrystyan Magnus, polityk i historyk norweski, syn poprzedniego (* w Oslo 1782 r.—f w Chrystyanii 1830). Początkowo był sędzią w Fello (1808), lecz jako spadkobierca sławy ojcowskiej, od r. 1814 ważną rolę w stosunkach politycznych grać zaczął. Jako żarliwy patryota norweski, stanowczo opierał się unii. ze Szwecyą i wspólnie z Adlerem, sekretarzem prywatnym namiestnika, późniejszego króla duńskiego, Chrystyana VIII, opracował projekt ustawy, po części zapożyczony z konsty-tucyi francuskiej r. 1791, który, przyjęty przez zgromadzenie w Eidsvoldzie (17 maja 1814 r.), stał się podstawą prawa zasadniczego, obowiązującego dotychczas. Po konwencyi, zawartej w Moss, mocą której Norwegia musiała połączyć się ze Szwecyą, F. na czas dłuższy usunął się od spraw publicznych. Powoli wszak-

And. s.

Wierzył w to, że dusza i ciało tworzą dwie odrębne istoty, oddziaływające na siebie wzajemnie, zarówno w stanie zdrowym, jak chorym.

Ze współdziałania duszy i chorobą dotkniętego ciała powstaje stan nieprawidłowy, wywołujący obłąkanie; zatem, żeby oną nieprawidłowość, będącą w ustroju czemś nowopowstałem (Novum organon), usunąć, nie dość jest leczyć samo ciało, ale trzeba też wpływać i na duszę za pomocą tak zw. leczenia moralnego (Traitement moral). Jakkolwiek ze stanowiska nauki trudno zgodzić się na poglądy F-a, to jednakże sposobowi leczenia, zalecanemu przez niego, przyznać trzeba słuszność zupełną. Począwszy od r. 1822, F. napisał i ogłosił dużo prac cennych, które później, bądź zebrał, bądź streścił w obszernem dziele: „Maladies mentales et des asiles d’aliénés. Leçons cliniques et considérations générales etc.” (Paryż 1864). —

Por. „Archives gén. de méd.” (Ser. 6 T. XVII,

1871, str. 586)'i Dech ambre „Diet. encyclop.” j że pogodził się z tym nowym stanem rzeczy (Ser. 4, T. I, str. 171). — Syn młodszy F-a i podtrzymywał rząd w sporze o udział Norwe-Juliusz Filip (* w Vanvres d. 17 kwietnia gii w państwowym długu duńskim. R. 1814 r. 1824), liczy się równie do najlepszych psy- był wójtem w wójtostwie Nordre - Bergenhus, chiatrów wieku XIX-go; nauki ukończył w Pa- w 1822 r. został prokuratorem generalnym, ryżu w r. 1853, następnie pomagał ojcu, a w r. a w 1825, po zniesieniu tej godności przez 1870 objął po nim zakład w Vanvres; oprócz Storthing—wielkim wójtem w Bergen, w końcu tego przez wiele lat ordynował w Bicêtre, a zaś (1827) prezydentem sądu najwyższego, i na później został lekarzem w Salpêtrière. Z licz- tern stanowisku życie zakończył. Prócz wielu nych prac jego na przytoczenie zasługują: „Des broszur politycznych, napisał: Żywot Einara troubles du langage et de la mémoire des mots Thambeskjelvera (Bergen 1815): Geografię Nor-dans les affections cérébrales” (Paryż 1864); wegii (Chrystyania 1821); Historyę Norwegii do „De la consanguinité” (tamże 1865) i „Des r. 1319 (t-że 1823—24 w 4-ch tom.) dobrze aliénés dangereux et des asiles spéciaux pour opracowane dzieło popularne, lecz powierzchow-les aliénés dits criminels” (t-że 1869). Dr J- p-    ne.—Wiadomości o nim podali: Daa w r. 1880

False Bai, Fałszywa zatoka, hollend. Val- i Eryk V

stwa (civitas) i potrzecie tracił wolność (li- pod

V. Barwniki, wywoływane na tkaninach, należą do

Farmaceuta (z greckiego <papp.axsó<;). Nazwa ta

prawdopodobnie w okolicach m. Ngaundere; płynie

as m\

ggsppijf

Fazy James, mąż stanu i publicysta szwajcarski (

w a odmienna (grot zam. krzyża) znajduje się i na

nie żadna z nich nie jest już spławną. Niegdyś jed

»w

Epigrafika fenicka, jako źródło dziejowe, niewie

Słaby cesarz grał odtąd rolę manekina w ręku swego

bulowa i Mutkurowu, min. wojny, a b. współre- 26 l

Grupa 1. Dyastaza wytwarza się w ziarnach zbożowyc

W. Gr.

:T?

$'

wzmianka, wymienia jeszcze jeden u Mniszchów drugi

Figa (roślina), ob. Ficus.

„ G JO Ba n plum” (wydanie 2-e w r, 1^48). N-

Enc. Powsz. llustr. Zesz. 167. T. XXI.

Rh-iaopoolcL

1865), H. Suchecki (Przegląd form jęz. staropols

Charkow, i dorpac , doskonalił się zagranicą. W r.

Eue. 1’uwaz. llustr. Z osa. 169. T. XXII.

73

„Dywan” ten obejmuje poezye, odnoszące się do wzaj

haeredes Marci Szarfenberger. Tak samo drukują:

. A3

1806) oparta na tejże zasadźie, która posłużyła Ca

mm

III. Szukał on przymierza z F-ą, hrabia jednak nie

Y ■■ Ji

Moncada „Expedicion de los Catalanes y Ara-contra

»/Bud

Dla teoretycznego wyjaśnienia F-i szczególniej w

Ko tik ów (Otariidae). Są one z małerni uszami z

moch, jio6t> łob. upoisi. kroo'   a więc poi. e —

a l. obok 1).—3) Najsilniejszy wpływ natury spół-

Por. Condorcet „Eloge de Fontaine” („Histoire i a

Forbes Edwin, malarz amerykański (* 1839 w Nowym J

kami analizy jego, że zatem F-y umysłu są immanent

pus certum obligati), dzierżawę {arenda). Sub 5-to

od szpinetu, że był mniejszy i nie miał nóg.

Fig. 206. Przekrój rysunku 205 po linii a—b. Fig.

V. F. przez insolacyę, t. j. po poprzedniem wystaw

liii

Fototechnika, technika oświetlania, nauka o metoda

Fournet Wiktor, geolog i meteorolog francuski (*

Estensi” (Modena 1855); Olio „Pręgi del palaz-

■ Mikołaja z Alessu, który później, wstąpiwszy dl 

Falset (włos. falsetto, franc, fausset), wyraz muzyczny; oznacza dźwięki głosu ludzkiego, tak zwane: „dźwięki z głowy”; obacz Głos.

Falso hordone (włos.; franc. Faux bourdon, ang. Fa burden); nazwa jednej z najstarszych form śpiewu wielogłosowego. Falso bordoue był albo dwugłosowy, — gdy danej

False Bai, Fałszywa zatoka, hollend. Val- i Eryk Vullum 1881. sehe Bogt, zatoka Atlantyku na południowo-zachodnim cyplu Afryki, otwarta ku południowi, od północy i wschodu zamknięta lądem Afryki a od zachodu jej wązkim, górzystym półwyspem, który kończy się przylądkiem Dobrej Nadziei.—

W głąb lądu sięga na 35 km., szeroka 31 km., ma kilka mniejszych zatok z wybornemi przystaniami (Wapienna, Simona) i wysepkami (Seal).—

A. Pol.

melodyi towarzyszył głos drugi w tercyach równoległych, — albo irzygłosowy (właściwy F. b.), gdy głosowi stałemu (cantus firmus), umieszczonemu w tenorze, towarzyszyły dwa głosy, z których jeden szedł ponad nim (kontra-te-nor) w tercyach równoległych, wszakże zaczynał się i kończył w kwincie, zaś głos drugi szedł pod nim, również w tercyach równoległych, a zaczynał się i kończył w jednodźwię-ku (unisono): Ten jednak ostatni głos śpiewano oktawą wyżej, aniżeli jak był w nutach oznaczony, t. j. odgrywał rolę późniejszego sopranu. Stąd - to właśnie pochodzi błędne mniemanie niektórych pisarzów, jakoby F. b. był prowadzony w parallelnych akordach doskonałych (a więc z kwintami równoległemi), bo tak rzeczywiście wyglądało na papierze nutowym,— gdy tymczasem w wykonaniu był to zwyczajny, dobrze brzmiący, pochód akordów seksto-wych. Później pod nazwą F. b. rozumiano harmonizacyą śpiewu stałego (cantus firmus), niewyłącznie, aczkolwiek przeważnie, akordami postępuj ącemi równoległe z tym śpiewem. W XVII-m wieku tak również zwano improwizowane towarzyszenie śpiewowi stałemu, ozdabiane trylami i przeróżnemi ozdobami kontra-punktycznemi, bądź też jednotonowe recytowanie psalmodyi (na jednej nucie).

Falstaff John, imię jednej z osób, występujących w dramatach Szekspirowskich, jako typ szubrawca, kobieciarza, samochwalcy, łga-rza, pijaka, lekkoducha, lubieżnika i rozpustnika, ale sprytnego, dowcipnego i pod nieokrzesaniem pozornem bardzo przebiegłego. Wprowadzony do tragedyi Henryk IV, tak się podobał był królowej Elżbiecie, iż zażądała, aby Szekspir osobną mu komedyę poświęcił, i stąd powstały Wesołe kumoszki z Windsoru. Pospolicie mniemają, że pod tern imieniem Szekspir przedstawił osobę historyczną, Johna Fastolfa, kawalera, pana na Caisterze i Reed-hamie (1378 — 1459), który służył Henrykowi V w wojnie francusko-angielskiej od r. 1415 i odznaczył się jako dzielny wojownik pod Honfłeur, pod Azincourt, . przy zdobyciu Caen i oblężeniu Rouen, a także jako gubernator Condé - sur - Noireau i Bastylli. Po śmierci Henryka V-go (1422), za małoletności Henryka VI-go, był wielkim marszałkiem dworu regenta Bed-forda, w 1426 namiestnikiem królewskim, regentem Normandyi i gubernatorem Maine i Anjou. W bitwie pod Verneuil (1424) wziął do niewoli Jana Ii-go, księcia Alençon. W latach następnych walczył w prowineyi Maine; ale naj-świetniej się odznaczył w r. 1429, gdy, konwojując prowianty dla armii oblegającej Orlean, napadnięty pod Rouvrai przez Francuzów pod dowództwem hr. Clermont’a, pomimo ich przewagi liczebnej, wyszedł z bitwy zwycięsko. Dopiero kiedy się zjawiła Joanna d’Arc, wiatr się zmienił; Anglicy musieli odstąpić od oblę

żenia Orleanu i pod Patay na głowę porażeni zostali (18 czerwca 1429); jeden z ich głównych wodzów, Talbot, dostał się do niewoli, a drugi, Fastolf, jak pisze Monstrelet, sromotną ratował się ucieczką, za co, wrzekomo, odjęto mu order Podwiązki. Relacya ta wszelakoż wydaje się fałszywą, gdyż Fastolf nie postradał ufności ani łaski królewskiej, i podawne-mu ważne służby sprawował. W r. 1431 w bitwie pod Vaudemont wziął do niewoli księcia Baru. W r. 1432 był zamianowany ambasadorem na sobór Bazylejski. W 1434 występuje jako jeden z negocyatorów pokoju Arraskiego: a w 1435 umierający książę Bedford robi go jednym z wykonawców testamentu swojego. Do roku 1440 Fastolf walczył w Normandyi, potem uwolnił się od służby i powrócił do Anglii, gdzie podczas rewolucyi ludowej Cadea (ob.) r. 1450 omal nie padł ofiarą buntowników, którzy go uważali za zdrajcę i sprawcę wszystkich niepowodzeń we Francyi; to też musiał przed nimi szukać schronienia w Towerze. Życie Fastolfa prywatne opisał szczegółowo sąsiad i przyjaciel jego, John Paston, w książce swej p. t. „Paston Letters”. Z archiwów ich obudwu okazuje się, że Fastolf był w starości człowiekiem chciwym, skąpym, nieużytym i bardzo ciężkim dla sług swych i dzierżawców, mimo, że miał dobra ogromne, a w nich cztery wspaniałe rezydencye (Yarmouth, Norwick, South-wark i Caister). Zdobył się jednak na założenie w Caister kollegium dla siedmiu księży i siedmiu ubogich uczniów (r.    1456), które

w 1474 przeniesione zostało do Oxfordu, i tym sposobem Fastolf, mimo woli, stał się jednym z największych dobrodziejów kollegium Magdaleny.—Z tego wszystkiego widać jasno, że Fastolf nie był w niczem do Falstaffa podobny, zdaje się więc, że niesłusznem jest przypuszczenie, jakoby Szekspir przedstawił go w swoim Fałstaffie; powstać ono musiało z podobieństwa nazwiska, oraz stąd, że za widownię bir-banteryi tego hulaki autor obrał oberżę w Bo-ar’s-Head, w Southwark, gdzie, jakieśmy wyżej wspomnieli, była jedna z rezydencyj Fastolfa.— Zresztą, dobrze wiadomo, że w pierwotnej re-dakcyi Henryka IV-go figura ta występowała pod nazwiskiem sir Johna Oldcastle’a, i że dopiero wskutek reklamacyi lorda Cobhama, potomka tego rodu, Szekspir zmienił je na Falstaffa; a John Oldcastle, również osoba historyczna, Wiklefista, jako kacerz, na stos skazany (r. 1417), lepiej się od Fastolfa do takiej trawestacyi nadawał; nieprzyjaciele jego bowiem przedstawiali go jako samochwalcę i kobieciarza.—Porów.: Halliwell „On the character of sir John Falstaff” (1841); Morgan „Essay on the dramatic character of sir J. F.”    (1825);

Hairdner „The historical element in Shakes-peare’s Falstaff” („Fortnightly Review” (1873). * Falster, u Adama Bremeńskiego Falstra

(od wyrazu fal=równina, pierwiastek spotykany w wielu skandynawskich nazwach miejscowości, jak Falbygden, F alko ping, F ałun), wyspa duńska, położona na południe od Zelandyi, między wyspami: Möen na wschodzie, od której dzieli ją Gron-Sund, i Laaland na zachodzie, od której znowu przedziela ją Guldberg-Sund.—Powierzchnia płaska, niewielkiemi tylko pagórkami (37 m.) na wschodzie sfałdowana, lesista (lasy dębowe), zdrowa, dobrze strumieniami zroszona i wogóle jedna z naj żyzni ej szych wysp duńskich. Grunt gliniasty, podatny dla rolnictwa i uprawy jarzyn i owoców („ogród Danii“); mieszkańcy trudnią się nadto hodowlą drobiu, bydła rogatego, owiec, świń i pszczół.—Kopalin niema prócz wapienia i gliny; źródła mineralne w Kippin-gen.—Handel produktami rolnictwa; ułatwia go droga żelazna, przerzynająca wyspę z północy na południe, oraz przystanie: Orehoved, Stubbe-kjöbing i Gjedesby.—Administracyjnie tworzy z wyspą Laaland okrąg Maribski (Maribo na wy1 spie Laaland); naj ważniej szem miastem F-u jest Nykjöbing.— Powierzchnia 474 km. w r. 1890 przeszło 32 000 m-ców.—W dawnych czasach wyspa była w ścisłych stosunkach ze Słowianami nadbałtyckimi; w XIII wieku należała do Holsztynu, w r. 1369 zdobyła ją Hanza; w XVI w. przyłączona do korony duńskiej.

cego.

And. S.

And. S.

Falster Chrystyan, poeta i filolog duński (* 1690 w Branderstev — f 1752 w Ribe, na stanowisku dyrektora szkoły łacińskiej). Pracował głównie nad dziejami literatur klasycznych i pozostawił w tym zakresie dzieła godne uwagi, mianowicie: „Quaestiones romanae, sive idea historiae litterariae Romanorum” (Lipsk i Flensburg 1718 r.); „Cogitationes variae philo-logicae” (t-że 1719) i „Memoriae obscurae” (Hamburg 1772). Nadto jeszcze zasługują też na uwagę: „Vigilia prima noctium Ripensium” (Kopenhaga 1721), dzieło, w którem starał się odbudować zaginioną księgę ósmą pism Geliu-sza, i „Amoenitates philologicae, sive discursus varii” (Amsterdam 1729—32, w 3-ch tomach). Wreszcie piękne przekłady duńskie z Owidyu-sza (1719) i Juwenalisa (1731), oraz zbiór oryginalnych poezyj satyrycznych, z tonu i cierpko-ści przypominających Juwenalisa. Życiorys jego, jako też literacką ocenę, napisał Chr. Thaa-rup we wstępie do wydania Satyr („dir. Falsters Satirer” Kopenhaga 1840 r.). — Porów. Chr. Brunn „Falsteriana” (1869).    *

Falsterbo, miasto w szwedzkim okręgu Malmö, na najbardziej ku południo-zachodowi wygiętym cyplu Szwecyi, tworzy z sąsiednią osadą Skanör jedną gminę miejską.—Obie te miejscowości, dziś zubożałe, były niegdyś zamożne i ludne, dzięki połowowi śledzi i sztokfisza; świadczą o tern odkopane fundamenty potężnych budowli i dzieje, które mówią, że do F. zjeżdżali się kupcy z całego pobrzeża Bałtyku i że rybołówstwo miasta zatrudniało 40 000 ludzi. — Przyczyną upadku było utworzenie się obszernych ławic piaszczystych, które zamuliły przystań i skierowały połów ryb do innych miejscowości.—Ławice te, wielce niebezpieczne dla żeglugi, ciągną się dziś na 11 km. na południe od miasta i niezależnie od lądowej latarni morskiej oświetlone są jeszcze od r. 1884 za pomocą ogniska, na stałym statku płoną-

And. S.

Falstris, nazwa łac. wyspy Falster.

Falsyfikat, ob. Fałsz.

Falun, Fali lun, stolica okręgu szwedzkiego Kopparberg (góra miedziana), na zachód od Gelle, 126 m. nad p. m., między dwoma jeziorami i w węźle dróg żelaznych położona. Sławę swą zawdzięcza starodawnym, bo przeszło od pięciu wieków eksploatowanym, kopalniom miedzi, które i dziś należą do najbogatszych na ziemi. Miasto po wielkim pożarze w r. 1761 odbudowało się dosyć prawidłowo, choć prawie wyłącznie domami drewnianemi. Unoszący się z sąsiednich hamerni miedzianych dym i pył powleka zielonawym osadem wszystkie budowle i przedmioty i sprawia zarazem, że wegetacya roślinna prawie tu nie istnieje; cała okolica przedstawia się pustynnie i dziko, lecz z drugiej strony stwierdzono, że powietrze, przesycone parami miedzi, chroni ludność od chorób epidemicznych. Ulice brukowane są szlaką. Oprócz władz administracyjnych, miasto posiada szkołę weterynaryi i górniczą, seminaryum nauczycielskie, gimnazyum, założone przez królową Krystynę, magazyny zbożowe, przędzalnie hm i bawełny, szpitale, dwa kościoły, z których jeden pochodzi z XIV w. Słynne tutejsze muzeum geologiczno-górnicze przeniesiono wraz z akademią górniczą do Sztokholmu. Ludność dosięga 9 000 głów, z których część siódma poświęca się górnictwu. Produkcya rudy miedzianej dochodzi do 360 000 cnt., z których otrzymuje się czystej miedzi około 270 000 kg. rocznie; jest to jednak ilość mniejsza od osiąganej dawniej. Oprócz miedzi, dobywa się także nieco złota, srebra i siarki.—Kopalnie miedzi eksploatuje od r. 1616 towarzystwo akcyjne, które od r. 1804 płaci rządowi każdy ósmy centnar kruszcu. Robota odbywa się częścią pod gołem niebem, częścią przez bicie szybów. Pierwotne otwory podziemne zapadły się w kwietniu i czerwcu 1687 r. i utworzyły obszerne zagłębie, które powiększono jeszcze w r. 1833 i 1876. Ma ono około 400 m. długości, 210 m. szerokości i 96 m. zagłębienia; schody drewniane i żelazne prowadzą do wnętrza, gdzie znajdują się wejścia do szybów daleko głębszych. Do tych kopalni ściąga się opiewany przez poetów fakt zasypania młodego górnika w r. 1670 i odnalezienia go w r. 1719—(nowelka Hoffmanna, ballada Heinego, opera Holsteina).

Faluny (geolog.). Nazwę tę oddawna noszą

ósady morskie trzeciorzędowe w zagłębiu Loa- ' bujnej fantazyi i brawurze w technice, posługu-ry, mianowicie w okolicach miasta Tours, ba- ; jącej się na pozór bezładnem rzucaniem plam dane jeszcze w 1829 r. przez geologa Des- i barwnych, które w ostatecznym rezultacie wyli o y er s, który pierwszy wykazał, że leżą one wołuje pełne siły i prawdy efekta.—F. Julian na pokładach, stanowiących najwyższy poziom urodził się w roku 1853 w wiosce Tuligłowy w okolicach Paryża. Dziś tworzą one głównie w Galicyi, jako syn miejscowego organisty. Nau-formacyę miocenową we Francyi. Faluny Tu- ki początkowe pobierał w Komarnie, następnie renii są to przeważnie piaski i piaskowce ze szczątkami mięczaków morskich, z których najbardziej charakterystycznemi są: Trochus incrus-satus, Turritella Linneei, Pleurotoma tuberculata,

w gimnazyum w Przemyślu, skąd, dając folgę wrodzonemu popędowi do rysunku i malarstwa, przeniósł się do krakowskiej szkoły sztuk pięknych. Przez czas jakiś nosił się z zamiarem zostania architektem i nawet za namową inż. Gąsiorowskiego wstąpił do szkoły specyalnej w Monachium, oraz pracował przy budowie dróg żelaznych w Szwajcaryi. Atoli wrodzony popęd

K. J.

Conus Mercatii. Jeszcze F orbes pokłady te uznał za nadbrzeżne morskie osady. Wyższe piętro miocenu francuskiego stanowią faluny Salles i Pontlevoie,‘niższe piętro—faluny Sancate i Léognanu ze szczątkami ssących (Amphicyon, Anthracotherium, Mastodon, Dinothérium, Rhinocéros).

Fahlńskie brylanty, tak się zwał rodzaj klejnotów szklanych, wyrabianych w Szwecyi, a oprawianych w alliaż 19 części ołowiu, a 29 części cyny, przez co niepospolitego nabierały blasku.

Fałagi, z tureckiego: falaka, fałaka, narzędzie z drzewa z postronkiem, za pomocą którego ściskają nogi winowajcy, aby bić go w pięty kijami. Mówi się po turecku: Fałakaja ał-mak, wziąć, ścisnąć w fałakę t. j. dać kijami, pałkami w pięty. Wyraz ten przeszedł do naszej mowy, ale w innem znaczeniu: „Zadać tęgie fałagi”, lub „Wziąć tęgie fałagi”, mówimy, kiedy kto potężnie zbił drugiego, lub sam pobity został.

■* r

Fig. 9. Fałat Julian.

do samodzielnej pracy twórczej zawrócił go z drogi praktycznych zajęć, gdy w r. 1879 ujrzał międzynarodowy wystawę sztuki w Monachium, która rozpaliła w nim porywy artystyczne. Zapisał się do szkoły rysunkowej prof. Raaba i po krótkim czasie otrzymał raz bronzo-wy, drugi raz srebrny medal. Mistrzowi swemu, który był głośnym sztycharzêm i miedzio-rytnikiem, zawdzięcza główne podstawy, na których talent jego opierać się i bujnie rozkwitać począł, t. j. czystość i poprawność rysunku. Odtąd rok za rokiem zdobywa artysta coraz zaszczytniejsze odznaczenia i coraz głośniejsze imię. Wycieczki do Włoch i Hiszpanii, oraz podróż naokoło świata, odbyta wraz z Simmlerem,

Fałat Julia n, j eden z naj wybitniej szych współczesnych artystów malarzy, reprezentujących nowsze prądy w sztuce, dyrektor krakowskiej szkoły sztuk pięknych, zajmuje w rozwoju dzisiejszego malarstwa jedno z przodujących stanowisk, jako przedstawiciel doprowadzonego do mistrzowstwa rodzaju akwarelowego. Talent na-wskroś oryginalny i śmiały, kroczący nowemi drogami, a mimo to opierający się w swej metodzie na zdrowych podstawach wzorowego rysunku, jasnego i śmiałego kolorytu, czerpie temata swych malarskich pomysłów przeważnie ze świata przyrody i wydobywa niedosięgnione efekta w obrazach, odtwarzających przepastne głębie puszcz i rzuconych na ich tło scen myśliwskich, uchwyconych z wielką prawdą, siłą i poezyą. Hołdując w swej metodzie teoryi impressyoni-zmu w sztuce, nie dał się przecież, jak wielu innych, unieść kierunkowi temu na manowce i nie spaczył swej twórczości chorobliwą przesadą w wywoływaniu efektów kolorytu jaskrawą mieszaniną barw, ale przejął z niego to, co było istotnie zdrowem i odżywczem, a mianowicie osiąganie efektów światłocienia umiejętnern rzucaniem plam barwnych. Oryginalność sposobu tworzenia F-a, pozwalająca odróżnić jego prace pośród tysiąca innych, nadająca mu na wskroś odrębne piętno, polega na niesłychanie

Wł. Pr.

rozszerzają horyzont myśli F-a i utrwalają wrodzone zamiłowanie do rstudyowania przyrody. Plon swych podróżnych 'wrażeń złożył artysta w stu przeszło szkicach, które Warszawa oglądała na ogólnej zbiorowej wystawie w salonie Krywulta r. 1888. Atoli w pełni swego żywiołu ujrzał się F. dopiero wr. 1886, kiedy, zaproszony na polowanie dworskie przez księcia Ant. Ka-dziwiłła, znalazł sposobność przyjrzeć się łowom na grubego zwierza i odnowić wspomnienia lasów i kniei, w których spędził był lata dziecięce. Tu poznał i zbliżył się do syna następcy tronu, a dzisiejszego ces. niemieckiego, Wilhelma, który otoczył go szczególnemi względami i dopomógł w krótkim czasie do zyskania wielkiej popularności w Niemczech. Zapraszany do rezydencyi w Hubertusstocku, nieodstępny odtąd uczestnik polowań dworskich, F. rozmiłował się we wrażeniach myśliwskiego sportu i stał się przedstawicielem tego rodzaju w malarstwie, prawdziwym poetą dramatów łowieckich, oddanych z pełnią ich charakterystyki. Na zamówienie cesarza i wielu wybitnych członków arystokracyi niemieckiej namalował F. cały szereg scen łowieckich z Hubertusstocku i zdobył rozgłośne imię w stolicy Niemiec. Miasto Berlin, gdzie stale zamieszkał, zakupiło do swych zbiorów jeden z najcelniejszych obrazów F-a: Powrót z polowania na niedźwiedzie, a na wystawie z r. 1892 tamże przyznano mu wielki złoty medal za całą działalność artystyczną. Zaszczyt ten niepośledni podzielili z F-em tylko dwaj jeszcze artyści, biorący udział w tym międzynarodowym turnieju, a mianowicie Schilling z Drezna i Pra-dilla z Madrytu. Jednym z najcelniejszych tworów talentu F-a jest namalowana przezeń w r. 1896, przy współudziale Wojciecha Kossaka i kilku innych artystów, wielka panorama, przedstawiająca’ przejście wojsk Napoleona I przez Berezynę w r. 1812. Wielkie to płótno dało artyście sposobność rozwinąć całe bogactwo pomysłów techniki i indywidualizmu artystycznego w odmalowaniu zarówno dzikiej przyrody pól ośnieżonych, jak i tragicznej siły w oddaniu pełnej grozy scen wojennych. Powołany w r. 1895 na stanowisko dyrektora szkoły sztuk pięknych w Krakowie po mistrzu Janie Matejce, rozwinął F. energiczną działalność w kierunku podniesienia szkoły, przytłoczonej nieco rutyną i subjektywizmem swego dawnego wielkiego poprzednika. Pierwśzem jego dziełem było zasilenie personelu nauczycielskiego nowemi siłami, do których powołał pp. Teodora Aksentowicza i Jana Stanisławskiego. Za jego wpływem i dzięki ruchliwości nowych profesorów, nad szkołą powiały świeższe prądy, objawił się żywszy, lubo przesadnie nowym prądom hołdujący, ruch artystyczny wśród uczącej się młodzieży. W stosunkach artystycznych Krakowa F. odgrywa rolę jednego z przywódzców młodej rzeszy malarskiej, która kroczy śladami modernistów

zagranicznych i hołduje nowym kierunkom. Jako taki, jest jednym z filarów założonego tamże stowarzyszenia malarzy „Sztuka”, którzy pod hasłem secessyonistów urządzili już kilka oddzielnych wystaw prac swoich.

Fałdowanie (fałdy, fałdowe góry, fałdowy kraj), pewien rodzaj dyslokacyi warstw skalnych, przy której uległy one pogięciu na podobieństwo fałd obszernej sukni.

1. Różne rodzaje fałd. Najprostszą formę fałdowania stanowi tak zwana fałda stojąca; składa się ona z dwóch części: grzbietu albo siodła i niecki; na grzbiecie warstwy spadają w dwie przeciwne strony (układ antykli-nalny), w niecce spadają ku sobie (układ synklinalny) (ob. fig. 10).—W tej prostej for-

siodło

niecka

Fig. 10.

mie F. ujawnia się więc na powierzchni ziemi (orograficznie, plastycznie), jako grzbiety gór an-tyklinalne i jako doliny synklinalne. Ale ta forma pierwotna rzadko gdzie utrzymała się dotąd (jak np. w niektórych częściach Jury Szwajcarskiej), albowiem na powstałe, a nawet jeszcze powstające, góry, zaczynają działać siły zewnętrzne atmosfery i wody i niszczą ich kształty pierwotne tak, iż powierzchnia ziemi otrzymuje kształty niezgodne z temi, jakie powinny wynikać z układu warstw. Niezgodność ta przechodzi niekiedy w zupełne przeciwieństwo, tak. iż tam, gdzie układ warstw wyznacza górę, spotykamy dolinę, i odwrotnie; czyli, innemi słowy: otrzymujemy grzbiety synklinalne a doliny anty-klinalne, jak to pokazuje fig. 11 pod literami fie. Innym produktem zburzenia są grzbiety i z ok 1 ina 1 ne i do 1 iny izoklinalne (c i d na fig. 11), gdzie warstwy są pochylone w jedną stronę (w każdym oddzielnym grzbiecie lub w oddzielnej dolinie). Powyższe grzbiety i doliny biegną w kierunku tym samym, co fałdy: są to więc grzbiety i doliny podłużne. Prócz tego jednak, wskutek erozyjnego działania wód, spływających po zboczacli grzbietów podłużnych, powstają doliny poprzeczne, a pozostałe między niemi części zboczy tworzą grzbiety poprzeczne, poboczne, wybiegające z głównego, mniej więcej prostopadle doń. Prócz wyżej wspomnianych fałd stojących, zdarzają się też fałdy pochylone i fałdy leżące, jak wskazuje fig. 12. W tych ostatnich warstwy mogą leżeć zupełnie poziomo, tak, iż pozornie

wydaje się, iż nie zaszła tu żadna zmiana w położeniu warstw. Przy większem natężeniu fałdowania powstają fałdy izoklinalne (figura 11), w których ściśnięte niecki i grzbiety zlewają się w seryę warstw o jednakowym układzie. Przy jeszcze większem natężeniu F-a ściśnięte warstwy rozchodzą się u góry, niby źdźbła w silnie związanym snopie; jest to fałda w a- rozszerzając się, natrafiają na opór sąsiednich chlarzowa (układ wachlarzowy warstw); części skorupy ziemskiej, niepodlegających pod-układ taki spotykamy np. w górach krystalicz- niesieniu temperatury. Reyer, uważając teoryę nego pasa Alp (np. Mont-Blanc) (fig. 11). Tutaj j tę za niedostateczną do wyjaśnienia fałdowali, uzu-

według niej w skutek gromadzenia się osadów w pewnein miejscu na dnie morza, a przez to i grubienia skorupy ziemskiej, geoizotermy, to jest powierzchnie jednakowej temperatury skorupy, podnoszą się, to jest podnosi się temperatura warstw; skutkiem tego warstwy te ulegają rozszerzeniu, a następnie pogarbieniu, gdyż,

*

Fig. 11. Forma i or ograli a fałd według Tl e i ma.

■.

rl

VI

//

⁷1Â

<1- ' c

.et

r ' ii '

b ft

Fałdy normalne, c. Grzbiet izoklinalny. f. Grzbiet synklinalny.

Fałdy wachlarzowe. | Fałdy izokliiialne. | a. Grzbiet antyklinalny. b. Dolina synklinalna. d. Dolina izoklinalna. e. Doliira antyklinalna.

Fałda stojąca.

Fałda leżąca.

układ warstw jest odwrotny, niż w fałdzie stojącej: w grzbietach jest synklinalny, w nieckach antyklinalny. Układ warstw w fałdach komplikuje się jeszcze wskutek tego, że nie zawsze skały są dość plastyczne przy wyginaniu: często ulegają pęknięciom i przesunięciom wzdłuż powierzchni pęknięć, przez co powstaje budowa nadzwyczaj zawikłana, zwana budową łuskową.

2. Powstawanie fałd. Bezpośrednią przyczyną powstawania fałd jest ciśnienie boczne albo tangencyalne, to jest działające równoległe do

Fig. 12. Położenie fałd podług Heina.

greife

Fałda pochyła.

powierzchni ziemi: wiadomo, że jeżeli posuwać będziemy palcem po powierzchni stołu nakrytego obrusem, to na tym obrusie wytworzą się fałdy. Dalej powstaje pytanie: jaka przyczyna wywołuje 'tę siłę tangencyalną?. Z różnych teoryj w tym względzie najprawdopodobniejszą jest teorya kurczenia się, rozwinięta przez Suessa i Heima: ziemia wskutek ostygnienia kurczy się, kula się zmniejsza, warstwy, obsiadając na małe jącem jądrze, zbliżając się ku środkowi ziemi zajmują coraz mniejszą powierzchnię i stąd ulegają ciśnieniu bocznemu, podobnie jak skorupa lodowa w naczyniu ze ścianami zbieżnemi kii dnu, obsiadająca w miarę obniżania się poziomu wody. Obok teoryi kurczenia się istnieją inne; tak np. teorya terma 1 na (Mellard Reade’ a);

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 161. T. XXI.

pełnia ją w ten sposób, iż przypuszcza, że podniesienie temperatury warstw wywołuje tylko ich pochylenie, fałdowanie zaś wynika w skutek ześlizgiwania się warstw po tej pochyłości. Tak zwana teorya izostatyczna Duttona opiera się znów na zasadach równowagi: w ciele niejednorodnem, jak ziemia, równowaga (izo-stazya) jest możebna tylko pod warunkiem, że cięższe części skorupy tworzą zagłębienia, lżejsze zaś—-wyniosłości. Denudaęya burzy równowagę, spłókując lądy i wypełniając niemi oceany: obciąża dno u wybrzeża, a wybrzeże samo czyni Lżejszem; wskutek tego powstaje ciśnienie boczne, skierowane ku wybrzeżu. Przyjrzyjmy się teraz zewnętrznym kształtom gór fałdowych (występujących orograficznie zwykle jako łańcuchowe) w zależności od wewnętrznej budowy oraz działania sił zewnętrznych.

3. Przekrój poprzeczny gór fałdowych prostych. Górami fałdowemi prostemi zowią się takie, których fałdy składają się tylko z warstw osadowych (bez starych skał krystalicznych). Najlepiej znanym przykładem takich gór, jest Jura Szwajcarska, która składa się z warstw jurajskich, kredowych i trzeciorzędowych, ułożonych w fałdy, bądź stojące, bądź pochylone ku północy. Według Heiina, Jura składa się ze stu kilkudziesięciu fałd, żadna z nich jednak nie ciągnie się przez całą długość gór, lecz każda zajmuje tylko część długości i znika, by drugiej miejsca ustąpić. Idąc wpoprzek gór, przekraczamy zaledwie 10—12 fałd, biegnących równolegle względem siebie. Poszczególne łańcuchy gór, wytworzone przez grzbiety fałd, różnią się od siebie wysokością (zniżają się w kierunku północno-zachodnim), ale składają się z tych samych formacyj, tak, iż nie można tu znaleźć jakiegoś pasa, któryby różnił się wybitnie od in-

nych. Góry tego rodzaju nazywa Supan jedno- ' południowe Alpy wapienne w wielu profilach poro d n e mi (gleichförmig). Góry różnoro- ! dobniejsze są do gór uskokowych, niż do fałdo-dne (ungleichförmig) są wtedy, gdy możemy j wycli. Nie dość tego: podkład krystaliczny wy-w nich znaleźć ostro odgraniczone pasy o ró- stępuje wśród tego południowego pasa osado-żnym składzie geognostycznym. Różnorodnemi j wego na jaw wązkiemi smugami, czego w pasie mogą być i góry fałdowe proste (np. Soliman, ! północnym nie spotykamy. Tylko wtedy, gdyby wschodnia krawędź wyżyny Iranu), ale różnorodność jest głównie cechą gór fałdowych złożonych.

oba pasy wapienne zupełnie odpowiadały sobie, możnaby przypuścić, że siła fałdująca działała od pasa środkowego w obie strony: dla tego Suess przypuszcza i dla wschodnich Alp jednostronne parcie siły tangencyalnej z południa na północ; wskutek tego po stronie zewnętrznej łu-ku nastąpiło fałdowanie, po wewnętrznej zaś pękanie i zapadanie. Inaczej znów zbudowane są Alpy Zachodnie, między Włochami i Francyą: wązkie smugi osadowe, zalegające, jak wspomnieliśmy, na dnie niecek w krystalicznym pasie Alp Szwajcarskich, rozwijają się w Alpach Za-

Alp Kottyjskich i Graickich, 2) pas wapienny Brianęonnais, 3) pas krystaliczny Mont Blanc i Mont Pelvoux, 4) pas wapienny Gelfinatu i Sa-baudyi. Taki typ nazywamy p a s o wy m (zonal).

Wyżej przytoczone poddziały gór niejednorodnych spotykamy w wielu systematach górskich. Tak np. Ural jest asymetryczny, jego pas krystaliczny spada na wschód ku równinie zachodniej Syberyi, pas zaś osadowy ciągnie się po stronie zachodniej i tutaj fałdy, spłaszczając się, przechodzą z wolna w poziome uwarstwienie wschodnio-europejskiej niziny. Pireneje posiadają budowę symetryczną: pas środkowy składa się ze skał paleozoicznycli z wychodzącemi na jaw jądrami granitowemi; następnie po obu stronach ciągną się różne pasy mesozoiczne, wreszcie trzeciorzędowe. Fałdy skrajne pochylają się na zewnątrz, północne na północ, południowe na południe, tak samo jak w Alpach Wschodnich. Ale i ta symetrya nie jest zupełna, tak np. południowy pas osadowy jest daleko bardziej rozwinięty i wyższy, niż północny: leżący w południowym pasie szczyt Montperdu jest tylko o kilkadziesiąt metrów niższy od najwyższego szczytu całego systematu Anethou, wznoszącego się w jądrze granitowem. W grzbiecie zaś Sierra de Guara, najskrajniejszym na południe, w Aragonii, występuje znów pas mesozoiczny. Ku zachodowi oba pasy osadowe zbliżają się ku sobie, tak, iż zawarty między niemi pas pa-leozoiezny zmienia się w wązką smugę. Najwyższe góry na ziemi, Himalajskie, stanowią system fałd izoklinalnycli, pochylonych na po-łudnio - zachód; fałdy stojące i uskoki grają tu rolę podrzędną. Idąc z południo-zachodu na północo-wschód, rozróżniamy tu następujące pasy: 1) Przedgórza Himalajów, złożone z warstw trzeciorzędowych, przeważnie młodszych (warstwy siwalik); pas ten jest odcięty od następnego pasa warstw starszych uskokiem. 2) Hi-

4. Przekrój poprzeczny gór fałdowych złożonych. Górami złożonemi nazywamy takie, które składają się po części z pasów osadowych, a po części ze starych krystalicznych, przytem i w pierwszych daje się często spostrzegać układ stopniowy według wieku skał. Weźmy naprzykład Alpy szwajcarskie: idąc z południa na północ, spotykamy tu warstwy coraz młodsze, a zarazem góry stają się coraz niższemi. Pas południowy, najwyższy, tworzą stare łupki krystaliczne i ska- chodnich w szerokie pasy górskie, tak, iż tutaj, ty masowe, młodsze warstwy osadowe napoty- postępując z Włoch na zachód ku Francyi, spo-kają się tu tylko na dnie niecek fałdowych, tykamy cztery różne pasy: 1) pas krystaliczny gdzie uchroniły się od spłókania. W pasie skał osadowych, przylegającym z północy do poprzedniego, podkład krystaliczny już tylko gdzie niegdzie występuje na jaw, ale główna masa gór składa się już z tryasu, jury, kredy i eocenu.

Następnie podkład krystaliczny znika całkowicie pod pokrywą osadową, a na samym skraju powyższe starsze warstwy osadowe ustępują miejsca miocenicznemu molasowi, który już tylko w pobliżu gór uległ sfałdowaniu. Siła, która podniosła Alpy, malała z południa na północ i dla tego południowy pas krystaliczny jest dotąd najwyższy, jakkolwiek siły zewnętrzne znacznie go zniżyły, spłókując jego pokrycie osadowe. Natężenie sfałdowania też w części południowej było największe, gdyż tutaj tylko spotykamy układ wachlarzowy w fałdach. Ponieważ Alpy zataczają łuk otwarty ku południowi, więc pas południowy krystaliczny możemy nazywać wewnętrznym, pas zaś osadowy— zewnętrzny m; siła fałduj ąca, tangencyalna, działała z południa na północ, względnie ze wschodu na zachód (w Alpach zachodnich). Góry, ciągnące się takiemi pasami, jak Alpy Szwajcarskie, t. j. posiadające tylko po jednej stronie pas osadowy, nazywamy asy metryczne mi.

W przeciwieństwie do Alp Szwajcarskich, Alpy Wschodnie są zbudowane symetrycznie: pas krystaliczny ciągnie się tutaj pośrodku, mając po obu stronach pasy osadowe, odpowiadające sobie, w których też formacye występują pasami według wieku, w porządku od wnętrza ku skrajom: naprzód paleozoiczne, dalej meso-zoiczne, wreszcie trzeciorzędowe. Zupełnej sy-metryi nie ma tu jednak: na zachód od Adygi fałdy rozciągają się w kierunku północno-północno-wschodnim, zamiast we wschodnim, lub wschodnio-północno-wschodnim. Przytem już tutaj występują liczne uskoki (zapadnięcia), a na wschód od Adygi stają się one jeszcze częstszemi, tak, iż

malaje nizkie, składające się z warstw paleo-zoicznych, śród których występują na jaw skały archaiczne i metamorficzne. Pas ten miejscami zlewa się orograficznie z pasem trzecim, miejscami zaś (np. w Kaszmirze) jest odeń oddzielony wielkiemi dolinami podłużnemi. 3) Pas wielkich szczytów, czyli pas południowo-krystaliczny; pas ten jest oddzielony od zwartego za pomocą wysokich dolin (4 600—4 900 m.). 4) Pas osadowy wo-dodzielny, składający się z warstw paleozoicznych. mesozoicznych a nawet trzeciorzędowych. Na tym pasie kończą się Himalaje właściwe. Dalej na północ ciągną się góry Tybetańskie, które jednak szczególniej na północo-zachodzie wiążą się ściśle z Himalajami. Jest to mianowicie naprzód krystaliczny pas Indusu i wreszcie paleo-zoiczny i mesozoiczny pas Karakorumu. Himalaje więc przedstawiają typ wielokrotnie pasowy.

Proces powstawania gór fałdowych nie odbywał się jednorazowo: zwykle miejsce danych gór bywało w różnych epokach geologicznych areną sił górotwórczych; nowe fałdowanie zastawało już niektóre części wzniesione przez procesy poprzednie; stąd wielkie nieraz powikłania w budowie gór fałdowych, zwiększane jeszcze bardziej przez uskoki i wylewy mas wulkanicznych.

5. Kształt gór fałdowych w rzucie poziomym.

Góry fałdowe ciągną się bądź prostolinijnie, bądź łukowato. Przyczynę łukowatego wygięcia Suess upatruje w przeszkodach, jakie siła fałdująca napotkała na swej drodze; tak np. w Alpach takiemi przeszkodami były masyw gnejsowy Serre (pod Dole na południo-wschód od Besançon), Schwarzwald i wielki masyw Czeski; na wschód stąd siła fałdująca mogła działać swobodniej, i dla tego łuk Karpacki posunął się dalej na północ. Nieraz nawet przy tak silnem wygięciu, iż łuk prawie się łamie, jak np. na południowo-wschodnim rogu Siedmiogrodu, gór> nie tracą ciągłości: pod nazwą Alp Transylwańskich ciągną się one ku zachodowi i po drugiem silnem zgięciu, przerwane tylko erozyjną doliną Dunaju w Żelaznej Bramie, znajdują swój dalszy ciąg w Bałkanie. Podobną budowę spotykamy w zachodniej części morza Śródziemnego, utworzoną przez Sierra Nevadę i Atlas, tylko, że w miejscu zgięcia część gór się zapadła i utworzyła się znaczniejsza przerwa (cieśnina Gibral-tarska).

6. Stosunki gór fałdowych do siebie. Ograniczenie i podział gór. Góry fałdowe rzadko wznoszą się odosobnione śród równiny (np. Ural); często stykają się, lub zrastają z innemi górami, tak, iż zwykle trudno jest podać ścisłą granicę danych gór. Tak np. Alpy w swej zachodniej części tak przytykają swym pasem wapiennym do Jury Szwajcarskiej, że ta przedstawia się z początku poprostu jako część Alp wapiennych i dopiero w dalszym ciągu nabiera

samodzielności. Apeniny i Karst stanowią orograficznie przedłużenia Alp. Co do Apeninów, to przynajmniej zmiana kierunku i składu geologicznego daje niejaką podstawę do rozgraniczenia (mimo to dotąd jest ono spornem). Przy rozgraniczeniu Karstu od Alp, ani orograficzne, ani geologiczne mapy nie dają nam żadnego punktu oparcia; dla znalezienia pewnej podstawy trzeba tu wniknąć głębiej w budowę gór. Jak wiele gór fałdowych (szczególniej Kordyliery), tak i Alpy ulegają, we wschodniej części wielokrotnemu rozwidleniu (wirgacyi); Karst stanowi tu gałąź południową, Karpaty—północną; tylko w przypadku ostatnim podział został uwydatniony przez pokrycie młodszemi osadami, które utworzyły równiny, ale jest to tylko oddzielenie zewnętrzne, orograficzne; tektonicznie Karpaty stanowią dalszy ciąg Alp, należą do alpejskiego system a tu, rozumiejąc przez wyraz systemat—całość nie zewnętrzną orograficzną, lecz wewnętrzną, opartą na dziejach utworzenia się gór i ich budowie wewnętrznej. Na południowo-zachodnim krańcu wyżyny Wscho-dnio-Azyatyckiej występuje zbieżność (Scharung) licznych gór fałdowych, jak Himalaje, Karakorum, Kuen Lun, grzbiety Pamiru, Thian Szanu, Hindukuszu. Innego rodzaju zbieżność występuje na wschodnim końcu Kuen Lunu: łańcuch ten utrzymuje wciąż swój kierunek południowo-wschodni i zmusza biegnące ku niemu z południo-zachodu młodsze fałdy sinijskie do przyjęcia jego kierunku. Inaczej zupełnie zachowują się względem siebie fałdy Atlasu, mianowicie fałdy Małego Atlasu, biegnące na wschód, i fałdy Wielkiego Atlasu, biegnące na północo-wschód: na granicy algiersko-tunetańskiej, gdzie one się spotykają, fałdy pierwszego są ostro ucięte przez fałdy drugiego.

Co do podziału całości pewnych gór na części, to można przyjąć podstawę geologiczną, to jest oprzeć się na ich budowie wewnętrznej, albo orograficzną, to jest oprzeć się na budowie zewnętrznej, mianowicie przyjąć za granice różnych części różne linie zagłębień. Ideałem jest zgodność obu podziałów, rzadko jednak jest ona dokładną: trzeba więc starać się o pewien kompromis między obu podstawami podziału. Tak np. Mojsisovics pierwszy dostrzegł głęboką różnicę między Alpami Wschodniemi i Za-chodniemi i rozdzielił je linią zagłębień, biegnącą od jeziora Bodeńskiego do Lago Maggiore; geologicznie różnią się one tern, że tylko Alpy Wschodnie posiadają południowy pas osadowy; przytem masy wapienne i dolomitowe, tworzące północny pas osadowy alpejski, należą w Alpach Wschodnich do górnego tryasu, gdy w Alpach zachodnich — do jury i kredy; tutaj również eoceniczne warstwy łupkowe i piaskowcowe, zw. iłyschem, mają daleko większy udział w budowie gór, występując pasami pośród skał mesozoicznych, gdy w Alpach Wschodnich ograniczają

się jedynie tylko pasem skrajnym; wreszcie takich zmian przedstawiają nam góry Andalu-konglomerat neogeniczny,, zwany nagelfluh, wy zyjskie, w których pas południowy krystaliczny stępuje tylko w Alpach Zachodnich. Inny przykład różnorodności budowy w obrębie jednych i tych samych gór przedstawia Bałkan. Na zachód od wyłomu Iskeru pas krystaliczny występuje po północnej stronie gór (obrębiony z tej strony tylko wązkim paskiem kredowym), pas osadowy-—po południowej. W Bałkanie centralnym, mniej więcej na wschód 24° dł. wscli.

utrzymał się w dobrym stanie, tak, iż zachował swe pierwotne dominujące stanowisko; niższy pas północny składa się ze skał drugo- i trzeciorzędowych, do których należy skała gibral-tarska. W Karpatach i Apeninach już tylko [»as zewnętrzny utrzymał się całkowicie: w Karpatach pozostały tylko szczątki pasa krystalicznego (np. Tatry); jeszcze większemu zburzeniu uległ pas ten w Apeninach; znaczniejszy kawał tego zburzonego pasa spotykamy do-. piero na południu w Kalabryi; przytem gdy w Karpatach Tatry utrzymały swe pierwszeństwo hipsometryczne, w Apeninach rola naj wyższego szczytu przeszła z pasa krystalicznego na pas zewnętrzny osadowy. Te popękane i pozapadane pasy wewnętrzne gór fałdowych były luli są dotąd uprzywilejowaną areną działalności wulkanicznej; wybornemi przykładami

Gr., położenie pasów jest odwrotne; prócz tego warstwy paleozoiczne zachodniego Bałkanu zni kają tutaj i bezpośrednio za pasem krystalicznym na północy ciągną się pasy tryasu i jury, wreszcie bogato rozwinięte wapienie i piaskowce formacyi kredowej (a po części i eocen).

Im dalej postępujemy na wschód, tern pas krystaliczny bardziej się obniża, i już w okolicy Slivenu warstwy kredowe dosięgają działu wodnego, a w nizkim Bałkanie wschodnim przekraczają go, rozprzestrzeniają się na cały stok tego są Karpaty i Apeniny, a jeszcze lepszym— południowy i pokrywają wszelkie utwory star- góry Japonii. W ostatniem stadyum, poprzedza-sze.    jącem zupełny rozkład, znajdują się góry Sier

7. Stosunek gór fałdowych do okolic niesfał-dowanych. Bardzo często jedno podnoże gór fałdowych leży głębiej niż drugie. Góry, ciągnące się łukowato, mają zwykle po wewnętrznej stronie luku nizinę, po zewnętrznej wyżynę, nawet wtedy, gdy po stronie wewnętrznej niema żadnych dostrzegalnych śladów zapadnięcia. Poszczególne części systematu alpejskiego wykazują pod tym względem zupełną zgodność; widzimy to w Alpach samych, w Jurze i Karpatach; podobnież Atlas i Sierra Nevada mają po stronie wewnętrznej morze, po zewnętrznej ląd; Apeniny mają po stronie wewnętrznej morze głębokie (Tyrreńskie) po zewnętrznej płytkie (Adryatyckie). Od tego prawidła są jednak wyjątki: Himalaje mają po stronie zewnętrznej nizinę, po wewnętrznej wyżynę; podobnież góry Japonii: [»o stronie zewnętrznej—głęboki ocean, po wewnętrznej—płytkie morze skrajne. Pominąwszy te dwa wyjątki, tektoniczny stosunek gór fałdowych jest inny do sąsiedniego kraju po stronie zewnętrznej, a inny do kraju [»o stronie wewnętrznej: po stronie zewnętrznej fałdowa nie wygasa powoli i dalej ciągną się te same warstwy, tylko już niesfałdowane; po stronie wewnętrznej zachodzi zupełnie inny stosunek: fałdowanie urywa się nagle, wobec obcych, zupełnie świeżych warst napływowych; właściwe podnoże gór leży tu głęboko pod terni warstwami zagrzebane.

8. Zmiany gór fałdowych skutkiem zapadnięć.

Zapadnięcia czyli uskoki, towarzyszące zwykle fałdowaniu, mają niekiedy tak wielkie rozmiary, iż zmieniają całkowicie pierwotny kształt gór fałdowych, a nieraz nawet sprowadzają zupełny ich rozkład. Zwłaszcza wewnętrzna strona gór fałdowych podlega często znacznemu przekształceniu i zburzeniu. Pierwsze stadyum

ra Nevada w Kalifornii. Sfałdowanie icli odbyło się w czasie jurajskim i kredowym; przy końcu trzeciorzędu siła górotwórcza wystąpiła znów do działania, ale na ten raz już nie w formie fałdowania, lecz w formie uskoków ruchów pionowych. Te nowe zmiany dotknęły nie całe góry w równym stopniu; największe zmiany zaszły na szerokości jeziora Honey Lake (nieco na północ 40° szer.), gdzie całe góry zostały uskokami rozkawałkowane na trzy skiby, które na wschód spadają stromo, na zachód łagodnie. W każdej skibie, idąc z zachodu na wschód, spotykamy: węgiel, łupek złotonośny, wreszcie granit. Mimo tego rozkawałkowania forma łańcuchowa gór jeszczf? się utrzymała; góry fałdowe tego typu zowiemy poła m a n e m i. Takie góry fałdowe, jak Sierra Nevada, napełniały niegdyś całą Wielką Kotlinę w stanach Nevada i Utah aż do gór Wahsatch, ale tutaj trzeciorzędowy proces uskoków, trwający dotychczas, został posunięty aż do zupełnego rozkładu formy pierwotnej. Z dawnych gór fałdowych pozostały tylko pojedyńcze grzbiety, na podobieństwo Lasu Turyngeńskiego (tylko znacznie wyższe) otoczone szerokiemi dolinami (równinami), wypeł-nionemi przez młode osady. W tych kawałkach, czyli skibach (Schollen), warstwy są sfał-dowane; są to więc góry fałdowo - skibowe (Faltenschollengebirge). Niezmiernie pouczające-mi są pod tym względem stosunki tektoniczne Grecyi, można tu bowiem obserwować wyraźnie przejście od właściwych gór fałdowych do fałdo wo-skibowych; pierwsze panują w zachodniej części Grecyi; według badań Philippsohna czas ich powstania przypada na oligocen lub na granicę między oligocenem i miocenem. Pliocen jest nie sfałdowany, ale połamany, i leży na różnych wysokościach, które w Peloponezie wogó-

le zmniejszają się z północy na południe. Te Wszystkie te góry starsze odznaczają się wielką świeże uskoki tworzą w Grecyi środkowej praw- jednostajnością; szczyty nie wiele się wznoszą po-dziwą zawikłaną sieć; w Elidzie, góry fałdowe j nad ogólny poziom gór. Góry łańcuchowe tego rozpadły się już na skiby, jakkolwiek wogóle ! kształtu zowiemy górami piennemi (Rumpf-w górach Peloponezu jeszcze daje się dostrzedz j gebirge). Jeszcze większy stopień zburzenia spo-południowo - wschodni rozciąg pierwotnych gór ! tykamy na archaicznych obszarach okolic zatoki fałdowych. W Tessalii i wschodniej części śre- j Hudsońskiej i Skandynawii: układ warstw wy-dniej Grecyi do systemu tego przytyka inny. jak | kazuje, iż niegdyś były to wielkie góry fałdo-się zdaje, nieco starszy, system sfałdowań, o roz- j we; obecnie powierzchnia jest wyrównana, prawie jak na równinach (stąd nazwa Pene-plain, nadawana takim utworom przez amerykańskich geologów); obecna orografia nie jest wyznaczona przez kierunek pierwotnych grzbietów i niecek fałdowych, lecz jedynie przez rozmaitą odporność materyału skalnego na siły niszczące: twardsze granity i gnejsy mniej ucierpiały i stąd tworzą kopuły i grzbiety wśród ogólnej równiny. Wobec tak wielkiego zburzenia powstaje wątpliwość: jakiego rodzaju były te siły, co je sprowadziły. W obecnej nauce istnieją pod tym względem dwa przeciwne sobie poglądy: geologowie angielscy i niemieccy . (Richthofen) przypisują to działaniu fal morskich, które, uderzając w brzeg, podmywają go i burzą, a burzenie to przy jednoczesnej zmianie poziomu (obniżaniu się brzegu lub wznoszeniu morza) może sięgnąć bardzo daleko w ląd, może ściąć, ze-strychować całe góry (tak zwana a b r a z y a). Gdzie 9. Zmiany gór fałdowych pod wpływem sił ze- osady morskie pokrywają poziomo choć miejscami powierzchnię zestrychowaną (transgressya), tam pogląd ten ma pewną podstawę. Dzieje takich utworów według tego poglądu przedstawiałyby następujące fazy: 1) powstanie gór fałdowych;

2) obniżenie, abrazya, transgressya morska; 3) podniesienie; 4) zniesienie świeżego pokrycia morskiego, obnażenie powierzchni abrazyi. Geologowie amerykańscy, a za nimi francuscy (Lap-parent), przypisują powstanie takich „prawie równin” erozyi i denudacyi wód lądowych. Wobec takiej niepewności, co do genezy „prawie - równin”, wobec niepewności, czy są one produktami abrazyi czy denudacyi, Supan używa dla ich oznaczenia terminu obojętnego: powierzchnie zburzenia (Destruktionsflächen).

eiągu wschodnim, i ten znajduje się w stadyum zupełnego rozkładu. Othrys, Oeta, Helikon, Kithaeron, Parnes—tylko dla tego zachowały jeszcze pozór gór fałdowych, że linie zapadnięć biegną tu równolegle z rozciągiem fałd; są to skiby podłużne. Ale w Pentelikonie, Hy-mettosie, w górach Eubei i wschodniej Tessalii nawet i ten pozór znikł, tutaj bowiem występują zapadnięcia poprzeczne do rozciągu fałd; góry te są skibami poprzecznemi. O olbrzymich przemianach, jakie w górach tych od ostatniej fazy trzeciorzędu zaszły, a. jakie dotąd nie ukończyły się jeszcze (obecne tektoniczne trzęsienia ziemi), możemy sobie utworzyć tylko bardzo niedokładne pojęcie: jest to bowiem tak, jak gdyby z Alp Szwajcarskich został wycięty pas około 20 km. szeroki, a cała reszta gór na zachód i wschód zapadła się wgłąb i została [»okryta morzem lub świeżemi osadami.

wnętrznych (denudacyi). Wysokość i kształt gór fałdowych zależą nietylko od sil wewnętrznych, t. j. wielkości sfałdowań i zapadnięć, ale też i od sił zewnętrznych, burzących, atmosfery i wody, co obejmujemy ogólnem mianem denu-,dacyi. Siły te wywierają swe niszczące, obniżające działanie, od chwili samego rozpoczęcia się procesu fałdowania; to też byłoby błędnem gdyby ktoś chciał o pierwotnej wysokości gór fałdowych wnioskować z rekonstrukcyi zniesionych górnych części fałd; góry nigdy nie były tak wysokie, jak rekonstrukcya fałd wskazuje, gdyż zanim budowa tych fałd była skończona, grzbiety ich już uległy zburzeniu. Wniosek taki byłby tylko w takim razie słuszny, gdyby góry fałdowe powstały siłą jednego momentalnego pchnięcia, i przytcm byłby słuszny tylko dla tej jednej chwili. Im dłużej działają siły zewnętrzne, tem większe jest zburzenie; stąd przy jednakowem pierwotnem wzniesieniu, góry są-tein niższe, im są starsze. Wiek gór oznacza się, jak wiadomo, na tej zasadzie, że dyslo-kacya danej warstwy musi być młodszą, niż sama warstwa, a starszą, niż najpierwsza (co do wieku) warstwa nienaruszona. Góry fałdowe są po większej części młode (trzeciorzędowe), ale napotykają się też niektóre bardzo stare; do nich należy Ural i góry Timańskie (mesozoiczne),

Allegany i góry południowych Chin (paleozoicz-ne). Fałdowanie Kuen-Lunu, Nanszanu i gór ny bezpośrednio przez budowę fałdową, ograniczających z południa taras Karroo w Kap- Według tego można-by góry pienne zdefiniować, landyi sięga też czasu przedtrzeciorzędowego. wraz z Supanem, jako góry erozyjne, na niena-

Zachodzi teraz pytanie: w jakim stosunku do ,ych powierzchni zburzenia pozostają wyżej wspomniane góry pienne? Według zwolenników teoryi abrazyi, góry te powstały z powierzchni abrazyi przez podniesienie, a stąd ożywienie na nowo erozyi, która wymodelowała na nowo góry o wyglądzie łańcuchowym, albowiem w skutek pierwotnej budowy fałdowej siła erozyi zmieniała się pasami, odpowiednio do różnej twardości warstw ułożonych też pasami: w pasach miększych erozya wytworzyła doliny, pasy twardsze zostały wymodelowane w grzbiety górskie; tym sposobem pozornie wygląda tak, jakby układ grzbietów i dolin był uwarunkowa-

w. N.

ruszonych uskokami powierzchniach zburzenia. Zwolennicy teoryi denudacyi w ostatnich czasach też skłaniają się do tego, że' gór piennych nie można uważać za fazę przejściową do „prawie-równin”, lecz że pierwsze powstały z drugich przez podniesienie i wymodelowanie erozyjne.

10. Zmiany gór fałdowych wskutek skombino-wanego działania sił wewnętrznych (uskokowy i zewnętrznych. Większa część powierzchni zburzenia, o jakich mówiliśmy wyżej przy przemianie na góry pienne, przez wzniesienie się i ożywienie erozyi (oh. wyżej), uległa prócz tego przemianie przez liczne uskoki, które je pokrajały na skiby; w ten sposób powstały góry, nie czysto-pienne, lecz góry pienno-skibowe (Rumpfschollengebirge), których obecna plastyka została wyznaczona przez uskoki, podobnie jak w górach fałdowo-skibowych, które poznaliśmy wyżej. Do gór pienno-skibowych, które mają dzieje i budowę bardzo skomplikowaną, należy np. Las Turyngeński i góry Kruszcowe, powstałe ze starych gór fałdowych, o rozciągu północno-wschodnim, które uległy zburzeniu i uskokom. Do tego samego typu należy również Harz, góry Łupkowe Reńskie, Schwarzwald, Wogezy, wyżyna Centralnej Francyi; wszystkie one powstały ze zburzenia i pokrajania uskokami starych gór fałdowych o rozciągu północno-wschodnim, które według Suessa stanowiły w późnym okresie węglowym jeden systemat, zwany przez niego Vary skij skini, przez innych zaś śre-dnio-niemieckiemi Alpami. W innej grupie gór pienno-skibowych zachodnio-europejskich, mianowicie w Bretanii, południowej Irlandyi, południowej Walii i w Kornwalii, fałdy również górno-węglowego wieku wyginają się z wschodniego północo-wschodu przez wschóęl na południo-wschód; systemat ten Suess nazywa Ar mory kańskim i sądzi, że miał on związek ze współczesnym mu systematem fałd skiby Iberyjskiej, które biegną z południa i skręcają na wschód. Trzecia wreszcie zachodnio-europejska grupa gór pienno-skibowych obejmuje północną Irlandyę i Walię, Szkocyę i Skandynawię; są to góry Kaledońskie Suessa, których sfałdowanie przypada na czas między sylurem i dewonem. Z gór pozaeuropejskich tego typu szczególniej wymienić należy masywy Guyany i Brazylii, Dekan, Alpy Australijskie; tutaj też należy może cała Afryka na południe Sahary aż do fałdowego pasa Kaplandyi.

Ogólną cechą wszystkich gór pienno-skibowych jest ich skład z utworów archaicznych i paleozoicznych: tylko te utwory przyjęły udział w fałdowaniu; wszystkie formacye młodsze leżą płasko, lub naruszone tylko uskokami na starych powierzchniach zburzenia. Jeżeli te młodsze formacye występują na wielkich przestrzeniach i w wielkiej miąższości, wtedy utwór taki nazywamy krajem stołowym (Tafelland).

Tak np. masyw Brazylijski stanowi pienną skibę z nałożonym na nią krajem stołowym; tylko niektóre części, jak np. Brazylijskie góry nadbrzeżne, są wolne od tej pokrywy, stanowią góry pienno-skibowe. W innych okolicacli ziemi te stołowe pokrywy na górach pienno-skibowych grają rolę podrzędną, np. szczątki syluryjskiego kraju stołowego w Skandynawii, północno-czeski obszar kredowy, jurajskie Causses wyżyny Cen-tralno-Francuskiej, Old red sandstone Szkocyi, pokrywa mesozoiczna we wschodniej części skiby Iberyjskiej i t. d. -lak w skibach fałdowych, tak i w skibach' piennych, rozróżniamy skiby podłużne i poprzeczne. Tak np. góry Kruszcowe są skibą podłużną: kierunek uskoku (po stronie południowej) jest ten sam, co i kierunek starych sfałdowań. Do skib poprzecznych należy Las Turyngeński, Schwarzwald, Wo-gezy, południowa i środkowa część gór Skandynawskich, Alpy Australijskie (fałdy ich biegną południkowe, a grzbiet wododzielny równoleżnikowo) i t. d.

11. Genetyczna kłasyfikacya gór fałdowych.

Na zasadzie powyższych faktów i uwag możemy wraz z Supanem góry fałdowe podzielić na następujące główne i podrzędne kategorye:

I    Forma pierwotna, góry fałdowe: 1. Jednorodne 2. Niejednorodne a) Proste h) Złożone u) Asymetryczne ß) Symetryczne 7) Pasowe.

II    Forma zmodyfikowana przez uskoki ]. Gó ry fałdowe z poszarpanym pasem wewnętrznym

2.    Góry fałdowe połamane 3. Góry fałdowo-skibowe a) Skiby podłużne b) Skiby poprzeczne.

III    Forma zmodyfikowana przez siły zewnętrzne 1. Góry pienne 2. Powierzchnia zburzenia (abra-zyi lub denudacyi).

IV    Forma zmodyfikowana przez łączne działania sił wewnętrznych (uskoków) i zewnętrznych: góry pienno-skibowe 1. Skiby podłużne 2. Skiby poprzeczne.

Możemy też w klasyfikacyi wyjść z kategoryj orograficznych, wówczas otrzymamy:

I    Góry łańcuchowe l. Góry fałdowe 2. Góry fałdowe z poszarpanym pasem wewnętrznym

3.    Góry fałdowe połamane 4. Góry pienne.

II    Masywy 1. Góry fałdowo-skibowe 2. Góry pienno-skibowe.

III    Równiny: powierzchnie zburzenia.—(Ob. A. Supan „Physische Erdkunde” 1896).

Fałdysztor, z włosk. faldistorio, tak nazywano u nas za Zygmunta Augusta i Stefana Batorego wezgłowie do klęczenia.

Fałsz od łacińskiego falsum — pierwiastek wspólny wszystkim prawie językom europejskim. W dawnych prawodawstwach wyrazy falsum, falsare miały podwójne znaczenie: l-o) oznaczały wszelkie rozminięcie się z prawdą, kłamstwo;

2-o) wyraz falsare był używany dla oznaczenia zarzutu, jaki stawiano aktom lub postanowieniom; mówiono falsare chartam, accusationem— uznać za fałszywe; falsare curiam, iudicium— apellować. W czasach obecnych zachowało się przeważnie pierwsze znaczenie; drugie zanika coraz bardziej. Jako szczątek drugiego znaczenia zachowały się w procedurze cywilnej polskiej z przed 1876 r. wyrażenia: „fałsz główny” i „incydentalny”, oznaczające zarzut stawiany przez jedną stronę w procesie, że dokument podany przez stronę przeciwną jest sfałszowany. W potocznej mowie fałszem nazywamy wszystko, co jest przeciwieństwem prawdy; wyrazem fałszywy jednakowo oznaczamy kłamliwe wiadomości, podrobioną monetę, dokument z podrobionym podpisem, paszport z pod-robionemi pieczęciami, ważkę mniejszą, niż głosi umieszczony na niej napis, wszystko wogóle, co w ten lub inny sposób mija się z prawdą; fałszywym również nazywamy człowieka, którego czyny cechuje kłamstwo, obłuda, który stara się wydać innym, niż jest w istocie. Rozciągając dalej pojęcie fałszu, nadajemy tę nazwę niektórym cechom charakteru ludzkiego, jeżeli chcemy oznaczyć, że są one niesłuszne, niemające ra-cyi bytu. W tein znaczeniu mówimy „fałszywy krok”, „fałszywy cios”, „fałszywy kierunek”. Fałszem nazywają również część ubrania, zrobioną przez oszczędność z gorszej materyi, up. z tyłu kamizelki, żupana, także podszycie sukni imitujące drugą spódnicę i t. p. Widzimy więc, że w mowie potocznej wyrazem fałsz oznacza się rozmaite pojęcia, które mają jednakże wspólną cechę: mijanie się z prawdą lub słusznością. Synonimami fałszu są wyrazy: nieprawda, niesłuszność.

O wiele zatem ściślejszem jest pojęcie fałszu w dziedzinie prawa. Fałsz, jako pojęcie z dziedziny prawa kryminalnego jest to jeden zg sposobów oszustwa, polegający albo: l-o na podrobieniu przedmiotu w celu osiągnięcia nieprawnej korzyści lub zrobienia komuś krzywdy; albo 2-o na zrobieniu krzywdy, lub osiągnięciu nieprawnej korzyści, przez użycie przedmiotu tak podrobionego, żeby ofiara oszustwa uważała go za prawdziwy. Zasadnicze cechy F-u są następujące: l-o Podrobienie przedmiotu, to jest wprowadzenie w nim takich zmian, które mu nadają pozór innej wartości lub treści, np. zrobienie z ołowiu lub cyny monety imitującej srebrną; posrebrzenie lub pozłocenie monety, zrobionej z innego metalu; umieszczenie na dokumencie fałszywego podpisu; wyskrobanie w akcie wyrazów lub znaków i napisanie innych, zmieniających treść aktu; przyłożenie na towarze krajowym zagranicznego stempla i t. p. 2-o Podrobienie o tyle dokładne, żeby podrobiony przedmiot mógł być przez przeciętnego człowieka uważanym za prawdziwy; nie będzie fałszem np. zrobienie imperyała z tektury, albo przyklejenie do kamienia brukowego etykiety od wina. (Z podrobieniem wszystkie prawodawstwa identyfikują użycie podrobionego przedmiotu). 3-o Możliwość osiągnięcia nieprawnej korzyści lub zrządzenia krzywdy dzięki takiemu podrobieniu; nie będzie fałszem np. umieszczenie cudzego podpisu na czystej kartce, albo podrobienie banknotu, wycofanego z obiegu i niemającego żadnej wartości. 4-o Cel—chęć osiągnięcia nieprawnej korzyści lub zrobienia krzywdy przez użycie podrobionego przedmiotu; nie będzie fałszem np. umieszczenie fikcyjnego podpisu wystawcy na wekslu i zdyskontowanie wekslu z prawdziwym podpisem na stronie odwrotnej (t. zw. weksle kręcone). Cztery wymienione cechy są tak zasadniczemi, że bez nich F. istnieć nie może. Jeżeli zaś dany czyn posiada wszystkie te cechy, mamy F. jako przestępstwo. W prawie cywil nem wyraz F. bywa używanym albo l-o na oznaczenie zarzutu F-u w akcie podanym przez stronę w procesie, albo też 2-o mylnie oznaczają tym wyrazem t. zw. oszustwo cywilne, niemające zasadniczej cechy F-u podrobienia; nazwa F-u została rozciągniętą na oszustwo cywilne dzięki wprowadzeniu do języka prawnego wyrażeń mowy potocznej, gdzie, jak wiadomo, wyraz fałsz ma bez porównania rozleglejsze znaczenie. Jako przestępstwo kryminalne F. zbliża się nieco do kilku innych przestępstw, a mianowicie: do ukrycia swojej osoby, ukrycia prawdy w zeznaniach i dokumentach, do oszustwa, nadużycia zaufania, uszkodzenia dokumentów. Od ukrycia swojej osoby F. różni się pod tym względem, że dla istnienia fałszu uiezbędnem jest podrobienie przedmiotu (np. dokumentu); ukrycie zaś swej osoby może nastąpić bez podrobienia, np. przez użycie prawdziwych, niepodrobionych dokumentów, należących do innej osoby; ukrycie swojej osoby może być spełnionem za pomocą F-u (np. podrobiony paszport), ale może być spełnione i bez niego. Od u-krycia prawdy w zeznaniach, jeżeli te zeznania są ustne, F. różni się także brakiem podrobienia przedmiotu (chociaż niektóre prawodawstwa zaliczają i to przestępstwo do kategoryi fałszów); jeżeli zaś zeznania te są piśmienne, lub ukrycie prawdy następuje przy sporządzaniu aktów, metryk itp., to ukrycie takie różni się od fałszu tem, że przy fałszu sam przedmiot (dokument) jest podrobiony, t. j. podpisany cudzem nazwiskiem, zaopatrzony w podrobioną pieczęć i t. p., przy ukryciu zaś prawdy na piśmie dokument jest sporządzony jak się należy i tylko treść jego mija się z prawdą. Kłamliwe zeznania lub akty sporządzane są i podpisywane przez osobę, która rzeczywiście daje takie zeznania lub sporządza taki akt; fałszywy zaś dokument zostaje stworzonym (lub przerobionym) przez osobę, która nie figuruje w nim w charakterze sporządzającej. Kłamliwe zeznania lub akty są zawsze kłamstwem osób, które zeznawały lub podpisywały akt, fałszerz zaś dokumentu wkłada kłamstwo w usta innej osoby. Takie wyrażenia, jak: „fałszywe zeznanie, fałszywe świadectwo (w znaczeniu: zeznanie), fałszywe oskar-

zenie”, nie są wyrażeniami ściśle prawnemr, zastępowało je przez wyraz „fabrykacya”. Fa-ponieważ niema w nich zasadniczej cechy F-u: j brykacyę dokumentów prawa z lat 1538 i 172<ł podrobienia przedmiotu (dokumentu), ściśle po- karały zamknięciem w wieży dolnej, ucięciem winnoby się mówić: „kłamliwe zeznanie, kłamli    ręki lub śmiercią, a bicie fałszywej monety za-

maite kary w stosunku do ważności przestępstwa (art. 186, 250 i nast. 418 i nast.).

Prawodawstwo obowiązujące zna dwa zasadnicze typy F-u: l-o F. w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, czyli fałszerstwo dokumentów, polegające a) na utworzeniu dokumentu o kłamliwej treści, zaopatrzonego w podrobione podpisy, lub pieczęcie, albo b) na wprowadzeniu takich zmian w już istniejącym dokumencie, które istotnie zmieniają jego treść, i 2-o fałszowanie innych przedmiotów, czyli podrobienie. Kodeks obowiązujący odróżnia te dwa rodzaje F-u, nazywając pierwszy poprostu „fałszem” (podłogj, i drugi „podrobieniem” (poddiełka). l-o Postanowienia o F-u dokumentów są rozrzucone po wszystkich prawie rozdziałach kodeksu. Za sporządzenie fałszywych ukazów, manifestów, reskryptów i innych aktów, wydawanych z podpisem cesarskim, za świadome użycie takich aktów, a również za wszelkie skrobania, poprawki i zmiany w autentycznych aktach, podpisanych przez cesarza, art. 291 kodeksu kar głównych i poprawczych grozi pozbawieniem wszystkich praw stanu; bezterminowemi ciężkiemi robotami, i tylko w razie, gdyby winny takiego F-u przed użyciem fałszywego dokumentu sam się oskarżył przed władzą, prawo pozwala sądowi skazać go jedymie na pozbawienie wszystkich praw stanu i dożywotnie osiedlenie na Syberyi. Art. 292, 293, 294, 298, 299 i 300 wyliczają cały szereg kar za fałszowanie dokumentów wydawanych przez senat, ministerya, rządy guber-nialne i t. d., przyczem kara jest tern mniejszą, im mniej znaczenia ma urząd, od którego miał pochodzić dany dokument. Na mocy art. 294 kara może być zniżoną nawet do 7 dni aresztu. Art. 361 obostrza wszystkie kary, jeżeli przestępstwo zostało spełnionem przez urzędnika. Art. 362 przewiduje cały szereg fałszów, spełnianych przez urzędników przy wykonywaniu czynności urzędu. Art. 554 stosuje kary wskazane w art. 291—294 do F-u dokumentów, mającego na celu osiągnięcie nieprawnej korzyści ze szkodą skarbu. Art. 813 mówi o świadomem użyciu lub przyjęciu fałszywych dokumentów przez urzędników celnych. Art. 975—977 grożą rozmaitemi karami od 7 dni aresztu do l'/₂

we świadectwo”. Od oszustwa fałsz się różni liczało do crimina laesae maiestatis. Statut li-przedewszystkiein ilościowo; oszustwo jest to po- tewski za fałsz dokumentów groził spaleniem jęcie obszerniejsze, zawierające w sobie fałsz, na stosie (art. 0 pierwszego statutu, 12 drugiego, jako pojęcie mniej obszerne: każdy prawie fałsz 16 trzeciego). Biorący w sukcessyi fałszywe jest oszustwem (z wyjątkiem podrobienia do- papiery powinien się był odprzysiądz, że o fał-kumentu w celu zrobienia krzywdy, bez chęci szu tych papierów nie wiedział. Statut trzeci zysku, która stanowi jedną z charakterystycz- w art. 16 dodał, że gdyby się nie odprzysiągł, nych cech oszustwa), lecz nie każde oszustwo gardło i cześć traci. Dopiero kodeks karzący jest fałszem. Fałsz jest to oszustwo spełnione z r. 1818 usystematyzował przestępstwo fałszu, za pomocą podrobienia przedmiotu; oszustwa bez podzielił je na trzy kategorye i określił roz-podrobienia przedmiotu wychodzą po za sferę fałszu. Od nadużycia zaufania fałsz różni się pod tym względem, że przy fałszu podrobioną zostaje zewnętrzna strona dokumentu; przy nadużyciu zaufania zewnętrzna forma nie szwankuje, przestępstwo zaś polega na umieszczeniu w rachunkach, sprawozdaniach i t. p. niezgodnych z prawdą pozycyj. Od uszkodzenia dokumentów fałsz różni się tern, że uszkodzenie ma na celu zepsucie dokumentu, uczynienie go niezdatnym do użytku, zniszczenie w całości lub części, fałsz zaś polega na przeinaczeniu treści dokumentu przy zachowaniu pozorów całości. Wyskrobanie daty będzie uszkodzeniem dokumentu, bo dokument bez daty nie będzie miał już tego znaczenia, jakie miał, będąc zaopatrzonym w datę; wyskrobanie zaś jednej cyfry w dacie np. cyfry 7 w liczbie 27, będzie fałszem, ponieważ zmiana daty z 27 na 2, nie czyniąc dokumentu niezdatnym do użytku, może wywrzeć wpływ na wartość zawartego w nim zobowiązania, np. przy uchybieniu terminu, przy przedawnieniu.— F. był zawsze uważanym za jedno z najcięższych przestępstw. Prawa średniowieczne rozciągały nazwę fałszu do przestępstw, które dziś nie wchodzą do tej dziedziny, i groziły za nie najwymyślniejszemi karami; a sądy nie wahały się stosować tych kar w praktyce. Tak np. w r. 1285 Fryderyk Holstuch (a podług innych źródeł Tile Kolup) za to, że. udawał zmarłego cesarza Fryderyka, został „za fałsz” spalony na stosie z rozkazu Rudolfa Habsburskiego; w r. 1511 w Hamburgu spalono „za fałsz” Vitusa, który przez długi czas, przebrany za kobietę, pełnił służbę w kąpielach damskich; w r. 1376 Utz Ring został skazany na wrzucenie do kotła z wrzącym olejem za fałszowanie pieczęci; w r. 1445 nieznany przestępca został ścięty z rozkazu hrabiego Wurt-temberga za to, że, dzięki fałszywym dokumentom, wydanym jakoby przez mieszkańców Augsburga, zaciągnął wysoką pożyczkę i t. p. We wszystkich ustawach, poczynając od edyktu Teo-doryka (cap. 41 i 90), znajdujemy karę śmierci za fałsz, która w niektórych krajach przetrwała do XIX wieku (w Anglii do r. 1837).

Prawo polskie nie znało wyrażenia „fałsz”;

roku rot aresztanckich lub zesłania na Syberyę nia prawa o górnictwie; art. 1511 do F-u przy z pozbawieniem szczególnych praw i przywile- otrzymywaniu pożyczek z instytucyj kredyto-jów za F. w paszportach. Art. 1100 skazuje wych; art. 1195 do F-u w celu oszukania tona pozbawienie wszystkich praw stanu i doży- warzystwa ubezpieczeń; art. 1238, 1239 i 1254 wotnie osiedlenie na Syberyi za F. wekslu, do fałszów w handlu morskim.—Art. 1170 rozsze-a także za świadome podanie do sądu w celu rza zastosowanie art. 1692 do fałszowania świa-uzyskania zapłaty wekslu sfałszowanego, zgubionego lub skradzionego. Art. 1161 uważa za F. zrobienie napisu na stronie odwrotnej wekslu z oznaczeniem daty wcześniejszej, niż rzeczywista. Art. 1217 mówi o użyciu fałszowanych dokumentów w celu uzyskania patentu na prawo używania w żegludze flagi rossyjskiej, a także o żeglowaniu na statku, zaopatrzonym we flagę rossyjską na zasadzie fałszywego patentu. Art.

dectw i biletów przy prowadzeniu handlu lub przemysłu, a ait. 1447 zalicza do fałszów, karanych na mocy art. 1692, podanie kłamliwych wiadomości przy wskazywaniu ilości osób, w celu zmniejszenia podatku. Należy zauważyć, że i w tym artykule prawodawca odstąpił od zasady, uważając za F. przestępstwo, które nie ma zasadniczych cech F-u: podanie kłamliwych wiadomości nie jest F-em, lecz oszustwem, ponieważ brak mu zasadniczej cechy F-u: podrobienia przedmiotu (dokumentu). Art. 1014 i 1683 mówią o F-u literackim, a mianowicie o podrobieniu przedmiotu literatury lub sztuki przez umieszczenie na nim kłamliwego nazwiska autora, wydawcy, drukarza i t. p. Art. 290 mówi o F-u w celu uchodzenia za inną osobę. Art. 991, 922 i 1670 grożą pozbawieniem szczególnych praw i przywilejów i rotami aresztanckie-mi lub zesłaniem na Syberyę za używanie fałszywych kart, marek, biletów i inne fałsze w grach i loteryach. Art. 1554,    1556, 1569,

1571 i 1572 stosują cały szereg rozmaitych kar za fałsze w celu ukrycia przeszkód do zawarcia małżeństwa. Art. 1677—1680 mówią o fałszach w celu przywłaszczenia sobie cudzej nieruchomości. Art. 1688 powiększa karę za podstępne uzyskanie zgody przy zawarciu umowy, jeżeli przestępstwo zostało spełnionem przez użycie fałszowanych dokumentów. Nareszcie art. 834 za sfałszowanie lub użycie sfałszowanego dokumentu w celu uniknięcia lub skrócenia terminu kwarantannowego grozi karą śmierci, jeżeli przestępca przybywa z miejscowości nawiedzonej przez dżumę, i ciężkiemi robotami od sześciu do ośmiu lat, jeżeli przybywa z miejscowości wątpliwej.—2-o Do drugiej kategoryi F-u, zwanej podrobieniem w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, prawodawstwo obowiązujące zalicza fałszowanie wszystkich innych przedmiotów, oprócz dokumentów. Postanowienia o tym rodzaju F-u są niemniej liczne i rozrzucone. Art, 555 i 551¹ mówią o podrobieniu znaków opłaty pocztowej; art. 555² o fabrykacyi fałszywych kart; art. 555³ 555⁴ o podrabianiu pieczęci, plomb, banderoli, etykiet i t. p., przykładanych przez instytucye rządowe na naczyniach z napojami; art. 556, 567 i 924 o fałszowaniu monet; art. 571—578, 1149, 1150 i 1194 o fałszowaniu biletów kredytowych, akcyj, obligacyj, listów zastawnych i w ogóle papierów wartościowych (Ściśle biorąc, ten rodzaj F-u należałoby zaliczyć do pierwszej kategoryi, ponieważ bilet kredytowy, obligacya i t. p. są to dokumenty, stwierdzające zobowiązanie instytucyi która je wypuściła w obieg, tak samo jak np.’

1406 za sfałszowanie dokumentu w celu pozbawienia kogoś praw stanu cywilnego i także za 'świadome użycie takiego dokumentu skazuje na pozbawienie wszystkich praw stanu i dożywotnie osiedlenie na Syberyi. Art. 1412 i 1414 mówią o F-u dokumentów w celu przywłaszczenia sobie lub dopomożenia innym do przywłaszczenia cudzych praw stanu, tytułu, rangi, orderu i t. p. Art. 1441. mówiący o F-u przy sporządzaniu aktów stanu cywilnego, w Królestwie Polskiem nie obowiązuje (patrz ust. 18 dodatku VI do art. 168 kod. karu.), a natomiast zachowały moc obowiązującą art. 916—920 kod. karn. z r. 1847, które nic nie mówią o F-u przy sporządzaniu aktów stanu cywilnego. Wobec tego przestępstwo F-u przy sporządzaniu aktów stanu cywilnego dla Królestwa Polskiego nie istnieje. Tłómaczy się to różnicą w sposobie sporządzania i w znaczeniu dowodowem pomiędzy aktami stanu cywilnego, w Królestwie i Cesarstwie. U nas akt stanu cywilnego stwierdza tylko to, co przy sporządzaniu aktu powiedziały strony; w Cesarstwie zaś akt taki jest dowodem, że zapisane w nim fakty wydarzyły się rzeczywiście. To też u nas można poprawić pomyłkę w akcie stanu cywilnego na zasadzie zestawienia go z innemi dokumentami, a w Cesarstwie, chcąc zaprzeczyć faktom, zapisanym do takiego aktu, trzeba unieważnić cały akt przez uznanie go za fałszywy. Wobec takiej różnicy w znaczeniu aktów stanu cywilnego, u nas, za podanie kłamliwych wiadomości przy sporządzaniu takich aktów, grozi niewielka kara pieniężna, w Cesarstwie zaś kara może dojść do pozbawienia wszystkich praw stanu i ośmiu lat ciężkich robót. Art. 1537 i 1538 mówią o sfałszowaniu listu lub innego dokumentu w imieniu osoby, której fałszerz chce w ten sposób zaszkodzić. Art. 1690—1698 grożą ró-żnemi karami od dwóch miesięcy więzienia do pozbawienia wszystkich praw stanu i osiedlenia na Syberyi za fałsze w aktach i zobowiązaniach.

Kilkanaście artykułów kodeksu kar rozszerza zastosowanie art. 1690 na specyalne rodzaje fałszów, tak np. art. 593, 598 i 599 stosują karę art. 1690 do fałszów w celu przekrocze-

weksel lub rewers; jednakże prawodawstwo obowiązujące przy określeniu tego przestępstwa nie używa wyrazu „fałsz” lecz „podrobienie”). Art. 554, 603 i 1602 mówią o podrabianiu pieczęci, znaków lub stempli; art. 295 o podrobieniu i używaniu wielkiej pieczęci państwowej lub innej cesarskiej; art. 296 o podrobieniu pieczęci lub stempla instytucyj rządowych; art. 814 o fałszowaniu znaków przez urzędników celnych; art. 1396 o podrabianiu znaków próby i stempli fabrykanta na wyrobach złotych i srebrnych; art. 1401 o podrabianiu wyrobów złotych lub srebrnych za pomocą innych metali; art. 1384 o podrabianiu cudzych znaków na wyrobach rękodzielniczych lub fabrycznych. Tak więc obowią-zujący kodeks kar głównych i poprawczych poświęca fałszowi z górą osiemdziesiąt artykułów, nie licząc mnóstwa postanowień specyalnych, rozsypanych po innych gałęziach prawodawstwa, jako to: w ustawie celnej, stemplowej, akcyzowej, wojskowo-karnej, wojskowo-morskiej i t. p., które przewidują całą masę poszczególnych gatunków F-u. Przy takiej kazuistycznej budowie prawodawstwo nie wszędzie utrzymuje różnicę pomiędzy F-em i podrobieniem. Tak np. fałszowanie takich dokumentów, jak akcye, bilety kredytowe i t. p., jest zaliczone do podrobienia, a art. 554 zupełnie łączy te dwa pojęcia, grożąc karą za podrobienie aktów lub innych dokumentów, albo też pieczęci, znaków lub stempli. Art. 555'² mówi „winni fabry-kacyi podrabianych kart, oprócz odpowiedzialności podług prawa, jak za fałsz, ulegają...”. Art. 1538 zaczyna się od słów „kiedy podrobienie listu lub innego dokumentu”. W większości jednak wypadków różnica między F-em a podrobieniem jest bardzo wyraźną.

Prawo francuskie zna trzy rodzaje F-u: l-o F. w czynach (faux par des actions), 2-o w słowach (par deą paroles) i 3-o na piśmie (par écrit), Do pierwszego zalicza fałszowanie monety, pieczęci i innych przedmiotów; do drugiego—kłamstwa w zeznaniach i krzywoprzysięstwo; do trzeciego—F. dokumentów. Trzecia kate-gorya, F. w ścisłem znaczeniu, określony przez art. 145—162 Code pénal, dzieli się na trzy grupy: a) F. w dokumentach oficyalnych (authentiques et publiques) handlowych i bankowych; kara—ciężkie roboty terminowe lub dożywotnie. b) F. dokumentów prywatnych—więzienie długoterminowe (réclusion), c) F. paszportów, pozwoleń na polowanie, świadectw choroby, ubóstwa, dobrego sprawowania się i t. p.—więzienie krótkoterminowe (emprisonnement) od 15 dni do 4 lat. Do kary pozbawienia wolności kodeks dodaje zawsze karę pieniężną, ustosunkowaną do spowodowanej szkody materyalnej.

Prawo zwyczajowe (common law) an-gielskie nie zna wcale przestępstwa F-u. Kary za F. określają statuty z r. 1542 i 1757, skonsolidowane przez stat. 24 i 25 Yict. chap.

96, które za fałszowanie dokumentów i innych przedmiotów (false pretences) grożą ciężkiemi robotami (penal servitude) do pięciu lat. Fałszowanie monety metalowej zalicza się do najcięższych przestępstw (treason) i pociąga za sobą ciężkie roboty do lat 7-u, 14-u lub dożywotnie w stosunku do rodzaju F-u (Consolidated act 1861 r.). Forgery act 1870 r. za fałszowanie wielkiej pieczęci państwowej, pieczęci urzędowych i banknotów grozi dożywotniemi ciężkiemi robotami, a za inne F-e oznacza lżejsze kary, z których najmniejszą jest więzienie (imprisonment) cło dwóch lat. Te same kary grożą za świadome użycie, a nawet posiadanie, fałszowanych przedmiotów.

Prawo niemieckie do kategoryi F-ów zalicza: l-o fałszowanie monety (Münzfälschung) metalowej i papierowej, karane domem poprawczym (Zuchthaus) od 2 —15 lat, do którego sąd ma prawo dołączyć pozbawienie niektórych praw i dozór policyi; inne przestępstwa, służące do ułatwienia wyrobu lub puszczania w obieg fałszywej monety, są karane domem poprawczym od 1 roku do lat 15, lub więzieniem od 1 miesiąca do 5 lat (§§ 146—152). 2-o fałszów, dokumentów (Urkundenfälschung), karane więzieniem (Gefängniss) lub domem poprawczym od 1—10 lat z dodaniem lub też bez dodania kary pieniężnej do 6 000 marek i z dauern sądowi prawem pozbawienia przestępcy niektórych praw (§§ 267-274); 3-o fałszów, znaków granicznych (Grenzverrückung), karane więzieniem z dodaniem lub bez dodania kary pieniężnej i pozbawienia niektórych praw (§ 280); 4-o fałszowanie papieru stemplowego, marek i t. p., karane więzieniem do lat pięciu, karą pieniężną do 600 marek albo aresztem, stosownie do rodzaju F-u (§§ 275, 280, 360, 364); 5-o fałszów, papierów ligitymacyj-nych, karane aresztem lub karą pieniężną do 150 marek (§ 363); 6-o. fałszów, towarów (Waaren-falschungj szczegółowo określone przez prawo z r. 1879.

Prawo hollen der skie zna trzy rodzaje F-ów 1) fałszowanie monet, karane więzieniem do lat dziewięciu (art. 208—215 kod. karn.); 2) fałszowanie pieczęci, stempli, marek i znaków handlowych—więzienie do lat sześciu (art. 216—224); 3) fałszów, dokumentów—więzienie do lat pięciu, i papierów wartościowych—więzienie do lat siedmiu. Przy skazywaniu za przestępstwa tej kategoryi sąd ma prawo pozbawić przestępcę niektórych praw (art. 225—235). Fałszowanie innych przedmiotów jest zaliczone do oszustwa. Opierając się na tern, że prawodawstwa utożsamiają użycie podrobionego przedmiotu z samem podrobieniem i uważają przygotowanie podrobionego przedmiotu w celu osiągnięcia nieprawnej korzyści lub wyrządzenia krzywdy za skończone przestępstwo F-u, niektórzy teoretycy starali się dowieść, że usiłowanie fałszu nie może istnieć. „Przygotowanie do podrobię-

zyi (art. 110 i 1637 u. p. c.).

nia przedmiotu—mówią stronnicy tej teoryi—jako tylko przygotowanie, nie wchodzi jeszcze w zakres usiłowania, które wymaga, aby wykonanie przestępstwa już się zaczęło; jeżeli zaś przedmiot, mający być narzędziem oszustwa, został już podrobiony, to wtedy przestępstwo F-u jest dokonanem; na usiłowanie więc niemu miejsca’. Teorya ta nie wytrzymuje krytyki. Jeżeli będziemy się zapatrywali na F., jako nu podrobienie przedmiotu, wtedy usiłowaniem F-u będzie zaczęcie podrabiania; np. jeżeli przestępca zostanie schwytany na gorącym uczynku w chwili, kiedy zaczął wyskrobywać z dokumentu wyraz, mający wpływ na treść samego dokumentu, albo w chwili, kiedy przechylał naczynie, ażeby dolać gliceryny do wina; jeżeli zaś będziemy mieli do czynienia z przestępstwem F-u, jako użyciem podrobionego przedmiotu, to usiłowanie będzie wtedy, kiedy przestępca rozpoczął już czynność skierowaną ku skorzystaniu z danego przedmiotu, ale jej nic skończył: np. przy kupnie podał fałszywą monetę, ale sprzedający spostrzegł, że moneta jest fałszywą i nie chciał jej przyjąć.

W sprawach cywilnych zdarza się często, że jedna ze stron uznaje za fałszywy dokument, podany do sądu przez stronę przeciwną. Wtedy powstaje spór co do F-u, zwany w procedurze polskiej z przed 1876 roku, sporem fałsz, albo głównym, albo incydentalnym, lub wprost F-em głów. i F-em incyd., stosownie do tego, w jakiem stadyum procesu spór ten został wszczęty i do jakiego ściągał się dokumentu. F. główny dotyczył dokumentów, na których wspierały się dowody strony przeciwnej; F. incydentalny—dokumentów pomocniczych, drugorzędnych.

Podług prawodawstwa obowiązującego, na mocy art. 555—565 ustawy postępowania sądowego cywilnego, zarzut F-u może być postawiony w każdem stadyum procesu. Strona, która chce wszcząć spór co do F-u, powinna złożyć specyalne podanie; w razie jeżeli zarzut F-u został zrobiony ustnie-, sąd pisze w tej kwesty! osobny protokół. Kopię podania doręcza się stronie przeciwnej (a nie jej adwokatowi, chyba, że adwokat ma specyalne upoważnienie do odpowiadania na zarzut F-u dokumentów). Strona, przeciwko której został postawiony zarzut F-u, obowiązana jest w ciągu dwóch tygodni odpowiedzieć kategorycznie, czy ma zamiar korzystać z zakwestyonowanego dokumentu w danej sprawie, czy też nie; jeżeli w ciągu dwóch tygodni nie da odpowiedzi, lub odpowie, że nie ma zamiaru korzystać z dokumentu, to dokument się wycofuje ze sprawy. Jeżeli zaś strona, która podała akt do sądu, w odpowiedzi na zarzut F-u odpisze, że ma zamiar korzystać z dokumentu, piśmienną odpowiedź jej doręcza się stronie czyniącej zarzut, ta zaś w ciągu siedmiu dni jest obowiązana dostarczyć dowodów

na poparcie swego zarzutu. Strona przeciwna ma znowu siedm dni na dostarczenie dowodów przeciwnych. Sąd rozpatruje dowody stron, w razie potrzeby wyznacza ekspertyzę, badanie świadków, lub porównywa treść zakwestyonowa-nego dokumentu z innemi, i na sessyi publicznej, wobec przedstawiciela prokuratury, wydaje osobną decyzyę, przez którą albo odrzuca zarzut F-u, jako niesłuszny, albo też uznaje dany akt za fałszywy i wyłącza go ze sprawy. Strona, która wszczęła spór co do F-u, ulega karze pieniężnej od 10—300 rs., jeżeli w ciągu wyżej wskazanego terminu siedmiodniowego nie dostarczy dowodów F-u, albo jeżeli sąd uzna zarzut F-u za niesłuszny; w niektórych wypadkach kara ta może być powiększoną do wysokości części summy, o którą toczy się sprawa. Jeżeli strona zarzucająca F. wprost oskarża kogoś o sfałszowanie danego dokumentu, a przestępstwo nie zostało zmazanem przez przedawnienie lub śmierć oskarżonego, albo jeżeli sąd uzna dokument za sfałszowany i ulegający spe-cyalnemu zbadaniu, sprawa idzie do prokuratora i postępowanie sądowe wstrzymuje się aż do ukończenia sprawy kryminalnej. — Procedurę w przedmiocie F-u dokumentu prowadzi wyłącznie sąd okręgowy: stąd też zarówno sąd pokoju, czy gminny, jak i sąd handlowy, w razie uczynionego zarzutu, że dany dokument jest sfałszowany, wstrzymuje rozpoznanie sprawy, aż do przeprowadzenia przez sąd okręgowy odpowiedniej procedury i wyrzeczenia właściwej decy-

A. M.

Fałszura, gatunek długiej zwierzchniej sukir, używanej u nas za czasów ostatnich Jagiellończj -ków. Nazywano ten ubiór fałszurą turecką.

Fama, gr. feme = wziętość, zwiastowanie, rozgłos (wyraz w podobnem znaczeniu używany i u nas, i niejako do języka wcielony: rozeszła się fama, i t. p.). Jest to w języku Greków i Rzymian uosobienie, nie sławy właściwej, ile raczej wieści rozgłośnej; personifika-cya, która, nie doszedłszy nigdy do znaczenia właściwego bóstwa, przeszła jednakże, jak kilka innych, z utworów poetyckich, jako prosta figura, do liczby przedmiotów powszechnej czc\ Wyobraża ona te głuche, niewiadomego pochc-dzenia posłuchy, rozprzestrzeniające po świecie wiadomość o jakimś fakcie nadzwyczajnym. Homer osobistość tę nazywa Ossa, i przedstawia ją jako wysłankę Zeusa, która, z szybkością pożaru, rozbiega się po tłumach, kiedy u poetów późniejszych figuruje tylko jako prosty głos. Co zaś do wyrazu Ferne, Homer jeszcze go nie uosobistnia; używa go jednak w liczbie tajemnych znaków (Tépaxot, a^p/xta), któremi w rzeczach tego świata objawia się pośrednictwo boże (II. II, 94.—Odys. I, 281; II, 35; XXIV, 413). Może on być wyrzeczonym [»rzez kogobądź, przypadkiem, ale tak, iż go wola bogów przystosowywa do okoliczności

i przeistacza w objawienie. U Hezyoda (Op.

rozciągają się ruiny starożytnej Salamis, zburzonej przez cesarza Herakliosa.—F. u starych Greków nosiła nazwę A r s i n o ë; Rzymianie zwali ją Fama Augusta. Większego znaczenia nabrało miasto za -rządów bizantyjskich, gdy było siedliskiem biskupa i prowadziło obszerny handel. W r. 1191 Ryszard Lwie Serce zdobył je na Bizantyjczykach i ustąpił Wypędzonemu z Jerozolimy królowi Gwidonowi z Luisignan, który tu koronował się na króla Cypru.—Za jego i następców panowania zakwitło miasto i stało się najbogatszem na wyspie. Od Genueńczyków, którzy w r. 1372 zdobyli F-ę, przeszła w 100 lat później do Wenecyan, którzy ją w silną twierdzę zamienili.—W r. 1570 i 1571 bro-

zna-

Dies, 764) Feme nazywana jest bóstwem: ftsoę vó dç èm x-ïi atkr₍; odtąd przybiera ona ozenie dokładniejsze, jako i wszystkie abstrak-cye, z których postęp uczucia religijnego i zmysłu filozoficznego poczynił osobistości. Herodot opowiada, że wieść o zwycięstwie pod Piątejami jeszcze tegoż wieczora dobiegła do obozu pod Mykale, a cudowność tego faktu tłóinaczy bo-skiem pośrednictwem Famy. Według Pauzania-sza (9; 2, 5) istniał w Smyrnie przybytek Wzię-tości ubóstwianej (ispov xXtjöovwv), oraz cały system wyroczni, mający za podstawę posłuchy.

niło się miasto przez 11 miesięcy pod wodzą Wenecyanina, Bragadino, przeciw oblegającym Turkom; ci wreszcie zdobyli miasto d. 9 sierpnia 1571 i, wbrew zawartej umowie, która zapewniała mieszkańcom swobodne wyjście z miasta, chrześcian w pień wycięli a Bragadina ze skóry

And. S.

Ateny miały świątynię Famy, równie jak Euklei (sławy). Religia ta wspólnie odnosiła się do Zeusa, boga, który wie i widzi wszystko. Ponieważ zaś od czasów Homera F. uchodziła za posłankę, a nawet córkę Zeusa, w tych więc razach wzywano go pod przezwiskiem liö'fr,|xoę lub E6cfâp.oç.

Latynowie czci Famy nie znali; a jeśli Plu-tarch wspomina o jej przybytku obok świątyni obdarli.

Famars, starożytna osada w departamencie francuskim Nord, 3 km. na południe od m. Valenciennes, zamek z r. 1662, starożytności rzymskie; około 1 000 m-ców. rzymskich było to Fan u m M a r t i s, w Wiekach Średnich stolica okręgu (Pagus Fan-martensis). Podczas Wielkiej rewolucyi Francuzi mieli tu obóz ufortyfikowany, któr-y został zdobyty przez sprzymierzonych, zostających pod wodzą ks. Koburskiego, d. 23 i 24 maja 1793 r.—Obóz ten po zdradzie Dumouriez’a założył generał Dampierre, który zginął 3 maja; po nim objął dowództwo gen. Lamarche, i gdy reduta La Rouelle została wziętą przez Austrya-ków, opuścił miejsce, z którego Francuzi przez 6 tygodni bronili się przeciw zwycięskiemu nieprzyjacielowi.

Famatina, 1) F., Sierra Famatina, pasmo górskie w rzeczypospolitej Argentyńskiej (Ameryka południowa), ciągnie się z północy na południe, równolegle do głównego grzbietu Andów, w prowincyi Rioja i w najwyższym szczycie Nevado di F., dosięga 6 020 m. nad p. m. Północnem przedłużeniem pasma jest Sierra Gulumpaja w prow. Catamarca, a po-łudniowem—Sierra de la Huerta, w prow. San Juan.—Samo pasmo składa się z jądra granitowego, pokrytego łupkiem sylurskim i piaskowcem, poprzerastałym tu i owdzie porfirami i trachitami.—Bogactwo rud miedzianych i złotych, zwłaszcza na wschodnich stokach, wywołało rozwój górnictwa,—którego ogniskiem stała się osada Chilecito, 1 150 m. nad p. m.—Dobywają złoto, srebro, bizmut i.miedź; niektóre kopalnie leżą bardzo wysoko, La Mexicana np. przeszło 5 000 m. nad p. m.—2) F., departament w argentyńskiej prow. Rioja; żyzny, do-

Za czasów

ma

And. S.

K. K.

Westy, to tylko przez przystosowanie wyrazowe (Camilus 30). Czczonym w tern pojęciu był Aj us Locutius v. Loquens, czyli uosobienie tajemnego głosu, który w ciszy nocnej zwiastował przybycie Gallów. F. u Latynów jest przedewszystkiem figurą religii poetycznej; nie-eposu, w którymby nie odegrywała roli. Wergi-liusz np. w Eneidzie (4, 173; 9, 475) dał jej słynny opis, którego żywiołów zdaje się zapożyczył u Apollodora (Bibi. I, 6, 3). Fama jest u niego córką Ziemi, wyłonioną skutkiem gniewu bogów, najmłodszą siostrą Ceusa i Encela-desa. Owidyusz w Metamorfozach, Val. Flaccus i Stacyusz, tudzież inni ponawiali tylko, i to nie zawsze szczęśliwie, opis Wergiliusza. Poeci al-legoryczni i symboliczni Wieków Średnich, począwszy od Marcyanusa Capelli, nie omieszkali przybrać tego uosobienia razem z wielu podobnemu Wcześnie jednak, zdaje się, wyraz ten otrzymał znaczenie ujemne. Już Enniusz przeciwstawia ją Gloryi, a przez F-ę wyobraża sławę niedobrą np. „Summam tu tibi pro mała vi-ta fam am extolles et pro bona paratam gloria ni” (w trag. „Achilles”).

Fama Augusta, nazw. lac. m. Famagusta na Cyprze.

Famagusta, u Turków M a u s a, u Greków Ammochostos, miasto na wschodniem wybrzeżu wielkobrytańskiej wyspy Cypr, na południe od uścia rzeki Pidias, niegdyś miejsce koronowania królów Cypryjskich i ożywiony port handlowy; dziś, z powodu zapiaszczenia przystani, handel mocno podupadł, i F. nie ma więcej nad 4 000 m-ców. Są tu liczne zabytki budowli średniowiecznych, świątyń, pałaców, meczetów, murów obronnych.—Anglicy, do których wyspa należy od r. 1878, przedsięwzięli środki ku uporządkowaniu wybrzeża i udostępnieniu portu. — brze zroszony, obfituje w bogactwo mineralne; O 4 km. na północ, na lewym brzegu Pidiasa, około 15 000 m-ców. Nazwę ma od gór ad 1).

And. S.

barwy

K. J.

And. S.

Fameńskie piętro (geolog.). Nazwa wyższego piętra górnego dewonu w Belgii, od miejscowości Famenne. Piętro to, równoważne z wa

cyprydynowego z Famenne.

Familia. Wyraz familia (oskijskie f a a m a t habitat), w ogólnem rzymskiem pojęciu ozna- ną znajdowali, jeżeli przyczyna, dla której jej czał pierwotnie wszystko, co się znajdowało obecnie nie podlegają, w tern jedynie leży, że w domu naczelnika i pana, a F-ą były: żona jego, i głowa ich familii, mająca nad nimi władzę, dzieci, wnuki po synie i dalsi zstępni (descenden-tes), niewolnicy (servi), tudzież cały jego majątek, tak ruchomy, jak i nieruchomy. Pojęcie* familii, w której skład wchodzić mogły tylko osoby (personae), posiadające civitatem romanam, tj. obywatelstwo rzymskie, według ustawy XII tablic było ściśle prawnicze; nie polegało bowiem na przyrodzonej miłości pomiędzy osobami, wspólnością krwi związanemi, lecz na władzy (potestas—manus), jaką naczelnik tego koła związku agnatów. Ponieważ podstawą agnacyi społecznego miał nad wszystkiem, co było jego jest władza ojcowska, patria potestas, prze-własnością. W ojcu rodziny, w obywatelu rzym- to przez osoby płci żeńskiej nie może być roz-skim, za dawnych czasów skupia się całe prawo szerzoną ich własna familia; agnaci nie mogli prywatne: członkowie rodziny, synowie, wnuki, pochodzić z kobiet, bo te nie miały władzy oj-niewolnicy nie mają żadnego prawa; tyle tylko, cowskiej nad dziećmi swemi. (Midier autem falle on im udzielić raczy. Prawo to ojca rodzi- miliae suae et caput et finis est). Agnaci, czyli ny nad familią swoją jest nieograniczonem, krewni po mieczu, jedni względem drugich są

— Dawna osada F. ustąpiła swego znaczenia, rozwijającemu się miastu górniczemu Chile-c i t o.

Famatinit Stelzner (mineral.). Minerał u-kładu rombowego, w kryształkach niezmiernie drobnych, często niewyraźnych; bywa również niekrystaliczny. C. wł. 4.57; tw. 3.5 średniej między czerwono - miedzianą a szarą, niekiedy ze stalowym nalotem, rysa czarna. Skład chemiczny: 43.64 miedzi, 29.07 siarki, 21.78 antymonu, 4.09 arsenu, drobne ilości cynku i żelaza. Jest to wogóle związek antymonowy, Cu₃SbS₄, siarko - antymonion miedzi, odpowiadający enargitowi, Cu:ïArS₄, siarko - ar-senionowi miedzi, z niewielką domieszką tego ostatniego (4 cząsteczki pierwszego na jedną drugiego). Pod dmuchawką trzeszczy z wydzieleniem siarki, a przy większem ogrzaniu—i siar-ku antymonu; na węglu daje dymy antymonowe i czarny kruchy guzik metaliczny. Znajduje się razem z enargitem w Sierra de Famatina, w prowincyi la Rioja w Argentynie.

Famenne, nazwa niezbyt żyznej, ale starannie uprawnej dzielnicy w Belgii Wysokiej, między prowincyami Namur i Luxemburg; leży ona na zewnątrz Ardennów, od których jest niższą, i składa się przeważnie z górno-dewońskich łupków, poprzerastałych wapieniem i piaskowcem.— Główną osadą całej krainy jest miasto Marche,— nazwa zaś pochodzi od starodawnego ludu Pae-mani.

pieniem klymeniowym i łupkiem cyprydynowym formacyi dewońskiej w innych krajach, w Belgii składa się również z wapienia z klymenia-mi, z piaskowca Condroz z klymeniami i ra-

mienionogiem Spirifer Verneuilli, oraz z łupku

K. J.

a więc nad członkami rodziny i niewolnikami sięga aż do prawa życia i śmierci (ius vitae et necis), nad rzeczami i majątkiem aż do prawa sprzedaży, darowizny i przekazania na przypadek śmierci, czyli testowania (ius vendendi, do-nandi et testandi). W ścisłym związku z tern, że ojca familii poczytywano za władzcę nad dziećmi, była zasada, iż dzieci pod władzą ojcowską będące (sui), nie mogły posiadać własnego majątku, i że wszystko, co nabyły z jakiegokolwiek-bądź tytułu, nabywały, nie dla siebie, lecz dla oj-ojca rodziny. Z postępem oświaty złagodzono rzeczoną zasadę, dopuszczając od niej wyjątki. Z powyższej zasady, według której syn familii (filius- familias) nie może mieć własnego majątku, wynika, że żaden akt prawny, stosunków majątkowych dotyczący, między takim pater-1'a mi li as a synem rodziny spełnić się nie może. Wyłącznie naczelnik rodziny był sui iuris, swojem własnem prawem żyjący, niezawisły, podlegający tylko władzy i ustawom nadanego prawa; wszystkie zaś inne osoby, jako jemu podlegające, ali eni juris (obcego prawa) tj. osoby zawisłe, pod władzą zostające (alieni iuri subiecta persona — pod władzę innego człowieka poddana osoba; filius-familias, filia-familias, ne-pos-familias, neptis - familias i uxor in manu). Osoby te, aczkolwiek miały stan wolności i używały praw stanu obywatelskiego (ius honorum i ius suffragii), w domowych jednak stosunkach ulegały woli patris-familias.— Pod władzę naczelnika rodziny można było się dostać albo przez urodzenie, albo przez akt prawny, np. wskutek przyswojenia (adopcyi). Wszystkie osoby, będące pod wspólną władzą patris-familia e, nazywano a gnatami, a pokrewieństwo, gruntujące się na władzy ojcowskiej, zwano a g n a t i o. Agnatami są więc a) względem siebie wszyscy ci, którzy się obecnie pod władzą familijną znajdują; b) w stosunku do siebie ci, | którzy się dawniej pod wspólną władzą familij-zmarła; c) sprawujący władzę familijną względem tych, którzy jej podlegają, a których technicznie „sui” zwano. Wszystkie te osoby tworzą między sobą jeden związek—są agnatami, jakoby annati, wrodzeni w swój pień i nie-oderwani od niego. Dla tego dzieci, czy to synowie, czy córki, przez ojca z pod władzy ojcowskiej usamowolnione, lub córki za mąż wydane, jako oderwane od pnia, nie należały do bliżsi lub dalsi, podług ilości ogniw odrębnych, z których się składa łańcuch władz ojcowskich.—Skutkiem coraz większego rozszerzania się koła rodzinnego powstało pojęcie r o d u, czyli gens (ob.) a osoby, do niego należące, zwały się rodowi (gentiles). Gens oznacza ogół osób, których wspólnego pochodzenia znamieniem jest wspólna nazwa — nomen gentili-cium. (Cicero. Top. 6,29: gentiles sunt inter se qui eodem nomine sunt.— Por. F es tus ep. p. 94 v. gentiles). Ze względu na prawo spadkowe i prawo o opiekach, miała gens w drugim rzędzie to znaczenie, jak agnacya w pierwszym. Ród posiadał własne sacra gentili ci a (Fe-stus p. 245. Dyonizyusz 2,65. Liwiusz 1,52,4.) i własny majątek.—(F a m i 1 i a i p ecunia. Dotycząca prawa spadkowego ustawa XII tablic (5, 5) opiewa: gentiles familiam habento; 5, 8: ex ea familia [qui liberatus erit, eius bona] in eam familiam [revertuntur]; nominalnego dziedzica nazywa fam iii a e emptor; dla podziału masy spadkowej ustanawia skargę familiae erciscundae. Wyraz pecunia odnosi ta sama ustawa (5, 7) do majątku nieletniego: adgnatum gentiliumque in eo [furioso] pecuniaque eius po-testate esto.— Por. także ustęp tyczący się testamentu: uti legassit super pecunia tutelave suae rei (5,3). Heredium oznaczało majątek nieruchomy (pierwotnie praedium p a r v u 1 u m— hortus). Związki wewnątrz rodu miały tylko w dawnem prawie sakralnem i w dawnem prawie prywatnem ważne znaczenie; później straciły je zupełnie. Prywatna zdolność prawna rzymskiego obywatela, członka familii, obejmowała connubium i commercium. Connubium oznacza zdolność zawierania małżeństwa według j u s civile, tj. rzymskiego prawa narodowego. Z wa-żnem małżeństwem (matrimonium iustum, legiti-mum, justae nuptiae) łączyły się skutki cywilnoprawne; stan dzieci, pochodzących z takiego małżeństwa, normował się według stanu ojca; dzieci zostawały pod władzą ojcowską; wszystkich łączył między sobą związek agnacyjny. Wspólność ta obejmowała wszystkie stosunki życia i prawa, była zarazem moralnym węzłem, łączącym członków familii na mocy wzajemnej ufności i miłości. Ustrój tego stosunku był jednakże przeważnie prawny. Stosunkami prawa familijnego są: małżeństwo, stosunki między rodzicami a dziećmi, mające charakter etyczny, i opieka, stanowiąca Surrogat obrony przez ojca rodziny. Z drugiej strony commercium obejmowało prawa majątkowe, rzeczowe, rzymskiego obywatela i członka familii, możność zawierania stosunków obowiązkowych na mocy prawa cywilnego, nabywania ruchomości i nieruchomości, wymagania pewnych świadczeń (facere, dare, p raestare — zrobić, dać, wyświadczyć), które naturalnie powinny być zgodne z zasadami moralności publicznej, nieprzeciwne ustawom. Słowem, ius co mm er cii obejmuje cywilno-prawne stosunki majątkowe. Na oznaczenie stanowiska, jakie obywatel rzymski zajmował w familii, używano wyrazu status; ogół zaś uprawnień obywatela w dziedzinie prawa publicznego i prywatnego oznaczano wyrazem caput (głowa). Utrata capitis pociągała za sobą zniweczenie tego stanowiska. Jeżeli więc osoba występuje ze swojej rodziny (familia), stając się członkiem innej, to traci dawniejsze connubium i commercium, dawniej szą zdolność prawną prywatną, zmienia stanowisko, jakie zajmowała w rodzinie swojej. Taka per mutât i o status zowie się technicznie: capitis deminutio minima = zmniejszenie głowy najmniejsze. Ci vis r o mail us, tj. Rzymianin, zmieniający stan rodziny (status familiae), nabywał zwykle nowe connubium, commercium, tworząc odtąd samoistną, dla siebie odrębną, familię. Zmiana ta wywiera wpływ tylko na stosunki prawa prywatnego, nie pociągając za sobą utraty praw publicznych (nam cetera officia quae publica sunt, in eo non finiuntur). Utrata stanu rodzinnego miała miejsce: a) w razie usamowolnienia (eman-cipatio). Pod emancypacyą rozumie się akt prawny, mocą którego ojciec familii wyzwala syna (filius - familias) z pod władzy ojcowskiej w zamiarze uczynienia go przez to członkiem niezawisłym (homo sui iuris). Było to więc uroczyste uwolnienie dziecka z pod swojej władzy rodzicielskiej, b) Zmieniał się stan rodzinny przez przysposobienie (adrogatio), gdy w ł a-s no wolny Rzymianin dostaje się pod władzę tego, który go sobie za syna przysposobił (pa-rens arrogator). Wskutek adrogacyi wchodzi nie tylko adrogowany pod władzę nowego ojca, ale i ci wchodzą pod jego władzę, którzy w czasie adrogacyi zostawali pod władzą ojcowską adro-gowanego. Majątek przysposobionego przechodził na przybranego ojca. Adrogacya odbywała się według dawnego prawa rzymskiego na sejmie (comitia curiata), za zezwoleniem narodu, w obecności kapłana (pontifex); i on też musiał na nią zezwolić, jako reprezentant prawa boskiego, c) Także wskutek adopcyi w ści-słem znaczeniu (datio in adoptionem) członek rodziny zrywał związek agnacyjny z dawniejszą familią; jego ius connubii zostaje w zależności od ojca przybranego, przyczem majątek dziecka przysposobionego przechodził według dawnego prawa na ojca w drodze sukcessyi ogólnej (suc-cessio per Universitätem). Oprócz powyższej utraty stanu rodzinnego (minima), prawo rzymskie odróżniało capitis deminutio magna, albo maxi ma, czyli utrata stanu wolności (li-bertas). Dotknięty capitis deminutione maxi ma, tracąc wolność, tracił i zdolność prawną; ustawały wszystkie dotychczasowe jego stosunki i związki prawne; przestawał być nawet kogna-tem swej rodziny. Trojako umierał toki demi-nutus: najpierw wychodził z familii agna-cyjnej, powtóre wyzuwał się z obywatel-

stwa (civitas) i potrzecie tracił wolność (li- pod opieką matki, nie mogła wychodzić za mąż bertas). Taka utrata stanu społecznego sprowa- bez przyzwolenia krewnych po mieczu (ojca), dzała za sobą zgaśnięcie pokrewieństwa, utratę Rada familijna w tej fazie rozwojowej składa majątku i rozwiązanie małżeństwa, a takie skut- )t się wyłącznie z krewnych, powinowatych i przy-ki pociągała za sobą: a) niewola; kara za prze- j jaciół ojca. Powoli tylko toruje sobie drogę stępstwa wielkiej wagi, karane śmiercią, b) ze- ' pogląd, iż do rady należeć winni w równym słanie do ciężkich robót (opus metalli) w kopal- I stopniu krewni matki. Tak np. ciekawy doku-niach. Jeżeli przy zachowaniu stanu wolności | ment z początków wieku XIV-go, znajdujący utracał członek rodziny stan obywatela rzymskiego (civitas) wskutek kary wygnania z kraju (aquae et ignis interdictio) lub zesłania na osiedlenie (deportatió), wtedy utrata stanu była pośrednią (media). Takiej capitis de minut ion i mediae ulegał także ten, kto został oddany obcemu ludowi (deditio), tudzież ten, kto się przesiedlił do osady latyńskiej lub do obcego państwa. Następstwem jej było wyjście z rodziny (familia), pozbawienie wszystkich praw politycznych (jus suffragii, honorum) i rozwiązanie tych stosunków prywatnych, które polegały na prawie cywilnem.—W końcu wypada nadmienić, iż niekiedy wyraz familia w źródłach oznacza w przestrzeni prawodawstwa wielowiekowego dom i co do niego należy, domownicy, słu- okruchy tradycyj w formę ustawodawczą i nadzy, mian. niewolnicy (familiae appelatione dał radzie poważne, zasadnicze znaczenie. Ko-omnes, qui in servitio sunt, continentur); czasa- deks nasz z r. 1825-go w artykułach 373 —-mi termin ten oznacza także oddział rekrutów 386 powtórzył z niewielu zmianami przepisy,

się w Archiwum Biblioteki Narodowej w Paryżu, opisany przez Viollet’a w jego cennem dziele: „Etablissements de S. Louis”, wspomina (tom III, str. 33), iż król francuski wpływa na przyjęcie krewnych matki do składu rady familijnej. W następnych atoli stuleciach rola rady zaciera się coraz bardziej; im rodzina staje się mniej spoistą, im trądycye rodzinne stają się płytszemi i liiklejszemi, tern bardziej r. f. traci swój dawny poważny charakter. Wielka Re-wolucya chciała do nowego życia powołać starą instytucyę i nadała jej charakter trybunału rodzinnego. Code civil zaś ujął rozsiane

(L. 9. C. 10, 1. 1. 1 C. 12, 39). Również w źródłach napotykamy wyrazy familiae em-ptor. Pierwotnie dziedzic, ten f. e., był później tylko świadkiem uroczystym przy ustanowieniu spadkobiercy za pomocą formy mancypacyi.- — Por. Windscheid „Pand.“ II § 489 sq.;Dern-burg „Pand.“ III § 1 sq.; U lp. libro 46 ad edic-tum 1. 195 §§ 1 sq. D. 50,16; B ekker „Pand.“ I p.; 77; O k ę c k i „Prawo familijne w Rzymie” 1866.

Familijna rada. Początków rady familijnej szukać należy w czasach niezmiernie odległych. Na pierwszych szczeblach rozwoju cywilizacyjnego nie spotykamy człowieka—jednostki, ale grupy ludzkie. Walka z otaczającą przyrodą zmusza człowieka już bardzo wcześnie do łączenia się w grupy; grupa jest też pierwszą organizacyą opiekuńczą: ona-to właśnie w razie potrzeby rozciąga opiekę nad swymi członkami. Do niej też, do instynktów, z których wypływa, do zasad, któremi stoi, sprowadzić się dają te instytucyę rad familijnych, które napotykamy w pomrokach dziejowych ludzkości. Ten charakter nosi opieka na Wschodzie Azyi, np. u Japończyków, albo u Germanów, u których znajdujemy gdzieniedzie (np. w prawodawstwach anglosaskich), nader szczegółowe wzmianki o roli rodu, występującego w charakterze „rady familijnej”. Według praw czeskich i kroackich, król był obowiązany przestrzegać, aby opiekun nie skrzywdził małoletnich. W dawnem prawie francuskiem, najbliżsi krewni sieroty ze strony ojca sprawowali obowiązki dozorców przy opiekunie właściwym. Tak np. w wieku XIII w Touraine i Anjou córka - sierota,¹ znajdująca się

T. D.

zawarte w art. 405—416 Kodeksu Napoleona. „Lubo systemat francuski—czytamy w Dyaryu-szu Senatu i Sejmu Królestwa Polskiego 1825 roku,—co do opiek w ogólności jest utrzymany, przecież starano się w nowej redakcyi tego tytułu pojedyńcze przepisy podług doświadczenia kilkunastoletniego udoskonalić, wszelkie wątpliwości usunąć i najściślejsze ich wykonanie zabezpieczyć”. „Kraj nasz nie potrzebuje zmiany przepisów, ale powszechniejszego obeznania się z niemi i ścisłego wykonywania” (radzca Wyczecbowski w dniu 28 maja 1825 r. tamże). Wobec tego możemy nie wykładać oddzielnie przepisów jednego i drugiego Kodeksu, lecz tylko, przytaczając treść naszych, będziemy je ilustrowali wskazówkami, czerpanemi z ustawodawstwa francuskiego.

Warto przytoczyć znakomite słowa zastępcy ministra sprawiedliwości, radzcy stanu, Woźnic-kiego, wypowiedziane na posiedzeniu sejmu 28 maja 1825 roku: „najprawdziwsze przekonanie i doświadczenie nauczyły ludzi, że nikt lepiej dzieciom nie życzy, nikt ich troskliwiej i staranniej nie pielęgnuje nad rodziców; dla tego, kiedy ulegną nieszczęściu utracenia rodziców, chciano im obmyślić podobną przynajmniej do rodzicielskiej troskliwość, przez ustanowienie o-piekuna, na którego i prawa i obowiązki rodzicielskie nieledwie wszystkie przelano; lecz da się to napisać, da się ustanowić, ale żadna moc, żaden przepis, żadne zachęcenie nie jest zdolne zastąpić uczucia rodzicielskiego. Potrze-ba więc było ustanowić nadzór nad opiekunem, aby zapobiedz złym skutkom jego obojętności lub interesowności”. Nadzór ten powierzono 32 Kod. Nap.), rada familijna więc, dla wyboru Rodzaje rady familijnej. Art. 373 i 374 Ko- opiekuna zwołaną być winna przed sąd, w któ-deksu z r. 1825-go dzielił rady familijne sto- rego okręgu ma zamieszkanie ojciec, matka lub sownie do tego, kto miał prawo je zwołać, na : opiekun małoletniego, a zatem przed ten sąd, takie, które winny były odbywać się pod powa- j w którego okręgu zamieszkuje ostatni z opiekli-gą sądu, i na takie, które mogły się odbywać i pod powagą prezydenta, burmistrza lub wójta gminy. Odróżnienie to opierało się jeszcze na wartości lub rodzaju majątku, należącego do nieletniego. Artykuły te zostały wszakże po części uchylone, a po części uzupełnione przez art. 1663 U. P. S., podług którego zwołanie rady familijnej i prezydowanie w niej w sprawach osób, do których odnosi się Najwyższy Ukaz z r. 1864-go, włożone jest na ławników, wyznaczonych przez miejscowy sąd gminny; też same zaś obowiązki w sprawach wszelkich innych osób włożone zostały na sędziów pokoju. W ten sposób mamy dwa rodzaje rad fa- cie Laurent, najpracowitszy i najpoczytniej -milijnych. Jedne zwoływane są przez ławni- szy dziś jeszcze kommentator, wzniósł się na ków sądów gminnych, drugie przez sędziów poziom najszerszego, najbardziej humanitarnego pokoju. Pierwsze mają miejsce: 1) gdy chodzi na rzecz poglądu: przyznaje on każdemu opiekunowi prawo wraz ze zmianą miejsca zamieszkania przenosić siedlisko rady. Zwolennicy teoryi niezmienności siedliska, ustami członków senatu sejmowego z r. 1825-go, chcieli paraliżować złą wolę opiekuna, któryby „za pomocą przeniesienia siedliska rady, życząc sobie innego składu rady, dopiął swego zamiaru”.

radzie familijnej. Ażeby stworzyć dobrą orga- wane przez sędziów pokoju, rady familijne ma-nizacyę rad familijnych, wydało się prawodawcy j ją miejsce względem wszystkich innych miesz-koniecznem uczynić je nielicznemi, dopuścić j kańców kraju, a także względem włościan, je-tylko najbliższych krewnych z każdej linii, ; żeli majątek ich składa się, prócz gruntów pod-przeszkodzić wpływowi jednej linii przed drugą i padających pod Ukaz 1864 roku, jeszcze z grun-co osiągniętem zostało przez powołanie równej j tów zwyczajnych w tym wypadku, kiedy te liczby członków z każdej. „Oto jest granica, ostatnie przewyższają wyżej oznaczoną normę, którą należało przyjąć i wraz z sędzią pokoju to jest jedną włókę w nieruchomościach i 1 500 rada składać się będzie z siedmiu członków; rubli w ruchomościach. W razie jednak, gdyby nio-bezstronny charakter sędziego nada czynnościom letniemu w czasie opieki, urządzonej przy są-rady dążenia do dobra i pożytku małoletnich” dzie gminnym, przybył majątek, kwalifikujący do (Berlier „Exposé des motifs”). Prawodawca usta- urządzenia opieki przy sądzie pokoju, to tanowi! nieliczny skład rady, pragnąc uniknąć ka opieka winna być urządzona (art. 388). próżnych rozpraw i deliberacyj. Liczba sześciu Rada familijna powinna być zwołana podług obliczona jest na wypadek nieobecności kilku powyższych zasad w okręgu tego sędziego pc-członków, co się łatwo zdarzyć może: wskutek j koju, lub tego sądu gminnego, w którym ma-tego prawodawca uznał ją za minimalną. No- | łoletni przed urządzeniem opieki miał zamiesz-wy Kodeks wprowadził tu pewną zmianę, mia- i kanie; że zaś małoletni nieusamowolniony ma nowicie: instytucyę opiek mniejszych, o których j zamieszkanie u ojca, matki lub opiekuna (art. pomówimy z kolei.

nów, poprzedzających opiekę nadaną, lub też ostatni z opiekunów, przy którym ma miejsce wybór opiekuna przydanego (ob. Opieka). W związku z tą kwestyą należy rozwiązać pytanie: czy opieka ze zmianą miejsca zamieszkania ma prawo przenosić siedlisko rady familijnej? Poglądy kominentatorów są w tej mierze podzielone. Najbardziej rozpowszechnioną jest tcorya, według której przenosić siedliska nie należy. Drudzy sądzą, że przenosić siedlisko ma prawo tylko opiekun prawny, ale nie testamentowy. M arcade znowu rozszerza to prawo i na opiekuna testamentowego. Wresz-

o włościan małoletnich, których majątek składa się z gruntów, podpadających pod Ukaz z d. 19 lutego (2 marca) 1864 r., bez względu na rozległość nieruchomego i wartość ruchomego majątku; 2) gdy chodzi o innych mieszkańców gminy, bez różnicy stanu, ale tylko wtedy: a) kiedy rozległość nieruchomego majątku nie będzie przewyższała jednej włóki, i kiedy na nim nie będzie innych zabudowań, oprócz koniecznych w zwyczaj nem gospodarstwie; b) kiedy wartość ruchomego majątku nie przewyższa 1 500 rubli; c), kiedy majątek składa się z własności ruchomej i nieruchomej, wielkość jednak i wartość każdej z nich, wzięta oddzielnie, nie przewyższa ustanowionych wyżej norm, to jest, gdy majątek nieruchomy ma rozległości nie więcej nad jedną włókę, na której niema za-    j    rżenia rady    familijnej pozostawić dowolności

budowań. prócz koniecznych w zwykłem gospo-    |    sądu, wskazało osoby, które    do niej należy

darstwie, wartość zaś ruchomego majątku nie    powołać, a    także porządek,    w którym po-

przenosi 1 500 rubli.—Drugie, to jest zwoły-    wołanie to    powinno nastąpić.    Jakie stanowi-

Wo-

1 o w s k i słusznie wskazał, że prawo posiada w swych rękach zawsze środek sparaliżowania złej woli opiekunów, gdy widzi, że interesy małoletnich narażone są na szkodę. Sąd cywilny bowiem może w każdej chwili ocenić, czy jest zgodne z interesem małoletniego, iżby rada familijna przez inny sąd lub urząd, niż ten, który zwoływał pierwszą radę, była zebraną.

Skład rady familijnej. Prawo, nie chcąc two-

jących, np. babki. Jeżeli-by nie było wreszcie wyżej wymienionych krewnych do uzupełnienia tej liczby powinni być powołani inni krewni lub powinowaci, w porządku wyżej wskazanym (art. 377).

Porządek obradowania. Ażeby rada familijna mogła obradować, członkowie jej winni być w należyty sposób wezwani. Pod tym względem prawo, biorąc na uwagę, iż członkom rady familijnej, zwłaszcza bardziej odlegle zamieszkałym, winien być pozostawiony pewien termin na przejazd i uregulowanie własnych interesów, stanowi, iż termin posiedzenia rady winien być tak oznaczony, aby między wezwaniem a dniem oznaczonym były przynajmniej trzy dni wolne, jeżeli wszystkie strony, przywołać się mające, mieszkają w odległości dwu mil od miejsca zebrania. W razie jeżeli strony, mające być przywołanemi, mają odleglejsze miejsce zamieszkania, termin winien być tak oznaczony, aby, prócz powyższych trzech dni, każda miała jeszcze jeden dzień na każde trzy mile odległości. Jeżeli jednak nie są wzywane osoby dalej mieszkające, może być wyznaczony i krótszy termin do stawienia się (art. 381).

sko zajmuje w niej sędzia pokoju? Zachariae ujął w formę trzech zdań obowiązki sędziego. Sędzia pokoju jest członkiem rady i jej przewodnikiem (art. 375, 386 Kod. Cyw. 407, 416 Kod. Nap.); stąd wynika: a) że uchwała rady familijnej jest nieważna, gdy z jej protokołu okazuje się, że sędzia pokoju tylko przewodniczył radzie familijnej, lecz w obradach nie brał udziału i zdania swego nie wypowiadał; b) że sędzia pokoju pozostaje w radzie familijnej, jako członek i przewodniczący, chociaż po u-nieważnieniu jej uchwały, ten sam przedmiot na nowo pod rozpoznanie przychodzi; c) że trybunał pierwszej instancyi nie jest mocen delegować jednego ze swych członków do przewodniczenia radzie.

Zasadniczą myślą prawodawcy było, iż osoby bliższe nieletniego, bardziej wskutek tego zainteresowane w jego korzyściach i dobrobycie, winny wyłączyć osoby dalsze, które tylko w braku pierwszych mogą do rady familijnej należeć. Z tego powodu rada familijna powinna się składać, nie rachując sędziego pokoju lub ławnika, z sześciu krewnych lub powinowatych nieletniego, zamieszkałych w okręgu, gdzie się opiekę urządza (art. 376). Przez okręg zamieszkania należy pojmować miasto, w którem sędzia pokoju urzęduje, jeżeli idzie o radę przez niego zwoływaną, lub okręg sądu gminnego, gdy idzie o radę familijną, zwoływaną przez ławnika. Krewni ci i powinowaci powinni być wybierani w połowie z linii ojczystej, w połowie z linii macierzystej, według porządku bliż-szości w każdej linii (art. 375), dla tego (jak zauważono wyżej), aby jedna linia nie miała przewagi nad drugą, ze szkodą małoletniego. Krewny ma pierwszeństwo przed powinowatym tego samego stopnia, między krewnymi zaś lub powinowatymi jednego stopnia starszy wiekiem ma pierwszeństwo przed młodszym. Bliższy krewny lub powinowaty, chociażby tylko czasowo przebywał w okręgu, w którym urządza się opiekę, lub stawał tylko przez pełnomocnika, wyłącza w każdym razie dalszego krewnego lub powinowatego, chociażby zamieszkałego w tymże okręgu (art. 375). Od ogólnego prawidła, na mocy którego rada familijna winna się składać z sześciu członków, krewnych lub powinowatych płci męskiej, ustanowiony został wyjątek na korzyść braci i mężów żyjących sióstr małoletniego, wskutek czego wszyscy oni winni należeć do rady familijnej, chociażby ich było więcej, niż sześciu. Kobiety wyłączone są ze składu rady; opieka jest urzędem męskim (la tutelle est un office civil et viril — mówi Proudhon „De l’état des personnes” II, 306), Laurent zaś przypuszcza, że prawodawca wyłączył kobiety ze względu na brak doświadczenia w zarządzie majątkiem (IV, 540). Wyjątek uczyniono tylko na korzyść matki i zstępnych płci żeńskiej, w stanie wdowieńskiin ży-

Enc. Poważ. Ilustr. Zesz. 161. ïom XXI.

Jeżeli w okręgu, w którym się urządza o-piekę, nie znajduje się dostateczna ilość krewnych lub powinowatych, jednej lub drugiej linii, sędzia pokoju lub ławnik winien wezwać do składu rady familijnej krewnych lub powinowatych, wymienionych w art. 378; ale tylko wtedy, gdy żądają tego strony interesowane (art. 379). Do krewnych tych lub powinowatych należą zstępni, bracia rodzeni albo przyrodni, mężowie sióstr rodzonych albo przyrodnich żyjących, stryjowie albo wujowie rodzeni i bracia stryjeczno-, wujeczno- albo cioteczno- rodzeni. Jeżeliby zaś powyżej wymienieni krewni i powinowaci byli z pobytu niewiadomi, albo mieszkali za granicami kraju, albo się wymówili od udziału z powodu odległości lub innych prawnych przyczyn, mogą być wezwani albo dalsi, co do stopnia, krewni lub powinowaci z okręgu obcego, albo też z okręgu właściwego obywatele, którzy pozostawali z ojcem lub matką nieletniego w stosunkach przyjaźni (art. 378). Wreszcie należy zauważyć, iż chociażby w o-kręgu sądu znajdowała się dostateczna liczba krewnych lub powinowatych, do składu rady mogą być powołani krewni lub powinowaci w innym okręgu zamieszkali, w równym lub bliższym stopniu pokrewieństwa z nieletnim się znajdujący, w jakim są krewni lub powiirowa-ci obecni; w takim jednak razie powinno nastąpić wyłączenie niektórych obecnych, tak, aby nigdy liczba sześciu członków przewyższoną nie została (art. 380). W tym wypadku sędzia otrzymuje władzę dyskrecyonalną powoływania dalszych współuczestników, o ile zauważy, że wymagać tego będzie dobro małoletniego.

z wnętrza Afryki, i dlatego wiele ma podobieństwa z ludami wscbodnio-afrykańskiemi, a zwłaszcza ze szczepem Niam-Niam.—Inne drobne plemiona ustępują Fanom swych miejsc. Jest to lud silnie zbudowany, wojowniczy, zwartą masą mieszkający; cerę ma brunatną, głowę podługowatą. Zęby piłują i czernią, skórę tatuują, włosy splatają w warkocze; chodzą nago, trudnią się łowiectwem i prowadzą handel kością słoniową oraz kauczukiem.—Pochopni do łupiestwa, oddają się ludożerstwu, ale roztropni i iutelligentni; w rzemiośle zręczni, wyrabiają różne przedmioty z żelaza i gliny; dobrze strzelają z łuków i broni palnej; odważni, ale chytrzy i podstępni. Naczelnicy noszą skórę lamparcią na znak godności i władzy. — Na pierwszej kwadrze księżyca wyprawiają tańce uroczyste.—Wogóle wyraz twarzy Fanów jest nader poważny, prawie groźny, śmieją się rzadko, wzrok mają ponury.—Porówn. Du Chaillu „Explorations and adventures in Equatorial Africa” (Londyn 1861);—Compiegne „L’Afrique équatoriale” (Paryż 1875); Lenz, „Skizzen aus Westafrika” (Berlin 1878); Ratzel „Völkerkunde”

And. S.

And. S.

(Tom I. Lipsk 1885).

Fan, miara chińska, ob. F e n.

Fanagorya, Fanagorupolis, starogrecka osada nad Bosforem Tauryckim, dzisiejszą cieśniną Kerczeńską, łączącą m. Czarne z Azow-skiem; założyli ją Jończycy, przybyli tu pod wodzą Fanagorasa z Theos. Była kwitnącą kolonią i prowadziła obszerny handel; miała słynną świątynię Afrodyty. W VI w. upadła i na jej gruzach powstał później tatarski gród Tmutara-kąn, dzisiejsza Tamań, przy którym wznosi się obecnie cytadela F. w rossyjskim obwodzie Kubańskim, powiecie Temrjuckim.—W okolicy liczne kurhany i wulkany błotne.

Fanar (Fanal) latarnia morska.

Fanar, ob. Fanaryoci.

Fanaryoci, członkowie arystokratycznych rodów greckich, przeważnie tych, które ocalały podczas zdobycia Konstantynopola przez Turków. Nazwę tę biorą od Fanaru, dzielnicy miasta tego, położonej nad Złotym Rogiem, a przez nich pospolicie zamieszkiwanej. Z biegiem crasu doszli u rządu tureckiego do wielkiego znaczenia, spełniając różne funkcye dyplomatyczne w stosunkach międzynarodowych, najczęściej jako dragomani. W XVII w. powstały nawet dwa urzędy w Turcyi: „Wielkiego dragomana Porty” i „Wielkiego dragomana żeglugi“, na które wynoszono tylko F-ów. Ten ostatni urzędnik był nietylko admirałem floty, ale i gubernatorem cywilnym wysp greckich. Niekiedy byli oni rządzcami prowincyj tureckich: od r. 1711 do 1821 stale książętami Multan i Wołoszczyzny bywali mianowani F. Niektórzy z nich, jako wyżsi urzędnicy tureccy, zyskali sławę rządzców uczciwych i ludzi rozumnych, co znacznie się przyczyniło do podniesienia stanu szkół greckich; większość atoli odznaczała się chciwością, prze-kupstwem i intrygami. Do głośniejszych nazwisk F-ów należą: Panajotakio Nikusios, urzędnik przy wielkim wezyrze Achmedzie Köprilim; Abusander Maurokordatos, lekarz sułtana, (brał czynny udział przy zawieraniu traktatu Karłowickiego), i inni. Do starych rodów F-ów, jak: Ipsylantowie, Kalima-ehowie, Kantakuzenowie i t. d., przybyło w XIX w. kilkanaście nowych, jak np. Adosidi, Fotiadi, Karateodori. Obecnie F. utracili zupełnie dawniejszy wpływ polityczny. — Markos Zallony „Essai sur les Phanariotes.“ (Marsylia 1824, wÿd. drugie 1830). „Livre d’or de la noblesse Phana-riote en Grèce, en Roumanie, en Russie et en Turquie par un Phanariote” (Ateny 1892). N-Fanatyzm, nazwę tę niektórzy wyprowadzają z greckiego tpavr,—pochodnia, używana w obrzędach religijnych, powszechniej zaś z łacińskiego fanum—miejsce święte, świątynia, co jest niezawodnie pewniej szem. W starożytnej literaturze greckiej nie napotyka się tego wyrazu, u klasyków zaś łacińskich fanaticus występuje dość często i oznacza, bądź to człowieka natchnionego, uniesionego entuzyazmem, bądź opanowanego obłędem, szałem, bądź wreszcie tylko przesądnego. Tytus Liwiusz pod Carmen fanati-cum rozumie poemat natchniony, Horacy pod Error fanaticus — obłęd. Zdaje się wszakże, iż pierwotnie u Rzymian zwano fanatykami (od fa-m«m—świątynia) kapłanów różnych bogów, przed innymi zaś: Cybeli i Bellony, jako też i świeckich żarliwców, co, trzymając się świątyń, usiłowali podniecać religijne uczucia ludu, przemawiając do niego w imieniu bóstw, które jakoby im się objawiały w wizyach i natchnieniach, Póki ten zapał i żarliwość były szczere i pełne dobrej wiary, nazwy fanatyk i fanatyzm nie miały ujemnego znaczenia; ale kiedy kapłani zaczęli się posługiwać kuglarstwem i oszukaństwem, przybrały znaczenie pogardliwe. Później zaś, chrześcianie, w których pojęciu cześć bałwanów uchodziła za szał, pełen kłamstwa i fałszu, nazywali fanatykami już nietylko kapłanów pewnych bóstw, ale wogóle pogan (fanorum cultores); dla tego też w starych kronikach francuskich król Chlodwig przed swojem nawróceniem fanatykiem jest zwany. W dzisiejszych czasach fanatyzmem nazywamy wogóle podniesiony stan ducha, żywo przejętego jakimś fałszywem albo przesadnem przekonaniem, i objawiający się zazwyczaj czynami gwałtownemi, mającemi na celu rozpowszechnienie tego przekonania.—Fanatyzm w ta-kiem pojęciu zdarza się we wszystkich dziedzinach życia: tak w nauce, jak w sztuce, tak w polityce, jak i w religii, a jest jedną z najcięższych plag i największą hańbą ludzkości, szczególniej, gdy się objawia nie w jednostkach, ale ogarnia szersze sfery, a nawet i całe narody. Najstraszniejszym ze wszystkich jest fanatyzm religijny, okropny w swoich skutkach, ohydny w swej istocie, jako znieważający miłość . i wyzuwający z rozumu; człowiek bowiem, prze-

R.

A. Pol.

3) M i 1 d m a y,

zeń opanowany, widzi w swych przekonaniach prawdę najwyższą, wyraz woli Boga, nie przypuszcza więc, aby cokolwiek mogło jej się sprzeciwić: ani prawa natury, ani prawa sprawiedliwości i prawdy. A nie jest on cechą wyłączną jakiejś jednej religii albo sekty: wszystkie one zarówno fanatyków swoich miewają; przyczem zaznaczyć trzeba, że bardzo naturalne usposobienie skłania ludzi do nazywania fanatyzmem u innych tego, co u siebie uważają za cnotę i za świętość, i w tern właśnie czerpią podnietę do waśni, tem w sobie rozpalają nienawiść i zaciekłość. Dość jest zajrzeć do historyi kościoła, zapoznać się z dziejami różnych sekt religijnych, aby się o tej smutnej prawdzie przekonać; dość jest przebiedz myślą dzieje powszechne, ażeby się zgrozą przeniknąć wobec tych strasznych prześladowań za wiarę, które pochłonęły miliony ofiar, i wobec tych krwawych, zażartych wojen, bądź domowych, bądź międzynarodowych, do których fanatyzm religijny był podnietą. — Ale nie mniej straszliwym i ohydnym jest także fanatyzm antyreligijny, który w tak przerażający sposób wystąpił był podczas wielkiej rewolucyi francuskiej, a pod którego wpływem i dziś jeszcze rozmaite stowarzyszenia potajemne pracują na zagładę chrystyanizmu. W końcu nie od rzeczy będzie zaznaczyć, że u ludzi bądź niewierzących, bądź obojętnych w wierze, uchodzi za fanatyzm nie tylko już surowy żywot zakonny, ale nawet proste zachowywanie przepisów religijnych i prawdziwa, szczera pobożność; nie chcą oni zrozumieć, że co innego jest ślepa, gorączkowa żarliwość fanatyka, niez na.-jąca miłości ani pokory, a co innego czyste, ciche, ożywcze uczucie religijne, zasadzające się na czynnej miłości Boga i bliźniego.    —

Fancelli Łukasz, znakomity architekt włoski (* w Settignano w okolicach Florencyi 1430 r.— f 1501). Początkowo służył u Koziny Medyceu-sza a potem został dyrektorem budownictwa u margrabi mantuańskiego i na tem stanowisku kierował robotami przy stawianiu bardzo wielu gmachów monumentalnych, a mianowicie: kościoła św. Sebastyana, wegług planu Leona Alberte-go; potem w okolicach Mantui pałaców: Rovere, Saviole, Gonzaga i kościoła w Soave, według swych własnych planów. W częstych podróżach swoich do Florencyi kierował budową pałacu Pitti, oraz dokończył chóru w kościele Zwiastowania. W r. 1490 oddał się na usługi króla neapolitańskiego, Ferdynanda, i syna jego, księcia kalabryjskiego; na krótko przed śmiercią zaproszony został do budowy katedry medyolań-skiej i kierował wzniesieniem kopuły nad trans-septem. Dziełem rzeźbiarskiem F-go jest według wszelkiego prawdopodobieństwa posąg geniusza, zdobiący schody kościoła św. Sebastyana w Mantui. Córka jego, Klara, wyszła za Pe-rugina.

Fancelli Piotr, malarz włoski (* w Bolonii

1764—f 1850), uważany był za jednego z najlepszych malarzy bolońskich nowoczesnych i za wybornego naśladowcę Ludwika Caraccego. Pracował w rodzaju historycznym i dekoracyjnym. Główniejsze jego dzieła są: wysoko ceniona kurtyna w teatrze bolońskim; sklepienie w jednej z kaplic u św. Pawła; wiele dzieł pięknych w Modenie w pałacach Rnngoni i Campori, a mianowicie plafon, przedstawiający Prometeusza, ożywiającego swój posąg przy pomocy Mi-nerwy. Dokonał także wielu restauracyj, między innemi zaś kaplicy w kościele San Martino Maggiore (w Bolonii), malowanej przez Ber-tusia.    *

Fandango, nazwa tańca hiszpańskiego, w takcie ³/g, w tempie powolnem. F. bywa tańczony przez dwie osoby, które zarazem same wybijają rytm kastanietami.

Fan-der-Flis Borys, inżynier rossyjski (* roku 1762 w Nieport, w Hollandyi—f 1846 w Odessie). Przybył do Petersburga roku 1792 wraz z innymi Hollendrami, na wezwanie rządu rossyjskiego, skąd wysłany został roku 1794 do Odessy, dla założenia pod kierunkiem Devolan-ta, miasta, fortecy i portu. Udał się następnie (r. 1796) do Kinburna, dla urządzenia tamtejszej fortecy i blokfortu: było to początkiem owycli licznych prac, które w ciągu lat 52 w Rossyi dokonał. W roku 1800 zbudował śluzy na progach dnieprowych i kanale Nienasytyckim. W roku 1802 wysłany był do Tuły dla ułożenia projektów i budowy nowej fabryki broni. Od roku 1806—1814 wykonywał budowę kanału Iwanowskiego, mostu na rzece Upie i inne prace hydrotechniczne dla połączenia rzeki Donu z Upą. Od roku 1814—1819 trudnił się robieniem projektów do morskich robót na półwyspie Tauryckim, od roku zaś 1819—1828 zostawał w Nikołajewie, jako bydrotechnik portów czarnomorskich pod admirałem Grejgiem. Z prac jego, w tym czasie dokonanych, znaczniejsze: wystawienie latami morskiej na wyspie Tender, machiny parowej do piłowania w Nikołaj ewie i obserwatoryum nikołajewskiego. Zbudował prócz tego naDnieprze przystań drewnianą w miejscu zwanem Przystanią Głęboką; w Chersonie bassen kamienny i t. p. Od roku 1828 osiadł-szy stale w“Odessie, jako bydrotechnik rządowy, pracował nad ulepszeniami w porcie odeskim.— „Enc. Org.”.

Fane, ród angielski: 1) Tomasz (f r. 1589), za należenie do spisku Wyatta (1554) był więziony w Wieży Londyńskiej i skazany na śmierć, został jednak przez królowę Maryę ułaskawiony. On - to uorganizował obronę wybrzeży Kentu wobec spodziewanego najazdu Wielkiej Armady.—Syn jego 2) Franciszek (f 1628), otrzymał w r. 1624 tytuł barona Burghersh, oraz hrabiego Westmoreland.

2-gi hrabia Westmoreland (f 1665), syn po,-przedniego, należał do zapalonych stronników

f 1841), kolega szkolny

S. K.

59.294 ara.

Fig. 13. Fanellis (herb).

Karola I-go. Uwięziony podczas wybuchu powstania w Londynie (1642), został w r. 1643 wypuszczony na wolność, po złożeniu przyrzeczenia, że nie będzie się mieszał do spraw publicznych. Napisał w owym czasie poezye: „Otia sacra” (1648) i „Fugitive Poetry” (1648). Za Restauracyi został mianowany lordem - namiestnikiem hrabstwa Northampton (1660). — 4) John, 7-y hrabia Westmoreland (* 1682 — f 1762), po ukończeniu studyów w Oxfordzie wstąpił do armii, odznaczył się pod rozkazami Marlborougha i w r. 1733 został pułkownikiem gwardyi konnej. Mianowany tegoż roku parem Irlandyi z tytułem lorda Catherlough, zasiadał od r. 1708 w izbie gmin, a w r. 1736 wszedł jako hrabia Westmoreland do izby lordów. R. 1739 otrzymał dowództwo wszystkich sił zbrojnych królestwa.—5) John, 10-ty hrabia Westmoreland (* 1759 i przyjaciel Pitta, był od r. 1790 do 1795 lordem - namiestnikiem Irlandyi. Opierał się energicznie emancypacyi katolików; odwołany przez Pitta, został szefem jazdy, a w r. 1798 kanclerzem pieczęci tajnej.—6) John, 11-ty hrabia Westmoreland (* 1784 w Londynie — f 1859 w Apthorpe - House, w hrabstwie Northampton), syn poprzedzającego, wstąpił w r. 1803 do armii, służył w Hannowerze, Sycylii i Portugalii (1808), gdzie był adjutantem Wellingtona i brał udział w bitwach pod Talavera, Torres Vedras i Busaco. W r. 1813 został posłany w charakterze komissarza wojskowego do głównej kwatery wojsk sprzymierzonych w Niemczech, poczem odbył kampanię we Francyi. Minister pełnomocny we Florencyi (1814), należał w r. 1815 do wyprawy przeciw Neapolowi i podpisał konwencyę w Casa Lanza. Mianowany r. 1822 członkiem rady tajnej, przeszedł następnie do służby dyplomatycznej i był kolejno ambasadorem w Berlinie (1841 — 1851) i Wiedniu (od r. 1851). Pośredniczył między Prusami a Danią w sprawie Szlezwigu; w rokowaniach międzymocarstwowych, dotyczący cli kwe-styi wschodniej, miał bardzo ważny głos. U-prawiaf z zamiłowaniem muzykę i napisał siedem oper (niektóre z nich były wystawione we Florencyi), oraz sporo kantat, mszy i hymnów. Ogłosił drukiem: „Memoirs of the early cam-paigns of the duke of Wellington in Portugal and Spain” (1820); „Memoirs of the operations of the. allied armies under prince Schwarzenberg and marshal Blücher” (1822); „A Letter on the Claims of the British Roman catholics” (1827). Zona jego, Pris ciii a Anna F., (* 1793 — f 1879), córka Williama Wellesley Pole, hrabiego Mornington, była utalentowaną malarką. — 7) Henry Sir, generał angielski (* 1778 — f 1840), wstąpiwszy w r. 1792 do wojska, był adjutantem stryja swego, wice - króla Irlandyi (1793—94), następnie należał do sztabu Artura Wellesleya (1808) i dowodził brygadą w Portu-

galii. Miał główny udział w zwycięstwie pod Roliça, a pod Yimeiro odparł trzy ataki Junot’a. Po powrocie do Anglii otrzymał uroczyste podziękowanie od parlamentu, do którego należał od r. 1796. Wysłany ponownie (1809) na półwysep, dowodził jazdą w armii Wellesleya i odznaczył się w bitwie pod Talavera. W r. 1811 na czele pięciu pułków dragonów osłaniał operacye generała Hill; r. 1813 pobił generała Villate, przyczynił się do zwycięstwa pod Vit-toria i po porażce Soult’a wkroczył do Francyi. Mianowany inspektorem generalnym jazdy angielskiej (1814), dowodził po bitwie pod Waterloo wszystką artylleryą i jazdą armii okkupacyj-nej we Francyi. Wystąpiwszy w r. 1818 ze służby czynnej, przyjął r. 1829, na prośby Wellingtona, stanowisko głównego szefa artylle-ryi. R. 1835 został naczelnym wodzem armii angielskiej w Indyach, w tym charakterze kierował operacyami woj ennemi przeciw Afganom; wszelako przed ukończeniem wojny musiał, ze względu na zdrowie, złożyć dowództwo umarł na okręcie, którym wracał do An-

i:    Hml.

Fanega (han eg a) dawna miara do zboża, używana do r. 1858 a w krajach hiszpańskich Ameryki, dotąd jeszcze poczęści w użyciu będąca. F. kastylska, obejmująca 4 cuartillas po 12 celemines, czyniła 55.5 litra, czyli tyleż kwart warsz., w różnych wszakże innych okolicach kraju F. miała wielkość różną, od 21.4 do 74 litrów. Na Kubie F~109.09 litra; w Meksyku do 1866 r. F. po 12 almudes 90.815 1.; w Chile wielkości różnej, przy opłacie cła, według prawa z 1866 •r., 97 1., lub jako waga 69.02 kg.; w Buenos-Ayres 137.3 1.; w Uruguayu F. dla zboża 140, a dla kukurydzy 280 I. W Marokko F. strycho-wana 55 — 56 1., a dosypana 72—74 litry.— F. di t i erra ob. Fanega da.

Fanegada, Fanega di tierra, dawna hiszpańska miara rolna, różnej wielkości w różnych prowincyach, od 1 200 do 10 000 łokci (varas) kwadratowych. W Madrycie samym 4 900 varas kw.,=34, 24 ara.; F. kastylska, F. de marco real, 12 celemines po 4 cuartillos, =64.3 956 ara. W Meksyku F. de sembradura de m ai z = 356.63 ara; w Wenezueli, Kolumbii

i Ecuadorze = 64.41 ara, w Peru i Chile =

s. K.

Fanellis. Herb polski z nadania. Na tarczy trójdzielnej w pierwszem prawem górnem czerwonem polu orzeł srebrny w koronie złotej na głowie, dziób i łapy złote; w dru-giem górnem lewem, srebrnem, wężyk błękitny, zwinięty w ósemkę, w paszczy trzymający nagie dziecko z rozkrzyżowanemi rę-

u.

Unii.

A. lJol.

And. S.

•O

koma: w trzeciem. dolnem, złotem, rzeka falista srebrna z błękitnemi brzegami. Nad nią siedem gronostajowych ogonków, pod nią złota sześciopromienna gwiazda pomiędzy pięciu takiemiż ogonkami. Niema hełmu ani korony. Herb ten nadany został przez Zygmunta I w dn. 20 maja 1545 r. Zygmuntowi i Piotrowi, braciom Fanellis z Baru, przybyłym wraz z królową Boną do Polski z królestwa Neapolitańskiego. („Metryka koronna” ks. 70 f. 130; Dr. Piekosiński „O dynastycznem szlachty polskiej pochodzeniu” str. 185).

Fanfani Piotr, filolog i literat włoski (* 1815 w Pistoi — f 1870 we Florencyi), stu-dyował z początku medycynę, ale wkrótce przerzucił się na pole ojczystego językoznawstwa i literatury, i w r. 1847 założył czasopismo: „Ficordi filologici”. W roku następnym, porwany wirem rewolucyi, walczył przeciwko Au-stryakom pod Montanara i Curtatone, lecz, wzięty do niewoli, przesiedział pewien czas w twierdzy Theresienstadt. Wypuszczony na wolność, otrzymał skromną posadę w ministeryum oświaty w Turynie, skąd następnie przeniesiono go do Florencyi. W r. 1859 objął urząd bibliotekarza książnicy „Marucelliana” we Florencyi,

1    na tern stanowisku pozostawał aż do śmierci. Wydawał 1851 — 52 miesięcznik filolo-giczno - literacki: „L’Etruria”, a w r. 1855 o-głosił znakomity słownik języka włoskiego: „Vocabolario délia lingua italiana” (Florencya,

2    t.), za którym nastąpiły kolejno: „Vocabolario dęli’ uso toscano” i „Vocabolario délia pro-nuncia toscana” (obydwa wydane we Florencyi

1863), oraz opracowany wespół z Rigutinim „Vocabolario italiano della lingua parlata” (tamże 1875, nowe wydanie 1898). Zdolny humorysta - satyryk, zasilał próbkami swego humoru czasopismo „Piovano Arlotto”, a nadto wydał osobno w tym kierunku dwa utwory: „Scritti capricciosi” (1864) i „Democritus ridens, ricrea-zioni litterarie” (1872). Na polu nowellistyki wyszły z pod jego pióra: „Cecco d’Ascoli” (1870, wyd. 2-gie), „La Paolina” (1868); „Una bambo-la” (1869); „Novelle e ghinbizzi” (1879), etc. Z prac naukowych F-ego wymienić jeszcze należy: „Studi e osservazioni sopra il testo delle opere di Dante” (Florencya 1844); „Lettere procettive di eccellenti scrittori” (tamże 1871) i „Vocabolario novello della Crusca” (Medyolan 1877). Głośną była swojego czasu jego polemika w obronie autentyczności kroniki Dino Campagni.—Cerquetti „Pietro F. le sue opere” (Florencya 1879).

Fanfara=sygnały trąbki w wojsku, bądź też w czasie uroczystości okolicznościowych, tusz na trąbach i kotłach, a nawet na całym chórze instrumentów dętych blaszanych; rodzaj kompo-zycyi złożonej z kilku frazesów charakterystycznych, ostrych, uroczystych, dla zaznaczenia tryumfu czy radości, wyrażenia komuś hołdu i uznania (np. sławnym wirtuozom) i t. p.

Fankidejski Jakób, ksiądz (* 1833—f 1883 w Pelplinie., W Prusiech zachodnich, skrzętny badacz dziejów Prus królewskich, ogłosił: „Utracone kościoły w dawnej dyecezyi chełmińskiej”, i „Miejsca cudami słynące w dawnej dyecezyi chełmińskiej”. W „Słowniku geograficznym polskim” zamieścił znaczną liczbę monografij miejscowości zachodnio- i wschodnio-pruskich.

Fannia lex, pod tą nazwą znane było u Rzymian starożytnych prawo ustanowione na wniosek Cajusa Fanniusa r. 593 po założeniu Rzymu, dla powściągnięcia zbytków: według niego nie wolno było wydawać na wielkie uczty więcej nad 100 assów, a na obiady zwyczajne—nad 10 as.

Fannière Franciszek August i Franciszek Józef, dwaj bracia złotnicy i cyzelerowie francuscy (* pierwszy 1818, drugi 1822), zawsze pracowali wespoły, tak w zakresie pomysłów, jak i wykonania. Prace swe wystawili po raz pierwszy w Salonie r. 1849; a służyli swem dłótkiem Froment - Meurice’owi, Oudot’owi i Christofie’owi. Do rzędu dzieł ich najcelniejszych zaliczają: tacę z motywami łowieckiemi i dwie tarcze z epizodami z Orlanda szalonego. Najwięcej pracowali dla księcia de Luynes, dla pani Blanc i pana Tessier, dla którego zrobili cały serwis stołowy. Godną też jest wspomnienia srebrna galera o trzech rzędach wioseł, wykonana przez nich z polecenia cesarzowej Eugenii dla Lessepsa, na pamiątkę otwarcia kanału Sueskiego.

Fanning, archipelag drobnych, przeważnie koralowych, wysepek, na Oceanie Wielkim, w grupie Sporad środkowo - polinezyjskich, mniej więcej pod 5° sz. pn. i 157 dł. zd. Gr. — Największa z nich, Christmas, 607 km. Q; większe: F., 40 km. Q (obie należą do W. Brytanii), Jarvis 4 km. □ (na południe od równika), Waszyngton albo N. York 16 km. □, Palmyra 1 km.

— Inne są niewielkiemi skałami. — Dwie pierwsze wyspy mają bogactwo lasów kokosowych i kilka faktoryj angielskich, Jarvis zaś posiada obszerne pokłady gnana, eksploatowane przez Amerykanów. Grupę tę odkrył F., kapitan amerykański, d. 11 czerwca 1798 r., i nazwał ją wyspami Ameryka liskiem i (America - Isles), później nazwano je od imienia odkrywcy.

Fano, miasto nad m. Adryatyckiem, we włoskim departamencie Pesaro ed Urbino, okręgu Pesaro, przy uściu pobrzeżnej rz. Arzilla i w pobliżu uścia Metauru, przy dr. żel. Bolonia - Anko-na; około 22 000 m-ców (gmina). W starożytności było to F an um F or tun ae, od świątyni Fortuny; później nazywała się stale Colo nia Julia Fanes tris, na cześć Augusta, który tu kolonię wojskową założył, i któremu wzniesiono łuk tryumfalny z marmuru, 18 m. wysoki, wyre-staurowany przez Konstantyna W-go i dotąd sto-

— Tutejsze

And. s.

Dr A. p.

And. S.

Celebrano i Sammartino.

f 1666). Podczas wojny

jący.—W r. 552 Narses odniósł tu zwycięstwo nad Totilasem. Później F. należało do książąt Urbino, zanim dostało się papieżom—Miasto ma wysokie starożytne domy, wązkie ulice, wspaniałą katedrę oraz kilkanaście innych kościołów, w których znajdują się cenne malowidła B. Lui-niego, Perugina (Zwiastowanie, Madonna śród świętych, oba w kościele 8. Maria nuova, jedne z najlepszych tego mistrza), Caraccich, Domeni-china i t. p. Jest tu nadto liceum, gimnazyum, szkoła techniczna, piękny teatr i siedlisko biskupa.—Tu także urodził się papież Klemens VIII, Aldobrandini. — Przystań płytka i zamulona, ludność prowadzi handel produkowanemi przez siebie artykułami rolnictwa, a mianowicie: oliwą, migdałami, konopiami, jedwabiem, owocami; trudni się także rybołówstwem, kąpiele morskie są w pełnym rozwoju i świetną mają przyszłość. Dno morskie, najodpowiedniejsze, przypomina najlepsze z morza Północnego. Podniebie łagodne i jednostajne, widoki malownicze, urządzenia kąpielowe, oraz hoteli i willi, wzorowe. Prócz kąpieli zimnych w morzu, stosowane są i ciepłe kąpiele z wody morskiej, oraz piaskowe z drobnego, białego, w sól kuchenną zamożnego, piasku. Zakład mleczny starannie prowadzony, taniość produktów spożywczych, wyborne ryby i owoce.

Fanö, wyspa duńska na m. Północnem, u południowego wybrzeża Jutlandyi, stanowi przedłużenie półwyspu Skallingen, z którym się niegdyś łączyła, i od którego oddziela ją dziś cieśnina Graue Tief (Graadyb). —-Powierzchnia składa się przeważnie z odsepisk piaszczystych, wrzosowych, albo z lotnego piasku; — dla rolnictwa podatne są tylko niewielkie przestrzenie, w blizkości osad położone.—Obszar 58 km. Q, ludność około 3 000 dusz, pochodzenia fryzyjskiego.—Ludność ta odznacza się piękną budową ciała, konserwatyzmem i przywiązaniem do starych zwyczajów i obyczajów.—Trudni się żeglarstwem i rybołówstwem.— Z powodu częstych i silnych wiatrów kobiety noszą na twarzy maskę z czarnej tkaniny.—Kąpiele morskie, dobrze urządzone. — Administracyjnie należy wyspa do jutlandzkiego okręgu Ri-be.—Tejże nazwy wysepka znajduje się także w Małym Bełcie i należy do duńskiego okręgu Odense na Fionii.

Fansaga Co simo, architekt malarz i rzeźbiarz włoski (* w Clusone, w okolicach Bergamo 1591 r.—f w Neapolu 1678 r). Studya artystyczne odbywał w Rzymie, praktykę zaś swoją i niemal całe życie przepędził w Neapolu, wykony wuj ąc poważne dzieła sztuki architektonicznej, budowę kościołów, artystyczne upiększenie wnętrza tychże. Jego dziełem są wodotryski na placu Castel Nuovo. F. zbudował mauzoleum kardynała Aquaviva w kaplicy Monte della Pietà i rozpoczął budowę pałacu dla wice - królowej im. donna Anna Caraffa (1637—1640), który pozostał niedokończonym. F. był promotorem szkoły o kierunku dziwacznym, do której należeli Falcone Andrea Vaccaro, Lorenzo Botigliozi Matteo, a którą zakończyli ówcześni dekadenci: Persico,

Em, S.

Fanshawe Ryszard, poeta i dyplomata angielski (*    1608

domowej, jako żarliwy rojalista, stał po stronie Karola I-go, potem był najzaufańszym i wpływowym doradzcą księcia Karola, towarzyszył mu wszędy w jego tułactwie; w roku 1650 posłany był przezeń do Hiszpanii dla uzyskania poparcia polityczngo, a w 1651 walczył przy jego boku w bitwie pod Worcester, w której dostał się do niewoli. Po śmierci Cromwella uwolniony, uzyskał pozwolenie na wyjazd z Anglii i połączył się w Paryżu z pretendentem, który zamianował go swoim referendarzem, a pozyskawszy tron, zabrał z sobą do Anglii i ważne mu dyplomatyczne obowiązki powierzał, między innemi ambasadę w Portugalii (1662) i ambasadę w Hiszpanii (1664). F. dużo pisywał, po angielsku i po łacinie, i dużo też tłó-maczył („Pastor Fido” Guariniego, Luzyady Camoensa, Ody Horacyusża i inn.). Żona F-a, z domu Harrison, napisała pamiętnik z jego życia, który wydano w r. 1829, lecz ze skażonego odpisu.    *

Fanshawe Katarzyna Mary a, poetka angielska (* 1765 — f 1834), słynęła w swoim czasie z wykwintnego dowcipu i zostawiła mnóstwo utworów poetycznych w rękopismach, z których część najważniejszych ukazała się w jej życiorysie („Memorials” r. 1865), a część ogłosił William Harnes w „Thé litterary Remains of Catherine Maria Fanshawe” (1876).

Fant, fantowanie, fantować, z niemieckiego pfand, pfänden: zastaw, zajmować, stąd przez pierwszy wyraz rozumiemy przedmiot ruchomy, służący do zabezpieczenia pretensyi, szkody, pożyczki i t. p., słowem zastaw ruchomy. Czasownik i rzeczownik słowny oznaczają czynność egzekucyjną, zabezpieczającą zwrot jakiejś należności, lub szkodę, zrządzoną w polu i w lesie; przenośnie F., F-ać: podpórka, podpierać. Ponieważ wyrazy powyższe przyjęły się w naszym języku, przeto mamy wiele pochodnych jak np. fant o wnię: miejsce, gdzie udzielają pożyczki pod zastaw, fantownik inaczej fan-ciarz, fanciarski itp. Zamiast dziś rozpowszechnionego obcego „fantowania”, przez co ogół zwykle pojmuje, albo czynność egzekucyjną komissarza sądowego, albo samowolne czasowe zabranie szkodnikom siekiery w lesie, bydła cudzego w polu, dopóty, dopóki strata nie będzie wynagrodzoną—w dawnej Polsce były wyrazy swoiste, w Koronie: ciąż, ciąża, ciąża-nie (impignoratio), a na Litwie dziecko w a nie, i dziś jeszcze będące w użyciu: zajęcie, zajmowanie. Wszystkie one, z wyjątkiem ostatniego, oznaczają właściwie egzekucyę, ale nie sądową, lecz administracyjną, zabezpieczającą,

i odpowiadają całkowicie z germańskiego wziętym wyobrażeniom. Pierwotnie w „ciążu”, „ciąży”, mieści się pojęcie: karności, np. „kto żołnierza w ciąży nie ma, sam się zwojuje bez wojny”; potem stało się synonimem zajmowania siekiery, bydła, przymusowem ściągnięciem pre-tensyi hypotecznej, niespornej lub skarbów⁷ej, i stąd zapewnie powstał ciężar, ciężary publiczne, skąrbowe, pieniężne i t. p. Na Litwie znów z prastarych czasów istnieli urzędnicy książęcy, zwani dadkami, dzieckimi (w dokumentach piszą: „decki”, „dicky”), których obowiązkiem było wykonywać rozkazy panującego i rozstrzygać drobne sprawy. Od nazwy owych oficyalistów utworzył się w smutnej pamięci naszego ludu czasownik i rzeczownik słowny, a myśl w nich ukrytą dobrze malują historyczne słowa królowej Jadwigi: „dobytek chłopom podziecko-wanym jeszcze przywrócić można, ale łzy ich kto ukoi”? Przepisy policyjno-administracyjne od dawna i dziś określały granice działalności i samowoli, tak urzędników, jak i poszkodowanych, zabezpieczających pretensye bądź książęce,

f. o.

te działały silnie na wyobraźnię umysłów, podnieconych zwłaszcza ówczesnym stanem po-rewolu-cyjnym, a dokładne urządzenia mechaniczne i optyczne utrzymywały złudzenie i wywoływały wrażenie tak silne, że policya wreszcie widowisk tych zabroniła.—Robertson zapewniał wprawdzie, że wszystko uskutecznia środkami naturalnemi, ale przyrządy swe utrzymywał w tajemnicy, by nie sprowadzać sobie współzawodników; jednakże już w r, 1802 podobne przedstawienia dawał Philipsthal w Londynie, Polegały one na użyciu latarni czarodziejskiej. Po zgaszeniu lampy' podnoszono czarną zasłonę, poza którą rozciągała się przegroda z płótna zwilgoconego, | trze magicznym w Paryżu, około r. 1850, na wię-

skarbowe, bądź prywatne.

Fantaskop, ob. Fantasmagorya i Latarnia Czarnoksięska.

Fantasmagorya, przedstawianie duchów, widm lub innych postaci fantastycznych za pomocą przyrządów optycznych, a w szczególności za pomocą latarni czarodziejskiej i różnych jej odmian. Pierwsze widowiska tego rodzaju urządzał Robertson w Paryżu 1798 r., w opuszczonym klasztorze Kapucynów. Widzowie, umieszczeni w ciemności, dostrzegali nagle drobną postać, która, zbliżając się ku nim, szybko wzrastała, stawała się kolosalną, a kiedy przerażeni cofali się przed nią, nagle znikała, a natomiast występowała inna, niemniej groźna, postać, która znów oddalała się, malała i nikła, u-stępując miejsca innemu zjawisku potwornemu. Kaplica, w której przedstawienia te miały miejsce, okryta była czarnemi obiciami z wyobrażeniami szkieletów i oświetlona lampą, rzucającą ponure światło, które nagle gasło w chwili zjawienia się duchów, przyczem odzywały się przerażające głosy, a zimny powiew dawał jakby świadectwo o obecności duchów. Przedstawienia

tem samem przeświecającego. Na przegrodę tę rzucano obrazy z dobrze zbudowanej latarni czarnoksięskiej czyli fant as ko pu; gdy widma na obrazie płóciennym miały się zmniejszać, przysuwano do niego latarnię czarnoksięską; gdy ją oddalano, obrazy się powiększały. Ponieważ w pierwszym razie jasność obrazów wzrastała, w drugim zaś słabła, dla utrzymania przeto je-dnostajności oświetlenia wprowadził Robertson do swego fantaskopu zasłonę, którą nazwał „kociem okiem”, złożoną z dwu części nożycowato na siebie zachodzących. Gdy obrazy na ekranie zmniejszały się, gdy zatem należało zbytnią ich jasność zmniejszyć, obie części zasłony zsuwały się, pozostawiając mniejszy między sobą otwór, którym światło z lampy dostawało się na malowidło; gdy natomiast obrazy rosły, a tem samem bladły, zasłona się rozsuwała i malowidła w latarni czarodziejskiej żywiej były oświetlone. Ponieważ widzowie pogrążeni byli w zupełnej ciemności i tracili stąd możność porównywania odległości, przyjmowali przeto powiększanie się obrazów za ich zbliżanie, a zmniejszanie się za oddalanie.—Podobnie, jak w zwykłej latarni czarnoksięskiej, i w fantasko-pie używane są malowidła na szkle, które wszakże muszą być starannie wyrobione; w każdym jednakże razie przy powiększaniu powstają nieuniknione błędy: dla tego Euler poradził użycie do latarni czarodziejskich, zamiast malowideł na szkle, przedmiotów bryłowatych, a nawet żywych osób, tak, że obraz ich, zmniejszony za pomocą soczewki wypukłej lub zwierciadła wklęsłego, stanowił przedmiot dla soczewki latarni czarnoksięskiej. Podobne. F-e przedstawił publicznie Ensten w Berlinie r. 1800—1833.

W nowszych czasach F-e te wyszły z użycia, natomiast zaś znacznie udoskonaloną metodę wywoływania duchów wprowadzono do teatrów. Nowa ta metoda polega na użyciu wielkich płyt szklanych, starannie wygładzonych, zupełnie bezbarwnych i bez skazy, które część sceny od sali widzów oddzielają. Płyta szklana nie tamuje zgoła widoku sceny, a zarazem, chociaż amalgamatem cynku niepodlana, stanowi przecież zwierciadło, które od silnie oświetlonych przedmiotów daje wyraźne obrazy. Urządzenie całe przedstawia fig. 14. Aktor, grający rolę ducha, mieści się w utajonem przed widzami zagłębieniu am; w chwili, gdy duch ma się ukazać, maszynista rzuca na aktora z lampy l smugę silnego światła elektrycznego, drummondowego lub magnezyo-wego, a promienie odbite od płyty szklanej, przebiegając drogi aro, mno, dostają się do oka obserwatora, który nagle dostrzega na scenie ducha a, mr Jest to więc poprostu obraz, tworzący się w zwierciedle płaskiem, któremtujest płyta szklana. Gdy duch ma zniknąć, należy tylko zakryć otwór latarni l. Urządzenie takie wprowadził po raz pierwszy Robin w swym tea-

kszą zaś skalę Pepper w Londynie 1865 r. W teatrze du Châtelet w Paryżu w przedniej części i sceny osadzono obok siebie trzy kwadratowe I płyty szklane, o tboku długości 5 metrów, co I daje przegrodę dostatecznej wielkości, by pro- 1 mienie od niej odbite do wszystkich widzów do- E biegały, same zaś płyty zgoła są dla nich nie- | widzialne. Zadanie najtrudniejsze pozostaje tu |

-,

SSV

sm.

Wm

'śM

fc,/

!»l

ii!

i¹⁸*®™

lC/j mmm

ifim mm

-,

wli

PI!

Fig. 14. Przezroczyste zwierciadło sceniczne wraz z rzutami promieni światła.

J¹?

k s i ę s k a.

dla aktora znajdującego się na scenie, któremu | duch się ukazuje; on bowiem ducha, którego wi- | dzi publiczność, wcale nie dostrzega, a pomimo | to odegrać musi scenę przerażenia lub zdumie- 1 nia. Zwierciadło płaskie zresztą już dawno uży- | wane było do sztuk czarodziejskich i obecnie ma częste zastosowanie w przyrządach magicz- rajp nych.-—Ob. Zwierciadło, Latarnia czarno- igM

S. K.

Fig. 15. Scena z duchami przy użyciu zwierciadła scenicznego.

sa

ppp

-,

mß .

'wäm

PS

mfii: ■

wm

rrF

MUtółul

as

mi

Iw

mm

ikęss

Fig. 16. Zjawienie się ducha w teatrze, zrobione za pomocą wielkiej zwierciadlanej tablicy szklanej.

Fantasmoskop — Fantazya.

51

Fantasmoskop, zwierciadło czarodziejskie, jak j ry, rozpaczne wysiłki znajdują większe u poetów zwierciadło wklęsłe, dające obrazy powiększone, j uwzględnienie, niż dwa inne rodzaje F-i. Hoff-lub też zwierciadła walcowe i stożkowe, dające l mann wśród Niemców, Edgar Poć wśród Amery-obrazy wydłużone i zwężone, albo skrócone i roz- , kanów—-to najgłośniejsze nazwiska fantastycznych szerzone, albo też inaczej w dziwaczny sposób przeobrażone.—Ob. Zwierciadło.

Fantasos, w mitologii greckiej syn bożka snu, Hypnosa (ob.), który ukazuje się ludziom we śnie pod postacią różnych przedmiotów nieżywotnych, gdy jeden z braci jego, Morfeusz, przybiera postać ludzką, a drugi, łkelos, zwierzęcą.    -

pisarzy, przejmujących duszę czytelnika grozą grobową. Zdaniem Karola Libelta (Estetyka I, 333) F. jest wynikiem „braku idei wewnętrznej“. Na to zgodzić się nie można, chyba z dodatkiem, że w F-i brak jasnej, dokładnej, ścisłej idei, ponieważ nastrój lubuje w niepewności, nieokreśloności uczuć, jakich doznajemy. Istotnym powodem upodobania w F-i. jest zamiłowanie do wszystkiego, co tajemnicze. Rachunek, prawdy niewątpliwe a suche przemawiają do rozumu, lecz nie mogą przemówić do wyobraźni i serca. To zaś, co dowiedzionem być nie może, czego doświadczalnie sprawdzić niepodobna, drażni ciekawość naszą w stopniu bardzo wysokim, rozbudza całość umysłu naszego, ponieważ wszystkie jego siły w ruch wprawia. Naturalnie, formy F-i łatwiej się starzeją, aniżeli formy odtworzonej rzeczywistości, ale na razie silniej umysł ku sobie pociągają i wywołują żywszą, namiętniejszą rozkosz estetyczną.

Fantazya. Wyraz pochodzenia greckiego (cpavtaoîa); w mowie potocznej oznacza: władzę duszy, twórczą siłę duchową, która tworzy obrazy, wyobrażenia, pomysły, niewzorowane na do-

P. Chm.

styczną, przy odziewającą idee w szaty zmysłowe; swobodne kombinowanie myśli—stąd w muzyce fantazyą nazywa się utwór kombinujący dowolne motywy w swobodnym stylu. W tycli znaczeniach wyraz ten częstokroć zastępujemy wyrazami: imaginacya (imaginatio, łaciński prze kład greek, wyrazu), wyobraźnia (wyraz utworzony w XVIII w. przez Grzeg. Piramowicza), lub bujna wyobraźnia. Nadto w mowie potocznej nieraz oznacza F. dobrą myśl, animusz, pewność siebie, a nawet zastępuje wyraz fantazmat (wytwór, przedmiot F-i) i natenczas oznacza: urojenie, rzeczy nies,tworzone, ' dziwaczny pomysł, zachciankę lub kaprys.—W psychologii dzisiejszej F. nie oznacza żadnego określonego pojęcia; najwybitniejsi psychologowie albo zastępują ten wyraz terminem wyobraźnia (franc, i ang. imagination, niem. Einbildungskraft), jako równoznacznym, albo szereg spraw psychicznych, oznaczanych dawniej jedną nazwą F. i uważanych za odrębną czynność lub władzę psychiczną, rozważają poosobno, pod odpowie-dniemi nazwami. Również estetyka i metafizyka, jakkolwiek dość często powołują się na F-ę, jednak albo posługują się tym wyrazem w jego znaczeniach potocznych, albo rozumieją przez F-ę wyobraźnię i przedewszystkiem t. zw. wyobraźnię twórczą. Metafizyka w kierunku filozofii przyrody (Naturphilosophie) niejednokro-

Fantastycznośó (od wyrazu: fantazya, co zob.) oznacza w dziełach sztuki, a zwłaszcza w poezyi i malarstwie, przewagę żywiołu fantazyjnego, fikcyjnego, nad żywiołem rozumowym, ściśle logicznym, wynikłym z rozważania rzeczywistości w jej zwykłych, prawidłowych objawach. I F. opiera się także na rzeczywistości, gdyż ani nowej barwy, ani nowego dźwięku, ani nowej linii nikt stworzyć pie może; kombinacye tylko poszczególnych pierwiastków istniejących w rzeczywistości .mogą być nader rozmaite i kombinacye y te nadają właśnie cechę świeżości i oryginalności pomysłom artystów. W F-i kombinacye te są najswobodniejsze, podlegają jednak pewnym prawom psychologiczno-estetycznym, których przekroczenie wytwarza dziwactwa wszelkiego rodzaju. F. od dziwaczności dzieli bardzo wązka świadczalnej rzeczywistości; wyobraźnię arty granica; dlatego utworów fantastycznych prawdziwie pięknych jest niewiele. F. ma swe źródło albo w zjawiskach świata zewnętrznego, albo też w nastrojach duszy ludzkiej; z tego względu pierwszą nazwać można zewnętrzną, drugą — wewnętrzną. F. zewnętrzna (mówiące zwierzęta, rośliny i kamienie; duchy wszelakie, dyabły, upiory, nimfy, ondyny, świtezianki, wile, rusałki, elfy, koboldy, chochliki i t d. i t d.) była pierwotnie wiarą w rzeczywiste istnienie pewnych osobistości, niepodlegających prawom świata organicznego, lecz wyniesionych nad nie swemi cudownemi przymiotami. Dopóki wiara ta była żywą, utworów osnutych na niej niepodobna fantastycznemi nazywać; dlatego epopeje starożytne, indyjskie czy greckie, nie liczą się wcale do działu literatury fantastycznej. Dopiero z zamarciem dawnej wiary, gdy ją się wskrzesza artystycznie, można mówić o fantastyczności. Romantyzm z końca XVlII-go i początków XIX-go wieku może w tej mierze służyć za przykład.—F. wewnętrzna (sny, marzenia, widziadła, zespolone z wypadkami życia rzeczywistego) jest wyrazem nastroju duszy ludzkiej, niezadowolonej z powszedniego, potocznego biegu rzeczy i szukającej silniejszych, potężniejszych wrażeń w dziedzinie wyobraźni.

Z zasady rojenia te mogą mieć trojaki charakter: jasny, pogodny, rozkoszny (sen Ewy w Ill-ej części Dziadów), albo ponury, groźny (sen Senatora tamże), albo łączy jedno z drugiem (widzenie bra- tnie, swoim zwyczajem, objektywizowała pojęcie ciszka Piotra tamże); najczęściej jednak, w XIX niekrytyczne F-i, rozważając ją jako zasadę lub mianowicie wieku, cmentarne kiry, duszące zmo- czynnik twórczy we wszechświecie, a zwłaszcza

w przyrodzie organicznej. Wobec tego, że termin ten nie oznacza w nauce spółczesnej ani określonej rzeczy, ani określonego pojęcia, można go rozważać tylko filologicznie i historycznie.

mica” II 12, 38). W szkole aleksandryjskiej Plotyn obok F-i odtwarzającej i kombinującej obrazy przyjmuje jeszcze F-ę wyższą, której zadaniem uprzytomnianie pod postacią obrazów bytów świata nadzmysłowego (ta voïjTdr, intelli-gibilia), idej; jest to władza, dzięki której rozum w obrazach zmysłowych postaciuje idee czyste.—W literaturze łacińskiej wyraz <pavtaoia oddawano przez imaginatio, zaś cpavtaa|j.a przez imago lub visio, chociaż nie stale, jak o tern przekonywa tekst Kwintyliana: Quas cpavtaataç Graeci vocant, nos sane visiones appellamus, per quas imagines rerum absentium ita representantur animo, ut eas cernere oculis ac praesentes habere videamur. („Inst, orat.” VI, 2). Augustyn stale F-ę nazywa imaginatio i zna jej trzy rodzaje: odtwórczą, twórczą i syntetyczną; pierwsza polega na odtwarzaniu już doznanych wyobrażeń, druga—na swobodnem wytwarzaniu nowych

—Greccy filozofowie przez cpavraoia rozumieli wogóle zdolność przechowywania, odtwarzania i kombinowania czuć lub obrazów, a więc pojęciem tern obejmowali i pamięć. Demokryt władzy tej przypisuje wytwarzanie wyobrażeń postrzegawczycli czyli wyobrażeń, za których pomocą postrzega się dany przez zmysły ma-teryał czuciowy; według niego rodzaj i kierunek F-i zależy od własności wypływów z rzeczy postrzeganych (Teofrast „De sensihus” 63,

74). Empedokles mówi o wpływie F-i matki brzemiennej na płód i wygląd zewnętrzny przyszłego jej dziecka („De placitis philosophorum”

V, 11). Platon wyobrażenie wytworzone z powodu czucia nazywa cpavtaaia (=aóp,fu£ię aiaddj-

określonych warunków, a więc jako teoryę wyobraźni, albo w kierunku spekulacyjnym. Tu może być mowa tylko o tych przypadkach, gdy F-ę mniej lub więcej wyraźnie odróżniano od wyobraźni. Najbardziej stanowczo uwydatniło się to w spekulacyi idealistów niemieckich pierwszej połowy bieżącego w. i głównie w t. zw. „Naturphilosophie”. J. G. Fichte rozumiał przez F-ę władzę, dzięki której dokonywa się synteza pomiędzy działalnością jaźni, z natury swojej nieograniczoną, a ograniczającym tę działalność wpływem nie-jaźni, skutkiem czego powstaje przedmiot (objekt); jest to czynność bezwiedna, poprzedzająca uświadomienie, wobec czego Fichte uważa ją za objektywną, wszelką rzeczywistość wytwarzającą („Grundlage der gesammten Wissenschaftslehre”). Szczególne i naczelne w swoim systemie znaczenie przypisuje F-i Schel-ling, uważając ją za władzę, która sama stwarza objekty („Abhandlung zur Erläuterung der Wissenschaftslehre”). Chr. Fr. Krause uważa F-ę za absolutną siłę twórczą. Poglądy Ficlite-go (starszego), Schellinga i Krausego stały się punktem wyjścia dla pomysłów metafizycznych w przedmiocie F-i I. H. Fichtego (młodszego) i Ulricego, a w nowszych czasach Frohscham-mera; ci stanowczo zobjektyzowali F-ę jako bezwiedną siłę duszy, kształtującą ciało, a nawet ostatecznie jako zasadę czynną we wszecli-świecie. Według I. H. Fichtego F. jest bezwiedną, objektywną siłą duszy, kształtującą ciało, jest tern, co witaliści nazywali siłą życia

oîioç xat ôôêijç, Theaet. 152 C.) Według Ar y sto- kombinacyj z materyału odtwarzanego, trzecia— tel es a, który swoją teoryę F-i rozwija głównie na wytwarzaniu schematów uzmysławiających w „De anima” ks. III, „dusza nigdy nie myśli i pożytecznych w sprawie uprzytomniania sobie bez fantazmatów” (t. j. obrazów pochodzenia stosunków ilościowych („Epistoła ad Nebridium” zmysłowego). Pomiędzy czuciem lub postrzeże- 62; „De musica” VI, 11; „De vera religione” niem a. wyższemi sprawami psychicznemi, jak 10).—W późniejszej psychologii, estetyce i sądzenie i wnioskowanie (Siàvota) wstawia się metafizyce, aż do ostatnich czasów, rozwijano te cpavxaoia, czyli obraz intuicyjny przedmiotu, starożytne poglądy albo w kierunku psycholo-który powstaje w skutek aktu postrzegawczego gicznym i empirycznym, jako teoryę odtwarza-i pozostaje w duszy jako trwały jej nabytek; nia i kombinowania obrazów w zależności od myślenie pojęciowe (vostv, vôvpiç) jest to „rodzaj F-i, albo odbywa się nie bez udziału F-i”( <p. uc r\ p.Y] avst) cpavtaataç; 403 a 8). Aryst. rozróżnia dwojaką F-ę: zmysłową (ouałbjTiłw)) i rozumową (kofiavixti) lub dowolną (ßouXstmxVj); pierwsza właściwa jest ludziom i zwierzętom, druga—tylko ludziom i polega na łączeniu pomiędzy sobą wyobrażeń, na refłeksyjnem przerabianiu wyobrażeń, dzięki czemu możliwym staje się wybór, ocena, a więc działalność rozumna (434 a 7).

Ta ostatnia F. różni się od postrzeżeń zmysłowych tern, że nie wymaga obecności przedmiotu, któryby działał na zmysły; od mniemania (óó£a) znów różni się tern, że towarzyszy jej przeświadczenie (ÔtuôXy^iç), które przypuszcza już koniecznie sąd; od pamięci różni się tern, że jest samorzutną, twórczą w zakresie kombinowania obrazów i wyobrażeń. Stoicy, dla których wszelki byt jest siłą i działaniem, rozważają F-ę jako władzę czynną, której zadaniem przechowywanie i odtwarzanie materyałów zmysłowych, czyli czynność pamięci; rozróżniają oni: ipavraaia jako uświadomienie zmiany, wywołanej przez jakikolwiek przedmiot w duszy, cpavtaatov jako przedmiot tego stanu świadomości, czyli F-i, cpavTaaux6v jako stan świadomości, którego przedmiot nie jest zmysłowym, doświadczalnym, lecz urojonym, i tp'ivtaap.a jako urojenie. (Nemesios „De natura hominis”, VI). W związku z tern często rozróżniają oni: cp. |iSTaX7]7mx,Y), czyli F-ę odtwórczą i cp. àxaTâXyjjrroç, czyli twórczą (Diogenes z Laerty, VII 45 i nast.; Cicero „Acade-

Ad. M.

A. Pol.

(„Anthropologie”, „Psychologie”, „Der neue Spiritualismus”). Ulrici wyodrębnia bezwiedną vint? plasticam, t. j. siłę kształtującą, którą nazywa Einbildungskraft (wyobraźnia), oraz vim intuitiv am, która „przeobraża czucia w wyobrażenia postrze gawcze i którą nazywa Phantasie; tu zatem mamy tylko niezwykłe przestawienie terminów.

Wreszcie u Frohschammera F. jest zasadą twórczą we wszechświecie, na której opiera całą swoją kosmologię metafizyczną („Die Phantasie als Grundprinzip” 1879; „Ueber das Mysterium magnum des Daseins” 1891 i „System der philosophie im Umriss” 1892).—Z polskich filozofów przedewszystkiem Jan Śniadecki stanowczo wyodrębniał F-ę od imaginacyi (wyobraźni): „Nie mogę się z całą rzeszą filozofów na to zgodzić, aby F-ę mieć za jedno z imagina cyą, albo pierwszą uważać jako część i od-nórgę drugiej. F. jest siłą musu i przywidzenia tłumiącą czynność rozumu i innych szlachetniejszych władz człowieka; imaginacya jest siłą swobodną, bujającą po wszystkich dziełach świata materyalnego, wszystkich władz umysłu na pomoc wzywająca i karmiąca się ich wyrobka-mi... Jest to gwałtowne działanie wrażeń mózgowych i pamięci zwierzęcej na umysł i przewagą sił cielesnych nad siłami umysłowemi: nazywać będziemy tę władzę F-ą, albo „rojeniem.” F. jest wspólną ludziom i zwierzętom, jest „wypadkiem konstytucyi fizycznej mózgu i nerwów”, rządzi nią namiętność, nałóg lub „z dzieciństwa zaciągnione automatyczne wrażenie”; „jej fenomena pokazują się przez głęboko wpojoną od dzieciństwa lub od przypadku nadzwyczajnego bojaźń, przez wstręt do pewnych rzeczy i zwierząt, przez urojone widziadła we śnie i na jawie i przez rozmaite fenomena ludzi wpółuśpionych, co wszystko bez wpływu sił wyższych umysłowych jest marą i złudzeniem.” „Imaginacya posługuje się pamięcią, jest siłą twórczą, człowiekowi tylko właściwą, kierującą się rozsądkiem i smakiem” (Filozofia umysłu ludzkiego, 1822, t. IV Pism rozmaitych, str. 419—458). Z przedstawicieli romantycznego idealizmu niemieckiego u nas Br. Trentowski rozróżnia F-ę, którą nazywa umem, od wyobraźni: F. jest to najpierwsza władza duchowa,

„młoda umysłowość, umysł w pierwociu. Nie podołając jeszcze tworzyć myśli czystych, umiejętnych, urabia wizerunki lub myśli ubrane w pewne postaci; słowem—ona nie idei, lecz / ideału sprawczynią”; jest to władza czynna, twórcza. Przeciwnie, wyobraźnia, która czucia —zmysłowe przerabia na wyobrażenia, jest bierną, empiryczną. (Myślini; Panteon wiedzy). K. Libelt zna trzy kardynalne władze duchowe: rozum, um i wolę. Z tych urn tworzy ciała, obrazy, kształty, formy dla treści ducha, powołuje tę treść do bytu i jest „matką wszystkich pomysłów, z SÙph rozumu spłodzonych”. Urn objawia się w trzech kierunkach: 1) jako obraź ni a, czyli najwyższa potęga bezwzględna w Bogu, powołująca świat ducha i świat materyi do bytu, tworząca wszystko, co jest wewnętrznem i zewnętrznem; 2) jako wyobraźnia, czyli fantazya, która jest względną potęgą ducha ludzkiego i nadaje postaci myśli człowieka; jej odmianą jest imaginacya, która czucia zmysłowe przerabia na wyobrażenia; 3) jako prze-obraźnia, która jest potęgą w naturze organicznej i nieorganicznej, wynikiem obraźni boskiej i odpowiednikiem F-i ludzkiej: stwarza ona i przeobraża formy przedmiotowości ' doświadczalnej, t. j. wszechrzeczy (System umnictwa; Umnictwo piękna). Niezależnie od Libelta i szerzej pomysł F-i, jako siły wszechświat kształtującej, rozwinął później wyżej wzmiankowany filozof niemiecki, Frohschammer. Józef Kremer rozróżnia wyobraźnię właściwą czyli odtwórczą, która odtwarza obrazy pochodzenia zmysłowego, i wyobraźnię twórczą, czyli fantazyę, która treść duchową, wiekuistą, nieskończoną, przelewa w formy z natury wzięte i tak udoskonalone, że się stają dokładną osłoną prawdy wiekuistej, ideałami; tak pojęta F. jest siłą twórczą w dziedzinie piękna (Wykład systematyczny filozofii). Ob. Wyobraźnia.— Źródła ważniejsze prócz wymienionych: Rudolf Eucken „Geschichte der philosophischen Terminologie” (Lipsk 1879); Hermann Siebeck „Geschichte der Psychologie” (Erster Theil in zwei Abtheilungen. Gotha 1880 i 1884); Willi. Volkmann von Volkmar „Lehrbuch der Psychologie” (2 tomy, wyd. 3-e, Cöthen 1884 i 1885; t. I, str. 484—488). Ważne przyczynki filologiczno-historyczne do pojęcia F-i u scholastyków podaje d-r Hermann Schwarz „Die Umwälzung der Wahrnehmungshypothesen durch die mechanische Methode” (Lipsk 1895); Susanna Rubinstein „Psychologisch-aesthetische Essays” (Einbildungskraft und Phantasie; Heidelberg 1878).

Fantazya, u Arabów jest to ulubiona zabawa wojenna, w rodzaju dżygitówki czerkie-skiej (ob. Dżygit). W Egipcie tak się nazywają tańce mimiczne, wykonywane przez tanecznice, zwane almami, czyli alimami; w Hiszpanii, Algieryi i Marokko — igrzyska, przedstawiające zapasy Maurów z chrześcia-nami.

Fantazya, jako utwór muzyczny, oznacza taki rodzaj kompozycyi, który nie ma stałej, ściśle zaokrąglonej formy, lecz dowolną, zależną od biegu myśli kompozytora. Nazwa jednak „Fantazya“, nadawana przez niektórych muzyków utworom, posiadającym formę stałą, niezmienną — np. sonatom, oznacza już nie luźną formę muzyczną, lecz pewne tylko odstępstwo od surowych form cyklicznych. Takiemi są sonaty Beethovena Cis mol i Es dur, oraz Mozarta C mol.

Fanti, dzielnica w Afryce na wybrzeżu Złotem, zamieszkała przez lud tegoż im., należący do Negrów Gwinejskich i pokrewny Aszantom. Wy-

And. S.

Hml.

Fantom (fr. phantóme, wyraz błędnie urobiony z gr. cpavtàÇo[j.ai). Tak nazywaną bywa część ciała sztucznie wykonana, możliwie dokładnie naśladująca rzeczywistą, a służąca do nauki i ćwiczeń dla początkujących uczniów sztuki lekarskiej. Najwięcej rozpowszechnione jest użycie F-u w nauce położnictwa; na nim uczą się studenci badania i rozpoznawania położeń płodu, robienia obrotów, a przedewszystkiem nakładania i stosowania kleszczy porodowych. Inne znów F-y służą do wprawiania się w robieniu operacyj ocznych, w badaniu ucha lub krtani. Czasami sporządzane bywają też lalki, odtwarzające ciało ludzkie w całości i w wielkości naturalnej, mają one służyć do wprawiania się w nakładaniu rozmaitych opatrunków, te jednakże rzadko bardzo używane bywają.

Fantoni Jan (* w Turynie d. 22 marca r. 1672, rok śmierci niewiadomy) lekarz włoski. Wykształcenie otrzymał w Turynie pod okiem ojca, także Jana, profesora uniwersytetu i lekarza nadwornego. Już w 22-m roku życia zajął katedrę anatomii w mieście rodzinnem; w r. 1717 powołano go na lekarza panującego księcia Karola Emanuela, a gdy w r. 1720 uniwersytet turyński uległ przekształceniu, zajął w nim katedrę medycyny wewnętrznej, w roku zaś 1727 został prezesem wydziału lekarskiego. Ogłosił wiele prac, kołaj, publicysta i historyk francuski (* 1758 j szczególniej z dziedziny anatomii. — Por. Biogra-

brzeże tu twarde, gęstym borem porosłe, wnętrze pagórkowate, żyzne i dobrze zroszone przez deszcze i rzeki. Dziś kraj cały, wraz z sąsie-dniemi należy do Anglików. — Fantowie, w walkach z Aszantami pokonani i zniszczeni na początku tego wieku, dostali się pod władzę wiel-kobrytańską w r. 1826; później wraz z Anglikami walczyli przeciw swym wrogom Aszantom i tern dopomogli pierwszym do silniejszego usadowienia się w tych stronach. — Około r. 1870 chcieli się wybić z pod władzy wielkobrytańskiej i własne państwo ugruntować, lecz Anglicy bunt przytłumili.—Fantowie używają języka Otsze, są zabobonni, leniwi i, pomimo częstego obcowania z Europejczykami, zgoła obcy ich kulturze; usiłowania missyonarzy żadnego prawie skutku nie odniosły. — Mieszkańcy wybrzeża trudnią się rybołówstwem i przewozem towarów na łodziach z fa-ktoryj do okrętów; mieszkańcy wnętrza żyją w stanie dzikim.— Por. Brackenhury and Huyshe „F. and Ashanti” (Londyn 1873).

Fanti Manfred, generał włoski (* r. 1806 w Capri pod Modeną—f 1865 we Florencyi); będąc oficerem inżynieryi w wojsku modeńskiem, wziął udział w ruchu rewolucyjnym 1831 r. i walczył pewien czas pod Zucchim, atoli po klęsce powstańców pod Rimini został wzięty do niewoli przez Austryaków i osadzony w Kufsteinie. Wypuszczony za wstwieniem się Francyi na wolność, wstąpił do armii francuskiej (1832), a następnie (1835) udał się do Hiszpanii, gdzie w wojnie przeciw Karlistom dosłużył się stopnia pół-kownika. W r. 1848, na wiadomość o wybuchu rewolucyi we Włoszech, pośpieszył do Lombardyi, gdzie go mianowano generałem majorem i członkiem komitetu obrony. Później w tym samym stopniu przeszedł do armii sardyńskiej, a po rozstrzelaniu gener. Ramorino, objął dowództwo nad jego dywizyą (1849). W wojnie Krymskiej (1855) dowodził jedną z czterech brygad sardyńskich. Podczas kampanii 1859 r., mianowany generałem dywizyi, odznaczył się pod San-Martino. W październiku tego roku objął naczelne dowództwo nad połączonemi wojskami Toskanii, Parmy, Mo-deny i Romanii i na tein stanowisku przyłożył się czynnie do dzieła zjednoczenia Włoch. W styczniu 1860 lir. Cavour ofiarował F-mu tekę ministra wojny i marynarki. W tym charakterze F. zajął się energicznie reorganizacyą armii włoskiej, a w jesieni 1860 kierował osobiście wyprawą Piemontczyków do Państwa Kościelnego, po-czem jako naczelnik sztabu głównego towarzyszył królowi do Neapolu. Po śmierci Cavoura (w czerwcu 1861), kiedy na czele gabinetu włoskiego stanął Ricasoli, F. podał się do dymissyi i otrzymał dowództwo we Florencyi. Od r. 1860 należał do senatu. Zmarł w ubóstwie; miasto rodzinne wzniosło mu pomnik.—C a r a n d i n i „Vita di Manfrćdo F.” (Werona 1884).

Fantin des Odoards Antoni Stefan Mi-

w Pont de Beauvoisin — f 1820 w Paryżu). Wychowany u Jezuitów, wstąpił do ich zgromadzenia i został zczasem wikaryuszem generalnym. W r. 1783 osiadł w Paryżu i oddał się tam pracy literackiej. Ogłosił najpierw „Andercan, raja de Brampour et Padmani” (1783, w 3-ch tomach); a wkrótce potem „Dictionnaire raisonné des gouvernement, des lois, des usages, et de la discipline de l’Eglise conciliée avec les libertés et les franchises de l’Eglise gallicane” (1788, w 6-u tomach). Podczas rewolucyi stykał się z Jakobinami, mianowicie z Maratem, Chaumettem i in., pragnąc grać rolę polityczną, czego jednakże nie osiągnął. Po 10 sierpnia przez pewien czas siedział w więzie niu, a odzyskawszy wolność, oddał się pilnie badaniom historycznym, chcąc przerobić i uzupełnić dzieje Francyi Vellego, Villaret’a i Garnier’a. Po dwóch leciech udało mu się na ten cel otrzymać od rządu 6 000 fr., ale subwen-cya ta została wstrzymana i nakładzca wydawnictwo zawiesił. W ciągu owych dwóch lat (1808—1810) F. wydał 26 tomów pod tytułem „Histoire de France depuis le règne de Charle-Max. et la naissance de Henri IV jusqu’à la mort de Louis XVI”. Po śmierci jego znaleziono dalszych tomów 28 w rękopiśmie. Był to pisarz nadzwyczaj płodny; zupełny wykaz dzieł jego podał Rocha w „Bibliographie du Dauphiné” (1856). Jako historyk grzeszy poetycznem bajaniem i wysilaniem się na ciętość.    *

Dr J.P.

liistor.” T. II. str. 278.

And. S.

And. S.

fia medica piemontese” T. II. str. 83 i „Diction.

Dr J. P.

Fantoskop, toż co fenakistoskop, czyli stro-ooskop.

Fanum, wyraz łaciński, oznacza każde miejsce bóstwu poświęcone, a więc świątynię, gaj, osadę, miasto, przy tejże świątyni powstałe i t. p. W następstwie utworzyły się stąd nazwy miejscowości, jak np.: Fanum Fortunae, dziś F ano, F. Martis, dziś Famars, F. Pe-troniae, dziś Pietra Santa w Etruryi, Fanum Sancti Vit i ad Flumen, dziś Fiu-m e cz. Rj eka i t. p.

Od wyrazu F. zaczynały się średniowieczne nazwy wielu miast, oddawanych podpatronat świętych; używano ich w aktach urzędowych, w rozmowach i pismach uczonych, żyjących łaciną. Dziś zatrzymały one tylko imię świętego; np. dziś. St. Andrews w Wiekach Średnich było F. S-ti Andreae. Główniejsze takie Fana przytaczamy:

Fanum S-ti Andreae = Santa n der w Hiszpanii.

Fanum S-ti Clodoaldi=St. Cloud pod Paryżem; także Novientum, Novigentum.

Fanum S-ti Desiderii=St. Dizier we Francyi.

Fanum    S-ti    Dyonisii=St.    Denis    pod

Paryżem; także Cotolacum.

Fanum S-ti Galii (Gawła)=St. Gallen w Szwajcaryi.

Fanum S-ti Germani in Łaja y. de La-ja=S t. Germain en Laye pod Paryżem.

Fanum    S-ti    Hippolyti = St. Pölten

w Austryi.

Fanum    S-ti    Maclovii=:St.    Mało    we

Francyi.

Fanum S-tae Manehildis, Mahildis—

S-te Ménehould we Francyi.

Fanum    S-ti    Remigii=St.    Rémy    we

Francyi, także G1 anum, i S. Remo we Włosz.

Fanum S-ti Viti —St. Veit w Karyntyi. Fiume w Kroacyi ob. wyżej.

Nazwy, poczynające się od F., ale bez imienia świętego, były także liczne. W starożytności m. in. było F. Fortunae albo Colonia Julia Fanes tri s=Fano we Włoszech; w W. Śred. F. Luciferi—San Lucar de Barramedan. Gwadalkwiwirem w Andaluzyi.—Fanum Mariae L a u r e t a n a e = Loretto z domkiem loretańskim.

Fao, F a u, miasto nad zatoką Perską, w tureckim wdajecie Bagdadzkim, sandżaku Basor-fikim (Basra), przy uściu prawego i zarazem głównego ramienia Śzatelarabu; ważna przystań statków morskich i rzecznych; punkt, z którego wychodzi lina telegraficzna podmorska, idąca stąd do indo-brytańskiego miasta Karachi; silna załoga turecka dla trzymania na wodzy koczujących plemion arabskich, kwarantanna, ożywiony handel, do 5 000 m-ców.

Faon, U poetów greckich występuje pod tern

imieniem młody Miteleńczyk, obdarzony przez Wenerę naczyniem alabastrowem z cudownym płynem, którym twarz sobie obmywając, stał się tak dziwnie pięknym, że wszystkie Mitelenki za nim szalały, między innemi zaś i sławna poetka, Sapfo. Tej z początku Faon odpłacał wzajemnością, lecz później ją opuścił, co ją wrzekomo o taką rozpacz przyprawiło, iż się ze skały Leukadyjskiej w morze rzuciła. Wzruszony tein płochy młodzieniec, według legendy poetycznej, wystawił dla niej pomnik w tern miejscu. Elian pisze o nim, że zginął z ręki męża zazdrosnego, który schwytał go na miłosnej schadzce z swą żoną. Niektórzy pisarze mienią go kochankiem Wenery (ob. Sapfo).    *

Farabi (Al far ab i), Abu Nasr Mohamed, filozof arabski, ob. Al farabi.

Farad, jednostka pojemności elektrycznej, ob. Elektryczne jednostki.

Faraday Michał, fizyk i chemik, jeden z najgenialniejszych badaczy przyrody wszystkich czasów (* 22 września 1791 w Newington Butts pod Londynem — f 25 sierpnia 1867 w Hampton-court). Syn kowala, wstąpił w 13-m r. życia jako uczeń do introligatora i pozostawał tam przez 8 lat, w tym czasie przeczytał książkę popularną o chemii, a w encyklopedyi brytańskiej artykuły o elektryczności, i starał się powtórzyć wskazane tam doświadczenia. W r. 1810 i 1811 pozwolił mu majster jego słuchać przez kilka wieczorów popularnych wykładów z fizyki, a w r. 1812 klient jego majstra, Dance, członek Royal Society, dał mu możność wysłuchania czterech ostatnich wykładów Humphreya Davy. Po ukończeniu terminu otrzymał F. miejsce w innym podobnym zakładzie, starał się wszakże o zajęcie odpowiedniejsze i za poradą Dance’a przesłał opracowanie wysłuchanych odczytów Davy’emu, który mu też wyrobił miejsce assystenta w labo-ratoryum Royal Institution, z płacą 25 szylingów tygodniowo i mieszkaniem, z dwu izb złożonem. Jako sekretarz Davy’ego, udał się z nim w październiku 1813 r. w podróż po Francyi, Włoszech i Szwaj caryi, skąd wrócił w kwietniu 1815 r. W 1816 r. miał dla szczupłego grona słuchaczy pierwszy swój odczyt: „Wykład własności, jakie posiada materya, o formach materyi i sub-stancyj pierwiastkowych”. Gdy Brande po ustąpieniu Davy’ego otrzymał katedrę chemii w Royal Institution, został F. dyrektorem laborato-ryum, a w r. 1827 po Brande’m profesorem chemii. W r. 1829—42 wykładał także w akademii wojskowej w Woolwich. D. 8-go stycznia 1824 wybrany został na członka Royal Society, jakkolwiek Davy opierał się wyborowi temu. Od r. 1831 zaszczyty naukowe licznie nań spływały, był członkiem rzeczywistym lub honorowym 68 towarzystw, odmówił wszakże przyjęcia dwukrotnie mu proponowanej prezydentury Royal Society. Ożenił się w r. 1821. Nigdy nie chciał przyjąć żadnego stanowiska w przemyśle, jakkolwiek

1829); następnie

UM

mź

MP

(1891).

ofiarowano mu zarządy fabryk z Wysokiem wynagrodzeniem. — Pierwsze prace F-a tyczą się przeważnie chemii; obejmują one badania nad stopami żelaza (1820—22), otrzymywaniem węglowodorów, zwłaszcza benzolu (1825—1826), wyrobem szkieł optycznych (1825 jednak coraz bardziej zwracał się F. do fizyki. W r. 1823 skroplił chlor, czem złożył dowód, że ciała, znane nam w warunkach zwykłych jako gazy, dają się w stan ciekły przeprowdzić; potem znów skroplił kilka innych jeszcze gazów, a gdy w r. 1845 wrócił do tychże doświadczeń, oziębiając gazy do—110°, poznał, że niemożebność ówczesna skroplenia wszystkich gazów polega na niemoże-bności znaczniejszego jeszcze obniżenia tempera-

-,

-â mp-za

iU r-⁻'V§&

wmmm

WpBm

Fig. 17. Faraday Michał.

tury. Prowadził też badania akustyczne, jak nad powstawaniem figur, tworzących się z pyłu na płytach drgających, tak nad tonami wzbudzanemi przez drganie pręta rozgrzanego, umieszczonego na bryle ołowiu; ale przedwszystkiem oddał się badaniom nad elektrycznością, a od 1830 r. przez trzy dziesięciolecia prace jego nadawały kierunek wszelkim w tej dziedzinie poszukiwaniom.

• Z pracowni jego wziął początek cały olbrzymi rozwój nauki o elektryczności, którą odkryciami swemi tak wzbogacił, że słusznie nazwano go wielkim elektrykiem. Od r. 1831 ogłaszał w „Phi-losophical Transactions” swoje „Experimental researches in electricity”, które do 1855 r. ukazały się w 30 seryach, obejmując razem przeszło

3 000 paragrafów; oddzielnie wydane zostały w 2 t. 1844—55, w drugiem wydaniu w 3 t., 1884, w przekładzie niemieckim Kolischera w 3 t. 1889 —-91. Już pierwsza serya tych poszukiwań zawiera niezmiernej doniosłości odkrycie indukcyi galwanicznej i magnetycznej; w następnych podane są ważne na owe czasy dowody, że elektryczność, z jakichkolwiekbądź pochodząca źródeł, statyczna, czy też galwaniczna, posiada jednakie własności; od seryi piątej rozpoczynają się badania nad rozkładami chemicznemi pod wpływem prądu elektrycznego, które doprowadziły do ogólnych praw działań elektrolitycznych, oznaczanych nazwą praw Faradaya. Na podstawie badań elektrostatycznych oparł F. nowe pojmowanie objawów rozchodzenia się działań elektrycznych; według tego elektryczność nie wywiera, jak dawniej rozumiano, działań przyciągających i odpychających z odległości, ale rozchodzi się kolejno między cząstkami ciał przez polaryzacyę dyelektryczną (Ob. Dyelektrycz-n o ś ć). Badania magnetyczne F-a doprowadziły go do odkrycia, że nietylko żelazo, kobalt i nikiel posiadają własności magnetyczne, ale że magnetyzm jest ogólną własnością ciał, przyczem zachowują się one dwojako: jako ciała magnetyczne i dyamagnetyczne. Niemniej doniosłem jest odkrycie, że płaszczyzna polaryzacyi światła skręca się pod wpływem magnetyzmu, co wykazało wpływ magnetyzmu ua światło i dało początek następnej teoryi elektromagnetycznej światła. Odkrycia Faradaya wypływały z pojmowanej przez niego dokładnie jedności sił natury, którą fizyka nowoczesna zwolna dopiero zdobyła; jakkolwiek studyów matematycznych nie odbył i pomysłom swoim form matematycznych nie nadał, niemniej pojęcia jego o budowie materyi i o działaniu sił, wyrażone następnie matematycznie przez Max-wella i Thomsona, stały się podstawą poglądów dzisiejszych na istotę elekryczności i w całym w ogólności obszarze fizyki. Nietylko wszakże teoretyczny rozwój elektryczności, ale olbrzymie jej zastosowania praktyczne z odkryć Faradaya wypłynęły.—Oprócz przytoczonych wyżej „Experimental researches in electricity” ogłosił jeszcze „Chemical manipulations” (1843), „Lectures on light and ventilation” (1843) „Experimental researches in Chemistry” (1859, nowe wyd. 3 t., 1882); „Lectures on the Chemical history of a candie” (1862, 3-e wyd. 1874, przekład polski p. t. „Dzieje świecy” Warsz. 1891); „Lectures on non-metallic éléments”; (1853); „Six lectures on various forces of matter” (4-e wyd. 1874; przekład polski p. t. „O siłach natury” wyd. wraz „z Dziejami świecy przez Redakcyę Przeglądu Tygodniowego, 1888). — Por. Tyndall: „F. as a di-scoverer” (5 wyd. 1894); Joues „The life and let-ters of F.” (wyd. 2-gie 2 t., 1870); Gladstone „Michael F.” (2 wyd. 1873); Jerrold „Michael F.”

S. K.

Faradyzowanie — Farasina.

57

Faradyzowanie (medycyna), ob. Elektrote-

r a p i a.

Faradż A b u ’s S a d a t B u ł h a k E1-M a 1 i k

en-Nazir, drugi sułtan z dynastyi Mameluków czerkieskich (Burdżydów) w Egipcie, panował od 20 czerwca 1899 do 23 maja 1412. Wstąpił na tron po śmierci ojca swego, Barkuka. Za jego rządów Tatarzy pod wodzą Tamęrlana najechali Syryę. F., pobity 30 paźdz. 1400 pod Alepem, zaledwo zdołał uciec z Damaszku, który pozostał w ręku zwycięzcy, zarówno jak cała północna część Syryi. We wrześniu 1402 Tamerlan zażądał od sułtana Egiptu uznania swego zwierzchnictwa, bicia monety swego stempla, a także wydania mu Kara-Jusufa, księcia Azerbejdżanu, założyciela dynastyi turkmeńskiej Czarnego Barana, oraz sprzymierzeńca jego, Ahmeda ibn Oweiza, byłego władzcy Bagdadu, którzy, wypędzeni ze swych państw przez zdobywcę mongolskiego, znaleźli w r. 1392 schronienie na dworze Barkuka. F. poddał się, ale przez to stracił odrazu wszelką popularność w całej Syryi i Egipcie. Po ucieczce z Damaszku, musiał w Kairze stłumić szereg buntów, wzniecanych przez ambitnych emirów mameluc-kich. Zaledwie przyprowadził Egipt do posłuszeństwa, kiedy Syrya, dokąd zbiegli wszyscy malkontenci, ogłosiła go złożonym z tronu. Na czele rokoszan stanęli: przyszły sułtan, Szeik-Mahmudi, Dżakam, gubernator Alepu, i Kara -lusuf. Z początku F. był górą, atoli brat jego, Izz-ed-Din Abd el-Aziz, wywołał powstanie w Kairze i, opanowawszy miasto, obwołał się sułtanem pod imieniem El-Malik- el-Manzur (20 września 1405). Po upływie 70 dni uzurpator został jednak obalony, skutkiem niezgody, panującej w jego obozie. F., którego uważano za umarłego, ale który ukrywał się w Kairze, ukazał się niespodzianie znowu na tronie egipskim, wydał bratu bitwę, pojmał go i kazał otruć. Wyruszywszy zaraz potem do Syryi, wypędził stamtąd załogi mongolskie, pozostawione przez Tamęrlana, który na szczęście F-a umarł był w lutym tegoż roku. Niemniej Syrya nie przestała być teatrem krwawych wojen. Dżakam ogłosił się tam sułtanem w r. 1406, a/w ślady jego wstąpił niebawem i Szeik-Mahmudi. Sześć lat trwała wojna F-a z tym buntowniczym emirem. Wreszcie, osaczony w Damaszku przez Mahmu-diego, wyklęty przez kalifa El-Mostaina, który marzył o połączeniu w swych ręku władzy duchownej i świeckiej, opuszczony przez własnych mameluków, F. został wzięty do niewoli, złożony z tronu i wydany w ręce oprawców (23 maja 1412). Po nim wstąpił na tron abbasyda, El-Mostein Billah, kreatura ambitnego Szeika-Mahmudiego. — P. Ravisse w „Gr. Encycl.” Lamirault’a.

Farafrah, u starożytnych Dasis Thrinythis, Thrinytheos, u dawnych Egipcyan To A ho, oaza w środkowym Egipcie, o 30 mil geogr. na

zachód od lewego brzegu Nilu i miasta Siut, pod 27° sz. pn. i 28° dł. wd. Gr. Jest to jedua z największych osad we wschodniej części pustyni Libijskiej, obejmuje 3 800 km. Q, z których około 250 km. Q znajduje się pod uprawą palmy daktylowej.— Obszerną tę kotlinę, wzniesioną średnio 25 m. nad p. m., otaczają dokoła wyniosłości - do 800 m. wysokie, przerwane tylko w stronie południowej i przeważnie z wapienia numulitowego zbudowane. Powierzchnię, również wapienną, pokrywa miejscami piasek krze-mienisty i zwilża dość znaczna ilość źródeł, z których część należy do kategoryi gorących.— Ludność nieliczna, jest jej zaledwie około 400 głów, należących do szczepu arabskiego i wyznających islam.—Najważniejsza osada, Kasr-F., ma 50 lichych lepianek. — Szczątki staroegipskich, greckich i rzymskich budowli.—Oazę tę w ostatniej epoce zwiedzili w r. 1819 Calliaud i Leto-rzek,—dokładniej Rolilfs w r. 1878—4, Schwein-furth, Ascherson, Jordan, Zittl i i.

Faraglioni, 1). F. trzy malownicze, o fantastycznych kształtach skały, wprost przylądka Tragara, na włoskiej wyspie Capri, niedaleko Neapolu.-—2) F. grupa skał bazaltowych przy wschodnłem wybrzeżu wyspy Sycylii, niedaleko miasta Aci Reale; dochodzą do 70 m. wysokości. U starożytnych nosiły nazwę skał Cyklopów (scopuli Cyclopum).

Farallones, właściwie F. de los Frayles, grupa O-iu skał na zachodniem wybrzeżu Stanów Zjednocz. Amer. Półn., o 7 mil na zachód od miasta i zatoki San Francisco. Obejmują razem niecały kilometr □ i gnieżdżą niezliczoną ilość ptactwa morskiego, którego część idzie na potrzeby San Francisco.—Skały te służą dla żeglarzy za punkt oryentacyjny; na jednej z nich stoi latarnia morska, 110 m. wysoka.—Odkryte przez admirała Franciszka Drakę, który wybrzeże Kalifornii w d. 24 lipca 1579, to jest w wigilią ś-go Jakóba, opuszczał i pierwotnie nazwał je wyspami św-go Jakóba (Islands of S-t dames).

And. S

And. S.

Hml.

And. S.

Farahabad, F er ahab a-d, F ar h ab ad, miasto portowe na południowem wybrzeżu m. Kaspijskiego, w perskiej prowincyi Mazanderan, 4 mile na północo-wschód od Barferuszu (Balfrusz); przebywał tu chętnie szach perski, Abbas, i tu umarł w r. 1628 w ogromnym i wspaniałym pałacu, który dziś leży w gruzach.—Ohocnie licha osada, liczy zaledwie 1 000 m-ców.

Farandola, taniec narodowy prowansalski, żwawy, w takcie ⁶/H. Gounod wprowadził go do swej opery „Miraille”, a Bizet do „Arlezyanki.”

Faraon, uazwa królów Egiptu, ob. Egipt.

Farasina osada na północo-zachodniem wybrzeżu adryatyckiej wyspy Cherso (słów. Czrez), ma latarnię morską; nadała nazwę cieśninie, leżącej między Istryą a wspomnianą wyspą i łączącej odnogę Quarnero z odnogą Rjeki (Fiume).

And. S.

A. Pol.

And. S.

Enc. Powsz. llustr. Zesz. 161. T. XXI.

Farba w języku łowieckim znaczy krew zwierzęcia; stąd też gdy zwierzę podstrzelone ślad krwawy pozostawia na swojej drodze, mówi się o niem: farbuje.

Farbierskie materyały. Pod nazwą tą ro-- zumiemy materyały chemiczne, służące do barwienia wprost lub też pomocniczo. Z praktycznego względu należy je dzielić na 3 grupy: 1) barwniki 2) bejce 3) materyały pomocnicze (ob. F ar bier st'w o). Farby, w farbierstwie zwane Barwnikami (ob.), przedstawiają olbrzymią rozmaitość, tak pod względem ilości, jak i pochodzenia i stosowania, oraz budowy chemicznej. Obecnie największe znaczenie techniczne posiadają barwniki t. zw. sztuczne („anilinowe” lub „smołowe” według utartego określenia), ilość tych, które są lub debiutowały w handlu i przemyśle, przekracza 1000—przytem są najlepiej zbadane pod względem budowy chemicznej, usystematyzowane, a co najważniejsza, zdołano znaleźć i udowodnić pewne ogólne prawa, rządzące tworzeniem się ciał barwniczycli, i ich własnościami.—Barwniki pochodzenia na turalnego (roślinne i zwierzęce), aczkolwiek dawniej znane w technice, nie są dostatecznie zbadane pod względem budowy. Jednak (pomijając dawniej odkrytą alizarynę) i tu nauka zdobywa coraz więcej pola do oryentowania się i klasyfikacya racyonalna barwników wszystkich według ich budowy postępuje na przód.

Zasady własności barwników są następujące: 1) Ażeby związek ’ organiczny stał się barwnikiem, musi odpowiadać dwom zasadniczym warunkom: posiadać komplet atomowy bar wo twórczy (chromogenowy) i grupy atomowe, t. zw. bar-w o n oś ne (chromoforne). Jądra chromogenowe wymagają szczególnych wiązań atomów tlenu lub azotu. Grupy barwonośne (chromofory) składają się z 2-ch lub więcej atomów jednego lub więcej z następujących 4-cli elementów: węgiel, tlen, azot i siarka. Ażeby ciało, zawierające chromofor (t. j. t. zw. chromogen), stało się barwnikiem, należy wprowadzić w nie specyalne grupy solo-twórcze atomów, t. zw. ani o chromy (t. j. barwopomocnicze grupy). Takiemi są: NH.,, OH, N0.₂ i NOH. Nadto jeszcze mają wielkie znaczenie grupy SO:iH i COOH, gdyż czynią one barwnik rozpuszczalnym w wodzie.— Prócz tego nauczono się kierować do pewnego stopnia odcieniem wytwarzanego barwnika. Np. chcąc zmienić barwę w kierunku żółtym, często wystarcza wprowadzić grupę NO.,— w kierunku błękitnym—grupę metylową (CH:i) i in. (Ob. dzieła specyalne o chemii barwników). Nakoniec odkryto różne zależności własności barwienia od ugrupowania atomów w ciałach izomernych.

Barwniki pod względem własności chemicznych i budowy można podzielić na następujące grupy:

/. Barwniki o charakterze kwaśnym. Tu na-

leżą: 1) nitrowe —główni przedstawiciele: kw. pikrynowy, żółć Martiusa, żółć naftolowa i in. 2) nitrozowe: np. zieleń naftolowa lub rezorcy-nowa. 3) azowe (lepiej dwuazowe) np. chryzoi-dyna, brunatny Bismarcka, tropeolina, barwniki chromotropowe i wiele in. 4) tetrazowe szkarłaty, czerń naftolowa i in. Zbliżone do poprzednich, choć przedstawiające połączenia solne pod względem chemicznym, są następujące barwniki 5) benzydynowe—barwniki: kongo, chryza-mina, barwniki dwuaminowe i wiele in. 6) po-lyazowe—czerń dwuaminowa 7) thiazolowe—odmienne chemicznie od wszystkich poprzednich)— prymuliny, erica, geranica i in. 8) hydrazono-we—tartrazyna.

//. Barwniki o charakterze zasadowym 1) trój -fenylmetanowe: fuksyna, fiolet metylowy, zieleń i błękit anilinowe, błękit alkaliczny i in. 2) dwu-amidotrójfenylmetanowe: zieleń malachitowa, błękit patentowy i barwniki t. zw. chromowe i 3) pochodne kw. rozolowego—auryna, 4) sza-franinowe, indulinowe i ingrozynowe, 5) azymo-we, oxazymowe i enzodynowe, 6) tliiarinowe — błękit metylenowy.

III.    Barwniki o charakterze fenolów: 1) Ftale-niowe: fłuoresceina, eozyna, erytrozyna, żółć chi-nolinowa, rodamina, galleina, ceruleina i in. 2) oxyketonowe: alizarynowe (czyli antrachino-linowe), oxyantrachinonowe i naftachinonowe (naftazaryna), 3) pokrewne pod względem budowy—chinolino we i akrydynowe.

IV.    Barwniki indygowe: indygo (naturalne lub syntetyczne) i indofenol.

V.    Barwniki, wywoływane na tkaninach, należą do różnych klas (azowe, thiazolowe). Czerń anilinowa—barwnik nadzwyczaj ważny technicznie, — budowy (C₆HaN), prawdopodobnie należy do grupy indulin.

Barwniki naturalne należą przeważnie do grupy fenolowych. Kilka ważniejszych, bliżej zbadanych, okazały się pochodnemi xantonu (^f,HäZCoZ^6^5)’ jako to: Haemotoxylina (barwnik kampeszu), Querestyna, Gentyzeina. Barwnik marzanny, znany już dobrze (alizaryna). Również indygo—(pochodne: dwufenyl dwuacety-lenu). Karmin, barwnik koszenilli — okazał się pochodnym od naftochinonu.

Z barwników roślinnych mają obecnie jeszcze duże znaczenie: Indygo (ob. art.), kampesz (blauholz, logwood) w farbierstwie wełny i bawełny na czarny kolor (ob. farb. rośl.); fernam-buk, drzewo brazylijskie i in.—czerwone i brunatne drzewo sandałowe (wełna na brunatne), dąb farbierski (quercus tinctoria) i Morus tinc-toria —- żółty na wełnę, Curcumae — żółty na jedwab, i Wan. Dziś jeszcze znaczenie posiada Gatechu czyli Kaszu (Cachou) •—sok akacyi tej nazwy; bawełna barwi się nim na kolorowe odcienie brunatne, jedwab—na czarne. Orseille, persjo, safflor (szafran), Orleans i korzenie berberysu są jeszcze niewiele używane dla otrzymywa-

»

karbierskie rośliny.

i-:j

fl»

rn

A.

f.

/i

l»T

X]

ytj

#A

k;A

T.*

rJ

rf

/y>

f-

vS-'g

KT

ri

Im

L0

AP' J

«ö?

yg*äj

ÄXs«?

SJT

r'^LüS?

ii

/■'

'li

or¹' '

m,

AOy'

zz&vMà

[j^

WÇ)

i-

V-

1Ï3

7F«

«/*

fl!

i--

— feg

r*

:>

■i

ji.

:A'

teyj

m

jL

S-

VJ

1.

3.

#.......m

\\

11

||KA

Jb

-4

G* -

'W

\|

**X?,

12.

rt

À,

®§3pN

KcSfcJk :

mii

jSŁa

as

JF,

JM

>£

m?

f\j

«üî

>1

6.

8.

««liii

r,

-Cl>

10.

11.

9.

1. Caesalpinia crista. 2. Rubia tinctorum. 3. Acacia Catechu. 4. Indigofera tinctoria. 5. Haematoxylon Campechianum. 6. Bixa orellana. 7. Carthamus tinctorius. 8. Reseda luteola.

9. Isatis tinctoria. 10. Quercus velutina. 11. Maclura aurantiaca.

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 161. T. XXI.

Tablica do artyk. Farbie r skie rośliny (str. 59).

są to wysuszone

grupy:

w. p.

nia odcieni od żółtych do czerwonych—szczególniej w farbierstwie jedwabiu. TJrzetu (pastel), zawierającego indygo, używają przy kąpielach fermentacyjnych indygowycli.—Barwniki pochodzenia zwierzęcego: Karmin ciałka samiczek coccus Uicis\ Koszenilla, takiż preparat z coccus cacti, Lae-dye z coccus laeae, używane są w niewielkiej ilości w farbierstwie wełny i jedwabiu dla otrzymania szkarłatnych i karmazynowych odcieni.

Bejce farbierskie przedstawiają 3 1) bejce mineralne, t. j. tlenki metali, 2) bejce garbnikowe, 3) bejce olejowe. 1) Bejce mineralne. Techniczne znaczenie mają, jak dotychczas, tylko połączenia glinu, żelaza, chromu, antymonu, cyny i miedzi. Wodan glinu albo jego sól zasadowa, nierozpuszczalna, może być osadzoną na włóknach z soli neutralnych, zasadowych rozpuszczalnych lub z glinianu sodu. Siarczan glinu rozkłada się za pomocą sod) i następne działanie gorąca; octan glinu—za pomocą dwuwęglanu sodu. Sulfooctany glinu są to octany otrzymane przez działanie octanu ołowiu na siarczan glinu. Glinian sodu, używany tam, gdzie alkaliczność jest korzystną, rozkłada się pod działaniem kw. węglowego, zawartego w powietrzu. Azotan, chlorek i sulfocyanek glinu używane są w drukarstwie przy barwnikach parniczych (waporyzacyjnych). Wełnę bejcują ałunem i kamieniem winnym w temperaturze wrzenia. Żelazo pod postacią wodanu, resp. nadtlenku, strącają przeważnie z siarczanu lub py-rolignitu, t. j. drzewno-octanu żelaza, w mniejszej ilości z azotanu (najwięcej w farbierstwie jedwabiu). Chrom pod postacią lenku, resp. wodanu, strącają na bawełnę 1) z roztworów alkalicznych wodanu chromu 2) z soli tlenku chromu (siarczanów, azotanów, octanów etc.) i 3) z chromianów. Na wełnę używają fluorku chromu oraz kwasu chromnego pod postacią soli; na j e-dwab—zasadowego chlorku, chromu i chromianu ~ chromu (Cr₂ (Cr0₄)s). — Cyny używa się dla bejcowania (najczęściej na kolor żółty), pod postacią dwuchlorku lub też soli sodowej kw. cynowego. W drugim wypadku przepuszcza się tkaninę przez kwas siarczany dla rozłożenia soli cynowej na dwutlenek cyny.—Antymonu używa się w farbierstwie bawełny i jedwabiu jako bejcy dla barwników zasadowych pod postaciami: emetyku (sól podwójna potasu i antymonu z kw. winnym, soli potaso-antymonowej kw. szczawiowego i soli podwójnej fluorku i siarczanu antymonu).—Miedzi używa się w farbierstwie bawełny, wełny i jedwabiu pod postacią siarczanu (rzadko sulfocyanku). — Garbników używa się w danej ilości w farbierstwie bawełny (na barwniki zasadowe); w farb. jedwabiu—jako bejcy dla obciążenia i wzmocnienia włókien; w farbowaniu bawełny rzadziej, tylko dla przyciemnienia.— Techniczne znaczenie mają: tannina t. j. kwas dwugarbnikowy, otrzymywany z jabłek garbnikowych i z sumaku; następnie z roślin, zwanych Myrabolanus, Divi-Divi; z kasztanów (Aesculus hip-pocastanum) i akacyi kat echu (oh. Barwniki)— Bejce olejowe mają wielkie znaczenie w farbier-stwie alizarynowein (czerwień turecka). Najwięcej jest używany olej rycynowy w swoistej postaci, lub też sulfonowany (prawdopodobnie eter rycy-noolejowy kwasu siarczanego); rzadziej używają oleju oliwkowego, bawełnianego i in.

Materyały chemiczne pomocnicze, używane w far-bierstwie. Należą tu: 1) ciała używane do mycia i bielenia (ob. te wyr.), zatem ciała utleniające i redukujące, kwasy, ługi i mydła.—2) Ciała używane jako trwalniki do bejc i jako pomocnicze do barwienia, dodawane do kąpieli barwni-czych. Należą tu kwasy: siarczany, solny, azo-tny, winny i in.—-Ługi i sole alkaliczne: sól kuchenna, soda, fosforan sodu i in. i mydła— często dodawane do kąpieli barwników jedwabiu.-—Mydła i oleju w postaci emulsyj dodaje się czasem do wody płóczącej barwione włókna dla zmiękczenia i udelikatnienia ich.—Rozpuszczalnikiem w farbierstwie jest woda; w drukarstwie używają także alkoholu metylowego i ace-tylowego, gliceryny i acetyny, t. j. eteru octowego gliceryny. Prócz tego używają do umocowa nia pierwotnego w drukarstwie: gumy, krochmalu i białka.—Dla otrzymania barwników wywoływanych na włóknach należy, rozumie się, posiadać te ciała, które, wstępując w reakcyę, dają jako rezultat barwnik, np.: sól anilinowa dla otrzymania czerni anilinowej, sole żelaznocyanowe dla otrzymania błękitu pruskiego i in.

Farbierskie rośliny. Roślinami farbierskie-rai nazywają się te, których korzenie, drewno, łodygi, liście, kwiaty lub owoce zawierają w sobie barwniki, nadające się do użytku w farbierstwie. Barwniki te znajdują się w nich bądź gotowe, bądź rozpuszczone, czy - to w ich soku komórkowym, czy w rozmaitych tkankach. Częstokroć występują one w postaci bezbarwnych związków chemicznych, które dopiero w sposób odpowiedni, chemicznie, przeważnie alkaliami, traktowane, tworzą połączenia, nadające się do użytku w przemyśle farbierskim. W czasach, kiedy przemysł fabryczny, szczególniej u nas, nie był jeszcze tak rozwinięty, jak obecnie, barwniki, wyciągane z roślin krajowych, wielką odegrywały rolę w przemyśle domowym, przeważnie zaś śród ludu, który bodaj najpierwiej z własnościami ich się zapoznał. Większość ich wszakże nie była ani dość świetną, ani trwałą, to też odkąd się zapoznano z barwnikami, wycią-ganemi z roślin egzotycznych (ob. wyżej str. 58, Barwniki V) krajowe, wiele z swej wartości straciły i utrzymały się jedynie w farbierstwie domo-wem pośród włościan; w fabrykach zaś znaczenie ich prawie całkiem upadło^ odkąd chemia, w miarę swego rozwoju, zaczęła przemysłowi farbierskiemu dostarczać coraz nowych i coraz to lepszych sztucznych barwników. Jak

szeroko barwniki roślinne były u nas rozpowszechnione i z jak wielu roślin, bądź krajowych, bądź przyswojonych, były wydobywane, najlepiej się można o tern przekonać z wyborów nego na swój czas dzieła Józefa Geralda Wy-jjj życkiego, p, t. „Zielnik ekonomiczno - techniczny, czyli opisanie drzew, krzewów i roślin, dziko rosnących w kraju, jako też przyswojonych, z pokazaniem użytku ich w ekonomice, rękodziełach, fabrykach i medycynie domowej i t. d.” (Wilno, u Józefa Zawadzkiego, 1844 w 2-cli tomach). W dziele tern znajdują się szczegółowe wskazówki, jakie części rośliny i w jaki sposób mogą być używane w domowej sztuce farbierskiej. Niżej podajemy wykaz roślin, dostarczających rozmaitych barwników,    oznaczając * krajowe lub bardziej znane    egzo

tyczne.

sza,

dniowa.

Rośliny dostarczające barwników czerwonych:

Z rodź. Caesalpiniaceae: Caesalpinia echina-ta Lam., brasiliensis Lw. etc. Połudn. Ameryka, Indye Wsch. i Zach.; Caesalpinia sappan L., Indye Wsch. Baphia nitida, Afzel. Sierra Leone; Haematoxylon campechianum, Am. Środkowa i Połudn.

Z rodź. Papüionaceae: . Butea frondosa Roxb. Indye Wsch.; Pterocarpus santalinus L. tamże; Pterocarpus draco, Ind. Zach.

Z rodź. Amygdalaceae: *Prunus cerasus L. i Pr. avium.

Z rodź. Bosaceae: *Rubus idaeus.

Lythraceae: Lawsonia alba Lam. Azya Połudn., Afryka; Grisłea tömentosa Roxb. (Lythrum fruti-cosum L.), Indye Wsch., Wyspy Sundzkie.

Bibesiaceae: *Ribes rubrum.

Malvaceae: *Althaea rosea Cav.

Phytolaceae: Phytolacea decandra.

Cheuopodiaceae: *Beta vulgaris L. odm. rubra.

Euphorbiaceae: Rottlera tinctoria Roxb. i af-finis Hasok., Indye Wscli., Filipiny.

Papaveraceae: Sanguinaria canadensis, Kanada; *Papaver rhoeas L.

Banunculaceae: Paeonia officinalis.

Cupuliferae: *Quercus sessiliflora Lm., pedun-cułata Ehrb. oraz' inne gatunki dębów.

Ericaceae: *Vaccinium myrtillas.

Boragineae: Anchusa (Alcanna) tinctoria, Europa płdnw., Azya Mniejsza; Anchusa virginica, Wirginia w Ameryce; Ecliium violaceum L.; Ly-copsis nigricans Lam., połudn. Francya; Onosma ecliioides.—używa się do fałszowania Alkanny— Europa Południowa.

Bignoniaceae: Bignonia chica Bom., Połudn. Ameryka.

Caprifoliaceae: *Sambucus nigra.

Bubiaceae: Rubia tinctorum L., Europa; Rubia peregrina L., Wschód; Rubia Munista Roxb., Bengal; Rubia chilensis Mol., dostarczają także ali-zaryny oraz purpuryny. Rubia Manit Roxb., Ind. Wscli.; Rubia hypocarpica DC., Ind. Zach.;, Rubia montevideana, Połudn. Ameryka; *Asperula

tinctoria L.; *Gallium verum, L., boriale L., mollugo L., aparine L.; Macrocnemium tincto-rium Knutli; Orinocosimiria tinctoria Aubl., Ameryka Połudn.; Morinda cilrifolia, Indye Wsch.; Oldenlandia umbellata Roxb., Indye Wsch.

Palmae et Liliaceae: Calamus draco Willd. i Dracaena australis.

Florideae: Rytiphlaea tinctoria Ag; Plocamium coccineum Lyngh. U starożytnych znane były p. n. „Ficus”.

Rośliny dające barwniki żółte:

7i rodź. Mimosaceae: Mimosa inga L., Guade-lupa; Acacia seleroxylon Tussac., Gwadelupa.

Z rodź. Caesalpiniaceae: Cassia fistulosa L. i auriculata L., Ind. Wsch.

Z rodź. Papüionaceae: Butea frondosa Roxb. i Superba Roxb., Indye Wschodnie; Sophora ja-ponica, Chiny, Japonia; Genista tinctoria, Europa, Azya; G. ovata, Banat; G. anglica, Anglia.

Melastomaceae: Memecylon tinctorium Willd., capitellatum L. i grande Retz, Cejlon.

Datiscaceae: Datisca cannabmaL., Azya Mniej-Kreta.

Bhamnaceae: Rhamnus infectoria L., Europa Połudn.; *Rhamnus cathartica L.; Rhamnus sa-xatilis L.

Umbelliferae: *Daucus carota L.

Ternstroemiaceae: Cochlospermum tinctorium Parot., Senegambia.

Bixaceae: Bixa orellana L. i B. Urucana Willd., Ameryka południowa, Indye Zach.

Resedaceae: *Reseda luteola.

Anacardiaceae: Rhus cotina, Europa połu

Menispermaceae: Coccinium (Menispermum) fe-nestratum Gaertn., Indye Zach.

Berberideae: *Berberis vulgaris, Berberis fłe-xuosa, Ameryka połudn.

Moraceae: Maclura aurantiaca Nutt. (Brous-sonetia tinctoria Kunth), Indye Zach.

Cupuliferae: Quercus tinctoria Willd , aquati-ca Catesb., cinerea Mich., Ameryka Północna.

Styracaceae: Symplocos tinctoria L., Karolina.

Jasmineae: Nyctanthes arbor tristis L., Indye Wschodnie.

Bubiaceae: Morinda umbellata L., Indye Wsch.; Psychotzia sulphurea, R. et P., Peru; Gardenia spec., Chiny, Kochinehina, Japonia.

Compositae: Eupatorium chilense Mol., Chile; Solidago canadensis, Ameryka Północna; *An-themis tinctoria; *Calendula officinalis; *Serratu-la tinctoria; Carthamus tinctorius, Europa Wschód.; Xanthium strumarium L., Europa; X. macrocar-pum Dl., Europa Połudn.; X. indicium Roxb., Ko-chinchina.

Zingiberaceae: Curcuma longa L., Indye Wsch.

Irideae: Crocus sativus Lm., Europa połudn., Wschód.; Crocus serotinus Ret., Sycylia; Crocus Pallasii Goldb.; Crocus susianus, Azya Mniejsza; dostarczają także szafranu.

Compositae: Eupatorium indigoferum Pohl.; Eu-patorium tinctorium, Brazylia; Spilanthes tincto-rius Lour., Chiny, Kochinchina.

Eichenes: Rocella tinctoria DC

B. M.

Farby mineralne

Rośliny dostarczające barwników niebieskich i fioletowych.

Gaesalpiniaceae: Haematoxylon campechianum L.t Ameryka Środkowa i Południowa.

Papilionaceae: Galega tinctoria L., Cejlon; Baptisia (Sopliora) tinctoria R. Br., Ameryka Północna; Amorpha fruticosa L., Kajenna; Indi-gofera tinctoria L., Indye Wscłi., Jawa, Ameryka; Indigofera anil. L., Indye Wscli., Jawa; Indigofera argentea L’Herit., Indye Wscli., Ameryka Środk.; Indigofera disperma, Guatemala, dostarczają indy go.

Nyctagineae: Andradaea floribunda Allem., Bra-zylia.?

Polygonaceae: Polygonum tinctoria Neck., Chiny, Kochinchina, Japonia.

Euphorbiaceae: Crozopliora tinctoria Neck., Europa Południowa.

Polygalaceae: Polygala tinctoria Forsk., Arabia. Cruciferae: *Isatis tinctoria (Urzet). Ranunculaceae: Delphinium camptocarpum C. Koch., Północna Persya.

Ericaceae: *Vaccinium myrtillus L. Apocynaceae: Nerium tinctorium, Indye Wsch. ₍Asclepiadeae: Marsdenia parviflora, Indye; Marsdenia tinctoria, Sumatra.

Bignoniaceae: Bignonia spec., Gwinea. Acanthaceae: Ruellia comosa Wall.; Sericogra-pliis Mohiatli DC. Liście mają dostarczać indy go.

Wyspy Kanaryjskie, Senegambia, Ameryka Środkowa i Południowa; Rocella phycojisis Abh. i fuciformis Ach., Wybrzeże Śródziemnomorskie, Madagaskar, Peru; R. Montagnei, Madagaskar, Indye Wscli.; Lecanora parella Ach., Europa; Lecanora tarta-rea Ach., Europa, Ameryka.

Rośliny dostarczające barwy zielonej.

Prawie we wszystkich częściach roślin znajdujący się barwnik, p. n. zieleni znany, wcale się nie używa w farbierstwie, a to z powodu, iż barwnik ten pod wpływem światła ulega szybkiemu rozkładowi. Barwniki oraz farby roślinne zielone otrzymuje się albo przez zmieszanie żółtych barwników z niebieskiemi, lub też z samych żółtych barwników w drodze chemicznego przeistoczenia. Rośliny dostarczające barwy zielonej są.

Ehamnaceae: Rhamnus utilis Desn. i chloro-phora Lindl., Chiny; Rh. cathartica.

Verbenaceae: Vitex pubescens Valih, Jawa.

Asclepiadeae: Asclepias tinctoria Roxb. i tin-gens Roxb.

Rośliny dostarczające barwników czarnych i brunatnych.

Do czarnych barwników, otrzymywanych z roślin, należy przedewszystkiem węgiel, który się otrzymuje przez zwęglenie prawie

wszystkicb części roślin, wszystkie one bowiem zawierają w sobie przeważnie pierwiastek węgiel. Węgle, otrzymywane z lipy i wierzby, służą do rysowania. Czarną malarską farbę otrzymuje się z dobrze roztartego węgla, pozostałego ze spalenia drzewa w zamkniętych naczyniach żelaznych. Do sporządzenia czarnych farb używają także sadzy oraz kopciu, które w przemyśle mają wielorakie zastosowania. Farbę czarną oraz brunatną otrzymuje się nadto z następujących roślin:

Z rodź. Mimosaceae: Acacia catechu Willd, Acacia arabica Willd., nilotica Del. i inne gatunki służą do otrzymywania czarnej farby,—Egipt, Indye Wscli., Senegal.

Papilionaceae: Mucuna pruriens Hook. Jawa.

Rosaceae: *Spiraea ulmaria L.

Bhizophoraceae: Rhizophora mangle L , roślina podzwrotnikowa; Rhizophora gymnorhiza L. Chiny, Kochinchina; Brugiera spec. Indye Wscli.

Combretaceae: Terminalia chebula Roxb., bel-lerica Roxb., citrina Roxb., catappa L., Półn. Ameryka.

Crassalaceae: Crassula pinnata L., Chiny, Kochinchina.

Erythroxylaceae: Erythroxylon suberosum, Brazylia.

Anacardiaceae: Anacardium orientale L. In-dye Wscli.

Nyctagineae: Pisonia tomentosa Lam., Brazylia.

Juglandaceae: Muglans regia.

Ericaceae: *Arbutus uva ursi L., i Andromeda polifolia L., Andromeda arborea L., Ameryka północna.

Compositae: Cotula alba L., Indye Wsch.

Gramineae: Sorghum Spec. Indye Wsch.

Farbierskie ziemie są to materyały chemiczne o takich własnościach, że po odpowie-dniem przyrządzeniu dadzą się używać jako farby malarskie i pokostowe. Obecnie, oprócz różnych tlenków żelaza i glinek białych, inne z. farb. przeważnie straciły znaczenie, gdyż większość farb mineralnych otrzymuje się sztucznie, a przytem i laki z barwnikami a n i 1 i n o-wemi zdobyły sobie prawo egzystencyi w malarstwie. Przeróbka surowych materyałów polega na łamaniu i miażdżeniu, szlamowaniu, suszeniu i rozcieraniu, — czasem i wypalaniu dla otrzymania odpowiedniego odcienia. Tak np. ochra (ugier), jest to wodan tlenku żelaza i przedstawia kolory od jasno - żółtego do brunatnego. Po wypaleniu otrzymujemy tlennik czerwony, znany pod nazwą czerwieni berlińskiej lub pruskiej.

według kolorów są następujące: białe: blejwas i biel cynkowa; niebieskie: ultramaryna, lazur, berliński i kobaltowy; żółte: ochra i kessele-ra, oraz barwniki chromowe; czerwone: cynober, minia, czerwień berlińska i in,; zielone: połączenie miedzi i chromu. Ze względów

hygienicznych zabronionem zostało w farbierstwie używanie farb, zawierających połączenie: miedzi, ołowiu, barytu, rtęci i arsenu (zieleń Scheelégo

w. p.

6-

i zSzweinfurcka).

Farbierstwo jest działem techniki i przemysłu, który zajmuje się farbowaniem, czyli barwieniem. Barwienie polega na możliwie trwałej i równej zamianie odcienia i koloru przedmiotów barwionych na inny żądany kolor, za pomocą t.zw. barwników. F. przemysłowe zajmuje się barwieniem włókien roślinnych czyli błonnikowych (ba-/wełna, len, juta, trawa chińska, konopie i t. p.-/ i ^-zwierzęcych: a) rogowinowych (wełna, futra i skóry) i włóknikowych czyli fibroinowych (je-' '—dwabie). Poza tern F. przemysłowe rozciąga się na: pióra, kości i włókna sztuczne (np. szklane i nitro-błonników eHrjedwab’ Chardonneta)—Barwie nie polega na przeniknięciu i utrwaleniu farb na włóknach w ten sposób, ażeby tworzyły one z włóknami całość nową, t. j. żeby się z włókien usunąć nie dały, za pomocą zwyczajnych środków mechanicznych (jak np. tarcie, skrobanie, płókanie). Z tego powodu ta tylko farba może być używana w F-e, która odpowiada wyżej przytoczonym warunkom, t. j. zawiera w sobie barwnik, czyli ciało chemiczne, zdolne przejść z roztworu wodnego we włókna i tworzy z niemi jakby związek stały, ścisły, gdzie części składowe (włókna i barwnik) już się rozróżnić nie dadzą.

Włókna mogą być barwione pod 3-ma postaciami: 1) jako luźne, nieprzędzone lub półprzę-dzone, 2) jako przędza w talkach, motkach lub na szpulkach (cops) i 3) jako tkaniny; te ostatnie mogą być a) jednorodne b) mieszane, np. wyroby półwełniane, półjedwabne i in.—Każdy z tych rodzajów F-a ma swoją metodę i rękoczyny.-—1) Luźną wełnę farbują przeważnie w kotłach o podwójnych dnach, ogrzewanych parą, i mieszają ją ręcznie lub mechanicznie. Bawełnę nieprzędzoną ładują w specyalne aparaty, przez które pneumatycznie przepuszczają roztwór barwniczy (aparaty Jaqaeburga, Obermayera i in.). 2) Przędzę wszystkich włókien barwią w kadziach prostokątnych w ten sposób, że przędza wisi w kąpieli swobodnie na kijach, opartych o brzegi kadzi. Przędzę przesuwają ręcznie po kiju oraz przeciągają od czasu do czasu kijami wzdłuż kadzi (ruch obrotowy i postępowy). Po wyjęciu i wypłókaniu wyżymają na palikach ręcznie lub też w centryfugach.—-Ostatniemi czasy zaczęto wyrabiać maszyny farbierskie dla przędzy, które spełniają ruchy owe mechanicznie— znalazły już one niejakie zastosowanie w F-e jedwabiu. Prócz tego barwią włókna i na szpulkach przędzalnych (np. cops), a także i w stanie półprzędzonym w aparatach, zbliżonych do aparatów dla bawełny nieprzędzonej (np. Obermayera). 3) Tkaniny barwią obecnie wyłącznie za pomocą machin. Większą ilość sztuk tkanin (sztuka bawełny=60—100 metrów, wełny=20—

40 m., jedwabiu zwykle mniej) zszywają w ten sposób, że tworzą one t. zw. wstęgę lub pas bez końca, nawiniętą na radło farbierskie. Sztuki te biegną po radie, obracanem mechanicznie, zanurzone w kadzi z kąpielą barwniczą. Zależnie od systemu machiny i potrzeby, tkaniny biegną zwinięte w sznur (farbiarki do bawełny) lub w całej szerokości (farbiarki do wełny, machiny zwane z angielska dżygierami, Jigger, do wyrobów półwełnianych i imitacyj z bawełny). Oprócz tego różnicę w systemach stanowi to, czy tkaniny swobodnie i jak zanurzają się w kadzi, czy też biegną w niej po walcach wyprężone. Z kadzi farbierskicli. tkaniny wychodzą i biegną przez rozmaitego rodzaju wyżymaczki do praczkami (machin do mycia). Różnice zasadnicze tych urządzeń polegają na sposobie, w jaki tkaniny są trzepane, t. j. silnie poruszane w wodzie.—Następnie tkaniny poddaje się suszeniu, działaniu pary, gorącego prasowania i gummy lub krochmalu. Operacyete noszą nazwę apretury, t. j. wykończenia, i są zależne od materyału.—Przed farbowaniem, włókna pod wszelkiemi postaciami przechodzą przez operacie mycia, gotowania lub bielenia (ob.). Operacye te mająnacelu usunięcie z włókien powietrza, tłuszczu (wełna), ciał woskowatych (bawełna i in.) i kleistych (jedwab); jedynie po usunięciu ich można otrzymać równe zabarwienie, gdyż w miejscach zanieczyszczonych przez tłuszcz, wosk lub powietrze, włókna nie dadzą się zmoczyć. Mycie odbywa się najczęściej w ługach alkalicznych; bielenie za pomocą odczynników utleniających lub redukujących (chlor, nadtlenek wodoru, kwas siarczany i in.).—Proces barwienia odbywa się rozmaicie, nietylko zależnie od rodzaju włókien, lecz i zależnie od charakteru barwnika. Przede-wszystkiem należy rozróżniać dwie zasadniczo różne grupy barwników: 1) barwniki bezpośrednie, t. j. barwiące włókna wprost same przez siebie i 2) barwniki pośrednie, wymagające, żeby włókna były połączone z pewnemi ciałami, które tworzą z barwnikami t. zw. laki barwnie ze. Ciała te nazywamy bejcami (zaprawami). Jako bejce mogą służyć wszystkie tlenki metalów (bejce zasadowe) i kwasy garbnikowe i olejowe (b. kwaśne).—Technika farbierska rozporządza następuj ącemi barwnikami pierwszej ka-tegoryi.—1) Wszystkie barwniki o charakterze kwasów (a mianowicie azowe, nitrowe i sulfonowe) barwią włókna zwierzęce (wełnę, jedwab) w kąpielach kwaśnych barwniki te nie barwią włókien roślinnych; 2) barwniki t. zw. benzydy-uowe (t. j. b. dwuazowe z jądrem dwuamino-wem wzoru benzydyny)—barwią włókna, tak roślinne, jak i zwierzęce, przeważnie w roztworach alkalicznych; 3) barwniki o charakterze chemicznym zasad (t. zw. anilinowe) barwią włókna zwierzęce; 4) barwniki wywoływane na włóknie za pomocą reakcyj chemicznych;—barwniki te tworzą z włóknami tylko połączenia mechaniczne,

3) metoda jednoką-

aczkolwiek bardzo ściśle; 5) kilka barwników naturalnych (indygo, kurkuma, orśćille i persio). Do drugiej kategoryi należą: 1) barwniki zasadowe (ob. wyżej)—barwią włókna roślinne, bejcowane garbnikami; 2) barwniki o charakterze fenolów i ketonów (alizarynowe i in.)—barwią wszystkie włókna bejcowane tlenkami metalów;

3) wszystkie barwniki roślinne lub zwierzęce (z wyjątkiem wyszczególnionych wyżej), — dają zabarwienie w połączeniu z bejcami tlenków metalów (ob, F arb i er skie materyały),

Główne techniczne sposoby farbowania są następujące:

Bawełna. 1) Barwienie przez osadzanie, u-tlenianie lub wywoływanie chemiczne barwnika. Włókna, nasycone roztworem soli, poddaje się działaniu chemicznemu w ten sposób, że reak-cya wyradza produkt barwny. Tą metodą o-trzymuje się barw^ mineralne (błękit pruski, kolor rdzawy, zielenie i żółcienie chromowe i in.). Czerń anilinową, indygo i katechu o-trzymuje się w ten sposób, iż ciało barwiące w stanie rozpuszczenia łączy się z włóknami, a barwnik wywołuje się przez utlenienie tego połączenia. Obecnie używane są sposoby wywoływania barwników sztucznych, pochodzenia smołowego (szczególniej azowych). Tkanina, nasycona roztworem, np. jakiego połączenia naftolu, przechodzi przez odpowiedni roztwór związku dwuazowego i zabarwia się przez tworzący się z połączenia tych dwóch ciał barwnik. 2) barwniki naturalne (np. Kampesz, drzewo brazylijskie i t. d.); bawełnę nasyconą barwnikiem poddaje się działaniu bejc metalicznych (np. siarczan miedzi, żelaza, dwuchromian potasu).—3) barwniki benzydynowe barwią najlepiej w roztworze alkalicznym przy 40 — 50". —4) barwniki zasadowe (np. fuchsyna, błękit, metylu);—jako bejc używa się kwasów garbnikowych, rzadziej olejowych, bejcowanie idzie przed barwieniem w oddzielnej kąpieli.—5) barwniki fenolowe (np. alizaryna), wymagają bejc metalowych skombinowanych (t. z. pod wój ny ch i potrójnych). Najwięcej używane są bejce połączeń glinu, żelaza i chromu, najczęściej kombinowane z połączeniami wapnia i cyny (ob. F arb i er skie materyały). Podwójne połączenia . niektórych barwników azowych, nierozpuszczalnych w wodzie, z dwusiarkanem sodu stają się rozpuszczalnemu, przez poddanie działaniu pary (waporyzowanie), rozkładają się i wracają do stanu nierozpuszczalnego umocowane (mechanicznie) na tkaninie, — sposób ten często jest używany w drukarstwie tkanin.

Wełna. Barwienie wełny bezpośrednie odbywa się przeważnie w roztworach kwaśnych (rzadziej alkalicznych); temperaturę kąpieli doprowadza się do wrzenia. Barwienie z bejcowaniem prowadzą za pomocą trzech metod: 1) poprzednio bejcowanie, następnie barwienie

2) odwrotnie, — obie metody wymagają przynajmniej dwóch kąpieli, pielowa, barwnik i bejca znajdują się w jednym roztworze.

Jedwab. Barwienie jedwabiu odbywa się podobnie, jak barwienie wełny (rzadko bardzo z bejcowaniem) w kąpielach kwaśnych (kw. octowy), lub alkalicznych (roztwory mydła). Charakterystyczną dla jedwabiu operacyą jest t. zw. obciążanie, oparte na zjawisku silnego pochłaniania przez jedwab wodanów metali z roztworów soli zasadowych, łatwo rozkładających się; używa się tej operacyi dla otrzymania ciężkich materyj.—W technice przeważnie używają połączeń cyny i żelaza.

Len barwi się jak bawełna.

Juta również, z tą różnicą, że włókna to, zawierające garbnik, nie wymagają bejcowania tanniną.

Skóry i futra farbują podobnie jak wełnę.

Barwienie według wzoru jest największą sztuką farbierza. Gdybyśmy- posiadali barwniki o czystych barwach zasadniczych (niebieska, czerwona i żółta), moglibyśmy przez kombinowanie tych barw (samych lub z czarną), otrzymać wszelkie możliwe odcienie.—Przy użyciu barwników mieszanych farbierz musi ściśle pilnować się zasady barw dopełniających (ob. Teorya barwienia), bacząc pilnie o ile barwnik dodawany nie ma większej siły barwniczej od poprzedniego, o ile łączy się z włóknami lub też tworzy nowy lak z poprzednim barwnikiem i t. d.

Teorya barwienia. Nie wszystkie zjawiska barwienia zostały dotychczas dostatecznie objaśnione, Stwierdzono tylko następujące wytyczne punkty: 1) że włókna mają zdolności wchłon-ne i dyssocyacyjne względem rozmaitych ciał chemicznych (kwasów i soli). — 2) że włókna zwierzęce mają wybitny charakter amido - kwasów.—3) że bejce- z barwnikami dają połączenia chemiczne stałe .i określone. Należy przypuszczać, że barwienie w większości wypadków (t. j. włókien zwierzęcych i barwienie pośrednie), polega na połączeniu chemicznem barwnika z włóknem lub bejcą. Pozostałe wypadki objaśniają hypotezy: 1) endosmozy drobinek barwnika do por, lub też przestrzeni międzykomórkowych włókien, 2) przypuszczenia rozpuszczania się barwnika w istocie włókien na podobieństwo barwienia szkła przez metale, ich tlenki lub krzemiany.

Historya. F. jest stare jak cywilizacya. Poczyna się jako dymienie i kopcenie skór i idzie w ciągłym rozwoju do dni dzisiejszych, — dni panowania techniki chemicznej. Kolebką naszej sztuki farbierskiej jest Wschód. Znajdujemy niejednokrotnie w Starym Zakonie wzmianki, dające pojęcie o tern, jak wysoko ceniono pięknie barwione (szkarłatem) tkaniny. Wielu wiadomości dostarcza nam Pliniusz, z których

widzimy, że Grecy i Egipcyanie umieli nie tyl- l ko farbować, ale i „drukować” według naszych | ciu się z dzisiejszych pojęć. W czasach rozkwitu Rzymu, najsławniejsze farbiernie znajdowały się w Tyrze i Konstantynopolu. Najście barbarzyńców zniszczyło sztukę farbierską na Zachodzie, —- zachowała się ona jednak i kwitła na , Wschodzie, skąd ją w XII wieku kupcy we-j neccy przyswoili sobie. W XII i XIII w. F. odradza się we Włoszech i przenosi coraz dalej w głąb Europy. W r. 1429 zjawia się pierwszy znany nam traktat o farbierstwie:

Mariegola „Dell’ arte dei tintori”, w roku 1448 takież dzieło Giovanniego Yentury Rosetti.

Ważne odkrycia geograficzne, jako to: drogi do Indyj przez przylądek Dobrej Nadziei i odkrycie Ameryki zasłużyły się dobrze farbier-stwu przez dostarczenie Europie iudyga, oraz drzew i żyjątek barwniczych (kampesz, koszenila i t. d.).

Postęp hamują, a jednocześnie powodują ulepszenia, drakońskie przepisy w Anglii, Francyi i Niemczech przeciwko nietrwałym zabarwieniom (w XVI i XVII. w.). We Francyi kwitnie far-bierstwo w XVIII w., dzięki opiece rządu i golącemu zajęciu się ministra Colberta. Francya przez długi czas przoduje w swych wyrobach.

Wiek XIX przynosi odkrycia barwników sztucznych ze smoły z destylacyi węgla. W r. 1856 Perkin zaczyna swój „fiolet” wyrabiać fabrycznie, a w przeciągu kilkunastu lat wytwarza się z tego potężna gałąź wielkiego przemysłu, wyrabiająca obecnie barwniki wartości kilkudziesię-

w. P.

St. Rew.

ciu milionów f. st. rocznie.

Farbniki, ob. Barwniki.

Farbotrop, po niem. Schweisshund, nazywa się pies, mieszaniec ogara z wyżłem, ułożony do szukania postrzelonego zwierza, jelenia lub kozła, gdy ten nie padł na miejscu od strzału, ale ciężko ranny poszedł dalej. Strzelec zachęca psa do szukania wyrazami: „szukaj, leży!”. Tu zajść mogą trzy wypadki: albo raniony zwierz ujdzie pewną przestrzeń i padnie martwy; wtedy pies powinien naszczekiwać, aby dać znać strzelcowi, gdzie się jego łup znajduje; albo zwierz, ciężko ranny, zoczywszy prześladowców swoich, usiłuje się podźwignąć i dalszą ratować się ucieczką: wtedy obowiązkiem Strzelca jest dostrzelić rannego zwierza; albo wreszcie zwierz odniósł lekką tylko ranę, która mu dolega o tyle, że dalsza ucieczka jest dla niego uciążliwą, jednakże wobec groźnego niebezpieczeństwa daje jedyny środek ratunku: wtedy strzelec powinien odwołać psa i rozpocząć szukanie dopiero po niejakim czasie, aby raniony zwierz, nie uszedłszy daleko, znowu położył się dla odpoczynku. W tym ostatnim razie strzelec nie puszcza psa luzem, ale prowadzi go na otoku (krótkim sznurku), aby pies przedwcześnie nie spłoszył zwierza i nie udaremnił strzału.

Farbówka młoda, pierwszy raz po wylęgnię-jaja pierząca się kuropatwa. st- Rew-Farby malarskie. — Używanie farb pojawia się'"Avraz z pierwszemi śladami wytwórczości ludzkiej. Muzea etnograficzne pełne są najpierwotniejszych sprzętów, broni, ubiorów, namiotów, pokrytych kolorowanemi rysunkami i o-zdobami. Ilość farb, używanych w owych czasach, redukuje się do kilku zasadniczych barw, jak: czerwona, brunatna, żółta, czarna i biała, otrzymywanych z ziemi i roślin. Wraz z rozwojem cywilizacyi, a szczególniej z rozwojem budownictwa, ilość używanych farb, a zarazem dążenie do nadawania im trwałości i świetności, stale wzrasta. Budownictwo, stawszy się sztuką, daje następnie życie nowej gałęzi sztuki—malarstwu (ob.). Rozwija się nietylko wrażliwość zmysłu wzrokowego na przepych barw, rozrzucony w naturze, lecz także i umiejętność techniczna otrzymywania pierwiastków barwnych, które-by odpowiadały barwom dostrzeganym w przyrodzie. Umiejętność ta wzrasta wraz z rozwojem chemii, która pozwala otrzymywać przepyszne barwy z minerałów i metali. Równolegle rozwija się i technika przyrządzania z nich farb malarskich, za poi^ocą rozpuszczania lub mielenia i rozcierania ich z ciałami wiążącemi, jak klej, olej, gumma, białko i t. p.—W ten sposób otrzymuje się różne rodzaje farb malarskich, a mianowicie: 1) F. domalowania na świeżo nałożonym tynku „al fresco”, który - to sposób miał ogromne zastosowanie w sztuce greckiej, rzymskiej, a szczególniej w malarstwie Odrodzenia (ob.), kiedy całe ściany świątyń i pałaców pokrywano olbrzy-miemi malowidłami. Główną zaletą malowania „al fresco” jest nadzwyczajna jego trwałość, o czem świadczą freski pompejańskie, rzymskie i wspaniałe malowidła Odrodzenia, które do dzisiejszego dnia nie straciły jeszcze świeżości i siły barw. Sposób użycia polegał na tern, że malarz na ścianie świeżo zatynkowanej malował „a la prima”, wzorując się na kartonie poprzednio przygotowanym, co wymagało wielkiej pewności w rysowaniu i kładzeniu farb, gdyż po wyschnięciu tynku nie można już było poprawiać. „Al fresco”, jako bardzo trudne w użyciu, z czasem zostało prawie zupełnie wyrugowane przez malowanie „a tempera” i woskowe w zastosowaniu do murów, oraz przez farby olejne.—2) F. olejne, pomimo ironicznych

uwag genialnego Michała Anioła, z cząśem zapanowały nad innemi rodzajami farb i obecnie sztuka malarska przeważnie posiłkuje się olejem i płótnem, materyałami, które najsubtelniej pozwalają wyrazić nieskończone bogactwo barw i kształ- • tów w przyrodzie. Do zwykłego makowego lub lnianego oleju, stanowiącego dawniej jedyną substancyę, z którą rozcierano farby olejne, z czasem poczęto dodawać przymieszek innych, jak sacharum saturni i siccatif—dla prędszego

St. P.

Em. S.

Farcot Józef, mechanik francuski, syn, (* w Paryżu 23 czerwca 1834). Ukończył szkołę centralną w 1845. W 1879 był prezesem towarzystwa francuskiego inżynierów cywilnych. Począwszy od 1845 jako współpracownik ojca swego w zakładach mechanicznych towarzystwa, F. został w 1853 inżynierem głównym tych zakładów, naczelnym zaś dyrektorem od 1869. Zakłady wspomniane zawdzięczają jemu dalszy rozwój przez szereg wynalazków, ulepszeń, nie-tylko w samym wytworze produktów, lecz w u-doskonaleniu narzędzi pomocniczych. Drukiem ogłosił pracę: „Le Servo - moteur” (Paryż 1873), a następnie „Notice sur les nouvelles pompes centrifuges” w „Annales des ponts et chaussées”

Em. S.

Hml.

N.

wysychania, terpentyny—lub nafty, dla rozcieńczenia gęstości, wosku—dla odebrania zbytniego połysku, i różnego rodzaju pomadek—do pokry-wartia poprzedniego malowania nową warstwą przezroczystej farby ( laserunek ). Produkcya farb malarskich, obecnie stanowiąca już osobną i bardzo rozwiniętą gałąź przemysłu, ciągle wysila się na coraz to nowe wynalazki w celu ułatwienia technicznej strony malowania olejnego. Między innemi, spróbowano zastąpić oleje roślinne—olejem skalnym, który ma, wedle słów wynalazcy, dłużej utrzymywać naturalną świetność barw. Farby te znane są w sprzedaży pod nazwą farb Vibert’a. Prócz wyżej wymienionych, wspomnieć należy o F-cb, zwanych „Sintonos”, wynalazku Beckmana, Warszawianina. Sposób wyrabiania jest tajemnicą wynalazcy. Własność tych farb polega na tern, że, posiadając siłę i świetność farb olejnych, dają się one rozpuszczać w wodzie i schną szybko, a przytem, jak zapewnia wynalazca, zachowują świeżość barw dłużej, niż olejne. Oprócz olejnych, używane są także: 3) F. wodne, przezroczyste, któremi maluje się na białym grubym papierze, płótnie odpowiednio przygotowanem, pergaminie i t. p. (akwarella). Sposób malowania polega na rozprowadzaniu (Lawowanie ob.) rozpuszczonej z wodą farby na białej płaszczyźnie bez pokrywania gruntu (jak to bywa przy malowaniu olejnein i gwaszami), przez co papier, przeświecając przez barwy przezroczyste, daje bardzo jasne i czyste tony. 4) Gwasze—są to farby, rozpuszczane również za pomocą wody z dodatkiem glutyny, lecz różnią się od zwykłych wodnych farb tem, że effekta świateł i jasnych tonów otrzymuje się przez dodanie gęstej białej farby pokrywającej, a nie przez transparentowe lawowanie. Do rzędu farb, używanych przez malarzy, należą jeszcze 5) pastę Ile, farby nadzwyczaj miałko sproszkowane i roztarte z tłuszczami. Używa się ich na sucho w formie kredek, rysując na szorstkiem, specyalnie do tego przygotowanem z odpadków sukiennych płótnie lub papierze. F-y te odznaczają się nadzwyczajną świetnością barw i łatwością użycia, lecz nietrwałość ich, której fabrykanci dotychczas zapobiedz nie mogą, stawia je w rzędzie farb mniej używanych. W sztuce stosowanej używane są, oprócz wyżej wymienionych, farby emaliowe, imitujące emalie i in-krustacye; F. do malowania na porcelanie i szkle w postaci proszków, które przy użyciu trzeba rozcieńczać z odtłuszczoną terpentyną i po skończeniu malowania wypalać; F. do malowania na materyach (gobelinowe); w końcu farby metaliczne, a także farby anilinowe do kolorowania fotografii (ob. Farbierskie ziemie i Malarstwo).

Farcot, rodzina francuska, znana na polu konstrukcyi machin parowych i pomp. Założycielem firmy był mechanik Marya Józef Denis F.

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 162. T. XXI.

(* w Paryżu 16 listop. 1798 — f w Saint Ouen 30 sierpn. 1875). Szereg wynalazków na polu konstrukcyi maszyn, a szczególnie system rozdziału pary, który w swoim czasie (1836) został opatentowany, dziś jednak posiada tylko znaczenie historyczne, wsławił jego nazwisko.

(1888 r).

Farcy Eugieniusz Hieronim, wynalazca i polityk francuski (* r. 1830 w Passy, dep. Sekwany), będąc oficerem marynarki wynalazł kano-nierkę, która nosi jego nazwisko. Za cesarstwa nie pomyślano jednak o spożytkowaniu tego wynalazku i dopiero w r. 1871 rząd Obrony narodowej zaopatrzył się w jedną kauonierkę pomysłu F-ego. Odtąd dwie jego kanonierki „Mitrailleuse” i „Revolver” oddały Francyi wTonkinie istotne usługi. Wynalazek uczynił popularnym imię F-ego, wskutek czego wyborcy z départ. Sekwany wysłali go 8-go lutego 1871 do Zgromadzenia Narodowego. Zajął miejsce na skrajnej lewicy. Wybierany ponownie do izby w latach 1875, 1881 i 1885, został pod koniec swego zawodu parlamentarnego gorliwym bulanżystą. — „Gr. Encycl.” Lamirault’a.

Fardulf, książę Friulu w końcu VII-go i na początku VIII-go w. Współczesnego króla longo-bardzkiego, Kuniperta, i jego następców lekceważył, a natomiast starał się rozszerzyć granice swego księstwa z krzywdą Słowian, mieszkających w Chorutanii (Karyntyi). Począł tedy wśród nich siać niezgodę; ale Słowianie, szybko spostrzegłszy grożące im niebezpieczeństwo, wyruszyli na F-a i odnieśli nad nim zupełne zwycięstwo w bitwie, w której on sam z kwiatem rycerstwa swojego poległ (około 705 r.).

Farę ; de La , starożytny ród francuski, wywodzący swe nazwisko od baronii Farę (w ziemi Vivarais), podniesionej do inarkizatu na rzecz J a-kóba de La F., hrabiego de Montclar 1646.— Karol de La F. (*1613—f 1654), generał francuski, brał udział w wojnie 30-letniej oraz w wojnie Francyi przeciw Hiszpanii, i umarł od ran, otrzymanych przy oblężeniu Gerony. — Syn jego, Karol August (* 1644—f 1712), kapitan gwardyi królewskiej, zajmował się poezyą

Fareham — Farensbach Jerzy.

i literaturą i napisał, między innemi, „Mémoires | wykaz dokładny podał Haag w dziele swem et réflexions sur les principaux événements du „France protestante” (Paryż 1855, t. V), wymie-règne de Louis XIV” (Rotterdam 1716). — Syn nié należy: „Sommaire”, „Le Glaive de la pa-jego Filip Karol (* 1687 — f 1752), generał, rolle véritable” oraz „Du vray usage de la otrzymał w wojnie o sukcessyę austryacką go- Croix.” Wiele listów jego pozostaje dotychczas dność marszałka Francyi (1746).—Anna Ludwik Henryk de La F., kardynał (* 1752— f 1829 w Paryżu), będąc biskupem w Nancy,

należał do Konstytuanty, gdzie przemawiał prze- Farensbach Jerzy, wojewoda wendeński, ciwko zniesieniu zakonów i za utrzymaniem katolicyzmu, jako religii państwowej. W r. 1791 wyemigrował do Trewiru, skąd następnie udał się do Wiednia. Był on na dworze wiedeńskim pełnomocnikiem hrabiego Prowancyi oraz innych członków rodziny królewskiej i pośredniczył w sprawie małżeństwa księcia d’Angoulême z córką Ludwika XVI. Po powrocie do Francyi (1814) brał udział w exhumacyi zwłok Ludwika XVI i Maryi Antoniny (17 stycznia 1815). Mianowa- go, potworzyły się po całym kraju bandy a-ny kolejno parem Francyi, ministrem stanu i ko- wanturnicze, złożone z młodej szlachty, niepo mandorem orderów królewskich, otrzymał wre- siadającej żadnej własności, z wydalonych sług szcie w r. 1828 kapelusz kardynalski. — „Gr. En- i urzędników inflanckiego Zakonu, słowem z tak

zwanych landsknechtów. F. który już w 11-m Fareham, miasto w angielskiem hrabstwie roku życia rozpoczął był ćwiczenia wojskowe Hants (Hamp), na wybrzeżu odnogi Portsmouthu; w Szwecyi, skąd wkrótce powędrował jako wojak budowa statków, fabryki płótna żaglowego i lin do Francyi, a stamtąd w r. 1566 do Wiednia, okrętowych, port; 8 000 m-ców.    And- s- z zamiarem walczenia przeciw niewiernym Tur-

Farel Wilhelm, krzewiciel reformacyi kom, mając ledwie lat 19, zaciągnął się do je-w Szwajcaryi francuskiej (* r. 1489 w Gap, dnej z takich band awanturniczych, zwerbowanej w Delfinacie—f 1565 w Neuchâtel), studyował przez krewnego jego, Klaudyusza Kursela, z któ-teologię w Paryżu, gdzie zaprzyjaźnił się z Le rą ten uderzył na Rewel, lecz odniósł pod tern

miastem ciężką porażkę. Uratowawszy się z życiem z tego pogromu, F. r. 1570 wezwany został do wzięcia udziału w poselstwie do Moskwy. W czasie, gdy ta ambasada inflancka przybyła do cara, jacyś niesforni żołdacy inflanccy opanowali kilka pogranicznych zameczków moskiewskich. Car Iwan rozgniewał się i rozkazał okować całe poselstwo inflanckie. Wszyscy ze drżeniem i nieukrywaną rozpaczą oczekiwali mąk i okrutnego stracenia, jeden tylko F. nie przestał nosić czoła wysoko. Podobało się to Iwanowi tak dalece, że polecił mu zaciągnąć chorągiew niemiecką. Zgodził się na to F.; widział bowiem w Tatarach nieprzyjaciół wspólnych. W r. 1572 podczas napadu tatarskiego, miał pod swą komendą 7 000 żołdactwa niemieckiego i przyczynił się znakomicie do zwycięstwa nad Oką, w sierpniu tegoż, 1572, roku. Wojna ta najbardziej go wsławiła. Przetrwała po dzień dzisiejszy piosnka, na cześć jego po owem zwycięstwie utworzona i powszechnie śpiewana:

niewydanych.—For.: Kirchhof er „Das Leben Wilhelm F-s” (Zurych 1831—33, 2 t.); Goguel „Histoire de Guillaume F.” (Neuchâtel 1873).

Hm],

potomek staroszlacheckiej rodziny niemieckiej (* 1551 w prowincyi Wik, majętności Nelwe—f d. 17 maja 1602). Ojciec jego, Wolmar F., był niezamożnym lennikiem krzyżacko - inflanckiego Zakonu, matka, z domu Kurselöwna (von Cur sel), odznaczała się płodnością, dała bowiem Wolmarowi aż jedenastu synów, z których Jerzy był dziewiątym. Przed ostatecznym upadkiem związkowego państwa Inflanckie-

cycl.” Lamiraulfa.

Hml.

Fèvrem d’E Staples (Faber Stapulensis) i pod jego oraz biskupa w Meaux, Briçonnet’a, wpływem został żarliwym propagatorem reformy religijnej. Zmuszony w r. 1523 uciekać z Francyi, udał się do Bazylei i odbył tam z powodzeniem dysputę publiczną o 13-u tezach reformatorskich (17 lut. 1524), ale wkrótce potem, z podniety Erazma Rotterdamczyka, został wygnany z tego miasta. Odtąd apostołował po różnych miastach i miasteczkach francusko-szwaj-carskich i zapałem swym oraz porywającą wymową osiągnął tyle, że kolejno Aigle (1528), Neuchâtel (1530) i Genewa (1535) przyjęły re-formacyę. Bawiąc w Genewie, skłonił przejeżdżającego tamtędy w 1536 Kalwina do zamieszkania w tern mieście. Wygnany w r. 1538 przez Genewczyków, którym i w sprawach świeckich chciał pospołu z Kalwinem narzucić swe rządy, osiadł w Neuchâtelu, skąd w dalszym ciągu przedsiębrał podróże missyjne na wszystkie strony. Porywczy i gwałtowny, wywoływał nieraz podczas dysput i konferencyj religijnych bójki, w których pięści jego czynny brały udział. W 69-m roku życia ożenił się, ku zgorszeniu Kalwina i innych swych przyjaciół. Więcej żołnierz niż wódz, więcej apostoł niż reformator, F. przecież bardziej niż ktokolwiek inny przyczynił się do rozkrzewienia reformacyi w Szwajcaryi francuskiej. Znaczenie jego jako myśliciela jest podrzędne. Z pism F-a, których

Und als die Tataren haben verheert Die Moschkauer und mit Feuer zerstört, Gab ihm der Moschkowiter gross Sold, Gegen Tatare er sich brauchen wollt.

Da hat er deutscher Prinz ein Heer Geführt bis an das Caspisch Meer,

Den ersten Streit fing er selbst an,

Erschoss auch stracks den ersten Mann; Die Tatare flohen all zurück,

Der Farensbach behielt den Sieg.

Później, kiedy Iwan wyprawił się jesienią z Magnusem Holsztyńskim do Estonii, kazał F-owi iść w jednym pułku z sobą. Chciał go wtedy zatrzymać wielkiemi ofiarami u siebie, ale F. za nic w świecie nie byłby walczył przeciw własnej ojczyźnie, i dla tego uciekł aż do Wiednia, na dwór cesarza Maksymiliana, skąd powołany został na służbę do Fryderyka, króla duńskiego, został jego marszałkiem dworu, wreszcie dostał od niego dożywotnie namiestnictwo wyspy Ozylii na morzu Baltyckiem. Tam doczekał się wojny Stefana Batorego z Gdańskiem. Po bitwie pod Tczewem zbuntowany Gdańsk chwytał się ostateczności. Król Fryderyk pożyczył miastu pieniędzy, za które mieszczaństwo najęło oddział konnicy niemieckiej pod wodzą F-a, Klaudyusza Ungerna i Hansa von Cölln. Po uspokojeniu tej burzy F. przyszedł do Stefana Batorego z hołdem, a że król Stefan i w przeciwniku umiał oceniać cnotę i męstwo, waleczny Jerzy tak mu przypadł do serca, że już wtedy począł go namawiać na wybuchającą wojnę moskiewską. Tymczasem wzrastał F. coraz bardziej w łaskach u króla duńskiego i rządził wszechwładnie w Ozylii. Jednakże zaciągnął się pod znaki polskie, gdy się zaczęła wojna z Iwanem Groźnym. Brał udział w wyprawie Zamoyskiego pod Wieliż z oddziałem piechoty i jazdy, i w oblężeniu Wielikich Łuk, gdzie był mimowolną przyczyną śmierci jednego z wojewodów moskiewskich. Wzięty do niewoli wojewoda, Wasyl Warka, (Heidenstein błędnie mu przypisuje nazwisko Weków), ujrzał F-a, którego znał niegdyś w Moskwie; przypuszczając, że go czekają męki, przypadł do strzemion wodza i błagał o pardon; Węgrzy myśleli, że zamierzał uciekać, i zabili go, zanim F. zdołał go uratować. F. przez Kurlandyę odprowadzał swoich żołdaków i tu po drodze, poznawszy się w zamku Doble-nie z jego właścicielką, wdową po komturze dobleńskim, Matyaszu von der Recke, Zofią, z domu Fircks, liczącą wtedy lat 37, wkrótce prosił o jej rękę, lubo była od niego aż o lat 10 starszą. Został przyjęty, atoli miesiące miodowe bohaterskiego małżonka przerwała wojaczka. W istocie pośpieszył pod Psków, w r. 1584 na czele 1 500 Walonów i Szkotów. Żołd jego miesięczny wynosił 10 000 złotych węgierskich. Stąd król Stefan wyprawił F-a pod monaster w Pieczorach, który stawił silny opór. Król na pomoc przysłał F-owi 500 Węgrów, ale i drugi szturm w dniu 14 listopada nie był szczęśliwy, pomimo cudów waleczności dzielnego dowódzcy. Po wojnie król nadał mu rozległe dobra w Inflantach, a żona przyniosła mu W wianie dobra Autz w księstwie Kurlandz-kiem. Tymczasem zakończył w Piltyniu swój nędzny żywot książę Magnus, brat króla duńskiego; stąd urósł spór między Polską i Danią o dawne biskupstwo Piltyńskie. Zanosiło się nawet na wojnę. Położenie F-a było przykre; miał on swoje zasługi, a oraz obowiązki tak względem Danii, jak względem Polski; nie mógł przeto walczyć ani przeciw Fryderykowi, ani przeciw Stefanowi. Niewyrozumiały król Fryderyk rozgniewał się o to i wyzuł go ostatecznie z wyspy Ozylii. Wynagrodził mu to następnie król Stefan, dając mu zamek Kark-lius i cały powiat Karkhuski na prawie dzie-dzicznem. Nadto mianował go prezydentem wendeńskim, którego urząd odpowiadał stopniowi wojewody. Mianował go także prefektem wojennym szlachty inflanckiej, czyli hetmanem prowincyonalnym. Miał przez to F. indygenat w Koronie i Litwie, a w kraju rodzinnym do największych magnatów należał, licząc zaledwie lat 33. Po zejściu z tego świata (w d. 12 grudnia 1586 r.) Stefana Batorego, stawał F., pomimo licznych pokus, stawianych przez stronnictwo Zborowskich, z przyjacielem swoim, kanclerzem Zamoyskim, przeciw arcyksięciu Maksymilianowi za Zygmuntem (III) Wazą. To też na sejmie z r. 1588 wynagrodził mu nowy król Polski stare i nowe zasługi konstytucyą. Potwierdził mu wieczyście nadanie Karkhusa z przyległościami. W r. 1598 na sejmie warszawskim zamianował go (pierwszym) wojewodą Wendeńskim d. 14 kwietnia, poczem zabrał ze sobą F-a do Szwecyi i zdał na niego rządy całego wojska. F. spoinie z Wejherem odniósł pod Stegeburgiem zwycięstwo, lecz nie mógł należytych odnieść korzyści, ponieważ powstrzymał go sam Zygmunt, oszczędzając swoich pod danych; druga bitwa była już niepomyślną, ponieważ jazda szwedzka Zygmunta nie chciała iść do ataku. Gdy następnie Karol Sudermań-ski wkroczył z wojskiem do Inflant, F. wystawił własnym kosztem landsknechtów i odparł nieprzyjaciela od Karkhusa; później atoli przez zdradę własnych żołnierzy utracił ten zamek, w którym wszystkie swoje dostatki był zostawił. To wszakże nie znękało bynajmniej jego dzielnego umysłu. Dawał się bezustannie we-znaki Sudermańczykowi, zwłaszcza pod Rygą, którą już w r. 1598 Szwedzi usiłowali zdobyć. Wraz z Janem Karolem Chodkiewiczem odegnał ich od murów miasta i zamku, a następnie tak ścisnął, że już nie czekał Sudermańczyk na Zygmunta Iii-go, nadciągającego z odsieczą, ale ludzi swoich wsadził na okręty i uciekał. W tymże roku stracił F. swoją małżonkę, po szczę-śliwem 18-letniem z nią pożyciu. Urodziła mu ona 4-ch synów i 2-e córki. Dwóch synów tylko przeżyło ją, i w późniejszym wieku wsławili się obaj czynami woj ennemi w Niemczech, ale nie w Polsce. Więc z ojcem ich skończyła się historya F-ów w Polsce, W r, 1601 król

G. M.

tę

IIP

[Mil

Fig. 18.

Farensbachów herb.

i:.

nadał mu jeszcze dziedzictwem liczne dobra inflanckie po tej szlachcie miejscowej, co przeszła do Szwedów i wrogom swego kraju służyła, skonfiskowane niektórym gałęziom rodu Tyzeuhauzów, Fitinghofów, Patkulów, Kriidene-rów i Rozenów. Nadał również król wojewodzie wendeńskiemu liczne grunta i domy w Lem-salu, po tych mianowicie mieszczanach, którzy przeszli do Szweda. Oryginał przywileju tego z dnia 1 grudnia 1601 r. z obozu królewskiego pod Pappendorfein przechowuje publiczna biblioteka w Petersburgu. W owym właśnie czasie F. ponownie narażał swe życie, zdobywając ze swym przyjacielem Zamoyskim obronny niegdyś Wolmar, w którym się jeszcze trzymali Szwedzi, a z początkiem roku 1602 przystąpiły wojska Polskie do oblężenia potrójnej twierdzy w Felinie, ostatniego już punktu strategicznego, zajętego jeszcze przez Szweda. Sędziwy hetman Zamoyski, świecąc dobrym przykładem, sam zsiadłszy z konia wdzierał się na mury. Po kilku zapamiętałych szturmach, w ciągu trzech miesięcy przedsiębranych, poddała się twierdza, lecz F, przy ostatnim szturmie życie postradał. Przeszyła go kula śmiertelnie 17 maja 1602 roku. Odniesiono rannego do obozu polskiego. Całkiem przytomny, słyszał stamtąd, jak twierdzę wysadzono w powietrze, a wiadomość o ostatecznem zwycięstwie zastała go jeszcze żyjącym. Zaledwie miał czas podyktować pismo do króla. W tern piśmie polecał królowi swoje dzieci osierocone i swego przyjaciela, Dawida Hilchena. Tegoż dnia zamknęli mu oczy wierni jego koledzy w 50-tyin zaledwie roku jego żywota.

Źródła: 1) „Vita illustris et magnifici herois Georgii Farensbach quam Dawid Hilchen, eidem-que stemma, litteras extremas ntque epitaphia adjecit” (Zamoscii 1609, 4-o); 2). Obszerniej omawia tenże autor działalność F-a w swej „Epistoła consolatoria ad I). Georgium Farensbach scripta a Davide Hilchen. Riga. Calend. Febr. 1599”, w której - to pracy pociesza go po stracie jego małżonki.—3) Jerzego Cyglen „Discursus de incertitudine rerum humanarum” (Ryga 1599). W przedmowie sążnistej przebiega autor całe życie walecznego F-a, poczem umieszcza życiorys jego, skreślony wierszem przez Daniela Hermana.—4). Nie mało szczegółów podaje Heidenstein w ostatnich księgach swego dzieła: „Rerum polonicarum libri XII”.—-5). Dionisius Fabricius w swojej „Livonicae hi-storiae compendiosa séries”, podaje wiadomości z ostatnich 9-ciu lat życia.—6). Nakoniec co do źródeł archiwalnych; nominacya na wojewodę w „Metr. Kor.” (księga 142, k. 18); relacye gdańskiego dyplomaty Daniela Hermana do magistratu gdańskiego; w Kurlandzkiem archiwum książęcem zbiór korrespondencyi F-a z lat 1581 — 1600, ogółem listów 46. Najciekawsze są listy Fryderyka Ii-go, króla duńskiego,

Stefana Batorego, Zygmunta Iii-go. Jana Zamoyskiego, éotarda Kettlera, Fryderyka księcia Brandenburskiego.

Farensbachów herb (Niesiecki IV f. 15), przedstawia dwa obronne mury, jeden poza drugim; w szczycie zaś hełmu pomiędzy dwoma skrzydłami, barkiem ku sobie zwróconemi w górę, połowę mężczyzny w delii z guzami i w kołpaku kończastym z chwastem. Herbu tego używał Jerzy Farensbach, dzielny wojownik, który poświęciwszy swe służby królowi Stefanowi, brał udział we wszystkich jego wyprawach.—Za trudy poniesione i koszty wyłożone o-trzymał w 1583 r. prezydenturę wendeńską, z o-kręgiem piltyńskim (Al-bertr.). W r. 1588 r. uchwałą sejmową nadany mu został na własność zamek Karkhus w Inflantach, wraz -z okręgiem do niego należącym (V. L.). W r. 1598 został pierwszym    wojewodą wendeńskim.    Zginął

przy szturmie Felina 1602 r.—Matka jego była właścicielką znacznych dóbr w Westfalii, które dzieci jego odziedziczyły („Libri Donat.” Grodu warsz. 46 f. 420). Potomstwo jego żyło jeszcze w 1701 r. (ob. Farensbach Jerzy).

Farés (szeik), poeta i literat arabski (* około 1796), chrześcianin, Syryjczyk, języka arabs. wyuczył    się    w    Kairze.    Wezwany przez    rząd

angielski na Maltę, kierował tam drukarnią dzieł w jęz. wscli. Dla tow. biblijnego przełożył na arab. N. Testament (1851). Wraz z Dugafem wydał w Paryżu Gramatykę francuską dla krajowców    Algieru.    Podróże    swoje opisał w    dziele

„Les aventures de Farjak” (1855). W 1854 powróciwszy do Anglii, napisał poemat arabski, o-fiarowany sułtanowi, za co powołany został na tłómacza.

Farewell, Farvel=„bądź zdrów”. — 1) F., przylądek, kończący południowy kraniec Gren-landyi, a raczej położoną u jej brzegów wysepkę Eggers; skalisty, podwodąemi szkerami otoczony. Wyprawa duńska, za Chrystyana IV-go, w r. 1605 tu wysłana, chciała nadać pizylądkowi nazwę od imienia króla, lecz nazwa ta nie utrzymała się. Przylądka tego nie należy uważać za jedno z przylądkiem Staten huk, położonego nieco dalej na wschód.— 2) F., przylądek, 100 m. wysoki, na północno-zachodnim krańcu południowej wyspy N. Zełan-dyi, pod 40°30' sz. pd. 172°40' dł. wd. Gr. Od niego biegnie ku wschodowi piaszczysta

marca 1770 r.

R.

S. K.

And. S.

(1868 i 1882), (1884).

ławica F. -S pi t, • 50 km. długa. — Nazwę nadał Cook, gdy stąd przy pięknej pogodzie i pomyślnym wietrze odpływał na zachód w d. 31

And. S.

Farey J a n, geolog i matematyk angielski (* w Wolburn w lirab. Bedford 1766 r.—f w Londynie 1825). Od r. 1792—1802 zarządzał wiel-kieini dobrami księcia Bedforda, później osiadł w Londynie, gdzie trudnił się miernictwem. Jednocześnie zajmował się geologią, zbadał pod względem ziemioznawczym całą Anglię, nakreślił wiele map oraz zebrał mnóstwo okazów skał i minerałów. Wyniki naukowe prac swoich, w których się zajmował także teoryą fizyczną muzyki, machinami parowemi, gwiazdami spada-jącemi, oraz niektóremi zagadnieniami z zakresu matematyki (Szereg F-a, ob. Szeregi), wyłożył w kilkudziesięciu memoryałaeh, ogłoszonych między 1804—1824 w „Philosophical Magazin”, w „Journal” Nickolsona i in. czasopismach. Zaznaczamy tu najważniejsze: „On the numération of timber” („Philos Mag.” 1804); „Six tlieo-rems containing the chief properties of all regulär Douzeavesystem of Musie” (tamże 1810); „On the connuexion bitween shooting stars and large meteors” („ Nich ols. Journal” 1813); „On a Curious Property of vulgär fractions” („Philos. Mag.” 1816) i t. d. Osobno wydał „General view of agriculture and minerais of Derbyshire” (Londyn 1811—1817 w 3-ch tomach) i był współpracownikiem Encyklopedyi Rees’a.

Farfura, Farfurka, ob. Porcelana.

Fargani (Al-Fargani, Alfraganus) Achmed Muhammed ben Kusair, zwany też Hasib, t. j. rachmistrz, astronom arabski, żyjący w końcu VlII-go i na początku IX-go stulecia po Chr.—f około 830 r. Przebywał w Fer-ganie w Turkiestanie i miał podobno udział w re-wizyi tablic astronomicznych Ptolemeusza, dokonanej z polecenia kalifa Al-Mamuna. Głownem jego dziełem jest wykład astronomii w 13-u rozdziałach, który wszakże jest tylko powtórzeniem Almagestu (ob,). W opracowaniu Hispalensisa: „Brevis compilatio continens rudimenta astronomica“ dzieło to kilkakrotnie było wydawane (Ferrara 1493, Norymberga 1537, Londyn 1652). Według tego też dzieła wydał Christmann „Chronologien et astronomica elementa” (Frankfurt 1590 i 1616). Zupełny tekst arabski z przekładem łacińskim wydał F. Goli „Elementa astronomica” (Amsterdam 1669). F. napisał też traktaty o astro-labium, o zegarach słonecznych, o nierównościach ekliptyki, ale rozprawy te zaginęły.

Farges Piotr Mar y a Ludwik, historyk francuski (* w Aurillac 1858 r.), kształcił się w szkole dyplomatycznej, po czem wstąpił do ministe-ryum spraw zagranicznych, gdzie w r. 1846 został towarzyszem naczelnika biura historycznego. Oprócz licznych memoryałów z zakresń historyi nowszych czasów po rozmaitych czasopismach, głównie zaś w „Revue historique” i w „Bulle

tin bibliografique”, wydał dwa cenne tomy o Polsce (Paryż 1888) w „Recueil des instructions données aux ambassadeurs et ministrës de France, depuis les traités de Westfalie jusqu’à la Révolution”, ogłoszonych przez ministeryum spraw zagranicznych, i „Stendhal diplomate” (1892).    *

Fargo, miasto w Stanach Zjedn. Amer. Pół., w stanie Dakoty Północnej, na granicy ze stanem Minnesoty, leży w węźle dróg żelaznych, na lewym brzegu rzeki Red River (of the North), wpadającej do jez. Winnipeg i odtąd żeglownej; ożywiony handel zbożem, zwłaszcza pszenicą obficie w okolicy uprawianą, a nadto narzędziami rolniczemi i drzewem, przeszło 10 000 m-ców.

Fargue Ludwik Hieronim, inżynier francuski (* w Verdun, dep. Mozy d. 20 maja 1827 r.). Studya specyalne ukończył w szkole dróg i mostów w Paryżu, w której też następnie mianowany został generalnym inspektorem. Pracując przy regulacyi rzeki Garonny, czynił rozmaite obserwacye nad zachowaniem się wód w rzekach, posiadających koryta sztucznie uregulowane, a spostrzeżenia swe i wyniki ogłosił w „Annales des ponts et chaussées” oraz w „Hydraulique fluviale”

E. D.

de Faria Manoel Severim, dziej opis portugalski (* 1583 r. w Lizbonie—f 1655 w Ewo-rze), doktor filozofii i kanonik. Zajmował się study ami dziejów i starożytności portugalskich i zebrał bogatą bibliotekę i muzeum ciekawych zabytków kulturalnych. Z pism jego wymieniamy tu najważniejsze: „Noticias de Portugal” (Lizbona 1655), dzieło historyczno - geograficzno-etnograficzne, obejmujące także życiorysy znakomitych Portugalczyków; „Vidas de Joào de Bar-ros, Diego de Couto e Luiz de Camoes” (Ewora 1624); „Relaçâo universal dó que succedeo em Portugal, e mais provincias dó occidente e oriente de maręo 1625 até todo setembre de 1626” (Lizbona 1626).    *

de Faria e Souza Manoel, dziejopis i poeta portugalski (* 1590 w Caravelle — f 1649 w Madrycie). Od r. 1631 — 1635 przebywał w Rzymie przy poselstwie margrabiego Castel Rodrigo, potem mieszkał stale w Madrycie. Nadzwyczaj pracowity, napisał, prawie wyłącznie po hiszpańsku, około 60 tomów dzieł historycznych, z których wydrukowano tylko 17. Naj-ważniejszem z nich jest: „Epitome da las hi-storias portuguesas” (Madryt 1628, w 2-ch częściach, Bruksella 1677 i 1730); pracę tę autor później znacznie rozszerzył, ogarnąwszy nią dzieje panowania Portugalskiego we wszystkich częściach świata, ale wydano ją dopiero po jego śmierci: „Europa portuguesa” (Lizbona 1667, w 3-ch tomach, i 1678—80, również w 3-ch t.); „Asia portuguesa” (Lizbona 1667 — 75 w 3-ch tom.); „Africa portuguesa” (1684); tom, poświęcony Ameryce portugalskiej, nie wyszedł w dru-

podstawie .materyałów, do-

wał rzecz bardzo cenną o Chinach:

napuszonym i brakiem polotu poetycz-* *

And. S.

cu-

And. S.

. przy uściu rzeki Medżerdy w zapiaszczonej lagunie el Baliira; poit, wydobywanie soli z wody morskiej (dla tego po arabsku Ghar el Malah t. j. żupa solna).— Zbudowane w pobliżu ruin dawnej Utyki, na miejscu fenickiej osady Ruscinona, przez deja L sta Murada, który tu w r. 1640 przystań wojenną dla statków urządził.

Farina Giovanni Maria, przemysłowiec włoski (* w Grana w prowincyi Novara 1686 —

ku. Prócz ‘tego na starczonyeh mu przez P. A. Semmedo, opraco-

„Imperio

de China; cultura evangelica en el” (Madryt 1642 r.); przetłómaczył i uzupełnił ważne dzieło lir. Bareellosa „Nobilitorio”, i napisał kom-mentarz do Luzyad Kamoensa (Madryt 1639, w 3-cli tomach), przez który ściągnął na się prześladowanie św. Officyum. F. uprawiał także poezyę, a większa część jego utworów poetycznych wyszła w dwóch zbiorach: „Noches claras” (Madryt 1624—26, w 2-cli tom.) i „Puentę de Aganipe” (Madryt 1644—46). Mieści się w nich około 200 sonetów w języku portugalskim, inne wiersze—w kastylskim; odznaczają się one bogactwem wyrażeń, lecz grzeszą stylem nego.

Faribault, miasto w Stanach Zjednocz. Amer. Półn., w stanie Minnesota, 70 km. na południe od stolicy stanu, m. S-t Paul; jest głównem miastem hrabstwa Rice, ma seminaryum duchowne, instytut głuchoniemych i ociemniałych, 6 500 m-ców.

Farid (Ibn-ul F.) Abu Hafz O mar ibn Ali, poeta arabski (* 1181 r. w Kairze—f 1234), jest autorem Dywanu, który mu zjednał sławę pierwszego mistyka muzułmańskiego. Dywan ten (tak się po persku zowie zbiór poezyj jednego autora, mianowicie zaś ułożonych alfabetycznie według końcowych głosek), z kommenta-rzami i wstępem francuskim wydał abbé Berges (Paryż 1855), a Hammer Purgstall przełożył z niego kassydę „Tóijet” p. t. „Das arabische Hohe Lied der Liebe” (Wiedeń 1854), inną kas-sydę wydał Wallin (Helsingfors 1850).    *

Faridpur, L F. okrąg w Indostańskiej prowincyi Bengalu, dywizyi Dacca, w delcie Gangesu, powodującego częste powodzie; bardzo żyzny i gęsto zaludniony, produkuje głównie ryż, trzcinę krową, bawełnę, indygo i nasiona oleiste; 5 870 kin. □ powierzchni, 1 650 000 m-ców, z których ⁵⁸7o wyznaje religię bramińską (na północy) zaś 41 °/o islam (na południu); prócz tego są tu katolicy, pochodzący od pierwszych osadników poitugalskich i kobiet tutejszych. — Najbardziej handlową osadą jest Goalanda, położona przy zbiegu Bramaputry i Gangesu; stolicą zaś jest 2). F. na prawym brzegu Gangesu, 10 000 m-ców, w połowie braminów i mahometan.

Fariglioni, ob. F ar agi i o ni.'

Farina, miasto w Tunisie

And. S.

f w Kolonii 1766). Około r. 1708, jak wieść niesie, przybył on z trzema młodszymi braćmi, Janem-Chrzcicielem, Karolem Hieronimem i Julianem, do zamieszkałego dawniej w Kolonii, krewnego swego, Jana Pawła Femitiis, z Dorno d’Ossola, który tam obok handlu korzennego trudnił się wyrabianiem wonnej essencyi, zwanej dzisiaj wodą kolońską. Według podania, Fe minis dostał był przepis na to paclmidło od przejeżdżającego przez Domo d’Ossola pewnego mnicha wschodniego. Od Féminisa, który przepis ten długo utrzymywał w największej tajemnicy, otrzymali go wreszcie bracia Farynowie, i dwaj z nich, Jan Marya i Jan Chrzciciel, zawiązali z sobą spółkę w Kolonii, a Karol Hieronim i Julian udali się do Dusseldorfu, skąd wszakże niezadługo do Kolonii wrócili, gdzie wszyscy wraz w połowie w. XVIII wyrabiali sławną essencyę, zwaną Ac qua de regina, eau admirable, eau médicinale. Jan Marya F. umarł bezdzietnie; młodsi zaś jego bracia zostawili wielu męskich potomków, którzy wszyscy wyrabiali wodę kolońską, a z których bardzo wielu przybierało imię swojego przodka, Jana-Maryi. Ten-to szczegół, oraz cessye prawa własności, czynione przez F-ów na rzecz osób zupełnie obcych, wyjaśniają, dla czego tyle fabryk wody kolońskiej może dzisiaj używać firmy Jana Maryi Faryny.    —

Farina Salvator (*w Sorso pod Sassari, na wyspie Sardynii r. 1846); jest to wyjątkowy powieściopisorz włoski, któremu, przed słynnym dziś d’Annunzio, udało się stworzyć dla siebie publiczność, pozyskać czytelników w kraju, w którym nie czytają, a przynajmniej w którym literatura w ścisłem się jedynie kole zamyka; pierwszy po Bersezio, który zdobył niejaki rozgłos poza granicami swojej ojczyzny. Powodzenie to zawdzięcza on specyalnemu rodzajowi swego talentu, który najlepiej daje się scharakteryzować angielskim wyrazem humour, w rodzaju Dickensowskim. Nazwano go też włoskim Dickensem, na co nie zupełnie zgodzić się można, słusznie mu jednak, jako humoryście, przyznać należy duchowe z tym pisarzem powinowactwo. Ma on wszakże zalety osobiste, jak np. dar filuternej obserwacyi oraz sztukę skupiania dokoła jednej osoby tysiąca drobnych faktów, które, jak kreski rylca sztycharskiego, składają się na wytworzenie najprawdziwszego typu. Typem takim jest jego „Signor Io” (Pan Ja) wyborny portret samoluba, który bawi nas dobroduszną swą naiwnością i nie wydaje się nawet złym człowiekiem, a przez to właśnie jest tern okrutniejszy. „Signor Io” to prawdziwe arcydzieło F-y. Również zajmującym jest „Don Chisciotino” (Donkiszocik) (1889), którego już sam tytuł domyślać się pozwala treści. Jest to, jak Mister P ick wiek Dickensa, rodzaj waryacyi na temat Cerwantesowski; autor jednak W tem studyum, pełnem zalet niepospolitych,

szy, najlepsze dzieło F-a, z r. 1603. W Belwederze wiedeńskim znajduje się N. P. Mary a ze zwłokami .Chrystusa i Ofiara pogańska; w galeryi Berlińskiej S t a w i e n i e Dzieciątka Jezus w Świątyni. Piszą, że F. dużo malował dla Eskuryalu, a pozostawił wiele też rysunków i sztychów: Luwr Paryski posiada 85 jego rysunków,

Farinelli Karol (* 24 czerwca 1705 w Nea-f 15 lipca 1782 w Bolonii), słynny

czył.

Faringdon, Farringdon, miasto w angiel-skiem hrabstwie Berks, w pobliżu prawego brzegu Tamizy i granicy hrabstwa Wilts, — niegdyś rezydencya królów Saksońskich; uprawa chmielu, hodowla nierogacizny (słynne szynki); 5 500 m-c ów.

zawinił trochę brakiem ścisłości logicznej. Z innych celniejszych powieści jego wymienimy: „Amore bendato” (1875), w której dowiódł, jak po mistrzowsku umie analizować uczucia najdelikatniejsze; „Capelli biondi” (1876) próba rodzaju realistycznego; „Oro nascosto” (1878), wymierzona przeciw tezom filozofii materyali-stycznej; „II Tesoro di Donnina” (1877), uwieńczona największem powodzeniem; „Amore ha cent’occhi” (1883), studyum nad obyczajami sar-dyńskiemi, bardzo zajmujące i, zdaje się, równie prawdziwe, jak i najbardziej „veristowskie” powieści włoskie; „II mio figlio” (1879 — 81) monografia rodziny, szeregi obrazków z życia domowego; „Caporal Silvestro” (1884), gdzie obserwacya łączy się z rodzajem fantastycznym, dość oryginalnym i na wskroś psychologicznym. Zasługują poza tern na wspomnienie powieści i nowelle następujące: „Dalia spuma del mare” (1876); „Frutti prohibiti” „Raconti e scene”; „II marito di Laurina”; „Intermezzo e la pagina nera”; „Fra le corde d’un contra-basso”; „II romanzo di un vedovo” (1874); „Un segreto” (1869); „Fiamma vagabonda” (1872) i „Per la vita e per la morte” (1892). F. należy do rzędu tych powieściopisarzy, którzy o styl najmniej się troszczą, dbając tylko o jasność i pewną malowniczość. Pod tym względem, jak prawie pod wszystkiemi innemi, różni się on od nowej szkoły, od veristôw, czyli naturalistów, jak ich zwą poza Alpami, oraz od tak zwanych protagonistów sztuki arystokratycznej, między którymi pierwsze miejsce trzyma d’Annunzio.—To zaniedbanie stylu i zbytnia skłonność do sentymentalizmu, są główne-mi wadami Salwatora Fariny, a dałoby się wytknąć i kilka innych, lecz kto napisał taką powieść, jak „Signor Io”, ten stanął wyżej ponad wszelkie zarzuty.— Porów.: G. Boglietti „Scrit-tori Italiani contemporanei: Salvatore Farina” (Fiorencya 1884 r.); Marc Monnier „Un Humoriste italien” (w „Revue des deux mondes” 1884); „Contemporary Review” 1885 t. 1; po niemiecku Paweł Heyse i w in. Powieści jego są tłómaczone prawie na wszystkie języki nowożytne.

Farinato, lub F a r i n a t i Paweł, malarz włoski (* 1524 w Weronie — f 1606 tamże), uczeń Antoniego Badila, współczesny z Pawłem Veronese, artysta bardzo płodny, o żywej wyobraźni; dzieła jego odznaczają się życiem peł-nem ruchu i polotności, ale grzeszą rysunkiem niepoprawnym i wymuszonością. Malował najwięcej dla Werony, gdzie się dotychczas zachowały niektóre jego prace: w Muzeum miejskiem (między innemi: Bitwa Werończykó w z ces. Fryderykiem Rudobrody m); w katedrze (Ś w. M a r c i n); w kościołach San Nazzaro i San Giovanni in Fonte (wielkie freski, Chrzest Pana Jezusa); i w kościele św. Jerzego Nakarmienie cudowne rzępolił

śpiewak (kastrat). Właściwie nazywał się Brosch i Karol, występował jednak i wsławił się w całej Europie pod nazwiskiem Pari ne 11 i. Kształcił się w szkole Porpory, znakomitego kompozytora i mistrza śpiewu. Występował na wszystkich pierwszorzędnych scenach włoskich, francuskich, niemieckich, najdłużej wszakże gości! w Madrycie, na dworze Filipa V-go, a następnie Ferdynanda VI-go, którego był ulubieńcem i powiernikiem, tak dalece nawet, że ogromny wpływ wywierał na sprawy państwa. Zebrawszy wielki majątek, F. wrócił do Bolonii 1761    r., gdzie

wybudował sobie pałac iście królewski, i syt sławy, zaszczytów oraz dostatków, życie zakoń-

A. Pol.

And. S.

Farini Ludwik Karol, mąż stanu włoski (* r. 1814 w Russi pod Raweną—f 1866 w Nervi pod Genuą), studyował medycynę w Bolonii, poczem praktykował jako lekarz w rozmaitych miejscowościach Romanii. Niepokojony przez po-licyę papieską, która podejrzewała go o należenie do tajnych związków, opuścił w r. 1844 kraj ojczysty i zredagował we Francyi Manifest ludności Państwa Kościelnego do książąt i narodów Europy (1845), w którym, nie występując w zasadzie przeciwko władzy świeckiej papieża, domagał się energicznie reform. Po ogłoszeniu przez Piusa IX-go amnestyi, wrócił do kraju (1847) i podczas krótkiego okresu rządów konstytucyjnych był kolejno podsekretarzem stanu w papieskiem mini-steryum spraw wewnętrznych, deputowanym oraz prezesem rady zdrowia. Aczkolwiek z rewolucyą, która w listopadzie 1848 wywiesiła sztandar Rzeczypospolitej Rzymskiej, nic wspólnego nie miał, tryumfująca po zajęciu Rzymu przez Francuzów reakcya pozbawiła go urzędu. Obawiając się dalszych prześladowań, schronił się do Turynu, gdzie, przyjąwszy obywatelstwo piemon-ckie, poświęcił się dziennikarstwu. Wydawał pisemko satyryczne „La Frusta” oraz był głównym współpracownikiem dziennika „Risorgimento”, organu Cavoura. Jednocześnie opracował czterotomowe dzieło: „Storia del Stato Ro-

Hml.

odrzucał dotychczas stale.

And. S.

mano dali’ anno 1814 al 1850” (Florencya 1851), które Gladstone przełożył zaraz na język angielski. Krótką przerwę w działalności publicystycznej F-go spowodowało zamianowanie go ministrem oświaty (20 paźdz. 1851). Wystąpiwszy z gabinetu w maju 1852, redagował dziennik „II Parlamento”, a następnie założył „II Piemonte” (1854), w którym gorliwie i wytrwale bronił polityki Cavoura. W owym też czasie ogłosił, jako dalszy ciąg dzieła Botty, „Storia d’Italia dali’ anno 1814 al 1850” (Medyolan 2 t.). Posłany na początku wojny 1859 w charakterze komissarza królewskiego do Modeny, oddał sprawie politycznego zjednoczenia Włoch niepożyte zasługi. Gdy do Modeny nadeszła wiadomość o niepomyślnych warunkach pokoju w Villafranca (11 lipca), F. wyszedł na balkon książęcego pałacu i oznajmił zgromadzonemu ludowi, że pozostanie na swem stanowisku, chociażby miał być odwołanym przez rząd francuski. Niezwłocznie, śród ogólnego entuzyazmu, zarządził tak energiczne środki, iż stronnicy wygnanego księcia, który już śpieszył był z powrotem do swej stolicy, wstrzymali się od wszelkiej de-monstracyi. Obwołany w Modenie, a niebawem w Parmie, dyktatorem, F. zwoływał zgromadzenia narodowe, które uchwaliły kolejno zjednoczenie tych prowincyj z królestwem Wikto-ra-Emmanuela (21 sierpnia i 12 września). W wykonaniu tej uchwały zaprowadził tam wszystkie prawa piemonckie, stworzył milicyę miejską, zorganizował kilka pułków i zawarł wspólnictwo broni (1 i g ę) z Romańczykaini i Toskańczykami. Kiedy wysłannik Napoleona Iii-go, hr. Reiset, nalegał na przywrócenie władzy książąt, F. zbył go żartami o dyplomacyi i zapewnieniami o najlepszych zamiarach zwycięzcy z pod Magenty i Solferino. D. 8 listopada zgromadzenie narodowe w Bolonii przelało również najwyższą władzę w Roinanii na dyktatora Modeny i Parmy. Z tych trzech prowincyj F. utworzył jedną, Emilię. Zatarg jego z Garibaldim, który, mając dowództwo nad siłami zbrojnemi ligi, chciał koniecznie najechać Marchie, pozostałe przy papieżu, zakończył się dymissyą upartego generała. W planach F-go było zlanie Emilii z Toskanią; wszelako Ricasoli uważał za właściwsze nie sprzęgać losów tych dwu prowincyj przed ich ostatecznem przyłączeniem. Wreszcie, po długich rokowaniach z gabinetem Tuileryów, Ca-vour, przyszedłszy ponownie do władzy (20 stycznia 1860), zarządził we Włoszech środkowych plebiscyt, którego wynik F. 18 marca zawiózł tryumfalnie do Turynu. Złożywszy dyktaturę, został ministrem spraw wewnętrznych i w tym charakterze jeździł w sierpniu tego roku wraz z generałem Cialdinim powitać bawiącego w Chambéry Napoleona Iii-go. Sprawozdanie jego z tej wizyty skłoniło Cavoura do podjęcia wyprawy do legacyj papieskich i Um-bryi (11 września). W listopadzie F. oddał swą

tekę Minghettemu, sam zaś wyjechał jako namiestnik królewski do Neapalu, ale już po dwóch miesiącach podał się do dymissyi. Po ustąpieniu Ratazzego objął przewodnictwo gabinetu (8 grudnia 1862) i starał się prowadzić politykę ściśle w duchu Cavoura. Atoli wskutek przepracowania nabawił się w marcu 1863 choroby nerwowej, która wkrótce przeszła w pomieszanie zmysłów. Jedna „idée fixe” owładnęła nim całkowicie: oto wyobraził sobie, że Napoleon wydał wojnę Rossyi, ażeby wyzwolić Polskę; że obowiązkiem Włoch go popierać i że król i książęta odjechali już z armią—chciał więc z nimi się połączyć. Nieszczęśliwca odwieziono do zakładu w Noralesca pod Suzą: mniemał tam, że znajduje się w Rossyi. Parlament uchwalił mu dotacyę w kwocie 200 000 lirów i 25 000 rocznej pensyi. Umarł po trzech latach choroby. Rawenna wniosła mu w r. 1878 pomnik.

Farini Dominik, polityk włoski, syn poprzedzającego (* 2 lipca 1834 w Montescudo w Romami), kształcił się w turyńskiej akademii wojskowej, z której wyszedł w stopniu podporucznika inżynieryi (1855). Jako kapitan brał udział w wojnie 1859, a podczas kampanii 1866 r. był szefem sztabu generała Cosenz. Członek parlamentu od r. 1864, został w marcu 1878 prezydentem izby deputowanych, na którem-to stanowisku, dzięki swej intelligencyi i bezstronności, zjednał sobie ogólny szacunek. W r. 1886 wszedł do senatu, gdzie wkrótce zajął również fotel prezydyalny (1887). Czynioną sobie niejednokrotnie propozycyę wstąpienia do gabinetu

Hml.

Farisan, F ars an, grupa wysp na morzu Czerwonem, przy brzegu Arabii, w prowincyi Jemen, wprost miasta portowego Dżizan; największe z nich Kebir i Segir; znajdują się tu niezłe przystanie i gaje palmy daktylowej; połów korali, pereł i żółwi; mniejsze wysepki skaliste i niemal roślinności pozbawione.

Farley James Lewis, publicysta i ekonomista angielski (* 1823 r. w Dublinie); po wojnie krymskiej był buchhalterem w Banku Ottomań-skim w Beyrucie, w 1860 został buchhalterem generalnym banku państwowego w Konstantynopolu, a w 1870 konsulem tureckim w Brystolu. Jako pisarz starał się dać społeczeństwu europejskiemu obraz dokładny stosunków socyalnych, cywilizacyjnych, szczególniej zaś handlowych i gospodarskich, panujących w Turcyi, długo wierząc w jej odrodzenie, tak moralne, jak i ekonomiczne. Dopiero później, głównie zaś po wojnie rossyjsko- tureckiej, zaczął mówić o jej upadku, a pióro swe poświęcił młodej Bulgaryi. Do tego się odnoszą dzieła jego ostatnie: „Décliné of Turkey”; „Egypt, Cyprus and Asiatic Turkey” i „New Bułgaria.” Z dawniejszych pism jego wymieniamy: „Twoo years’tra-vel in Syria” (Londyn 1858); „The resources of Turkey” (1866); i najważniejsze „Turkey, its

Farmaceuta — Farmakodynamika.

Ol

B.

Dr J. P.

Farmaceutyczna szkoła w Warszawie, ob.

Polska—Szkoły.

Farmacya (gr. 7] <pa pp.axsla), nauka i sztuka umiejętnego przyrządzania leków, zgodnie z przepisem lekarza, podług zasad i sposobów ogólnie naukowych, ściśle z góry określonych, i z u-wzglę dnieniem obowiązującej w danym kraju farmakopei (ob.); zajmują się tein farmaceuci (ob), wszystkim zaś innym osobom wykonawstwo F-i jest prawnie wzbronione. — F., jako całość, jest za nadto złożona, żeby się tu wdać było można w jej streszczenie ograniczając się zatem do powyżej danego jej określenia, wskazać możemy tylko kilkanaście dzieł, zawierających szczegółowe o niej wiadomości; mianowicie: J. Celiński „F. czyli nauka doskonałego przygotowania lekarstw” (Warszawa 1811, 2 tomy), Fischer J. W. „F. praktyczna i t. d., przez Wincentego Wojniewicz a... na polski język przełożona” (Warszawa i Wilno 1811; wyd. II Wilno 1818); S. Fabian „Farmacya i t. d.” (Warszawa 1835 — 44, wyd. II tamże 1852—58,

mże 1891; 2 tomy); E. Du-pharmacie” (tamże 1891; 2

Dr j. p.

rise, progress and present condition” (1866) oraz „Modern Turkey” (1872).

Farmaceuta (z greckiego <papp.axsó<;). Nazwa ta służy każdemu, zajmującemu się przyrządzaniem leków podług prawideł nauki, począwszy od ucznia aptekarskiego, a skończywszy na magistrze farmacyi; właściciele zaś aptek, niebędący sami aptekarzami zawodowo wykształconymi, F-mi nie są i zarząd ich aptek musi bezwarunkowo znajdować się w rękach F-ów, posiadających odpowiednie ku temu upoważnienie naukowe. F-i stanowią stan odrębny, obdarzony przywilejami niektóremi, podlegający w wykonywaniu swych czynności nadzorowi państwowemu. Ze względu na ważność ich powołania, wszędzie, w Europie przynajmniej, wymagane bywa od F-ów pewne wykształcenie ogólne, oraz zawodowe, opierające się na naukach przyrodniczych, farmacyi i farmako-gnozyi (ob.). Po ukończeniu przez prawo przepisanej liczby klas szkoły średniej, przyszły F. wstępuje do apteki jako uczeń i zapoznaje się, głównie praktycznie, ze swojem powołaniem, następnie uczęszcza na wykłady, bądź do szkół farmaceutycznych odrębnych, bądź też do uniwersytetu, poczem obowiązany jest do złożenia egzaminów przepisanych. W zamian za to państwo przyznaje mu wyłączne prawo przyrządzania i sprzedawania lekarstw, oraz broni go przed konkurencyą przez ograniczanie liczby aptek, stosując się przytem do gęstości zaludnienia danej miejscowości, nadto ustanawia cenniki leków, zapewniające mu pewny i względnie wysoki zarobek. — A. Philippe „Histoire des apothicaires chez les principaux peuples du monde” (Paryż 1853; tłómacz. niemiec. Jena, 1859). — Por. Aptekarz.

3 tomy; wspołwydawcą był T. H e i u r i c h); T. L e s i ń s k i „Notatki z kursu F-i, zebrane przez uczniów szkoły Farmaceutycznej w r. 1854—5 w Warszawie” (Kurs litograf, str. 1376 i XVI); A. Duflos „Farmacya i t. d.” (Warszawa 1871—1873; tłom. A. Fabian i P. Piasecki, z wyd. V-go niem., 3 tomy); Soubeiran „Traité de pharmacie” (Paryż 1885—87; wyd. IX-e, 2 tomy); Jam mes „Manuel des étudiants de pharmacie” puy „Cours tomy); A. Audouard „Nouveaux éléments de pharm.” (tamże 1892; wyd. IV-e); Dorvault „L’ officine ou répertoire général de pharm, pratique” (tamże, 1898, wyd. XIV). — Mohr „Lehrbuch der pharmazeutischen Technik” (Brunswik 1866, wyd. III); Beckurts u. Hirsch „Handbuch der praktischen Pharm.” (Sztuttgard 1886; 2 tomy); Geissler u. Möller „Real-encyklopädie der gesammten Ph.” (Wiedeii 1886—91; 10 tomów); Hager „Handbuch der pharmazeutischen Praxis” (Berlin 1891, wyd. VIIl-e, 3 tomy); Brestowski „Handwörterbuch der Ph.” (Wiedeń 1892 i lata nast.); H o 1 f e r t, Thoms i inni „Schule der Pharm.” (Berlin 1898, wyd. Il-e, 2 tomy); E. Schmidt „Ausführliches Lehrbuch der pharmaceutischen Chemie” (Brunszwik 1898, wyd. V-e); G. Hell „Pharmaceutisch - technisches Manuale” (Opawa 1898, wyd. IV-e); Parrish „Treatise on Phar-macy” (Filadelfia 1884, wyd. V-e); Proctor „Lectures on practical Pharmacy” (Londyn 1892; wyd. 111-e); Th. Bayley „A pocket book for Pharmacists” (tamże 1898).—G. F rances che 1-li e L. E. Bozzo „L’esercizio delle farmacie” (Varese 1892); Del Bo „Manuale del farma-cista pratico” (Medyolan 1894); „Enciclopedia farmaceutica” (Rzym 1895). — Dzieje farmacyi opisali: J. Sawiczewski „Historya farmacyi” (Roczn. Tow. nauk. krakows. T. X 1825, str. 272—318); E. S. Śwież awski i K. Wenda „Materyały do dziejów farmacyi w Polsce” (Warszawa 1882—83); Frederking „Grundzüge der Geschichte der Pharm.” (Getynga 1874); F. Ker not „Storia della farmacia e dei farmacisti etc.” (Neapol 1871); J. Berendes „Die Pharmazie bei den alten Kulturvölkern” (Halla 1891, 2 tomy) i tenże „Geschichte der Pharm.” (Lipsk 1898, dzieło mające się składać z 10-ciu zeszytów, zaczęło wychodzić). — O postępie i rozwoju F-i spółczesnej wiadomości znaleźć można w wydawnictwach: „Jahresberichte der Pharmacie” (Getynga); „Yearbook of Pharmacy” (Londyn) i „Proce-dings of the American Pharmaceutical Association”. — Sprawy bieżące F-i opracowują liczne wydawnictwa peryodyczne w Europie i Ameryce; u nas „Wiadomości farmaceutyczne”, wychodzące w Warszawie, czynią to od r. 1877.— Por. Aptekarstwo.

Farmakodynamika (z gr. to <pàpp.i%ov = i e k

Dr J. P.

Dr J. P.

Por. Farmakologia. Farmakokatagrafologia (z gr. tó <p*pp.axov — lek i xaxaqpoofü) — za p isuj ę), zwykłej Kata-grafologią albo Recepturą zwana, jest nauką o prawidło wem i umiej ętnem przepisywaniu leków; wskazuje, jak przepis lekarski dla aptekarza powinien być ułożony, jakie rozporządzenia i w jaki sposób w nim wyrazić należy; następnie uczy, w jakiej postaci i w jakich ilościach dany lek zapisywać trzeba, zwra-

i 7] Sôvotfxtç = siła, moc), nauka o działaniu leków na ustrój ludzki, albo zwierzęcy. Ściśle rzeczy biorąc, F. jest właściwie częścią farmakologii (ob.), obecnie jednak zwykle za tożsamą z nią uważaną bywa.

Farmakognozya (z grec, to cpśpp.ax,ov = lek i 7]    = rozpoznanie), lekoznawstwo. Daw

niej F. była częścią farmakologii (ob.), obecnie jednak stanowi naukę odrębną, zajmującą się materyałami surowemi, służącemi do przyrządzania lekarstw; wchodzi zatem w dziedzinę botaniki i mineralogii, dotyka zlekka zoologii, a w czasach nowszych coraz bliżej spotyka się z chemią i stanowi jedną z głównych podstaw farmacyi (ob,); ona bowiem uczy farmaceutę odróżniania i rozpoznawania najrozmaitszych ciał leczniczych, oraz daje mu wskazówki, po których poznawać można ich dobroć i wartość, jest zatem, ściśle biorąc, niczem więcej, jeno towaroznawstwem aptecznem, opartem na nauce; część jej czysto opisowa nazywana także bywa niekiedy fizyografią leków. Znajomość dokładna F-i jest dla aptekarza niezbędną, a także konieczną dla lekarzy urzędujących, mających czuwać nad porządkiem w aptekach i składach aptecznych.—Chociaż już lekarze i przyrodnicy starożytni i średniowieczni zbadali i opisali wiele roślin, oraz innych rzeczy, używanych jako leki, to jednakże dopiero w wieku XVI może być właściwie mowa o F-i, Pierwszym jej znanym przedstawicielem był B o n a fe d e w Padwie, który ją w r. 1533 jako odrębną naukę wykładać zaczął; wkrótce po nim, bo już w r. 1540 Valerius Cordus (ob.) uczynił to samo w Wittemberdze, a około r. 1560 Portugalczyk Garcia de Orta (Garcias ab Horto) wzbogacił ją znacznie przez opisanie roślin lekarskich indyjskich. W drugiej połowie wieku XVI-go, pod wpływem Paracelsa (ob.), a raczej uczniów jego, mineralogia coraz więcej wkraczać zaczęła do F-i, a za nią podążyła chemia, tak przeważne dziś w niej stanowisko zajmująca. —Stan F-i ku końcowi wieku XVIII-go bardzo dokładnie poznać można z dzieła Murray a „Apparatus medicaminum” (Getynga 1766—1794, 6 tomów). Ojcem F-i nowożytnej jest aptekarz francuski, Guibourt, który ją ostatecznie oddzielił zupełnie od farmakologii i w r. 1820 wydał o niej dzieło, dotąd na wzór służyć mogące, p. n. „Histoire naturelle des drogues simples” (wyd. VII Paryż 1876, 4 tomy), obok niego stoi Planchon z dziełem „Traité pratique de la détermination des drogues simples” (tamże 1875). Z najnowszych wydawnictw francuskich zaliczyć tu można: L. Trab u t „Précis de botanique médicale” (Paryż 1898; wyd. II) i G. Plancii on et E. Cotti n „Les drogues simples d’origine végétale” (Paryż 1895—97).—-Niemcy także bardzo przyczynili się do rozwoju i postępu F-i; z nowszych dzieł ich o tym przedmiocie wymienić należy; Berg „Pharmazeutische

Waarenkunde” (Berlin 1878, wyd. V), tegoż „Anatomischer Atlas zur pharm. Waarenk.” (tamże 1869); Flückiger u. Thier s ch „Grundlagen der Pharmakognosie” (Berlin 1885, wyd. II), Wigand „Lehrbuch der Pharmakog.” (tamże 1887, wyd. IV), A. Meyer „Wissenschaftliche Drogenkunde” (tamże 1891—92), J. Möller „Pharmakognostischer Atlas. Mikroskop. Darstellung und Beschreibung der in Pulverform gebräuchlichen Drogen” (tamże 1892, tablic 110); tenże już przedtem wydał „Lehrbuch der Phar-makogn.” (Wiedeń 1889), Flückiger „Grundriss d. Pharmakog.” (Berlin 1894); Berg u. Schmidt „Atlas der officinellen Pflanzen” (Lipsk 1898; wyd. II); C. Stephan „Pharmakogno-stische Tabelle” (Berlin 1898, wyd. III), P. Janzen „Waarenprüfungsbuch für Apotheker” (tamże 1898) i Tschirch u. Oesterle „Atlas der Pharmakog.” (Lipsk 1898).—W Anglii, gdzie ścisły przedział pomiędzy F-ą a farmakologią dotąd nie istnieje, pisali o przedmiocie tym między innymi: Flückiger and Han bur y „Phar-macographia etc.” (Londyn 1879, wyd. II) i Pereira „Elements of materia medica etc” (Londyn 1841; wyd. nowe, staraniem Bentley a iRodwooda, tamże 1874). Hollandya szczyci się dziełem Oudemansa „Handleiding tot de pharmacognosie” (Amsterdam 1880).—Na naszą literaturę farmakognostyczną składają się: J. Kr z. Ebermeier „Wykład lekarstw pojedyń-czych, przerobionych i złożonych, z opisaniem sposobów, któremi ich czystość, dobroć, prawdziwe i fałszywe charaktery rozeznać, tudzież ozem fałszowane i zastępowane bywają, oznaczyć możną” (Wilno 1820; tłom. z niem. L. E. Poluszyński); T. Heinrich „Zbiór treściwy sposobów dochodzenia dobroci lekarstw i t. d.” (Warszawa 1842), M. D. Wąsowicz „Farmakognozya, podręcznik dla lekarzy powiatowych, aptekarzy i słuchaczy nauk farmaceutycznych” (Lwów 1844); T. Le si ńs ki „Notatki z kursu F-i wyłożonego w szkole farmaceutycznej w Warszawie w r. 1855—6” (Litogr. w 4-ce, str. 1225); J. Trapp „Farmakognozya” (Warszawa 1869— 71; 2 tomy), nakoniec M. D. Wąsowicz „O rozwoju i obecnym stanie Farmakogn.” (Lwów 1879) i tegoż „Farmakog. Podręcznik—ze szczegól-nem uwzględnieniem lekospisów niemieckiego rakuskiego i rossyjskiego” (tamże 1884).—Niektóre Farmakopeje (ob.), oraz objaśnienia do nich, zawierają także nieraz wiadomości z F-i

ryż 1895, wyd. V-e).

Farmakolog, badacz zajmujący się wykrywaniem działania i skutku leków.

cając zarazem uwagę na to, które leki wzajemnie się wykluczają, a zatem razem przepisywane być nie mogą; dalej obznajamia z wagami i miarami, do oznaczania ilości leków słu-żącemi; i określa wielkość dawki każdorazowej; nakoniec objaśnia rozmaite postaci leków złożonych, zadawanych do wewnątrz, albo też stosowanych zewnętrznie, zalecając przytem najodpowiedniejsze sposoby przyrządzania ich, nie wkraczając jednak przytem w dziedzinę farma c y i (ob.). Pierwotnie F. była częścią farmakologii (ob.), obecnie jednak stanowi naukę odrębną; dawniej znaczenie jej było o wiele większe, niż dziś, gdy wskutek postępów chemii uproszczono przysposabianie lekarstw; obecnie też już bardzo rzadko tylko spotkać się można z receptą, nad której napisaniem lekarz musiałby sobie głowę łamać, aptekarz zaś pocić się nad jej wykonaniem. U nas pisali o F-i: J. B. -1. Freyer „Formulare czyli nauka o sztucznem przepisywaniu lekarstw” (Warszawa 1816; wyd. Il-e tamże 1829); F. K. Skobel „Wykład farmakomorfiki i katagrafo-logii” (Kraków 1851) i A. Kryszka ^Recep-tura czyli nauka pisania recept i przyrządzania podług nich lekarstw” (Warszawa 1863). — Z najnowszej literatury obcej, pomijając dawniejszą, wymieniamy: Duj ardin-Beaumetz „L’art de formuler” (Paryż 1894); E. Gaucher „Formulaire des médications nouvelles” (tamże 1895); Bo cquil Ion-Limousin „Formulaire des médicaments nouveaux” (tamże 1897); R. Böhm „Lehrbuch der allgemeinen u. spe-ciellen Arzneiverordnungslelire” (Jena 1891, wyd. Il-e); R. Robert „Compendium der Arzneiverordnungslehre” (Sztutgard 1891, wyd.

Il-e); 0. Liebreich u. A. Langgaart „Compendium der Arzneiverordnung” (tamże 1895, wyd. IV-e); Ziemssen „Klinisches Recepttaschenbuch. Eine Anleitung zur Ordination der wichtigsten Arzneimittel” (Lipsk 1895, wyd. Vl-e); A. Ewald „Handbuch der allgemeinen u. speciellen Arzneiverordnungslehre” (Berlin 1897, wyd. XUI-e); H. Beasley „The Book of Prescriptions etc.” (Londyn 1891, wyd. Vll-e); nakoniec o F-i weterynaryjnej w ostatnich czasach pisali: L. H o f f m a n n „Thierärztliche Arzneiverordnungslehre” (Berlin 1891, wyd. V-e) i A. Boueliardat et G. Deso ubr y „Nouveau formulaire vétérinaire” (Pa-

Dr J. P.

Farmakologia (gr. Pharmakologia, łać. Materia medica). Pierwotnie, zgodnie ze znaczeniem dosłownem nazwy swej, F. obejmowała całą naukę o lekach, o ich pochodzeniu, istocie, postaciach, przetworach, właściwościach, sposobie stosowania i działania, ogarniała zatem farmakognozyę, farmakoinorfikę, dozologię, katagrafo-logię, farmakodynamikę, balneologię i toksykologię, a wkraczała nieraz w dziedzinę chemii, farmacyi i terapii (ob. te wyrazy) oraz nauk przyrodniczych wogóle. • Obecnie zakres jej zacieśniono znacznie; dawniejsze jej części składowe oddzieliły się od niej, jako nauki odrębne i do pewnego stopnia samodzielne, tak, że dziś F. stała się nieomal tylko nauką o działaniu leków, wskazującą, jakie następstwa środki lecz nicze wywołać potrafią, oraz w jakich ilościach i przetworach stosować je trzeba, żeby skutek pożądany osiągnąć, czyli, że powstała w postaci swej dzisiejszej z połączenia farm ak o dyli arniki z dozologią. Jako nauka nawskroś teoretyczna, F. objaśnia tylko, jaki istnieje związek właściwości danego leku ze zmianami, które za jego pomocą w ustroju żywym wywołujemy, nie udziela zaś wskazań leczniczych, praktycznych, to albowiem jest zadaniem terapii (ob.), której F. dostarcza tylko leków, nie troszcząc się bynajmniej o leczenie. Właściwe środki lekarskie mechaniczne, któremi posługuje się chirurgia, nie wchodzą w jej zakres; należą do niej tylko leki, bądź-to zadawane do wewnątrz, bądź też stosowane zewnętrznie, wywołujące działanie przeważnie chemiczne (por. L e k). Tak w naszych czasach pojmowane bywa powszechnie znaczenie i zadanie F-i; w Anglii tylko, i do pewnego stopnia we Francyi, utrzymała jeszcze, chociaż nie zupełnie, znaczenie swe dawniejsze, tylko że Francuzi już w pierwszej połowie wieku XIX stanowczo oddzielili od niej farmakognozyę (ob.). F-ę dzielimy na ogólną i szczegółową. Pierwsza z nich podaje wiadomości o istocie działania leków w ogólności, czyli o zasadach działania tego i o wywoływaniu skutków właściwych; wymienia też sposoby użycia leków i rozdziela wszystkie środki znane na pewne gromady pokrewne; nakoniec zadaniem jej jest wskazywanie najodpowiedniejszych sposobów badania i dochodzenia ich skuteczności. Druga rozbiera wszystkie leki szczegółowo, wykazuje działanie właściwe każdego, doradza w jakich stanach chorobowych, w jakich ilościach i w jakim przetworze najkorzystniej dany środek stosować. Wszelkie badania farmakologiczne są trudne i mozolne, wymagające przedewszystkiem dokładnej znajomości anatomii, fizyologii i patologii (ob. te wyrazy), nadto umysłu bardzo krytycznego i sądu przedmiotowego, niedającego się uwieść pozorom, w takich właśnie poszukiwaniach nieraz nadzwyczaj łudzącym; z tego też powodu F., zwłaszcza dawniejsza, aż nazbyt często razi niedokładnością i powierzchownością swych wniosków, oraz po-chopnością do wypowiadania poglądów bynajmniej nieuzasadnionych należycie; ale i dzisiejsza, pomimo wielkiego i rzeczywistego postępu, grzeszy też nieraz jeszcze pod tym 'względem, szczególniej, gdy chodzi o środki nowe, wprowadzone do użycia jedynie na zasadzie poglądów teoretycznych.—F. istnieje właściwie tak dawno, jak sama sztuka lekarska i należy do najważniejszych jej części; dla tego też w streszczeniu podajemy tu jej dzieje, wymieniając przytem najgłówniejsze prace o niej, z różnych okresów dziejowych pochodzące. Czynimy to tem chętniej, że nie istnieje dotąd w literaturze naszej żadne dzieło, do którego możnaby odesłać czytelników, a innym narodom brak także dzieł, dających wyczerpującą historyę F-i. We wszystkich prawie podręcznikach dziejów sztuki lekarskiej, oraz w niejednem dziele farmakologicznem, napotkać można wprawdzie wiadomości o historyi F-i, ale nigdzie nie są one ujęte w jedną całość, lecz rozproszone tu i owdzie po całej księdze. Najdokładniejszych wskazówek pod względem tym udziela K. Sprengel („Versuch einer pragmatischen Gesell, d. Arzneykunde” wyd. 3-e, Halle 1821—28, 5 tomów), ale kończy dzieje na wieku XVIII. Dzieło R. A. Vogel’a („Historia materiae medicae” Lejda i Lipsk 1778) jest trudne do dostania i wiele, pod względem dokładności, do życzenia zostawia. Z dzieł nowszych zawierają wiadomości historyczno-farmakolo-giczne następujące: J. Petersen „Hauptmomente in der geschichtlichen Entwickelung der medicinischen Therapie” (Kopenhaga 1877); Flückiger i Han bury „Pli armakogr aphia ” (Londyn 1872, wyd. 2-e); R. F. Fristedt „Vä-ra vegetabiliska läkemendels aider i medicinen” (Upsala 1880; obszerne streszczenie w „Deutsches Archiv f. Gesell, d. Med.” T. IV 1881 str. 241—245); nakoniec rozpoczęte właśnie wydawnictwo G. Dragendorffa „Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker u. Zeiten” (Sztuttgard 1898).—O F-i Chińczyków i Egipcyan mówiliśmy już na innych miejscach tej Encyklopedyi (ob. Chiny i Egipt, Sztuka lek.); w artykułach odpowiednich będzie jeszcze mowa o F-i indyjskiej, japońskiej, starożydowskiej i t. p. Tu ograniczymy się wyłącznie na jej dziejach w Europie, rozpoczynając od Greków i Rzymian, a kończąc na czasach naszych, uwzględniając wszelako Arabów, jako wielce wpływowych na losy F-i europejskiej. Zasób źródeł dziejowych, chociaż liczebnie wcale pokaźny, jest jednak, niestety, bardzo niedostateczny, ponieważ istnieją w nim znaczne przerwy, całe wieki obejmujące, a liczba dzieł, z innych okresów pochodząca, braku tego zastąpić nie zdoła; przedewszystkiem ubolewać wypada nad szczupłością wiadomości o stanie F-i za czasów Aleksandryjskich, wtedy, gdy sztuka lekarska grecka dosięgła najwspanialszego rozkwitu. O czasach przed Hippokratesem, w których wszakże już miano sporo wiadomości o działaniu i skutkach licznych środków roślinnych, mówić nie będziemy także, ponieważ z okresu tego nie posiadamy żadnego dzieła o F-i; wystarczy, jeżeli zwrócimy uwagę na dwie książki, w których znaleźć można, między innemi, wszystko to, co udało się odkryć o wiadomościach

farmakologicznych Greków najdawniejszych. Są to: Houdarta „Histoire de la médecine grecque avant Hippocrate” (Paryż 1856) oraz Haremberga „La médecine dans Homère” (Paryż 1865) i tegoż „Etat de la médecine entre Homère et Hippocrate” (tamże 1869). Pierwszych pewnych zupełnie i naukowych wiadomości o F-i greckiej dopytać się można dopiero w dziełach Hippokratesa (ob.); chociaż rozprawa farmakologiczna „De remediis purgantibus”, przypisywana mu, jest pochodzenia znacznie późniejszego, inne jednakże pisma jego, niewątpliwie pewne, oraz z jego szkoły pochodzące, zawierają tyle wiadomości, że można sobie z nich zestawić dość dokładne pojęcie o F-i greckiej z wieków V i IV przed Erą naszą. Spotykamy tam wymienionych 265 leków do użycia wewnętrznego i zewnętrznego, pochodzenia przeważnie roślinnego; znajdujemy między niemi niejeden środek, pochodzący z Egiptu i Indyj; niektórych leków mineralnych używano też już wtedy, ale przeważnie tylko zewnętrznie. Nie mogąc wdać się tu w szczegóły, odsyłamy eie kawych do dwu dzieł, bardzo wyczerpujących przedmiot, mianowicie: Dierbach „Die Arzneimittellehre des Hippokrates” (Heidelberg 1824); J. M. Raudnitz „Materia medica Hippocratis” (Drezno 1843). Po Hippokratesie pisali o F-i: Dyokles z Karystu i Praksagoras z wyspy Kos, ale dzieła ich nie doszły do nas; toż samo, niestety, powiedzieć trzeba o lekarzach szkoły Aleksandryjskiej.    Her o philos (ob.)

pisał o F-i; podobno nawet w Wiedniu istnieje w rękopisie rozprawa jego o przedmiocie naszym, nie wydana dotąd; uczeń jego, Mantias (około r. 250 przed nar. Chr.), napisał również F-ę, należącą, podług świadectwa Galena (ob.), do najlepszych dzieł tego rodzaju. I ta również zaginęła, tak samo jak księgi podobne Deme-tryusza z Apamei (ok. r. 250 przed nar. Chr.) i Heraklidesa z Tarentu (ok. r. 230 przed nar. Chr.), należącego do szkoły t. zw. E m p i-ryków aleksandryjskich, których zasady farmakologiczne przekazał nam lekarz rzymski, Aelius Promotus (ok. r. 40 po nar. Chr.) w dziele: „Dynameron”, przechowywanem w rękopisie w Wenecyi (Biblioteka Św. Marka codd. graec. 295). Najlepsze, chociaż nie zupełne, wyobrażenie o stanie F-i aleksandryjskiej późniejszej dać nam mogą dwa utwory wierszowane Nikandra (f około r. 130 przed nar. Chr.): „Alexipharmaca” (wyd. J. G. Schneider, Halle 1792) i „Theriaka” (wyd. tenże, Lipsk 1814). Za czasów Mitr y dat a, króla Pontu, lekarz aleksandryjski, Krateuas (Cratevas), napisał dzieło farmakologiczne, przez Dy osko rides a, Pliniusza i Galena (ob.) z wielkiem uznaniem wspomniane; podobno biblioteka św. Marka w Wenecyi posiada egzemplarz rękopiśmienny; urywki i wyjątki z niego ogłosił A. Anguillara (Semplici liquali in piu pareri

cze na

a diversi nobili uomini scritti appajono. We-necya 1561, tłom. łac. Bazylea 1593). Tu wtrącić wypadnie słów kilka o F-i starorzymskiej, która już w wieku I przed nar. Chr. uległa zupełnie wpływom greckim i w nicli zatonęła, tak, że w dalszym ciągu już o niej mowy być nie może. M. Porcius Cato (f 149 przed nar. Chr.) w dziele swem o rolnictwie przekazał nam najdawniejsze pojęcia rzymskie o F-i, mało albo wcale nie różniące się od zapatrywań spółczesnycb znachorów i owczarzy naszych (wydr. w J. G. Schneidera „Scriptores rei rusticae” Lipsk 1794—97, tom I); po nim pisało jeszcze kilku innych, szczególniej: Lenae-us Pompeius i C. Valgius Ru fus, ale dzieł ich dziś nie posiadamy. Do autorów łacińskich, ale zapełnię duchem i nauką grecką przenikniętych, należy A. Cornelius Celsus (oh.); posiadamy w całości dzieło jego „De me-dicina libri VIII” (ed. princ. Florencya 1478— dobre tłom. pois. H. Łuczkiewieża Warszawa 1889), w którem szczególniej znaczna część ks. V i VI dostarcza bardzo wielu szczegółów farmakologicznych. Również w dziele Pliniusza (oh.) „Historia naturalis” znajdujemy mnóstwo wiadomości tego rodzaju; zebrał je i objaśnił A. L. A. Fée („Commentaires sur la botanique et la matière médicale de Pline”, Paryż 1833, 3 tomy). Inne stanowisko zajmuje S cri-boni us Largus, lekarz ces. Klaudyusza; zna on wprawdzie Greków i korzysta z ich nauki, ale przytacza też leki ludowe starorzymskie; u niego spotykamy pierwszy opis dokładny przyrządzania makowca (opium), oraz najdawniejszą wzmiankę o użyciu elektryczności w lecznictwie, radzi bowiem przeciwko gwałtownemu bólowi głowy przykładanie Drętwika oczatego (Raia torpedo). Najlepsze wydanie dzieła jego, opatrzone w słownik objaśniający, sporządził Rhodius (Scrib. Largi Designatiani compositio-nes medicamentorum, Padwa 1655). Wiek I po nar. Chr. obfitował wogóle w pisarzy farmakologicznych, dzieła ich wszakże po większej części zaginęły; jednak z tego, co o nich piszą Dyo-skorydes i Galenos, wypada, że nie warto straty tej żałować. Taki np. Ksenokrates, piszący około r. 70, zaleca, podług Pliniusza, jako leki skuteczne: mięso, wątrobę i mózg ludzki, nadto: krew miesięczną niewiast, kał, mocz i inne obrzydliwości. Niezwykłą sławą cieszył się Andromaehus z wyspy Krety, lekarz przyboczny Nerona, który „ulepszył” i opisał dryakiew (theriaca), wynalezioną podobno przez Mitry dat a, króla Pontu, osławionego truciciela. Dryakiew (ob.) uchodziła jeszcze w końcu w. XVIII nietylko za odtrutkę powszechną, ale i za lek bardzo skuteczny przeciw różnym chorobom, szczególniej przeciwko zarazie morowej; sposób sporządzania jej, opisany wierszem elegicznym, znajduje się u Galena („De anti-dotis” Ks. I rozdz. 6, w wydaniu Kühna T. XIV,

32—Fr. Ti die a eus wydał te wiersze wraz z objaśnieniami i dopiskami w Toruniu w r. 1607 p. n. „De Theriaca etc.”, a nawet nasz wielki Jo ust on (ob.) zajmował się tą sprawą w pracy „De Theriaca Andromachi et eius prae-cipuis ingredientibus” Lejda 1634). Spółczesny Andromach a, Servilius Da mokra tes (De-mokrates), podług Galena, który zachował nam kilka urywków z pism jego, znakomitość swego czasu, napisał dzieło poważne o F-i, oddawna zaginione (por. Ch. F. Harless „Sery. Dam. quae supersunt carmina medicinalia” Bonn 1834). Wielu innych opuszczamy; wspomina o nich H. Haeser („Lehrb. d. Gesch. d. Medicin” w. 3-e, T. I, str. 297—302; dzieło to istnieje też w przekł. pols. Warszawa 1871 —1886, tłom. A. Heinrich i H. Łuczkie wic z). Wszystkich poprzedników swoich przyćmił Pedanius Dyoskorides (oh. tam też wykaz wydań dzieła jego), najznakomitszy farmakolog starożytny, dziś jesz-Wscliodzie za wyrocznię uchodzący, a w Europie do wieku XVI cieszący się uznaniem największem i zasłużonem. Po Ruf u sie z Efezu, spółczesnym Dyoskoridesa, posiadamy rozprawę o lekach przeczyszczających (wydr. razem z innemi pracami tegoż autora, Paryż 1554). W drugim wieku ery naszej pisał Marcellus z Sidy (Sideta), z dzieł jego zaginionych posiadamy tylko urywek o rybach, używanych jako leki (u Idelera „Medici graeci minores” T. I; str. 134—137); w tymże czasie prawdopodobnie pisał też o F-i Ar et aj os (Are-teusz), dzieła jego wszakże przepadły. Najznakomitszy po Hippokratesie lekarz starożytny, Claudius Galenus (ob.), pozostawił nam kilka dzieł o F-i, mianowicie: 1) „De simpli-cium medicamentorum temperamentis et faculta-tibus libri XI” (Pierwsze 5 ksiąg poświęcone jest teoryi, szósta historyi, reszta zawiera w porządku abecadłowym opracowane leki proste); 2) „De compositione medicamentorum secundum locos libri X” (o lekach złożonych do użytku wewnętrznego); 3) „De comp. med. secundum genera libri VII” (o środkach zewnętrznych) i 4) „De antidotis libri II” (o odtrutkach). Wymienione dzieła znajdują się w wielkiem wydaniu zbiorowem Kühna (Lipsk 1821—33, 22 tomy), ostatnie wydał też osobno ziomek nasz Józef Struś (ob.) p. n. „Claudii Galeni Pergameni De antidotis libri duo...e graeco in latinum traducti et commentariis brevibus illustrati a Josepho Struthio Polono etc.” (Wenecya 1537). Liczba leków znanych Galenowi była bardzo znaczna; były one przeważnie pochodzenia roślinnego, mineralnych zaś używał prawie tylko zewnętrznie. Z leków odurzających najwyżej stawiał opium i w wielu chorobach je przepisywał, również używał pieprzu, szczególniej przeciw zi~ mnicy; wymioty wywoływał za pomocą różnych rzeczy obrzydliwych, jako też miodu i ciemier-nika (Helleborus), w starożytności bardzo cenio-

nego; ze środków przeczyszczających i wypróżniaj ącycli stosował: odwar soczewicy, wodę z miodem, kapustę gotowaną w oliwie, olejek rącznikowy (Ol. Ricini), aloes, burzanki (Colo-cyntliides), cebnlicę (Scilla), Socznicę (Scammo-nium); ziarna wawrzynka wiecliowego (Daplme cnidium) i wiele innych. W kierunku przeciwnym działać miały: ser, kasztany słodkie, skorupiaki, ślimaki, kości palone, wina cierpkie i t. p.; przeciwko biegunce albo moczeniu krwawemu dawał ałun, przeciw biegunce krwawej proszek z palonych skorup ostrygowych i t. d.

było rzeczywiście złem i nagannem, ale nie oszczędzali nawet jego wiedzy, której ani zrozumieć, ani ocenić sprawiedliwie nie umieli. Na chwilkę błysnęło wprawdzie raz jeszcze dawne słońce za czasów cesarza Juliana (360—363), a lekarz jego Oribasius (ob.) był ostatnim wielkim lekarzem greckim. Po znakomitym mężu tym pozostało dzieło obszerne, zawierające mnóstwo wiadomości farmakologicznych, szczególniej w księgach VII—XVI, zebranych z najlepszych pisarzów greckich, dawniejszych (wyd. najlepsze i najpełniejsze Bussemakera i Da-remberga p. n. „Oeuvres d’Oribase” Paryż 1851 —1876, 6 tomów). Z końcem w. V zaległa ciemność, panująca nieomal przez lat 1000, aż do t. zw. doby odrodzenia nauk, F. jednak i w tym długim, jałowym okresie wzbogaciła się w liczne środki przedtem nieznane, głównie dzięki stosunkom z narodami dalekiego Wschodu, naprzód z Persyą, później z Arabami, a pośrednio przez nich i z Indyami; barbarzyńskie ludy północne, które rozszarpały państwo Rzymskie, do jej rozwoju i postępu nie przyłożyły się zgoła. Wypędzeni przez Justyniana I (ob.) Nestoryanie (ob.) schronili się do Persyi i tam w mieście Dżondisapor (w dzisiejszym Chuzistanie) założyli szkołę lekarską, która z czasem stała się pośredniczką pomiędzy dawną nauką grecką a persko-arabską. F. dużo zawdzięcza tej szkole, o której obszernych wiadomościach farmakologicznych dość pochlebnie świadczy dzieło, napisane prawdopodobnie w wieku X, wydał je F. R. Seligmann p. n. „Codex Vindobonensis sive medici Abu Mansur Muwaffak Bin Ali Heratensis liber fundamento-

Najulubieńszym środkiem moczopędnym było „Apium” (Pietruszka i Selery).—Por. Ravel „Exposition des principes thérapeutiques de Galien” (Paryż 1849) i R. G as que t „The practi-cal medicine of Galenus and his time.” (w „British and foreign medical Review” r. 1868, str.

472 i nast.). Po Galenie już wkrótce rozpoczął się upadek powolny medycyny grecko-ła-cińskiej, a z nią razem i F-i. Quintus Se-renus Sa monie u s, piszący na początku w.

III, przekazał nam dzieło, z 1115 heksametrów j złożone, głównie z ksiąg Pliniuszowych i Dyo-¹ skorydowych czerpane, ale zaprawione gusłami i zalecające też takie miłęlekij jak gnój i plu-skwy. Utwór ten wydrukowany został poraź /^~^'"^ierwszy przed r. 1484 w Rzymie, czy w Me-dyolanie p. n. „Medicinae praecepta saluberri-ma” (z późn. wydań najlepsze Ackermanna,

rum pharmacologiae” (Wiedeń 1860; tekst perski z objaśnieniami). W dziele tern na str. 41 wspomniana jest nadto F. dawniejsza, Persa, Alego Ben Ho sain Alanzari.—Gdy tak na Wschodzie nauka grecka przytułek znajdowała, Rzym upadł tymczasem doszczętnie pod parciem

Lipsk 1786). Około r. 240 G ar gil ins Marti ali s napisał obszerne dzieło o rolnictwie, które zawierało w ustępie „de hortis” rozdziały „de pomis” i „de oleribus”, odnoszące się do F-i (wydr. A. Maius w „Auctores classici e Va-ticanis codicibus editi” T. I, str. 391—413 i T.

III, str. 418—426 i V. Rose w „Anecdota graeca et graeco-latina” Berlin 1870, T. II, str. 131—150). Wieki Średnie czerpały potem ze źródła tego, dla tego nie można go tu było pominąć. Z pierwszej połowy w. IV pochodzi

niało i gniło przez wieki jeszcze, zapomniawszy o dawnej wiedzy i nie wiele nadal przyczyniając się nietylko już do posuwania, ale nawet do zachowywania jej. Przeważna liczba dzieł z tych czasów nosi na sobie aż nazbyt wyraźne piętno upadku; korzystne do pewnego stopnia wyjątki stanowią tylko dzieła: Pawła z Eginy (Paulus Aegineta, około r. 660) i Jana Aktuaryu-sza (koniec w. XIII i pocz. XIV). Pierwszy z nich poświęcił w dziele swem, całą medycynę obejmująeem, ks. VII, najobszerniejszą, F-i (wyd. grec. Wenecya 1528, najlepsze tłom. łac. dał Stephanus w „Medicae artis principes” Wenecya 1567); wypisuje głównie Dyoskorydesa, ale podaje też cały szereg środków roślinnych, przedtem nie opisanych jeszcze; po drugim po-

dziełko „Liber de medicamentis ex animalibus” zdobywców barbarzyńskich, a Bizancyum mar (ed. princ. Norymberga 1538, wyd. najlepsze w Acker mann a „Parabilium medic. scriptores antiqui”, tamże 1788), autor, Sextus Placi-tus Papyresis, także S. Philosoph us Platonicus zwany, pisze tam o 22 lekach od człowieka, zwierząt i ptaków pochodzących; w drugiej połowie tegoż wieku pisał Vindi-cianus Afer, przyjaciel św. Augustyna, lekarz Walenty ni an a I; zaginione dziś dzieło jego „De expertis” w początku Wieków Średnich służyło za podstawę do innych podobnego rodzaju utworów; szczątki odszukane wydr. w „Collectio Rivini” (Lipsk 1654). Gdy za rządów Konstantyna W. i następców jego cbrze-ściaństwo wzięło górę, zaczęły niebawem sypać się w gruzy dawna nauka i cywilizacya pogańska; wyznawcy nowej wiary, doszedłszy do wła- siadamy „De medicamentorum compositione” dzy, z nienawiścią fanatyczną zabrali się wnet (tłom. z gr. Ruellius, Paryż 1539). U obu wi-do burzenia, nietylko tego, co w pogaństwie dać jeszcze usiłowanie utrzymania się na po

Z końca w. XIII mamy Mikołaja

ziomie naukowym, oraz znajomość dawnych, dobrych autorów. Kompilacyę, zawierającą bardzo wiele szczegółów z F-i, zostawił też T h e o-p h anus Nounus (w. X); jest ona pod względem tym najbogatszą, ale pozbawiona wartości naukowej („Epitome tes iatrikes”, po gr. i po łac. Strasburg 1568 i Gotha i Amsterdam 1794— 95, 2 tomy). Michał Psellos (* 1020—f po r. 1105) napisał zabobonną rozprawę o działaniu leczniczem kamieni (wyd. po gr. i po łac. w Lejdzie 1745). Ciekawa jest książka Szymona Setha (w. XI) „Syntagma de ciborum faeultate etc.” (po gr. i po łac. Bazylea 1538; samo tłom. łac. D. Montesaura tamże 1561, ofiarowane S p y t k o w i Jordanowi na Zakliczynie i Melsztynie Woj. Sandom.—wyd. najnowsze Lankawela. Lipsk 1868); jest on pierwszym lekarzem greckim, wspominającym o lekach arabskich, więc o haszyszu (ob.) gałce muszkatowej, kamforze, ambrze i piżmie. Z tegoż czasu pochodzi też prawdopodobnie kompilacya p. n. „Alphabetum empiricum, sive Dioscoridis et Stephani Atheniensis philosopho-rum et medicorum de remediis expertis liber etc.” (Zurych 1581, oryginał gr. nie wydany dotąd).

Myrepsa z Aleksandryi „Dynameron”, drukowane dotąd tylko w przekładzie łacińskim p. n. „Nicolai Aexandrini liber de compositione me-dicamentorum” (Ingolstadt 1541, tłom. Mik. Rheginus). Wspomnieć trzeba jeszcze książeczkę dziwaczną, niewiadomego autora, może już w w. V, ale może też znacznie, później napisaną; druga jej, obszerniejsza, część zajmuje się lekami, pochodzącemi od zwierząt, ptaków i ryb, w druku ukazała się tylko w przekładzie łac. p. n. „Kirani Kiranides et ad eas Rhyaki-ni Koronides etc.” (b. w. m. 1638, inne wyd. p. n. „Mysteria medico-physica” Frankfurt 1681). Na tern kończymy przegląd autorów farmakologicznych bizantyjskich, którzy, z wyjątkiem Pawła z Eginy i Jana Aktuaryusza, nauce korzyści nie przynieśli i zanieczyścili ją mnóstwem przesądów i zabobonów. —Gdy cesarstwo Zachodnie w r. 476 politycznie istnieć przestało, cywilizacya jego nie zatonęła jednak zupełnie w powodzi barbarzyńskiej, a z nią ocalały też szczątki dawnej wiedzy farmakologicznej, chociaż nieraz bardzo skażone naleciałościami i zabobonami nowemi, bo niczego więcej zdobywcy z sobą nie wnieśli. W wieku V i później czerpano głównie z Pliniusza; w ten sposób powstała, między innemi, księga, w Wiekach Średnich bardzo ceniona, której autorem miał być rzekomy Pliniusz młodszy, nazywany także Plinius Valerianus (druk najdawniejszy wyszedł w Rzymie roku 1509 p. n. „Medicinae Plinianae libri V”). Podobnym pisarzem był Marcellus Empirie us Burdiga-1 ensis, rodem z Bordeaux; jego dzieło „De medicainentis empiricis, physicis ac rationalibus liber” (Bazylea 1536), także zlepek z dzieł dawniejszych, jest pełne zabobonów, zamawiali i dziwactw rozlicznych; posiada jednakże dla nas wielką wartość, ponieważ zawiera opisy wielu roślin, napotykanych na obszarze Francyi dzisiejszej, oraz szereg zażegnywań starogallij-skich. Próbki z niego, godne owczarzy dzisiejszych, podaje K. Sprengel (1. c. T. II, str. 251—253). Nie wiele różnem jest „Herbarium seu de medicaminibus herbarum” (wyd. najlepsze w Ackermanna „Parabilium médicament, scriptores” Norymberga 1788), którego autorem miał być wątpliwy Lucius Apuleius, zwany także Ap. Barbarus v. Plat o ni eus. Jest to księga złożona z 128 rozdziałów, rozwodząca się o tyluż środkach roślinnych i skutkach ich w rozmaitych chorobach; temuż autorowi przypisywaną bywa rozprawa „De remediis salutari-bus”, będąca wyciągiem z ks. XIX i XX Pliniusza (wydr. w przedmowie Silliga do V tomu jego wydania Pliniusza). Isidorus Hi spaleń sis, biskup sewilski (f 636), poświęcił ks. IV swego dzieła encyklopedycznego „Origines” (wyd. najlepsze w Linde manna „Corpus grammaticorum latinorum vet.” T. III, Lipsk 1833) sztuce lekarskiej; znajduje się tam wiele szczegółów o F-i, leki u niego są uporządko wane podług działania i rozmaitego sposobu-użycia. Do pewnego stopnia należą tu też, pochodzące z pierwszej połowy wieku VI, „Episto-lae Anthimi... ad... Theudericum, regem Francorum, de observatione ciborum” (w Rosego „Aner-dota graeca et graeco-latina” Berlin 1870, T. II, str. 41—102). Jest to wprawdzie dyetetyka, pod względem dziejowym bardzo ciekawa, ale An-thimus, będący lekarzem, pomieścił w niej także niemało rzeczy farmakologicznych. B e -nedictus Crispus (Crespo) biskup Medyolań-ski (f około r. 730) napisał „Commentarium médicinale” (wydr. w A. Main’a,, Auctores classi-ci e codic. Vaticanis editi” T. V. Rzym 1833), zawierające, oprócz przedmowy, 241 heksame-trów opiewających skuteczność rozmaitych roślin przeciwko 26 chorobom. Opat Walafridus Str abus (f w r. 849) jest autorem poematu „Hortulus”, zawierającego opis 23 roślin lekarskich, hodowanych przez autora w ogrodzie klasztoru Reichenau pod Konstancyą; roślinami temi są: szałwia, ruta, boże drzewko, dynia, melon, piołun, szanta, kopr, mieczyk, lubczyk, trzebula, lilia, mak, solarea (?), mięta, polej, opięli, bukwica, rzepik, komosa wonna, koto-pastka, rzodkiew i róża (wyd. najdawn. Wiedeń 1510; ostatnie, Ch oui anta, Lipsk 1832, jako dodatek do „Macer Floridus”). Z wieku X posiadamy pracę o F-i po hebrajsku; napisał ją Sab bat ai ben Abraham, zwany Donnolo, żyd włoski: zawiera ona opis 120 leków, wyłącznie prawie roślinnych, znaczna większość ich znana już była Grekom i Rzymianom, kilka tylko pochodzi z Biblii albo z Talmudu, a jeden tylko „Kelkcli” (Gummi ammoniacum czyli Gal-banum) jest niewątpliwie pochodzenia arabskiego (M. Steinschneider „Donnolo, Fragment des ältesten medicinischen Werkes in hebräischer Sprache” Berlin 1868). Mar bod, biskup w Rennes (f 1123), jest autorem dzieła, opiewającego w 743 lichych heksametrach własności czarodziejskie i niby lecznicze 60 drogich kamieni (wyd. J. Berkmann w Getyndze r. 1799 p. n. „Marbodi liber lapidum, seu de gemmis”); z tego przesądnego źródła czerpali nieraz pisarze późniejsi. Wielką sławą cieszyło się aż do wieku XVI dziełko „De herbarum yirtutibus”, którego autorem rzekomym miał być Aemilius Mac er z Werony (f w r. 15 przed nar. Chr.); był nim zaś rzeczywiście prawdopodobnie, albo Odo de Meudon (pocz. w. XII), albo Odo de Morimont opat w Beauprai (f 1161). Praca ta, czerpana z- dzieł greckich i łacińskich dawniejszych, składa się z 2 269 heksametrów, podzielonych na 72 rozdziały; w każdym z nich znajdujemy opis rośliny lekarskiej i zastosowanie jej (wyd. najstarsze Neapol 1477, i mnó-stwo późniejszych, nie zawsze równych, u nas Szymon z Łowicza (oh.) wydrukował w Krakowie, u Fi. Unglera, razem ze swem „Enchiri-diou” w r. 1537 „Aemilius Macer de herbarum virtutibus cum veris figuris herbarum etc”, wydanie inne, wcześniejsze, wyszło podobno osobno w r. 1532.—Por. Kośmińskiego „Słów. lek. pols.” str. 290). Św. Hildegar da (* 1099—-f 1179) była autorką dzieła, opisującego własności lecznicze zwierząt, roślin i minerałów; czerpała wiele z „Origines” Izydora z Sewilli (ob.), ale zdaje się, że też korzystała z wierzeń i przesądów spółczesnych (wyd. dobre „Liber beatae Hildegardis subtilitatum di-versarum naturarum, creaturarum etc.”-—accuran-te D are mb erg, edidit F. A. Reuss, Paryż 1856; stanowi T. 127 „Patrologii” Migne’a). Tejże autorce przypisywaną bywa rozprawa p. n. „Liber compositae medicinae”, niedrukowa-na dotąd; rękopis znajduje się w Kopenhadze. W Salerno, gdzie już od dawna istniała, a od w. IX kwitła, szkoła lekarska, pielęgnowano przez długi czas medycynę grecką, niewolną wprawdzie od naleciałości przesądnych późniejszych; dość tu wspomnieć, że nie wahano się zalecać kąpieli z krwi ludzkiej, a Ryszardowi, królowi angielskiemu, dotkniętemu trądem, jakiś żyd lekarz doradzał wykąpać się w krwi nowonarodzonego dziecięcia, i serce jego zjeść, co miało być lekarstwem pewnem przeciw strasznej chorobie. Dla F-i ze szkoły Salernitań-skiej najważniejszymi pisarzami są: Gariopon-tus (f przed r. 1056) i Bartholomaeus Sa-lernitanus (druga połowa w. XI), autor dzieła „Practica”; po bliższe o obu szczegóły odsyłamy do Salvatora de Reuzi „Collectio Saler-nitana etc.” (Neapol 1853—56, 5 tomów). Tenże autor podał zestawienie farmakologów włoskich w drugiem dziele swem „Storia della medicma italiana” (Neapol 1845—48, T. III, str. 405 i nast.); o tłómaczeniacli i przeróbkach średniowiecznych niemieckich Praktyki Bartłomieja oh. Has er a 1. c. T. I, str. 663—665).—W w. XII wpływ arabski zaczął się wzmagać coraz więcej, opanował pomału uniwersytety europejskie, a w wieku XIII zawojował też ostatecznie, upadającą już wówczas nieco, szkołę salernitań-ską, długo opierającą się.—Musimy tedy zrobić tu przerwę, by rzucić okiem na F-ę Arabów. Sztuka lekarska, arabska wogóle, przynajmniej w trzech czwartych, zapożyczoną jest od Greków, w F-i atoli najwięcej posiada samodzielności, chociaż i w niej nie jest oryginalną, lecz korzysta wiele od Dyoskorydesa i Galena, posiłkując się przytem głównie źródłami indyj-skiemi i perskiemi; zasługą jej jest w każdym razie wprowadzenie do Europy wielu środków lekarskich, przedtem nieznanych, zarzucić jej wszelako można słusznie, że niepotrzebnie zupełnie pomnożyła, i tak już niemałą, liczbę leków obojętnych, albo nieskutecznych zgoła. Znamienną cechą Arabów jest też, że, o ile tylko można, starają się zawsze unikać środków silnie działających, woląc zastępować je łagodniej-szemi, chociaż o wątpliwej skuteczności. Panuje też u nich wielkie zamiłowanie do leków złożonych, których przysposobienie trudne wymaga niezwykłej biegłości i znajomości rzeczy; skutkiem tego zawdzięczamy im powstanie aptek i farmacyi, nieistniejącej właściwie w starożytności, oni też pierwsi zaczęli układać far-makopeje (ob.). Z bardzo wielkiej liczby autorów arabskich, u których napotkać można wiadomości z F-i, przytoczymy tu kilku następnych: Alkindus (* 813—f 873, nazywał się właściwie Abu Jusuf ben Isliak ben el-Subbah al-Kindi), napisał dzieło, ogłoszone w tłom. łac. p. n. „De medicamentis compositis” (drukowane zwykle jako dodatek do Me sue go „Opera oinnia”, oraz w wyd. zbiorowem „Opuscula illustrium medicorum de dosibus” Padwa 1556); Rhazes (* około r, 850—f około 923, właściwie A b u - B e k r Muhammed ben Zakarijja er-Rńzi) między innemi jest autorem „Antido-tarium”, w którem mowa jest o rtęci i przetworach jej, używanych tylko zewnętrznie; wspomina też o napojach wyskokowych „vina falsa ex zuccaro, melle et riso”; nawiasem dodać nie zawadzi, że wódka z ryżu (arak) znaną też już była Arystotelesowi i Strabonowi. „Anti-dotarium” w przekładzie łac. jest drukowane jako dodatek do Rhazes o we go „Liber medi-cinalis Almansoris” (wyd. I Medyolan 1481 i wiele późniejszych, także w O. Brunfelsa wydaniu zbiorowem farmakologów arabskich Strasburg 1531). Przeważnie treści farmakologicznej są pisma M e s u e g o młodszego (ob.), pochodzące z wieku XI, i tak: „Liber de conso-latione medicinarum simplicium solutivarum;

de medicinis particularium aegritudinum liber ! łożył Sontheimer p. n. „Grosse Zussammen-Petri Apponi additis” (Pawia 1478), także „An- i Stellung über die Kräfte der bekannten einfa-tidotarium sive Grabadin medicamentorum com- j eben Heil - und Nahrungsmittel von Ebn Beithar” positorum” i „Practica medicinarum”; wszystkie | (Sztutgard 1840—42, 2 tomy). Jest to może trzy dzieła bywały razem nieraz drukowane (wyd. najlepsze Wenecya 1561). Avicenna (ob.), najznakomitszy lekarz arabski, poświęca drugą księgę swego „Canon medicinae” (w tłom. łac. Medyolan 1473, najlepsze wyd. Junt ów Wenecya 1544 i częściej) lekom prostym, w piątej zaś mówi o złożonych; zna i przytacza moûz...ou Traité de matière médicale arabe wszystkie prawie środki Dyoskorydesa i Galena, a nadto ogromną ilość indyjskich, perskich i arabskich; dla przykładu wymienimy niektóre. Leki mineralne, tak jak u Greków, służą u niego wyłącznie prawie tylko do użytku zewnętrznego, węglan ołowiu za jedno uważa z octanem, rtęć w dużych ilościach, za przykładem Pawła z Eginy, radzi zadawać do wewnątrz przeciwko skręceniu jelit (volvulus), zna sublimât, sporządzany z rtęci zmieszanej z solą kuchenną, używa go tylko zewnętrznie i ostrzega przed nim, jako przed najgwałtowniejszą trucizną; stosuje też trój siarek antymonu; inne przetwory antymonowe nie są mu jeszcze znane.

najobszerniejsza F. arabska, obejmująca przeszło 2 600 leków prostych, z których około 1 400 należy do królestwa roślinnego, a jest pomiędzy niemi wiele nieznanych Dyoskorydesowi i Galenowi; jako dopełnienie służyć może wydany przez L. Le cl er c’a „Kachef er-Rou-

d’Abd-er-Rezzaq l’Algérien” (Paryż 1874).—Po tern zboczeniu koniecznem wracamy znów do Salerno. Z okresu rozwijającego się wpływu arabskiego wymienić trzeba autorów o F-i, na których czele stoi Mikołaj Praepositus (ok. r. 1140) ze swem „Antidotarium (parvum)” wierfijącem około 150 leków złożonych; bywało ono później wielokrotnie objaśniane, tłómaczone i przerabiane i stało się podstawą wielu innych prac podobnych; do rzędu objaśniaczy najdawniejszych należą: Mateusz Platearius I i Jan de St. Ammand z Tournay. Po bliższe sr.ezegóły o mężach tych i wiadomości o rękopisach i drukach ich dzieł odesłać musimy do Haesera (1. c. T. I, str. 667), tam także znaleźć można wiadomość o słynnej niegdyś księdze M. P1 a-teariusa I „De simplici inedicina” zwykle „Circa instans” zwanej (1. c. str. 668), która zawiera wiele szczegółów o pochodzeniu, dziejach i zafałszowaniu różnych leków. Najpopularniejszym utworem szkoły salernitańskiej jest słynne „Regimen Sanitatis”, wydrukowane z 250 razy i przełożone prawie na wszystkie języki europejskie. Pierwotna redakeya obejmuje 364 wiersze, z których 150 do 230 poświęcone są środkom roślinnym, później mowa jest o różnych chorobach i sposobach leczenia ich z podaniem leków odpowiednich. Wydania ogłoszone do r. 1846 umieścił de Renzi w „Collectio Salerni-tana” (T. V, str. 1—172); u nas drukowano tę książkę po łac. w Poznaniu (1607 i 1621, por. Kośinińskiego „Sł. lek. pols.” str. 447), w przekładzie zaś polskim H. Olszowskiego w Krakowie w latach 1634, 1640, 1645 i 1684, oraz w Warszawie, w r. 1750, w bezimiennie przez J. Załuskiego Ref. Kor. wydanem dziełku „Apteczka dla tych, co jej, ani lekarza nie mają i t. d.” (por. Kośinińskiego 1. c. str. 10 i 496). Do tego samego okresu należą też: Aegidius Corbolensis (Gilles de Corbeil) i Ot ho Cremonensis; pierwszy z nich napisał przeszło 4 500 wierszy „De virtutibus et laudibus coinpositorum medicaminum” (wydał z dwiema innemi pracami tegoż autora Chou-lant, Lipsk 1826); drugi zaś „De electione me-liorum simplicium ac specierum rythmi” (wyd. tenże C boulant razem z wyd. M. Florida, Lipsk 1832). Szerzący się wpływ Arabów rozpowszechnił też ich zamiłowanie do leków zło-

za-

Jak wielu spółczesnych, i nawet znacznie późniejszych, zalicza złoto i srebro do leków potężnych,

„serce pokrzepiających”; arszeniku używa przeciw chorobom skórnym, rdzę żelaza i octan miedzi także zewnętrznie tylko, również chlorochlornik miedzi i amonu, który „łagodzi” przez domieszkę octanu ołowiu. Zachwala też wielką ilość rozmaitych glinek i rud ziemistych. Za wyborny środek uchodzi u niego szkło drobno sproszkowane, zewnętrznie przeciw chorobom ocznym, wewnętrznie zaś przeciw kamieniom nerkowym i pęcherzowym. Niesłychanie wielką jest ilość przytoczonych leków roślinnych, korzennych, balsamicznych, wonnych, żywicznych, między temi bursztyn, nakoniec—olejków, które przez Arabów dopiero rozpowszechnione zostały. Cynamon jest chwalony, jako lek podniecający bóle porodowe; środkami przeczyszczaj ącemi są: burzanki, socz-nica, aloes i liczne inne, mniej skuteczne; rzewień (Rheum) znany jest tylko jako lek pobudzający żołądek. Z wielkiej liczby środków odurzających wymienimy: konopie indyjskie, opium, tojad i świnią wesz; lulek znany jest tylko jako trucizna. Roi się leż u Avicenny od środków zabobonnych i wstrętnych; dość powiedzieć, że między lekami jego natrafiamy: kał i mocz zwierząt różnych, a nawet krew miesięczną niewiast i nasienie męskie. Piżmo i stroje bobrowe były w użyciu częstem; i wtedy już umiano je fałszować. O środkach złożonych szczegóły znaleźć można w Sontheimera „Die zusammengesetzten Heilmittel der Araber. Nach dem fünften Buche des Canons von Ebn Sina”

(Freyburg 1844).—Pomijając wielu innych, zatrzymujemy się jeszcze przy F-i Ibn-Beitliara (f 1248), rodem z Malagi, którego dzieło prze- { żonych. Dawniej lekarze sami zatrudniali się

11

Encykl. Powsz. Ilustr. Zosz. 162. T. XXI.

sporządzaniem lekarstw, gdy jednak stawało się to coraz trudniej szem i za wiele czasu pochła-niającem, zaczął wytwarzać się na Zachodzie, za przykładem Arabów, odrębny stan aptekarski; w Salemie przynajmniej już bardzo wcześnie spotykamy apteki.—Rozwój opierającej się na Arystotelesie filozofii scholastycznej (ob.) niewiele wpłynął na F-ę, która coraz więcej przystrajała się w szatę arabską. Najpotężniejszy nawet przedstawiciel rozrastającego się scho-lastycyzmu, Albert W. (1123—f 1280) pod względem farmakologicznym powtarza wyłącznie prawie Avicennę w dziele swem „De vegeta-bilibus libri VII” (wyd. Meyer i Jessen, Berlin 1867), pod imieniem tego, rzeczywiście znakomitego, uczonego, wydano w czasacli późniejszych wiele dziełek popularnych, będących wyciągami z prac jego, nieraz z dodatkami obcemi; literatura nasza posiada taką przeróbkę p. n. „Albertus Magnus” O sekretach białogłowskich (na pewno nie przez A. pisane), mocy ziół, kamieni y zwierząt osobliwych (wyciągi z dzieł jego). Przetłómaczony. W Amstelodamie, w drukarni polskiej pod znakiem Orła białego, 1625” (dalsze wyd. ob. u Kośmińskiego „Sł. lek. pols.” str. 6). Uczeń Alberta, Tomasz de Cantimprć (de Cantiprato, Cantipratanus, Bra-bantinus) w dziele swem „De naturis rerum” pomieścił też różne, a wśród nich bardzo cudackie, wiadomości z F-i; przytaczamy go tu jednakże, ponieważ biblioteka Jagiellońska w Krakowie posiada dwa piękne rękopisy dzieła jego, z których niewątpliwie korzystali niegdyś dawni lekarze nasi. Do sławnych pisarzy okresu tego należy też Wincenty de Beauvais (* około r. 1264) autor dzieła, składającego się z 3 części p. n. „Spéculum maius” (najstarsze i najlepsze wyd. Strasburg 1473—76, 7 tomów fol.), księgi XII — XV części III, w których mowa o sztuce lekarskiej i które zawierają wiele o F-i, są na wskroś arabskie. Dino de Garbo (f 1327) Florentczyk, napisał też „Expositiones super canones generales de virtutibus simplicium medicamentorum Avicennae” (Wenecya 1514). Takim samym arabistą był Jakób de Don dis (* 1298—f 1359), prof. padewski; napisał on „Aggregator de simplicibus”, zwany zwykle „Ag. Paduanus” albo „Promptuarium” (Wenecya 1481 i 1581). Szymon z Genui (Simon Januensis albo Ge-niates—f w pocz. w. XVI) pozostawił nam dzieło do dziś bardzo cenne p. n. „Synonyma me-dicinae s. Clavis sanationis” (Parma 1473 i wiele wyd. późn.); jest to głównie rodzaj słownika farmakologicznego, w którym znajduje się staranne zestawienie nazw roślin, napotykanych u pi-sarzów greckich, łacińskich i arabskich. Podobnego rodzaju księgę napisał Mateusz Sylva-t i-c us (f 1342) p. t. „Liber pandectarum medi-cinae” (ed. princeps s. 1. et. a. [Strasburg około r. 1474J i liczne późniejsze. Biblioteka Załuskich w Warszawie posiadała rękopis, noszący liczbę CCXX. p. n. „Pandectae médicinales ex-planantes peregrina medicinarum vocabula etc” spisany przez Piotra z Chotkowa (ob.)—por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce” T. I, str. 99). Dzieło to zawiera glossarium bardzo bogate, oraz w 724 rozdziałach F-ę zupełną, zebraną starannie z licznych autorów, zawsze przytaczanych, i wzbogaconą postrzeżeniami własnemi. Po wyliczonych tu pisarzach, możnaby przytoczyć innóstwo innych, opracowujących również F-ę, ale ponieważ mało albo wcale nie różnią się oni od swych przywiedzionych tu poprzedników, więc ich śmiało opuszczamy; wspomnieć jednak trzeba Bertu-cia (Bertutius, Bertrutius—f 1347), który napisał „Collectorium artis medicae” (Lion 1509 i wiele wyd. późn.), ponieważ podług J. Rostafińskiego („Nasza literat, botan. XVI w.” Kraków 1888, str. 28) ma ono być pierwowzorem wydanych przez M. Siennika (oh.) „Lekarstw doświadczonych” (Kraków 1564).—W wieku XIV rozpoczęła się już reakcya przeciwko Arabom i powolny powrót do F-i prostszej, greckiej, ale zmiany te dokonywały się nadzwyczaj opornie; najzaciętszemi przeciwnikami były księgi lekarskie popularne, o których słów kilka powiedzieć tu wypada. Były to zwykle poradniki, w języku krajowym spisywane, zawierające obok dyetety-ki zbiory przepisów leczniczych, połączone najczęściej z opisami leków prostych, o tyle więc należą też do literatury farmakologicznej. Najdawniejszym takim znanym poradnikiem jest „Thesaurus pauperum”, napisany około r. 1270 przez Juliana Hiszpana; zwykle jednak autorstwo przyznawanem bywa synowi jego, Piotrowi, późniejszemu papieżowi Janowi XXI (wyd. najst. „Petri Hispani Summa experimento-rum sive Thesaurus pauperum” Antwerpia 1476). W wiekach XIV i XV, naprzód we Włoszech, a następnie i w innych krajach, spisywano księgi podobne; trudno je tu wyliczać, jest ich bardzo wiele, ale wszystkie są podobne między sobą i z tych samych źródeł czerpane; wyobrażenie dokładne o nich dać mogą zielniki nasze z wieku XVI, o których niżej będzie mowa. Zestawienie tych ksiąg dawnych podaje Hae-ser (1. c. T. I, str. 816—821). U nas najdawniej szem dziełem tego rodzaju była księga rękopiśmienna wyżej wymienionego biskupa Piotra z Chotkowa, o której wiadomość podaje L. Gąsior o wski (1. c. T. I, str. 99) w tych słowach: „Suntque Plociae, in Bibliotheca Coe-nobii Benedictini, Medicinalia sécréta Reve-rendi patris et domini Petri de Chot-k o w o, Episcopi Plocensis, ex auctoribus di-versis a Praesule illo collecta, propriaque eius manu, forma 4 maioris nitidissime exarata”. Czy rękopis ten istnieje, i gdzie—piszącemu nie jest wiadomem. W tym samym czasie Marsilius Ficinus (ob.) napisał dzieło bardzo popularne, przeważnie dyetetyczne, które też wyszło w Kra-

kowie u F. Unglera w r. 1536 z listem Szymona z Łowicza (por. Koś mińskiego „Sł. lek. pols.” str. 290).—Wielkie odkrycia zamorskie, poczynione w końcu wieku XV i początku XVI, wpłynęły niepoślednio na F-ę przez wprowadzenie do niej środków zupełnie nowych, Grekom i Arabom nieznanych, oraz przez rozpowszech nienie dawniejszych, znanych wprawdzie, ale trudnych przedtem do dostania; równie ogromnym stał się na nią wpływ Paracelsa (ob.) i uczniów jego, którzy wzbogacili ją lekami chemicznemu

znajduje się przepis na przyrządzajcie „

/ pitnego” (Aqua auri potabilis), które robiono

L.

Farmakologia.

f)vn

83

Zanim jednak zajmiemy się temi rzeczami, zatrzymać się nam trzeba dla przyjrzenia się stanowi F-i naszej w ciągu w. XVI. Liczne rozprawy o zarazie morowej, jako też inne, przeważnie dyetetyczne, opuszczamy umyślnie, chociaż i z nich nieraz powziąć można wyobrażenie o pojęciach farmakologicznych ich autorów. Na czele stawiamy Macieja z Miechowa (ob.), w którego „Conservatio sanitatis” (Kraków I 1512, II 1522 u Vietora; III 1535 u Scharffenbergera—długie napisy ob. u Ko-śmińskiego 1. c. str. 319) traktat IV, a do pewnego stopnia i III, jest treści przeważnie farmakologicznej; spotykamy tam poglądy Galenow-skie, zabarwione arabizmem. Leki podane, bez wyjątku prawie są roślinne; na końcu książki

złota

z salmiaku, saletry, monety złotej, rtęci i wyskoku; był to lek uchodzący wtedy za bardzo skuteczny i nader zbawienny. W roku 1534 ukazał się w Krakowie u Franc. Unglera pierwszy zielnik polski, noszący imię F a 1 i m i-r z a (ob.); dwa wydania następne, niewiele zmienione, przypisywane H. Spiczyńskie-m u (ob.), wyszły w latach: 1545 (u wdowy F. Unglera) i 1556 (u M. Scharffenbergera), wyd. 4-e ukazało się w r. 1568 z przydatkiem „Tajemnic Pedemontana” (u M. Scharffenbergera) i nazywane bywa zielnikiem M. Siennika (ob.); wydanie z r. 1554, wymieniane przez bibliografów niektórych, nie istniało nigdy. Wymienione zielniki, będące właściwie jednym tylko, przebrane w polską szatę przez nieleka-rzy, są li tylko tłómaczeniami albo przeróbkami podobnych dzieł zagranicznych; oryginalności nie znajdzie w nich śladu (por. J. Rostafińskiego „Nasza literatura botaniczna XVI-go wieku” Kraków 1888 i „Porównanie tak zwanych zielników Falimirza, Spiczyńskiego i Siennika” tamże 1888). Pomimo to, posiadają one wielką ważność dla nas, ponieważ zawierają w sobie przeważną większość tego, co uchodzi po-svszechnie za medycynę ludową naszą, a jest właściwie tylko sztuką lekarską książkową wieków minionych, przez naukę późniejszą zaniedbaną i słusznie potępioną. F , w zielnikach tych zawarta, jest zupełnie średniowieczna. Co do czasu, najbliższem jest zielnikowi Falimirza „Enchiridion Medicinae” Szy-

mona z Łowicza (oh.), wydane w r. 1537 w Krakowie u F. Unglera; jest napisane po łacinie, więc nie dla szerszego ogółu, ale pod względem naukowym nie stoi bynajmniej wyżej od zielników; jest to także kompilacya, pełna dziwactw i zacofania, ale dająca dość dokładne wyobrażenie o F-i średniowiecznej. O dwu innych wydawnictwach Szymona już powyżej wspomniano. Przydać tu jeszcze można, A. Ephorinusa (ob.) „Médicinale compendium” (Kraków 1542, u Vietora), oraz kilka dzieł A. Schnebergera (ob.), Szwajcara, w Krakowie zamieszkałego, naukowo wyżej stojącego; u obu wymienionych pisarzów nie brak też wiadomości o F-i. Korzystne sprawia wrażenie „Herbarz polski” Marcina z Urzędo-w a (obj, wydany wprawdzie dopiero po śmierci autora w Krakowie w r. 1595, ale już około r. 1550 napisany; jest to również kompilacya, ale autor, będący lekarzem naukowo wykształconym, wmieszał do niej swe własne uwagi i postrzeżenia, nieraz bardzo trafne; w każdym razie zielnik ten jest najlepszem dziełem far-makologicznem polskiem z wieku XVI-go. Z wymienionych tu dzieł nie trudno wyrobić sobie wyobrażenie o stanie F-i naszej owoczesnej, w obec tej, która zapanowała w reszcie Europy; od r. 1550 jest ona stanowczo zacofaną. W. Oczko (ob.) napisał dzieło balneologiczne, pod n. „Cieplice” (Kraków 1578 i Warszawa 1881). — Do wskrzesicieli F-i naukowej, grecko - łacińskiej, a zarazem do pogromców arabizmu, należą przedewszystkiem: Hermolaus Bar-barus (1454—f 1493), krytyk Pliniusza („Coastigationes Plinianae” Rzym 1492), tłómacz Dyoskorydesa (Wenecya 1516) i autor objaśnień do dzieła jego („In Dioscoridem corol-lariorum libri V” Kolonia 1530), oraz Mikołaj Leoniceno (ob.), który napisał „Plinii ac plurium aliorum auctorum, qui de simplici-bus medicaminibus scripserunt errores notandi” (Ferrara 1492, wyd. zupełniejsze tamże 1509). Rozwój botaniki naukowej, mającej takich przedstawicieli, jak O. Brunfels, Leonard Fuchs, Hier. Bock, Konrad Gessner (ob.), zrobił wiele dla F-i. więcej jeszcze botanicy farmakologowie włoscy: A. M. Brassa-volo („Examen omnium simplicium, quorum usus est in publicis officinis” Rzym 1536); B. Mar an ta z Neapolu („Methodi cognoscendo-rum simplicium libri III” Wenecya 1559),

■ A n g u i 11 a r a (f 1570), Rzymianin („Semplici etc.” Wenecya 1561; tłom. lac. Bazylea 1593), A. C e s a 1 p i n o (ob.), autor księgi „De me-dicamentorum facultatibus libri duo” (Wenecya 1593). Największy wpływ atoli wywarł może pod względem tym P. A. M a 11 i o 1 i (ob.), wydając swe tłóiiiaczenie z objaśnieniami „II Dioscoride eon gli suoi discorsi, aggiuntosi il sesto libro degli antidoti contra tutti i veleni” (Wenecya 1544) i toż w opracowaniu łaciń-

i B. Carrichter

CO

Sztrasburg 1573), oraz

no

skiera z wybornemi drzeworytami, p. n. „Com-mentarii in sex libros Pedacii Dioscoridis etc.” (tamże 1548 i przeszło 60 wydań i tłom. późniejszych; przekład czeski (Herbarz), i u nas używany wyszedł w Pradze w r. 1562). Ci autorowie głównie, oraz wielu innych, których tu wymieniać nie sposób, uprościli znów F-ę, oczyszczając ją z wielu naleciałości arabskich; równocześnie z obu Indyj napływały coraz - to nowe leki roślinne; nowości te najlepiej poznać można z dzieł: Garciida Orta (wyd. nowe: „Colloquios dos simples he drogas e cousas medicinaes da India etc.” przedruk wyd. pierwszego: Goa 1563, Lizbona 1872) i Cristobala d’A c o s t a („Tractado de las droga; y inedi-cinas de las Indias orientales” Burgos 1578. — Oba dzieła wymienione są w przekładzie łac. w Clusiusa „Exoticorum libri X” Antwerpia 1601). Chociaż odkrycie tylu nowych leków groziło przeładowaniem, zapobiegło temu w znacznym stopniu ponowne rozpowszechnienie pism Hippokratesa, zalecającego stale prostotę w leczeniu i obywanie się niewielu środkami skutecznemi; zwracając przytem uwagę na dye-tetykę, zdrowe te zasady wielkiego lekarza greckiego i tym razem wywarły znów wpływ zbawienny. Ogromne zmiany sprowadził w F-i P aracelsus (ob.) i uczniowie jego, uprawiający alchemię. Pomijając liczne dziwactwa, przesądy i niedorzeczności Paracelsistów, przyznać im trzeba, że przez odkrycie i wprowadzenie w użycie wielu środków mineralnych, przedtem zaniedbanych, a bardzo skutecznych nieraz, popchnęli F-ę na zupełnie nowe tory, po których i za dni naszych często jeszcze kroczy. O F-i tego kierunku najlepsze wyobra żenie dać mogą: O. C r o 11 („Basilica chymica etc.”, z dodatkiem: „De signaturis internis rerum” Frankfurt 1 („Kräuterbuch etc. dzieło nowsze, E. Schmeissera, „Die Medi-cin des Paracelsus” (Rerlin 1869).—Jeżeli teraz rzucimy okiem na ogół rozwoju F-i w ciągu w XVI-go, przekonamy się przedewszystkiem, że przez zwrot ku zasadom Hippokrate-s a i powolny upadek Galenowsko - arabskich poglądów została ona względnie uproszczoną; postępy anatomii, fizyologii, fannacyi i chemii także jej wyszły na dobre; z nowych środków roślinnych największem powodzeniem cieszyły się: drzewo gwajakowe i korzeń kolcowoju (Badix Chinae). Największej wszelako zmiany doznała F. przez wprowadzenie do użytku wewnętrznego leków mineralnych, chemicznych, szczególniej przetworów antymonowych; obok nich spotykamy już sublimât, kalomel, tlennik i siarczan rtęci, siarczany potasu i cynku, tlennik żelaza czerwony, kwasy: solny i bursztynowy, eter etylowy i wiele innych; rozpowszechnienie wyskoku dozwoliło też na zastąpienie dotąd używanych odwarów i ziółek przez nastoje czyli

nalewki (tmcturae), do dziś używane; na wzmiankę zasługuje też coraz częstsze stosowanie źródeł mineralnych. — Wiek XVTI, tak niezmiernie ważny dla rozwoju nauk lekarskich wogóle, wywarł i na F-ę wpływ znakomity, wiodąc ją dalej w kierunku obranym już w wieku poprzednim. Odkrycia anatomiczne i fizyologicz-ne, szybki rozwój chemii, wynalezienie mikroskopu, obalając nareszcie ostatecznie poglądy Galenistów i Arabistów, zasadniczo wpłynąć musiały na F-ę. Literatura czysto farmakologiczna okresu tego nie jest nazbyt bogata ilościowo, ale inne dzieła lekarzy owoczesnych zawierają wiele wiadomości tego rodzaju. Szkoła chemiatryczna (ob. Chemiatrya) szczególniej zajmowała się F-ą. Z autorów tego czasu na wyszczególnienie zasługują: J. Colle (f 1631), wspominający już o transfuzyi (ob.) w dziele „Methodus facilis parandi jucunda, tuta et nova médicamenta. De vita et senectute longius protrahenda” (Padwa 1628); A. M y lisich t, zwolennik Paracelsa („Thesaurus et armamentarium medico - chymicum” Hamburg 1631); P. Castelli („Emetica” Riym 1634 i „Antidotario Romano” Messyna 1637); T. Willis („Pharmaceutice rationalis, sive Diatribe de medicamentorum operationibus in corpore huma-w „Opera omnia” Genewa i Lion 1676); J. B. van H e 1 m o n t (ob.), którego poglądy farmakologiczne zawierają głównie rozprawy: „Potestas medicaminum, In verbis, herbis et lapidibus est magna virtus, Pharmacopolium fMüspensatorium modernorum” (w wyd. zbioro-wem „Ortus medicinae” Amsterdam 1648); F. de le Boe Sylvius (ob.) złożył poglądy swe w „Methodus medendi”,—(druga księga dzieła tego poświęcona jest F-i; wydr. w „Opera omnia” Amsterdam 1679). Obaj wymienieni lekarze są głównemi filarami szkoły chemiatrycz-nej; obok nich wybitniejsze stanowisko w F-i zajmuje T. Sydenham (ob.), który, chociaż o niej dzieła osobnego nie napisał, pozostawił jednak w dziełach swych wiele odnoszących się do niej szczegółów („Opera omnia” Amsterdam 1683 i 26 wyd. późniejszych). W duchu Syl-v i u s a pisał G. W. Wedel („De medicamentorum facultatibus cognoscendis” Jena 1678 i „Amoenitates materiae medicae” tamże 1684). Poza obrębem szkół spółczesnych stali: Karol Barbeirac (1629 —f 1699)—jemu przypisują dzieło „Medicamentorum constitutio etc.” (Lion 1751) i J. J. Manget (1652 f 1742), który z Le C 1 e r c’i e m wydał „Bibliotheca phar-maceutico - medica” (Kolonia 1703, 2 tomy in fol,).— Odkrycie przez Harveya (ob.) krążenia krwi naprowadziło na pomysł przetaczania w celach leczniczych krwi zdrowej do żył lu dzi chorych, oraz wlewania w nie leków (ob. Infuzya i Transfuzy a). Chociaż te o-peracye chirurgiczne łączą się ściśle z F-ą, nie możemy tu o nich rozpisywać się, odsyła

my przeto po szczegóły do wybornego dzieła P. Scheela „Die Transfusion des Blutes und Einspritzung der Arzneien in die Adern, historisch bearbeitet” (Kopenhaga 1802, 2 tomy), nadmieniając tylko, że około r. 1668, F a b r i-c i u s, lekarz gdański, stosował w celach leczniczych wstrzykiwanie lekarstw do żył (Gą-siorowski 1. c. T. II, str. 431). Używanie źródeł mineralnych rozwijało się w tym wieku coraz więcej; o przedmiocie tym pisał obszernie B. M. L e r s c h w „Geschichte der Balneologie” (Wiirzburg 1863).— Najgłówniejsze środki roślinne nowe, wprowadzone w tym okresie były: kora chinowa w r. 1640, oraz ipekakuana w r. 1648; wywołały one nieomal przewrót w pojęciach farmakologicznych i stały się powodem sporów zaciętych; przebieg tej sprawy znajdzie czytelnik uK. Sprengela (1. c. T. IV, str. 513 — 545). Nadto weszły w użycie: Pomornik (Arnica), kozłek, pietrasznik plamisty, naparstnica i mech islandzki, z mineralnych zaś szczególniej arszenik, używany przeważnie jeszcze zewnętrznie. — U nas w. XVII pod względem farmakologicznym jest bardzo u-bogi; dzieła tej treści, które wymienić potrafimy, są następujące: S. Syreńskiego (ob.,) „Zielnik”, wydany po śmierci autora w Krakowie r. 1613, bardzo obszerny i starannie opracowany, uwzględniający zdobycze naukowe wieku XVI-go, ale ponad ich poglądy niesięgają-cy, często nawet poza niemi pozostający, w każdym razie lepszy znacznie od dawniejszych; S. Sleszkowskiego (ob.) „Tetras operum medicorum. De natura venenorum, de praeser-vatiione a venenis, per medicamenta et de prae-servatione universali etc.” (Kraków 1618, — tytuł zupełny tego, oraz następ, wydania ob. u K o-ś miń skie g o 1. c. str. 462); jest to właściwie toksykologia, ale spotykamy w niej obfitość szczegółów farmakologicznych, zupełnie jeszcze w duchu Galenowsko - arabistowskim pojmowanych; tenże autor przez nowe tłóma-czenie „Tajemnic A. Pedemontana” (Kraków 1620), wielokrotnie wydawane u nas aż do końca w. XVIII-go, przyczynił się do rozpowszechnienia wielu bredni farmakologicznych. Zupełnie inne stanowisko zajmuje Jan J o liston (ob.); mąż światły, ogarniający całą naukę owoczesną; w swej F-i, tworzącej księgę III dzieła „Idea universae medicinae practi-cae” (Amsterdam 1644 i liczne wyd. późn. por. Kośmińskiego 1. c. str. 202), zostawił on nam podręcznik systematyczny, ale treściwy, nauki tej, dający zupełnie dostateczne wyobrażenie o jej stanie w pierwszej połowie w. XVII-go; odnosi się to szczególniej do wyd. powiększonego, z r. 1652. Oprócz wymienionych istnieje jeszcze cały szereg wydawnictw popularnych, czerpiących treść swą przeważnie z zielnika Syreńskiego, ale tych wymieniać nie warto, równie jak rozmaitych książe

czek o zarazie morowej, pomimo, że każda z nich zajmuje się do pewnego stopnia F-ą. O leczniczem zastosowaniu wód mineralnych swojskich pisali w tym czasie: Erazm Syxt („O cieplicach we Skle ksiąg troje”. — Zamość 1617 i Warszawa 1780), i J. I. Petrycy („O wodach w Drużbaku i Łęckowej. O zażywaniu ich y pożytkach, przeciwko którym chorobom są pomocne”. Kraków 1655; w r. 1640 wyszedł nadto Przydatek, obejmujący 11 str.). — Wiek XVIII-ty, obfitujący w mnóstwo odkryć i ulepszeń naukowych, i dla F-i nie był bezpłodnym, i pod niejednym względem przyczynił się do jej rozwoju i postępu; pisali o niej: H. Boerhaave (ob.) „Libellus de materia medi-ca et remediorum formulis” (Lejda 1709, wyd. 4-e, Norymberga 1747); J. d e Go r ter (1689 f 1762), który wydał, jako dopełnienie do swego „Medicinae compendium” (Lejda 1731): „Ma-teries medica compendio med. accomodata” (Harderwyk 1733); J. P. Eberhard (1727 f 1779) „Gedanken von der Wirkung der Arzneimittel” (Halla 1750); A. E. Büchner (1700 f 1769) „Fundamenta materiae medicae” (Halla 1759); J. Lieutaud (ob.) „Précis de la matière médicale” (Paryż 1766); J. F. Cartheu-ser (1704—1777) „Fundamenta materiae medicae” (Frankfurt n. O. 1767); Donald Monro (ob.) „A treatise on medical and pharmaceutical chimistry and the materia medica” (Londyn 1788); W. Cullen (ob.) „A treatise of materia medica” (Edynburg 1789); J. Arnemann (1763— 1807) „Handbuch der Arzneimittellehre” (Getynga 1791), „Handbuch d. chirurgischen A.-lehre” (tamże 1792); P. J. de Ferro (1755 — 1809) „Versuche mit neuen Arzneimitteln” (Wiedeń 1793); nakoniec P. J. Bert liez (1734 — 1806), należący jeszcze do w. XVIII-go „Cours théorique de matière médicale, publié par Séné aux” (Montpelier 1822). Nowe nabytki F-i w ciągu wieku tego dokładnie opisał K. Sprengel, wypisując przytem literaturę przedmiotu (1. c. T. V, str. 634—751).—Użycie wewnętrzne arszeniku przeciw zimnicom coraz więcej zyskiwało zwolenników, przetwory antymonowe, szczególniej emetyk, stały się lekami powszech-nemi; z innych środków mineralnych stosowano: tlenek cynku, cynę, sole ołowiane, siarczan miedzi i amonu, magnezyę, wodę wapienną, sole potasowe, chlorek barytu, chlorek wapna i fosfor. Z leków roślinnych rozpowszechniły się więcej, lub nowo weszły w użycie: pietrasznik plamiasty, wilcze jagody, dziędzierzawa, tojad, zimowit jesienny, woda wawrzynośliwowa, naparstnica, bratki, bagno świnie, katechu, korzeń krzyżownicy cierpkiej, drzewo kwasyi, korzeń miesięcznika dłoniastego, kora Wintera, żołędzie, czerwitrój, świerzbieć, umora, mech korsykański, olejek kajaputowy, smoła i terpentyna, kora augustury, korzeń paprotki, i sumak jadowity. Drogą bardzo korę chinową starano

il

jeszcze J. A. Schmidta „Handschriftlich hin-terlassenes Lehrbuch der Materia medica” (Wiedeń 1811), oraz tegoż „Prolegomena zu der allgemeinen Therapie u. Materia medica” (tamże 1812); postęp przedstawiają już A. Thomson (1778—1849). autor wybornego dzieła „Elements of materia med. and therapeutics” (Londyn 1832—33, 2 tomy) i C. G. Mitscherlich (ob.) „Lehrbuch der Arzneimittellehre” (Berlin 1837— 43; wyd II tamże 1847—62, 3 tomy); dla bogatych, zawartych w niem wskazówek bibliograficznych, cennem jest dzieło J. L. Strumpf a „Systematisches Handbuch d. Arzneimittellehre”

(Berlin 1848—55, 2 tomy). Do rzędu reformatorów należy KI. Bernard (ob.): „Leçons sur les effets des substances toxiques et médicamenteuses” (Paryż 1856); z późniejszych autorów A. B o uc h ar dat „Manuel de matière médicale” (Paryż 1873, wyd. V, 2 tomy); A. Vulpian „Leçons sur l’action physiologique des substan-ses toxiques et médicamenteuses” (tamże 1882); C. Phillips „Materia medica and therapeutics in organie substances” (Londyn 1882); P. Jous-set „Traité élém. de matière médicale expérimentale etc” (Paryż 1884, 2 tomy); F. Roberts „Notes on materia medica and pharma-cy” (Londyn 1884); J. Fonssagrives (ob.) „Traité de matière méd.” (Paryż 1885); A. Gar-rod „Essential of materia med. and therapeutics” (Londyn 1885, wyd II), M. Semmola„Pro-iegomeni di farmacologia sperimentale etc” (Neapol 1887); Nothnagel i Rossbach „Handbuch der Arzneimittellehre” (Berlin 1887, wyd. VI); H. Wood „Treatise on therapeutics, comprising materia med. and toxicology” (Londyn 1887, wyd. VII); R. Barth olow „Treatise on materia med. etc” (Nowy Jork 1889, wyd. VII); E. M a-ragliano „Rimedi nuovi e nuovi metodi di cura” (Medyolan 1889); C. Binz „Grundzüge d. Arzneimittellehre” (Berlin 1890, wyd. X); tenże „Vorlesungen über Pharmakologie” (tamże 1891, wyd. II); W. Bernatzik i A. Vogel „Lehrb. d. Arzneimittel!. ” (Wiedeń 1890); A. Cant ani „Manuale di farmacologia clinica” (Medyolan 1891, 5 tomów); A. Cloetta (ob.) „Lehrb. d. Arzneimittell.” (Freyburg 1891), wyd. IX); L. Lewin „Die Nebenwirkungen der Arzneimittel. Pharmakologisch-klin. Handbuch” (Berlin 1892, wyd. II); P. Giacosa „Trattato di materia medica: farmacologia e tossicolog. etc.” (Turyn 1893); Fischer „Die neueren Arzneimittel.” (Berlin 1893, wyd. V); C. Husemann „Handbuch der gesammten Arzneimittell.” (Berlin 1894— 95, 2 tomy); 0. Schmied aber g „Grundriss der Arzneimittell.” (Lipsk 1895, wyd. III); H. Tapp ein er „Lehrb. d. Arzneimittel, und Arznei verordnungslehre” (Lipsk 1895, wyd. II); A. Manquât „Traité élémentaire de thérap.

się zastąpić korami wierzby, łoziny i kasztana j niem wszelkich monografij, oraz z uwzględnie-dzikiego, oraz kuklikiem. Stosowanie wód mi- | niem wyłącznem prawie literatury ostatnich lat neralnycli rozwinęło się też wtedy niezmiernie | kilkudziesięciu. Na pół do wieku XVIII należy w całej Europie (por. B. M. Lersch „Geschichte der Balneologie” Würzburg 1863), zaczęto również coraz częściej używać w celach leczniczych wody zimnej (por. E. F. C. Oertel „Gesch. der Wasserheilkunde von Moses bis auf unsre Zeit” Lipsk 1836); nakoniec nadmienić wypada, że w drugiej połowie tego wieku pierwsze poczyniono próby ze stosowaniem elektryczności, jako leku przeciw porażeniom, oraz, że pod koniec jego odkryto t. zw. magnetyzm zwierzęcy (ob. por. Hypnotyzm).—U nas wiek XVIII - ty był bardzo ubogim w dzieła F-i dotyczące; pomijając rozprawy zajmujące się jakim lekiem pojedynczym, oraz liczne stosunkowo podręczniki popularne, krzewiące F-ę przestarzałą i zabobonną, zaledwie tu przytoczyć możemy: L. Mi z 1er a „De usu ac praestantia medicamentorum chemicorum etc” (Warszawa 1751); J. A. Orłowskiego „De tincturis^.ąl-calinis” (Królewiec 1766); Jaśkiewicza „Pharmacia regni vegetabilis” (Wiedeń 1775) i „Dy-kcyonarz powszechny medyki, chirurgii i t. d.”

(Warszawa 1788—1793. 9 tomów, tłom. z franc.) zawierający w sobie prawie całą F-ę; wartość naukowa wymienionych powyżej dzieł jest nadzwyczaj mała. O godach mineralnych pisano u nas w drugiej połowie Wieku dość dużo; zestawienie tej literatury znajdzie czytelnik w rozprawie F. B. Buliko wski ego „De aquis natu-ralibus medicatis provinciarum antiquae Poloniae, harumque therapeutico usu” (Kraków 1834); o elektryczności mamy rozprawę A. Trzcińskiego (ob.) „Dyssertacya o używaniu lekar-skiem elektryczności” (Kraków 1787).

W w. XIX F. uległa przekształceniu zupełnemu prawie; określono dokładniej jej stanowisko naukowe i zakres działania, o czem na wstępie już była mowa; mnóstwo środków, od wieków będących w użyciu i poważaniu, zarzucono, przekonawszy się o ich zbyteczności; chemia obdarzyła ją alkaloidami (ob.), dozwala-jącemi na znacznie pewniejsze i skuteczniejsze stosowanie leków roślinnych; odkrycie jodu, bromu i mnóstwa związków chemicznych zbogaci-ło ją wielce; przekształcenie pojęć fizyologicz-nych i patologicznych wywarło na nią wpływ stanowczy i zbawienny, a kierunek doświadczalny, panujący do dziś w sztuce lekarskiej, i jej również oddał usługi niezmierne; nowe sposoby stosowania leków, jak np. wdychanie, wstrzykiwanie podskórne i t. p. także zrobiły swoje, a w czasach najnowszych wprowadzenie w użycie surowicy (ob.) leczniczej, szczepień różnych i t. zw. organoterapii- (ob.) na zupełnie nowe popychają ją tory. Nie mogąc rozwodzić się tu o wszystkich tych szczegółach, ograniczyć się musimy do podania najważniejszych dzieł farmakologicznych wieku naszego, z wyłącze-

Dr J. p.

Farmakomorfika (z gr. to (pó-pjjl«xov — lek postać, wygląd), nauka o rozmai-

et de matière méd. et pharmacologie” (Paryż 1895, wyd. II, 2 tomy); Dujardin-Beaumetz

1    P. Yvon „Formulaire pratique de thérap. et de pharmacologie” (Paryż 1897, wyd. IX); S. Fubini „Trattato di farmacoterapia etc” (Turyn 1897 — 98); G. Mar cône „Manuale di farmacologia e terapia comparata” (Xeapol 1897,

2    tomy); S. Rabów i L. Bourget „Handbuch d. Arzneimittellehre” (Berlin 1897); J. W. White „Materia medica, Pharmacy, Pharmacology etc” (Londyn 1897); Liotard „Manuel de pharmacologie clinique” (Paryż 1898) i Deboveet Gourin „Formulaire de thérapeutique et pharmacologie” (tamże 1898).—F-ę weterynaryjną opracowali: L. Brusasco „Trattato teorico-prat-tico di materia med. e terap. veterinaria” (Turyn 1889); C. O. Bo si o „Trattato di farmacologia veterin.” (tamże 1892, 2 tomy); G. Miiller „Lehrb. d. Pharmacologie für Thierärzte” (Drezno 1894); E. Froh ner „Lehrb. d. thierärztlichen Arzneimittell. ” (Sztutgard 1896, wyd. IV) i P. Ca-gny „Précis de thérapeutique, de matière médicale et de pharmacie vétérinaire” (Paryż 1897). — Odrębne stanowisko zajęli Hoineopaci; podstawą ich F-i jest S. Hali ne man na (ob.) „Reine Arzneimittellehre” (Drezno 1811 — 1820, 6 części) oraz Rade mac her (ob.) i stronnicy jego (por. C. Kissel „Die Heilmittel Rademachers etc”—Giessen 1859); o innych, mniej jeszcze naukowych, kierunkach i obłędach F-i mówić tu nie możemy. — Co się tycze stosowania źródeł leczniczych, odsyłamy do Balneologii (ob.), dodając tylko, że do zdobyczy F-i nowoczesnej należą też wody mineralne sztuczne przez F. A. A. Struvego (ob.) sporządzone poraź pierwszy.— U nas także w wieku bieżącym F. uprawianą bywała lepiej niż poprzednio; świadczą o tern różne, dość liczne, prace pomniejsze o działaniu rozmaitych leków, których tu jednak przytaczać nie sposób; jako całość zaś mniej niż gdzieindziej opracowywana bywała, a najlepsze o niej podręczniki nasze są tłómaczeniami. Wymienić możemy: H. Dziarkowskiego (ob.) dziełko popularne „Wybór roślin krajowych dla okazania skutków lekarskich ku użytkowi domowemu” (Warszawa 1803); Fr. Zawadzkiego „Toksykologia czyli krótki rys nauki o truciznach i przeciw nim lekarstwach” (tamże 1815); J. B. J. Freyera (ob.) „Materya medyczna czyli nauka o sposobie skutkowania śrzodków lekarskich” (tamże 1817); J. Wendta (ob.) „Materya lekarska krótko zebrana i t. d.” (tamże 1842. tłom. z niem. F. J. Kleczewski); H. Luc z kie wieź a (ob.) „Farmakologia, według układu Dra Fr. Oesterlena” (tamże 1860); „Farmakologia podręczna, czyli lekoznawstwo w skróceniu dla codziennego użycia ułożone przez Romualda S.” (Kijów 1857); B. Schuch ar dta (ob.) „Farmakologia ogólna i szczegółowa oraz receptura i t. d.” (Warszawa 1869, wyd. II tamże 1874) i Noth-n a gela i Rossbach a „ Farmakologia, przekład z IV wyd. z upoważnienia autorów dok. staraniem Gazety lek.” (tamże 1883). — O balneologii pisywano też u nas w tym okresie dużo; por. wyżej przytoczoną rozprawę Bulikowskiego oraz prace T. Tor o sie wic z a, T. Heinricha, F. Skobla, J. Fonberga. M. Zieleniewskiego i innych.—Rozwojem bieżącym F-i i jej postępem zajmują się wydawnictwa peryodyczne: „Archives de pharmacodynamie”, „Archives de médecine expérimentale etc.”, „Le formulaire, revue des médicaments nouveaux”, „Gazette de médicine, de chirurgie et de pharmacologie”, „Journal des connaissances médicales pratiques et de pharmacologie”, „Revue internationale de thérapeutique et de pharmacologie”, „Archiv für experimentelle Pathologie u. Pharmacologie”, „Annali di chimica e di farmacologia”, „Achivio di farmacologia e terapeutica.” U nas niema wydawnictw wyłącznie albo przeważnie F-i poświęconych; wszystkie jednakże pisma lekarskie nasze zajmują się nią, uwzględniając szczególniej leki nowe, mnożące się jak grzyby po deszczu i najczęściej też nie wiele trwalsze od nich.

i W'Ą

tych postaciach leków złożonych, stanowi właściwie część ogólną farmakokatagrafologii (ob.). Nazwa ta obecnie prawie wyszła z uży-

Dr j. p.

Farmakopeja (od grec, to cpàpgxov — lek i Ttotsiv — robić, czynić; łac. Phannacopoea lub Dispensatorium, czasem u nas Lekospisem zwana), księga podręczna dla aptekarzy, mająca moc prawa obowiązującego, zawierająca opis dokładny wszystkich leków prostych i złożonych, które w aptekach kraju danego znajdować się powinny, oprócz tego podaje treściwe ich opisanie, wystarczające do sprawdzania ich dobroci, oraz odkrywania łatwego sfałszowali możliwych; dalej wyszczególnia które lekarstwa złożone mogą być przygotowywane na zapas i w jaki sposób, a które dopiero w razie zażądania przyrządzać wolno; zwykle też dodawane bywają tablice, wykazujące rozpuszczalność danych leków w wodzie, wyskoku, eterze i t. d., oznaczające ciężar właściwy płynów i t. p., oraz wykaz tych środków, których przechowywanie wymaga szczególnej ostrożności; nakoniec F. wymienia najwyższe dawki leków gwałtownie działających albo trujących, które tylko na wyraźnie wypowiedziane żądanie lekarza i na jego odpowiedzialność wyjątkowo przekraczać wolno; czasami też do F-i dodawanym bywa cennik lekarstw. Oprócz F-i ogólnych istnieją też wyłączne, przeznaczone dla szpitali, dla wojska i dla ubogich; z nich, o ile możności, są wykluczone wszelkie środki zbyt drogie. Z wyjątkiem Szwajcaryi i Stanów Zjednoczonych Ameryki półn., gdzie F-e układają stowarzyszenia aptekarskie, we wszystkich

41

cia.

00

00

Farmakopej a.

innych krajach wydawane bywają, od czasu do czasu, w miarę potrzeby, przez władze państwowe, umyślnie w celu tym ustanowione. Ponieważ F. jest księgą prawną, musi więc być spisana zwięźle i stanowczo, bez wdawania się w szczegóły uboczne; dla tego też wydawane bywają do niej osobno objaśnienia uzupełniające; o zasadach, które przy jej układaniu przestrzegane być winny, pisał B. Hirsch „Ueber die der Bearbeitung einer Pharmokopöe zu Grunde zulegenden Prinzipien” (Berlin 1876). — Literaturę F-i zestawił A. N. de Scherer w dziele „Codex rnedicamentarius europaeus” (T. VII, Lipsk 1822); porównawczo opracował ją B. Hirsch w „Universalpharmakopöe. Vergleichende Zusammenstellung der zur Zeit in Europa

u. Nordamerika gültigen Pharmakop.” (Lipsk 1884—1890, 2 tomy); dzieło podobne wydał też C. Ruata „Farmacopea generale contenente i preparati delle farmacopee ufficiali austriaca, belga, danese, francese, germanica, russa, italiana, etc” (Città di Castello 1895). Obecnie w użyciu jest 20 różnych F-i; najuboższą w środki jest norweska, zawiera ich bowiem tylko 512, najbogatszą francuska, wymieniająca aż 2 039; leków wspólnych wszystkim jest tylko 150, są to środki najskuteczniejsze i niezbędne, do których właściwie można-by się ograniczyć śmiało, usuwając resztę zupełnie.—F-e weszły w użycie od czasu względnie wcale nie tak dawnego, Starożytność grecka i rzymska nie znała ich, tak samo pierwsze setki lat Wieków Średnich; dopiero, gdy dzięki Arabom około w. X-go powstało i rozwinęło się aptekarstwo zawodowe, zaczynają się też ukazywać F-e, zwane „Garń-badinńt”; razem z farmacyą arabską przyjęli je później Bizantyjczycy i Włosi, znacznie zaś później dopiero inne narody Europy. Najdawniejsze te F-e nie bardzo były podobne do naszych, stanowiły bowiem zwykle tylko dodatki do dzieł, mówiących o działaniu i przyspasabianiu leków, t. zw. Antidotariów, o których obszerniej już była mowa p. n. Farmakologia (ob.); tu dodajemy jeszcze: Christoph ora de Hones-tis (około r. 1300) „Expositio antidotarii” (dr. w Wenecyi 1562), Mikołaja de Regio (Rhe-ginus), którego „Antidotarium ad aromatarios”, cenione bardzo w wieku XIV, jest najstarszą F-ą europejską, wyłącznie dla aptekarzy napisaną. Saladinus ab Asculo (ok. r. 1320) napisał „Lumen apothecariorum” (Bononia 1468 i liczne wyd. późn,), taki sam napis dziełom swym dali: Quiricus de Augustinis (Turyn 1492 i częściej) i Tertbona (Wenecya 1497); wcześniejsze są: „Ricettario Fiorentino” (1489) i Jana Jakóba de Mani ii s de Bose ho „Luminare maius super descriptiones Antidotarii... divi Joh. Me sue.” (Wenecya 1490 i częściej); są to jednak wszystko podręczniki aptekarskie, do pewnego tylko stopnia podobne do F-i dzisiejszych; dopiero V. Cordus (ob.) obdarzył nas

F-ą prawdziwą, przez wieki całe służącą jako wzór dla innych; jest to „Dispensatorium phar-macorum omnium” (Norymberga 1535, i wielkie mnóstwo wyd. późn. oraz tłom. na franc, i niem.). Podobnem jest dzieło Hieronima Calesta-niego „Observazioni nel comporre gli antidoti e medicamenti che piu si constumano in Italia etc.” (Wenecya 1570). Wymienimy jeszcze kilku autorów dawniejszych, wpływowych na rozwój F-i; są to: Du Chesne (ob.), zwykle Quercetanem zwany, dzieło jego, „Pharma-copoea dogmaticorum restituta” (Lipsk 1603 i częściej), jest pisane w duchu Paracelsa (ob.), J. dir. Schröder (1600—1664) „Pharmac. medico-physica” (Ulm 1641; tłom. niem. Norymberga 1748), Turquet de Mayer ne (ob.) „Pharmacop.” w tegoż „Opera omnia” (Londyn 1703). Na początku wieku XIX-go A. T. Thomson (ob.) napisał dwa, pod względem naukowym cenne dzieła, mianowicie: „A conspectus of the Pharmacopoieas of the London, Edinburgh and Dublin Colleges of Physicians” (Londyn 1810, wyd. IX tamże 1832) i „The London Dispensa-tory” (tamże 1811). Spółczesnych F-i nie przytaczamy. Są one wyliczone w wyżej przywiedzionych dziełach Hirsch a i Ru a ty; objaśnię nia do nich pisali w czasach nowszych: P. Squire „Companion to the British Pharmacop.” (Londyn 1887), B. Hirsch i A. Schneider „Commentar zum Arzneibuch für das Deutsche Reich” (Getynga 1891, wyd. III), Holdermann „Kommentar des Nachtrages zum Arzneibuch f. d. D. R.” (Lipsk 1895), A. Gu b 1er „Commentaire thérap. à la Pharmacopée française” (Paryż 1896, wyd. V), i J. Guareschi „Com-mentario délia farmacopea italiana e dei medicamenti in generale, con aggiunta di formole relative a molti prodotti farmaceutici” (Turyn 1894—98, dzieło obliczone na 3 tomy, nie wyszło jeszcze w całości); nareszcie dodać można „Vorschriften zur gleichheitlichen Herstellung pharmaceutischer Zubereitungen” (Monachium 1898, wyd. II).—U nas posługiwano się długo F-mi zagranicznemi, pierwsza polska, jeżeli pominiemy dwie gdańskie z lat 1662 i 1668 (ob. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadom. do hist. sztuki lek. w Polsce” T. II, str. 192 i 286) była wydaną przez Jana Woynę, lekarza i aptekarza krakowskiego p. n. „Pharmacopoea Cracoviensis” (wydr. przydzielę D. Meno na „Ex-perimentorum medico-chym corum décades III” — Frankfurt 1683); po stu latach przeszło ukazała się dopiero druga, opracowana przez DZiarko w skiego (ob.) p. n. „Pharmacopoea castren-sis et nosocomialis exercitus nationalis” (Warszawa 1794); po niej idą: „Przepisy lekarstw dla szpitalów wojska polskiego” i t. d. (Warszawa 1810, podług oryg. francuskiego ułożyli: Ber gon zon i, Lafontaine i Gudeit); dalej, najważniejsza, „Pharm. Regni Poloniae” (tamże 1817, wyd. II, Lipsk 1821, wyd. III Medyolan

Dr J. p.

And. S.

m-ców.

Hml.

1825), nakoniec „F. szpitalna (Pli. nosocomialis)” (tamże 1838, wyd. II 1860), „Dodatek pierwszy do F-i szpitalnej (tamże 1861), „Dodatek drugi i t. d.” i Dodatek trzeci i t. d. (tamże 1862) nadto F. Skobel (ob.) wydał „Projekt do Farmakopei dla śpitalów wolnego miasta Krakowa” („Roczn. wyd. lek.” T. V, oddz. 2-gi, str 3—56 i w os. odb. Kraków 1842).—Obecnie obowiązującą jest’u nas ogólnie państwowa „Pharmacop. Rossica.”

Farmazon (Franc-maçon), ob. Wolni mlilarz e.

Farmington, nazwa kilku miast w Stanach Zjednoczonych Amer. Półn.—z tych ważniejsze: F. w stanie Maine, główne miasto hrabstwa Franklin, o 50 km. na północo - zachód od stolicy stanu Augusty.

Farmville, stolica hrabstwa Prince - Edward w stanie Wirginii Unii Północno - Amerykańskiej, w pobliżu spławnej rzeki Appomatox, — fabryki tytoniu, przemysł metalurgiczny, 5 000

And. S.

Farnabaz (Pharnabasos), satrapa perski w Daskylionie (w Bitynii), mieszał się do wojny Pelopeneskiej, starając się z niezgody Hellenów osiągnąć możliwe korzyści dla Persyi. W wojnie Dekelejskiej świadczył pomoc Sparta-nom, gdy jednak wraz z nimi został pobity przez Alcybiadesa pod Abydos i pod Kyzikos (gdzie perskie wojsko lądowe zasłaniało flotę spartańską), zawarł ugodę z Ateńczykami (r.    409).

W r. 404 dał schronienie Alcybiadesowi i zrazu wielką okazywał dla niego życzliwość, niebawem wszakże, z poduszczenia oligarchów ateńskich, jako też Lizandra, kazał go w miasteczku frygijskiem Melissie zamordować. Podczas powstania Cyrusa młodszego pozostał wiernym Artakserksowi II i musiał do r. 399 wojować ze Spartanami, którzy pod wodzą Derkyllidasa i Age-zylausza ciężko dali mu się w jego własnej satrapii we znaki. Pałając zemstą, nakłonił Arta-kserksesa do wystawienia przeciwko Spartanom potężnej floty i oddania jej pod dowództwo Ateńczyka Konona, wraz z którym odniósł wielkie zwycięstwo morskie pod Knidos (394). Następnie powyganiał z wysp i wybrzeży Azyi Mniejszej harmostów spartańskich, a zwróciwszy się ku Peloponezowi, spustoszył brzegi Lakonii i opanował Cyterę (Kythare). Potem (r. 393) F. wrócił do Azyi, pozostawiwszy Kononowi znaczną summę pieniężną na odbudowanie „długiego muru” Aten i szańców Pireju. Ożenił się z córką Artakserksesa Mnemona, Ąpomą, i zażywał na dworze królewskim w Suzie wielkiego wpływu. W r. 377 powierzonem mu było stłumienie buntu w Egipcie; gdy z zadania tego nie wywiązał się, wpadł w niełaskę (374). Data śmierci jego niewiadoma.

Farnabaz (Armaz), pierwszy król georgiań-ski czyli gruzyjski, siostrzeniec mam a sak li sa (starosty ludowego) w Mc-checie, Samary, któ-

ry zabity został wraz z bratem swoim przez żołnierzy Alexandra W. macedońskiego (w r. 3675 od stworzenia świata). Po zgonie Samary, rządz-cą Gruzyi został Azon Macedończyk, syn Ja-reda. Tymczasem Farnabaz, ukrywający się w górach, doszedłszy do wieku dojrzałego, przybył do Mc-chetu, a połączywszy się z władz-cą kaukaskim, Kudżym, zebrał wojsko z Osetynów i Lezginów i napadł na Azona; ten, opuszczony będąc od swoich wojsk, które na stronę Farnaba-za były przeszły, uciekł do Klarżetu i tam się obwarował. Farnabaz opanował Georgię czyli Gru-zyę, zjednał przyjaźń króla assyryjskiego, a posiłkowany przezeń, pokonał powtórnie wzmocnionego przez Greków Azona, opanował Klarżet, spustoszył greckie miasta pograniczne: Aizi, An-dzori i Ellecyi, zawładnął wszystkiemi skarbami Azona i wrócił do Mc-chetu. Następnie osiedlił w Gruzyi wojska macedońskie, które od Azona na jego stronę przeszły. Tym sposobem Farnabaz stał się królem w 27-ym roku życia, założył państwo Gruzyjskie, ustalił je i podzielił na 9 prowincyj, następnie wystawił na cześć swą bałwana Armaza, któremu kazał w całej Gruzyi pokłon oddawać. Panował lat 65; pochowany u podnóża bałwana Armaza, na górze Kartloskiej; po nim panował syn jego, Saurmak. Farnabazowi przypisują wynalezienie pisma gru-zyjskiego.— „Enc. Org.”.

Farnakes I, król Pontu (190—170 przed Chr.), następca Mitrydata III, a dziad Mitrydata VI (Wielkiego), dzielny wojownik i obrotny polityk, który, korzystając z rozprzężonych stosunków w Azyi Mniejszej, uderzył w r. 182 jednocześnie na Eu-menesa II, króla Pergamu, Aryarata V, króla Kap-padocyi, i Prusyasza, króla Pitynii. Wojna ta, prowadzona przez F-a przy pomocy najemnych żołnierzy, ciekawa jest jeszcze z tego powodu, że obie strony zwracały się do senatu rzymskiego o pośrednictwo, przez co dawały Rzymowi podnietę do nowych zaborów w Azyi. Zrazu F. był górą; opanował Synopę i część Kappadocyi, wódz zaś jego, Leokritos, spustoszył Galacyę i zdobył miasto Tieon. Atoli w r. 179 uległ połączonym siłom przeciwników i zmuszony był zawrzeć pokój, na mocy którego utracił swe zdobycze oraz musiał zapłacić znaczną kontry-bucyę. Zatrzymał jednak w swych ręku Gyno-pę, którą uczynił swą stolicą i kazał tam przenieść groby królów polickich. Stamtąd rozszerzył granice swego państwa na wschód, aż do gór Kaukazu, gdzie świadectwem jego podbojów jest założenie miasta Farnakii.—Farnakes II, syn Mitrydata VI, stanął w r. 64 przed Chr. na czele rokoszu przeciwko ojcu i przeciągnąwszy na swoją stronę wojsko, doprowadził starego króla do samobójstwa. O tym wypadku dał niezwłocznie znać Pompejuszowi i w nagrodę za swe czyny otrzymał tytuł przyjaciela i sprzymierzeńca Narodu Rzymskiego oraz zapewnienie posiadania spuścizny po ojcu na północ i wschód

monu.

And. S.

Farnbühl, osada lecznicza w Szwajcarskim kantonie Lucerny, 704 m. nad p. m., w uroczej alpejskiej dolinie Entlebuch, wśród przepysznych lasów hukowych, z zachwycającym widokiem na Rigi. Uzdrowisko klimatyczne, z łagodnym, alpejskim klimatem, wspaniale urządzony zakład zdrój owo-kąpielowy źelezisto - ziemnej szczawy.

Pobyt tani. Stacya kolejowa w Malters, przy dro-

Dr A. P.

Farne, Farn, grupa skalistych i dla żeglugi niebezpiecznych wysepek na wybrzeżu angielskiego hrabstwa Northumberland (Morze Północ-

And. S.

Farnese, ród książęcy włoski, którego początek sięga XIII wieku, kolebką zaś był zamek Farneto pod Orvieto. Wielkość jego datuje się dopiero od XVI stulecia, kiedy jeden z członków tej rodziny, kardynał Aleksander F., został wyniesiony na Stolicę Apostolską pod imieniem Pawła III (1534—1549).—Piotr Ludwik (Pier Luigi) F. (* r. 1503), syn naturalny papieża Pawła III, otrzymał od niego w posiadanie Castro, Ronciglione, Nepi, Nowarę, a wreszcie (1545) także księstwa Parmy i Placencyi (Piacenza), pozyskane dla Państwa Kościelnego przez Juliusza II. Będąc głową wrogiego Karolowi V stronnictwa we Włoszech, a przytem nielubiony z powodu swego okrucieństwa przez własnych poddanych, padł on ofiarą spisku (10 września 1547), uknutego z podniety Ferdynanda Gonzagi, cesarskiego namiestnika w Medyo-lanie, poczem tenże Gonzaga opanował Placen-cyę. (Scarabelli „Dell’ultimo Duca Pier Luigi F.” Bolonia 1868).—Syn jego Oktawiusz (Ottavio), (* roku 1520—f 1586), utrzymał się którego dziełem jest przepyszny gzćms główny, w Parmie, a następnie (1552) odzyskał i Pla- wielkie okno nad wejściem frontowem oraz dzie-cencyę. Ożeniony z Małgorzatą Parrneńską, cór- dziniec, otoczony krużgankami. Wykończył zaś

morza Czarnego (z wyjątkiem Fanagoryi, którą uznano za miasto wolne). W r. 48 F., korzystając z wojny domowej pomiędzy Pompejuszem a Cezarem, zagarnął Fanagoryę, a po bitwie pod Farsalem, kiedy Cezar zajęty był wojną aleksandryjską, najechał Kappadocyę i Armenię Mniejszą. Legata cezarowego, Gneiusa Domi-tiusa Calvinusa, który próbował stawiać tamę jego zaborom, pobił na głowę pod Nicopolis. Wówczas, latem 47 roku, sam Cezar wyruszył przeciwko niemu i, po pięciodniowej tylko kampanii, zniósł wojsko F-a do szczętu pod Zielą (2 sierpnia), o czem posłał do Rzymu lakoniczne doniesienie: „veni, vidi, vici”. F. ratował się ucieczką do swego królestwa, gdzie wkrótce został zamordowany. Państwo jego (zwane Bosfor ańs kie m) otrzymał Mitrydates z Perga-

Hml.

Farnborough, miasto w angielskiem hrabstwie Hamp (Hants), na granicy z hrabstwem Surrey; okazała kaplica z prochami Napoleona III i jego syna; miejsce pobytu cesarzowej Eugenii; 12 000 m-ców, dostaczających jarzyn i owoców Londynowi.

dze żelaznej Lucerna - Bern.

ne),—dwie latarnie morskie.

ką naturalną Karola V, rządził krajem swym rozumnie i łagodnie. — Aleksander F. (* 1547—f 3 grudnia 1592), syn i następca poprzedzającego, walczył pod Lepauto przeciwko Turkom (1571) przy boku wuja swego, Don-Juana Austryackiego, któremu następnie towarzyszył do Niderlandów. Mianowany po śmierci Don-Juana (1578) wielkorządzcą tej prowincyi, okazał się na tern stanowisku zarówno zręcznym politykiem, jak znakomitym wodzem. Mądrze wyzyskując przeciwieństwo religijne między po-łudniowemi, katolickiemi, a północnemi, prote-starickiemi, prowincyami, potrafił dzielnice katolickie (Belgię) uratować dla Hiszpanii. Zdobył Maastricht (1579), Gandawę, Brügge, Ypern (1584); zmusił do kapitulacyi Bruksellę i Antwerpię (1585). W roku 1586 odziedziczył po ojcu księstwa Parmy i Placencyi, pozostał jednak w Niderlandach i opanował tam jeszcze Grave, Venloo, Neuss oraz warownię Sluys (1587). R. 1590 pośpieszył z pomocą katolikom do Fran-cyi i dał odsiecz oblężonemu przez Henryka IV Paryżowi, atoli w dalszym ciągu kampanii nie znalazł u Ligi należytego poparcia. Umarł w Arras od rany, otrzymanej pod Rouen.—(Fea „Alessandro F., duca di Parma” Turyn 1886; Terrier - Santans „Camprgnes d’Alexandre F.” Paryż 1888).— Ranuccio I F. (* r. 1569— f 1622), syn i następca Aleksandra, był posępnym i chciwym tyranem, który pod pozorem należenia do zmyślonego przez siebie samego spisku posłał w r. 1612 na rusztowanie przedstawicieli najpierwszych rodzin swego kraju, a dobra ich skonfiskował.—Jego syn i następcy, Edward (Odoardo) F. (1622—1646), uwikłał się przez swą chorobliwą zarozumiałość i ambi-cyę w wojnę z Hiszpanią i z papieżem Urbanem VIII, która kosztowała go ogromne pieniądze i przyprawiła o utratę niektórych posiadłości.—Po nim panowali kolejno: Ranuccio II (f 1694); Edward II, z którego córką, Elżbietą F. (ob.), ożenił się król hiszpański Filip V; Franciszek F. (f 1727) i Antoni F. (f 1731). Ten ostatni zmarł bezpotomnie, wskutek czego Parma i Placencya przeszły w posiadanie infanta hiszpańskiego, Don Carlosa (późniejszego króla Karola III), syna Filipa V i Elżbiety F.—Nazwisko rodziny Farnezych połączone jest z kilku słynnemi utworami sztuki, jako to:

Pałac Farnezych (Palazzo di F.), jeden z najwspanialszych gmachów w Rzymie; w planie prostokątna, do kwadratu zbliżona budowla, wznosi się na placu tegoż nazwiska w pobliżu Tybru, nawprost stojącej na przeciwległym brzegu willi Farnesina (ob. niżej). Budowę jego, rozpoczętą w pierwszych latach panowania Leona X według planu Florentczyka, Antoniego da San-gallo (Picconiego), prowadził dalej Michał Anioł,

pałac (w r. 1580) Jakób della Porta (jego pomysłu jest „loggia” w tylnej stronie dziedzińca). Styl—czysty renesans. Podział fasady na trzy kondygnacye, jak również zdobiąca ją kolumnada, zapożyczone zostały od Colosseum. Jedna z sal pałacu, t. zw. gal ery a, zawiera liczne. freski treści mitologicznej, pędzla Annibala Car a cci (ob.). Cenne zbiory sztuki antycznej, które niegdyś zdobiły ten pałac (dziś zajęty pod rozmiarami przechodząca wszystkie . inne, jakie przekazała nam starożytność, wyobraża myt o Z eto sie i Amfionie, którzy Dir ce (Dirke) przywiązują do rogów dzikiego byka, karząc ją w ten sposób za znęcanie się nad ich matką, Antyopą. Scena odegrywa się na górze Cy-teronie (Ki t ai r on) w obecności Antyopy. U dołu (na prawo) siedzi młody pasterz, podle niego pies gończy Zetosa. Pomimo niezaprzeczo-

ki'

/•

FI

,1111

/Or.

WL\

\ - At

\j>, r

WJ

ik-

-,

7~r

Al

iiiesr^

W.

Fig. 19. Byk Faruezyjski.

ambasadę francuską), zostały po wymarciu domu F. przewiezione do Neapolu (w końcu zeszłego stulecia) i wcielone tam do „Museo Bor-bonico” (obecnie „Museo Nazionale”), a w r. 1864 uległy nawet częściowej sprzedaży. Najcelniejsze z tych zabytków, dziś jeszcze noszące nazwę rodziny F., są to:

Byk Farnezyjski („Toro Farnese”), kolosalna grupa z marmuru, dzieło Apolloniosa i Tauri-skosa z Tralles w Azyi Mniejszej. Grupa ta, nej siły w traktowaniu przedmiotu, nie masz w nim jednak zadawalającej treści duchowej. Patetyczny charakter utworu, jako też jego kom-pozycya, odpowiada czasowi jego powstania, w Il-im wieku przed Chr. Już Pliniusz wspomina o przewiezieniu tej grupy do Rzymu, gdzie zdobiła najprzód bibliotekę Asiniusa Polliona, później łaźnie (termy) Karakalli. Znaleziono ją w r. 1546 w stanie bardzo uszkodzonym; brakujące części dorobił—niekoniecznie trafnie—

Hml.

drą.

And. S.

And. S.

rzeźbiarz włoski, Bianchi. Po przewiezieniu do Neapolu, gdzie znajduje się obecnie, odrestaurowano ją powtórnie.

Herakles Farnezyjski, kolosalna statua marmurowa (5.3 m. wysokości), dzieło ateńskiego rzeźbiarza Glykona, będące naśladowaniem takiegoż posągu branżowego dłóta Lysipposa, znajduje się obecnie również w „Museo Nazionale” w Neapolu. Widzimy tu bohatera, gdy zmęczony wyprawą do ogrodu Hesperyd, spoczywa na chwilę, opierając się ręką na maczudze; mu-skuły i żyły jeszcze nabrzmiałe, twarz ku ziemi schylona, z wyrazem nieco ponurym. Druga ręka trzyma jabłko hesperyjskie. Znalezioną bez nóg w roku 1540 (w łaźniach Karakalli) statuę tę odrestaurował Guglielmo della Porta tak szczęśliwie, iż gdy później znalazły się brakujące nogi oryginalne, nie uważano za potrzebne je przyprawiać, lecz złożono obok posągu.

Flora Farnezyjska, statua marmurowa, pochodząca z łaźni Karakalli; według nowszych przypuszczeń wyobrażała ona pierwotnie Hebę. Znaleziono właściwie tylko tors jej, wskutek czego Paweł III kazał Wilhelmowi della Porta dorobić głowę, ramiona i nogi. W r. 1796 odrestaurowano ją w Neapolu powtórnie, tak samo jak pierwszym razem jako Florę.—Mniejszej wartości są pochodzące z tych zbiorów rzeźby: Szermierz, Głowa Karakalli, Venus i Apollo.

Ogrody Farnezyjskie, założone przez papieża Pawła III na Palatynie, obejmują tę część wzgórza, na której wznosił się gród Romulusa oraz pałace Tyberyusza, Kaliguli i Flawiuszów. Obecnie noszą tylko ślady dawnej wspaniałości. Napoleon III, w którego posiadanie przeszły w r. 1860, zarządził w nich obszerne poszukiwania archeologiczne, prowadzone dalej od r. 1870 przez rząd włoski.

Farnesina, willa w dzielnicy Trastevere w Rzymie, zbudowana 1508—11 r. przez Baltazara Peruzzi dla bankiera papieskiego, Augustyna Chigi. Należy do arcydzieł budownictwa renesansowego. W r. 1580 nabył ją kardynał Aleksander Farnese, brat Oktawiusza F.; odtąd pozostawała w ręku rodziny Farnezych aż do ich wymarcia (1731), poczem przeszła na własność królów neapolitańskich, a w r. 1861 przypadła w spadku księciu Ripalda. Sławną jest przedewszystkiem dla wspaniałych fresków Rafaela. Sklepienie sieni głównej (19.5 m. długości, 7.5 m. szerokości) zdobi 12 fresków, wyobrażających dzieje Psychy, które według szkiców Rafaela wykonane zostały 1518—20 r. przez jego uczniów, Juliusza Romano i Franciszka Penni. Przytykająca do sieni głównej sala zawiera Tryumf Galat ei, fresk, malowany w r. 1514 własną ręką mistrza. Obraz ten przedstawia boginię morza, płynącą po falach na wozie z muszli, w towarzystwie Nimf i Trytonów. Oprócz tego znajdują się tu jeszcze mąlowidła ścienne Sebastyana del Piombo (Poly-fem i Galatea, sceny z Przemian Owidyu-sza tudzież liczne freski Bałt. Peruzzego. Komnata sypialna zawiera dwa arcydzieła Soddo-my: Wesele Aleksandra W. i Roksany oraz Rodzinę Dary u sza wobec Aleks an-

Hml.

Parnowski Stanisław, Farnovius, także Farnesius, uczył się w uniwersytetach zagranicznych; socynianin, oddzielił się od a-ryanów rakowskich 1568 r. i pod opieką Stanisława Mężyka, starosty sandeckiego, w Sąd-czu w szkole i w kościele naukę swoją wygłaszał, zaprzeczając Ducha św., a chrzest przez zanurzenie tylko ważnym uznawał. Napisał: „Okazanie i sfałszowanie prawdziwej nauki” (1573); „O znajomości i wyznaniu Boga zawzdi jednego, Stworzyciela wszystkich rzeczy i jednego Ducha Bożego, przez którego wołaj om nawróceni: Ojcze, nauka wielka, święta i prawdziwa ze wszystkiego i samego Pisma św. dziwnie zebrana i stosowana. W której wszystkie przeciwników łapaczki, wikrenti i przymioty znacznie som witknione i mocnie zborzone” (1573, bez miejsca); „Nauka prawdziwa o karności christjańskiej w zborze Syna Bożego prawdziwym według samego i wszystkiego przymierza Nowego zebrana i zstosowana porzon-dnie” (1573). Zwolenniczka nauki F-go, wdowa Zabawska, wydała swoim nakładem książkę do nabożeństwa przez niego ułożoną. Po śmierci F-go, stronnicy jego połączyli się z socynianami.—Cf. Bock „Historia antitrinitariorum i Hist. socinianismi prussici”; Troschel „Die protestantischen Antitrinitarier” (Heidelb. 1839, 1884).— „Encykł. Kość.”,

Farnham, miasto w angielskiem hrabstwie Surrey, na granicy z hrabstwem Hamp, u stóp wyniosłości North-Downs i przy drodze żelaznej Londyn-Southampton, jedna ze starszych osad w Anglii; piękny kościół, okazały pałac biskupów Winchestera, ruiny średniowiecznego zaniku i opactwa (Waverley - Abbey), uprawa chmielu; 5 600 m-ców. Tu urodził się pisarz angielski Wil. Cobbett, w r. 1760.

Farnworth, przemysłowe miasto w angielskiem hrabstwie Lancaster, między Manczeste-rem a Boltonem, wielkie fabryki wyrobów żelaznych, zegarków, płótna żaglowego, przędzalnie; 24 000 m-ców (1891); w okolicy kopalnie węgla kamiennego.

Faro, 1). F. Punta di F., tj. przylądek latarni, północno-wschodni kraniec Sycylii, skalisty, opatrzony latarnią morską, (skąd nazwa); tu rozpoczyna się cieśnina Messeńska, oddzielająca Sycylię od półwyspu Apenińskiego, zwana także 2). F. di Messina, inaczej Stretto di Messina, w starożytności Fretum Siculum.—3). F. inaczej Furo, Paro, lewy dopływ rzeki Benue, z systematu Nigru w Afryce środkowej (Sudan); źródła jego nieznane, leżą w państwie Adamaua,

And. S.

prawdopodobnie w okolicach m. Ngaundere; płynie wartko ku północy krainą pagórkowatą, rozcina pasmo wyniosłości Alantika i wpada do Benue wprost osady Taepe, mając przy uściu 600 m. szerokości. — Dolny bieg rzeki badał Barth w r. 1851, górny zaś Flegel w r. 1885.

4). F. stolica portugalskiej prowincyi Algarwii, nad oceanem Atlantyckim, od którego oddziela ją wydłużona i piaszczysta wyspa dos Cäes; przystań płytka, ale dla statków do 200 tonn objętości dostępna i przeważnie przez angielskie okręty odwiedzana. Ludność, w liczbie około 8 500 głów, trudni się rybołówstwem, żeglarstwem, uprawą roli i hodowlą wybornego wina; prowadzi także handel oliwą, owocami południo-wemi i rybami.—W okolicy dobywają antymon i sól z wody morskiej.—Miasto, zbudowane dość prawidłowo, ma piękne place i ulice; jest siedliskiem biskupa i administracyjnych władz prowincyi, posiada piękną katedrę, kilka byłych klasztorów, seminaryum duchowne, szkołę wojskową, stary zamek na wzgórzu, otoczony na pół rozwalonym murem z czasów maurytańskich. —F. należy do Portugalii od r. 1249, w którym Alfons III zdobył je na marokańskim królu po długotrwałem oblężeniu; w r. 1596 spalili je Anglicy, a w r. 1755 zniszczyło trzęsienie ziemi, równocześnie z Lizboną.

Faroer (Färöer—F er o er) albo wyspy owcze, od duńskiego faar—owca, leżą w północno-wschodniej części oceanu Atlantyckiego, na zachód od półw. Skandynawskiego, w połowie drogi między Szkocyą i Islandyą; rozciągają się od 61° 24’ do 62° 24’ szer. pn., a południk 9° na zachód od Paryża przechodzi mniej więcej pośrodku tej grupy, która tworzy trójkąt, zwrócony podstawą ku północy a wierzchołkiem ku południowi. Wyspy te wysterczają nad powierzchnię morza z podwodnej ławicy, ciągnącej się od północnego krańca W. Brytanii przez wyspy Szetlandzkie i Islandyę do Grenlandyi; ławica ta, po większej części nie głębsza jak na 700 m., stanowi niby próg, oddzielający właściwą kotlinę Atlantyku od europejskiej zatoki morza Lodowatego. Zdaje się, iż próg ten jest pozostałością dawnego mostu lądowego, który w średnim trzeciorzędzie łączył Europę z Ameryką, albowiem w Irlandyi, na Hebrydaeh, Faroerach, w Islandyi i Grenlandyi znaleziono warstwy średniego trzeciorzędu ze śladami jednakowych roślin. Grupa Faroer składa się z 22 wysp, z których 17 jest zamieszkanych. Największą z nich jest Strömö, na wschód od niej leży Österö, na zachód—Vangö, a na południe od nich Sandö i Suderö. Większe z wysp niezamieszkanych posiadają pastwiska dla owiec, mniejsze stanowią zwykle bezpłodne nagie skały, ożywione tylko przez niezliczone stada ptaków morskich, które je obsiadają lub unoszą się nad niemi i wirują w chmurach. Wszystkie wyspy razem obejmują obszar 1330 km. — Kształt wybrze

ży jest stromy, poszarpany wskutek wrzynania się wązkich i długich zatok o charakterze fiordowym, które przedłużają się na ląd jako doliny. Kształt powierzchni jest górzysty, szczyty jednak nie dosięgają 1 000 m.; najwyższy punkt Slattare Tind, na wyspie Österö, sięga 900 m., Skölinsfield na wyspie Strömö — tylko do 650 m, Skały składające grunt wysp Faroer należą do formacyi wulkanicznej, bazaltowej; przedstawiają oddzielenie słupowe i układają się często tarasowato; w zimie na poziomych powierzchniach tarasów zatrzymuje się śnieg, tworząc białe wstęgi na ciemnych stromych ścianach skalistych, na podobieństwo wstęg płótna rozciągniętych w okolicach miast przemysłowych. Bazalty tutejsze wylały się w czasie miocenu; warstwy osadowe spotykane tu gdzieniegdzie i zawierające pokłady węgla brunatnego, pochodzą z tego samego czasu. Warstwy te nie zawierają śladu istot morskich, co dowodzi, że wylewy wulkaniczne odbyły się na lądzie. Miejscowe zlodowacenie epoki lodowej pozostawiło na tutejszych skałacli swe charakterystyczne ślady: baranie łby i porysowania. Potężniejszym jednak kształtującym czynnikiem, ograniczonym zresztą tylko do wybrzeży, były fale morskie: miotane burzami podmywają one wybrzeża, nadając im formy tak strome, pionowe, że w niektórych miejscach wysokość wybrzeża 300 metrową można było zmierzyć za pomocą liny z przywiązanym ciężarem; w wielu też miejscach wybrzeża nawet zwisają nad morzem, posiadają nisze, jaskinie wyżłobione przez fale; jedna z wysp, Nolsö, w pobliżu Thorshavn, została nawet przedziurawiona na wjdot, czemu zawdzięcza swą nazwę „igły“; tunel ten można przebyć podczas odpływu pod sklepieniem na 300 m. Wysokiem.

Klimat wysp jest oceaniczny, wietrzny, pochmurny, dżdżysty i łagodny, co wynika z wpływu ciepłego Golfstromu: temperatura morza u wybrzeży tych wysp zmienia się w ciągu roku tylko na 2": z 7.5° w styczniu, wznosi się tylko do 9.5° w lipcu; odpowiednio do tego temperatura powietrza zmienia się też bardzo mało, bo tylko o 7° w ciągu roku. Średnia roczna temperatura miasta Thorshavn wynosi 6.3", miesiące zimowe (luty -f-3,1") Są tu łagodniejsze, niż na nizinie Lombardyi, ale najcieplejszy miesiąc, lipiec (-f-ll°) jest nie o wiele cieplejszy, niż październik w Wiedniu lub Pradze. Ilość opadów podają na 1 800 mm. Przeciętnie 269 dni w roku jest deszczowych, a tylko 38 dni śnieżnych, niebo prawie zawsze jest zachmurzone.— Wobec takich warunków klimatycznych flora wysp jest uboga: z powodu silnych wichrów niema tu drzew, a z powodu chłodnego lata oraz braku światła słonecznego zboża rzadko dojrzewają. Za to łagodna i mało śnieżna zima pozwala na zyskowną hodowlę owiec, które tu mogą się paść przez całą zimę pod gołem niebem i wraz z obfitością ryb i ptactwa morskiego stanowią podstawę bytu człowieka.

Mieszkańcy wysp Faroer w liczbie 13 000 (r. 1890) są pochodzenia norweskiego i mówią językiem, pokrewnym obecnemu norweskiemu, staronorweskim; w mieście głównem, Thorshavn, wychodzi pismo w tym języku z charakterystycznym tytułem „Diinmur Laeling”, co znaczy „rozpraszacz mgły.” Faroerczycy pod względem fizycznym odznaczają się wysokim wzrostem, silną budową ciała i Żelaznem zdrowiem; dochodzą późnego wieku. AAygląd ich jest surowy i poważny, odpowiedni do otaczającej ich przyrody, z którą, jako żeglarze i łowcy, muszą staczać ciężką walkę. Głównemi zajęciami mia-szkańców są: hodowla owiec, rybołówstwo, chwytanie ptaków morskich, a wreszcie i rolnictwo. To ostatnie z powodów klimatycznych gra tu rolę podrzędną; kartofle i inne rośliny bulwiaste udają się tu dość dobrze, ale ze zbóż dojrzewa tylko jęczmień, i on-to dostarcza mąki na chleb. Ziemię uprawiają tu, nie pługiem, lecz rydlem, prawdopodobnie dlatego, że grunta zdolne do uprawy rozrzucone tu są niewielkiemi kawałkami pośród obszarów skalistych. Grunt w pobliżu mieszkań leżący zowie się „Haushauge”; dostarcza on darni i torfu do pokrycia dachów i na opał; tutaj również pasą się w lecie krowy. Pola dalej od domostw leżące zowią się „Fieldhauge”; zajmują one zbocza gór i dzielą sie na niższe i wyższe hange; są to bujne pastwiska dla owiec, zraszane obfitemi źródłami i opadami. Domy zbudowane są z drzewa sprowadzanego; dach, jak wspomnieliśmy jest kryty darnią, ciężki, silnie przymocowany, by go panujące tu gwałto-wne wichry zerwać nie zdołały. Wnętrze domu składa się z dwóch izb, z których jedna jest dymna, druga tak zwana szklana (szyby niegdyś były osobliwością). Obok domów mieszkalnych są obory dla zimowania krów; owce i konie nie posiadają innego schroniska prócz kamiennych ogrodzeń. Natomiast są różne śpiehlerze, z których tak zwane Kjadlur służą do suszenia ryb i mięsa. Ważniejsze od rolnictwa jest rybołówstwo (sztokfisze, śledzie, wieloryby) w zatokach i na otwartem morzu. Gdy rybacy wyładują swą zdobycz na ląd, odłączają pewną część dla właścicieli łodzi oraz dla ubogich swej gminy, a resztę dzielą między siebie. Chwytanie ptaków, połączone z wielkiem niebezpieczeństwem, jest ulubionem zajęciem Faroerczyków. Ptaki gnieżdżą się tu milionami na stromych ścianach skalnych, spadających ku morzu, i to przeważnie na takich, które są zwrócone na południo-zachód, to jest ku promieniom słonecznym i cieplejszemu morzu, albowiem Golfstrom oblewa te wyspy głównie od południo-zachodu, podczas gdy na północo-wschodzie daje się uczuwać wpływ prądu zimnego i pływających lodów. Te ściany skalne, zamieszkane przez ptactwo, zowią się „ptasiemi górami.” Ptaki sadowią się tu na tarasach czyli gzómsach, jakie się tworzą na bazaltowych skałach wskutek wietrzenia i obsuwania się części kruchszych; wszędzie roi się tu od pierzastych mieszkańców; za zbliżeniem się człowieka ptaki wznoszą się w górę takiemi masami, iż zupełnie zasłaniają widok nieba i napełniają powietrze tak przenikliwym wrzaskiem, że człowiek nie może słyszeć słów towarzysza. Połów ptaków stanowi tu nietylko źródło dochodu, ale oraz niebezpieczny sport, przy którym każdy młody Faroerczyk otrzymuje swe pierwsze lau-ry, zostaje niejako pasowany na rycerza. Istnieje wiele sposobów chwytania ptaków: najczęściej jednak używa się w tym celu sieci, rodzaju wię-cierza umocowanego na długim kiju. Z taką siecią udaje się łowca na odpowiednie miejsce i chwyta ptaki w locie. Sposób ten zowie się „fleyga.” Ażeby dostać się na odpowiednie do tego celu miejsce, zwane „fleygasessur”, trzeba nieraz przebyć wielkie niebezpieczeństwa: trzeba np. wspinać się z doliny po stromej ścianie dla dostania się na wązki gzyms; kto doznaje zawrotu głowy, jest stracony. Raz dostawszy się na odpowiednie miejsce, łowiec sadowi się tam, jak może, a miejsce to niezbyt wygodne: jest to gzéms wszystkiego na dwie lub trzy stopy szeroki; siedzący ma nad sobą mgliste niebo, pod stopami ziejącą przepaść, w której szumi morze. Ale Faroerczyk przywykł do tego wszystkiego i nic go nie przeraża. W innych razach do miejsca połowu trzeba się dostać z góry; wówczas łowca spuszcza się tam na linie 400—500 stóp długiej, utrzymywanej przez 5—.6 ludzi. Gdy człowiek spuszczany dostanie się na miejsce, wówczas daje znak towarzyszom na górze, by linę zatrzymali. Zwykle kilku ludzi dostaje się tym sposobem na odpowiednie miejsce połowu („Luunelandek”). Przybywszy tutaj urządzają się oni jak mogą na dłuższy pobyt. Wyszukują sobie szczelinę skalną, gdzieby mogli spać, przy-tem jednak muszą się na noc silnie przywiązywać do skał, by \ ie wpaść do morza. Zabierają ze sobą pożywienie i materyał opałowy i pozostają tak zawieszeni pomiędzy niebem i morzem nieraz przez cały tydzień. Codziennie przychodzą towarzysze na górę, by się dowiedzieć, czy wszystko idzie pomyślnie, lub czy może któryś z łowców nie życzy sobie powrócić na górę. Tymczasem połów wciąż się odbywa, każdy łowiec chwyta zwykle około 1 000 ptaków, które bądź rzuca do morza, gdzie je zbierają w łodzie, bądź też wiążą do liny, by je wyciągnęli na górę. Niekiedy łowcy zmieniają swe miejsca pobytu na inne; w tym celu niema innego sposobu, jak przywiązać się do liny, odepchnąć od ściany za pomocą (’r:\ga i wprawiwszy się tym sposobem w ruch wahadłowy, dosięgnąć przy większem rozbujaniu miejsca pożądanego. Przy wspinaniu się z dołu na miejsce połowu wybiera się zwykle razem dwóch ludzi, przy-czem idący z tyłu jest zaczepiony o pas idące-

(1886, H. 1).

Prócz komedyj, wydał F.

Dr. j. p.

go naprzód za pomocą haka umocowanego na końcu drążka; takim sposobem idący z tyłu popycha swego towarzysza idącego naprzód, w czasie wdrapywania się na odpowiednie miejsce, ten zaś dostawszy się na upatrzone miejsce, wciąga idącego z tyłu; jeden krok fałszywy strąciłby obu razem w przepaść. To też łowcy ptaków nabywają wielkiej odwagi, pewności siebie i zimnej krwi, a czyny ich są przez całą zimę przedmiotem rozpraw i rozrywki. Głownem jednak zajęciem, głównem źródłem dochodu dla mieszkańców wysp Faroer, jest hodowla owiec, to też stare przysłowie tutejsze powiada: „wełna to złoto Faroerczyków.” Na każdego mieszkańca przypada tu średnio 18 sztuk owiec, tak, iż wszystkich owiec jest tu do 200 000 sztuk; ilość zabijanych wynosi rocznie 30 000— 40 000 sztuk. Owce tutejsze, tak zwane „sójd”, są małe, ale zahartowane, zimę przebywają pod goleni niebem, wygrzebując sobie trawę z pod śniegu. Gdy się zdarzy zima wyjątkowo surowa, znaczna ilość owiec ginie: wpadają one w morze lub w przepaści, ześlizgując się po pokrytych śniegiem zboczach gór, łub załamując się na zwi-słycli zaspach śnieżnych. Niekiedy zamieć śnieżna zasypuje owce i wtedy mieszkańcy odgrzebują je przy pomocy psów. Faroerczycy nie strzygą owiec, lecz rękami wyrywają wełnę ze skóry; niejedna owca wychodzi z tej barbarzyńskiej operacyi cała skrwawiona. Wszelkie usiłowania wprowadzenia nożyc rozbiły się o konserwatyzm i przesądność tutejszych mieszkańców. Na hodowli owiec opiera się jedyny prawie (prócz eksploatacyi węgla brunatnego) przemysł tutejszy, mianowicie wyrób wełnianych kaftanów.— Pod względem politycznym wyspy Faroer należą do Danii, dla której stanowią stacyę morską na drodze do Islandyi; są one podzielone na 6 obwodów: Strömö, Norderö, Osterö, Vaa-gó, Sandó, Suderó. Miastem głównem i jedynem na wyspach jest Thorshavn, na południowo-wscho-dniem wybrzeżu wyspy Strömö; składa się ono z około 100 domków drewnianych, krytych darniną; posiada małą warownię, kościół, gimna-zyum, bibliotekę i szpital. Liczba mieszkańców około 1 300. — (Źródła: Vivien de St. Martin „Nouveau Diction, de Géogr.”; Hahn w „Unser Wissen von der Erde”; Akerblom „Land und Leute der Färöer” w „Mitteilungen der Geogr. Gesellschaft in Lübek” (1885); w streszczeniu toż samo w „Deutsche Geographhische Blätter

herausg. von der Geogr. Gesellsch. in Bremen”

W. N.

Grupa tych wysp wulkanicznych na oceanie Atlantyckim pod 62° szerokości północnej, niedaleko Islandyi jest zdrowiskiem klimatycznem, ze średnio wilgotnym i chłodnawym pomorskim klimatem. Średnia temperat. roczna -f-9"C. Dr A- p-

Faros, nizka wysepka nadbrzeżna wprost starożytnej Aleksandryi Egipskiej, — ob. Aleksandry a, Ene. nin. Tom 1 str. 638 i nast.

Farquar George, dramaturg irlandzki (*1678 w Londonderry—f 1707 w Londynie), zrazu był aktorem, lecz gdy w sztuce Drydena „Indian Emperor”, nieszczęśliwym wypadkiem, zasztyletował na prawdę występującego w jednej z nim scenie aktora, tak się tą katastrofą przeraził, iż się na zawsze wyrzekł swego zawodu, a natomiast oddał się pracy literackiej i napisał kilka komedyj, grywanych z powodzeniem. Były to mianowicie: „Love and Bottle” (1699); „A Constant Couple” (1699); „Sir Harry Wildair” (1701); „The Inconstant” (1702); „The Twin-Rivals” (1702), „The Stage Coath” (1704) „The Recruiting Officer” (1706) i „The Beaux’ Strata-gem” (1707). Jako dramaturg odznaczał się dobrym planem sztuk swoich, żywemi, pełnemi dowcipu dyalogami, w czein może być porównany z poprzednikami swymi: Wyckerlym i Con-greve’em, od których wprawdzie tern się różni, że jest nierównie przyzwoitszym, ale za to ustępuje im pod względem charakterów i stylu: pierwsze są mniej wystudyowane i powierzchowne, drugi, jakkolwiek błyskotliwy, jednak pusty i zaniedbany.

tomik dość miernych wierszy p. t. „Miscellanies” (1702), oraz rozprawę o poezyi ze stanowiska teatru angielskiego    *

Farr Wilhelm (* w Kenley w r. 1807 f w Shropshire d. 14 kwietnia r. 1883), bardzo zasłużony statystyk angielski, początkowo zajmował się wykonawstwem lekarskiem i pisywał do wydawnictw lekarskich; zwróciwszy na siebie uwagę pracami swemi, powołany został w r. 1838 do biura statystycznego (Registrar General Of-fice’s), a wkrótce potem został przewodniczącym (Superintendent) w Departamencie statystycznym. Na stanowiskach tych, poświęcając się przez czterdzieści lat blizko mozolnej, ale bardzo użytecznej pracy, postawił statystykę lekarską angielską tak wysoko, że stała się ona wzorem dla wszystkich; liczne prace jego, ogłaszane w sprawozdaniach (Reports) Departamentu, słusznie bardzo uchodzą powszechnie za klasyczne. — Por. „British Med. Journal” (1883, T. I str. 783) i Me-dico-Chir. Transactions (1884 T. LXV1I, str. 18 i nast).

Farragut David Glasgow, a dmirał amerykański (* 5 lipca 1801 w Campbell’s Station pod Knoxvilla, Tennessee, — f 14 sierp. 1870 w Portsmouth, New - Hampshire); pochodzenia hiszpańskiego. W 9-m r. ż. był majtkiem w marynarce wojennej; w 12-m jako midshipman (ob.) na okręcie „Essex” uczestniczył w t. zw. drugiej wojnie o niepodległość (1812—15). Gdy w r. 1815 wpłynęła na morze Śródziemne liczna eskadra amerykańska, F. znajdował się w niej na fregacie „Macedonian” i trzy lata spędził na wodacli tunetańskich. W r. 1821 został młodszym porucznikiem; w dwa lata później odznaczył się w ściganiu rozbójników na wybrzeżu Mosquito, za co w r. 1825 otrzymał

starsze porucznikowstwo. Od r. 1834 odbywał liczne i dalekie podróże. Przy wybuchu wojny z Mexykiem (1845) dostał dowództwo korwety „Saratoga” i blokował nią pomorze mexykaû-skie. W r. 1845 mianowany drugim naczelnikiem warstatów wojennych w Norfolk, w 6 lat później powołany do urządzenia arsenału morskiego na wyspie Mare przy brzegach Kalifornii, w r. 1855 został kapitanem okrętu. W wielkiej wojnie domowej 1861—5 r. stanął odrazu po stronie Północy, pomimo swej tennessyjskiej rodowitości. Drugiego roku wojny dokonał świetnego czynu: wdarł się w Mississipi. Miał współdziałać z Butlerem, pod którym na Slup - Island zgromadziło się 9 tys. ludzi. Jemu samemu dano 39 statków wojennych, drewnianych, o 243 działach i kilka holowniczych; największy, fregata „Colorado”, o 48 dz., miał zbyt płytką wodę i wcale nie wpłynął; 10 statków było kano-nierkami 5-działo wemi, 20 wielkiemi brygami żaglowemi, każdy z moździerzem wagi 8 500 kilogr.; flotyllą tych moździerzowców dowodził Dawid Porter. O 130 kilom, od uścia rzeka była zagrodzona, a N. Orleanu strzegły zdawna porty, Jackson na prawym, St. Philippe na lewym brzegu, nadto baterye i statki—wogóle ok. 300 dział. D. 18 kwietnia 1862 r. F. nakazał bombardować Porterowi port Filipa, kanonier-kom port Jacksona, w który do wieczora 23-go wpadło 8 000 pocisków. Dnia 20 b. m. wysłał do przerwania łańcucha w rzece statek „Bell.”

Konfederatów warownię, której obronę Jefferson Davis wiązał z utrzymaniem się samej konfede-racyi. Do 27 czerwca czekał na wojsko lądowe, nazajutrz nad ranem przedarł się na północ, tu podał rękę flocie operującej ponad Vicks-burgiem od Memphis. Ze słabemi siłami, jakie miał, na warownię natrzeć nie śmiał. Zaprojektowane przezeń przekopanie kanału dla ominięcia fortów, okazało się przedsięwzięciem zbyt uciążliwem i niewykonalnem. W końcu lipca był F. z powrotem w N. Orleanie. Stał później u Pensacoli, wysyłając stamtąd statki do zajmowania pobrzeży. Gdy d. 15 grudnia 1862 r. rozpoczęło się nowe działanie na Vicksburg, teraz już z większemi siłami, zwłaszcza z Grantem od wschodu i Shermanem od północy, F. d. 14 maja 1863 spróbował swej metody przeciw Port Hudsonowi n. Mis., ale z powodu szczupłości sił nie miał powodzenia; dłuższe dopiero oblężenie przy

&■

fi

Fig. 19. Farragut David Glasgow.

współdziałaniu z Banksem, doprowadziło warownię d. 6 lipca do upadku; na trzy dni przedtem jeszcze, uprzedzając atak wyznaczony przez Gran-ta, poddał się Vicksburg. Jeszcze w lutym 1862 kongres jednem postanowieniem opanowania objął był prócz innych N. Orlean i Mobile; niepowodzenia kampanii wirginijskiej opóźniły zajęcie portu przy uściu Alabamy do lata 1864 r. W lipcu t. r. wyruszył nań F. w 18 okrętów („Hartford”, 4 monitory opanc., 6 korwet, 7 ka-nonierek; 183 działa) z 5 000 ludzi pod Grange-rem. Mobile na obronę swoją miało trzy forty: Gaines, Powell i Morgan, wiele bateryj pobrzeż-nych—razem 200 dział; a nadto flotyllę z 11 większych i 14 mniejszych statków. D. 5 sierpnia nad ranem F. zaczął się wdzierać w liście zatoki do morza, zwężone do niespełna 200 metrów wskutek min i łańcuchów podwodnych; do-

Operacya nie zupełnie się udała, ale pozostała po niej wyrwa, z której wódz skorzystał, aby się na rzekę wedrzeć. W ciemną noc na 24 kwiet. o gódz. 3¹/₂, dwoma rzędami, łącząc statki większe z mniej szemi, wyruszył; lewą kolumną dowodził on sam na „Hartfordzie” o 24 dz., prawą—Bayley. Była chwila krytyczna, gdy monitor „Manassas” napadł na „Hartforda” i wzniecił na nim pożar. O świcie d. 24-go, przełamawszy zapory statków federalnych, znalazł się F. już za fortami: wtedy wszczęła się bitwa z flotą konfederatów, w której monitor poszedł z dymem, a dziewięć innych statków uległo zniszczeniu.

D. 25 t. m. o 11 zrana Bayley ostrzeliwał już fort Chalmettes w N. Orl., a F., czekając ciągle na Butlera, nie zajmował miasta. Dopiero d.

29 t. m. kazał zatknąć chorągiew. Dał słowo kongresowi, że N. Orlean zdobędzie, i zdobył.

D. 1 maja Północni panowali już w wielkiej metropoli handlowej (ob. Butler, N. Orlean).

Zajęcie to, skutek działań F-a, otwarło dla Północnych Luizyanę i Mississipi. Fort Jackson po buncie załogi poddał się dnia 28-go kwietnia.

Zostawiając N. Orlean Butlerowi, F. z 13 statkami popłynął w górę. Widząc jak ważnem jest przywrócenie produkcyi bawełny i handlu nią, umyślił zdobyć Vicksburg, o 632 kl. od N.

Orl.-u odległy. Po drodze zajął d. 9 maja Ba- konał tego znowu dwoma rzędami, jak pod N. ton Rouge, d. 12 t. m. Natchez. Dnia 18 t. m. Orleanem. Sam kazał się przywiązać do lin wreszcie podpłynął pod zaimprowizowaną przez ! wielkiego masztu, aby ogarniać położenie pod-

W]

CD

3

5=1

(T. II

Dr J. P.

nal” 1886, cz. II, str. 1001.

Farraguth —

czas bitwy, a w razie uderzenia nie być ze strażnicy swej wyrzuconym. Jeden z jego okrętów natknął się na torpedy i zatonął. F. wysunął się naprzód i zasypał gradem kul Morgana, obezwładnił go, pociągnął za sobą inne okręty, póki wszystkie nie znalazły się już w zatoce. Flotylla konfederatów po pierwszem starciu rozproszyła się. Zaciętą walkę toczył tylko „Tennessee”, póki się nie poddał. Tego samego dnia kapitulował Powell, we 2 dni Gaines; najsilniejszy, Morgan, uległ dopiero po formalnem oblężeniu d. 23 sierpnia. Opanowanie zatoki ułatwiło wielce w parę miesięcy później działania na Mobile od lądu. Za N. Orlean d. 11 lipca 1862 kongres uchwalił F-i podziękowanie i zamianował go kontr-admirałem, a za Mobile w grudniu 1864 r. vice-admirałem i dowódzcą wszystkich sił morskich Unii. W latach 1867 i 8 zwiedził F. pobrzeża Europy Zachodniej na czele eskadry; przyjmowano go z wielkiem odznaczeniem; dwory otwierały mu swe progi. Po śmierci otrzymał od kongresu kolosalny posąg bronzowy w Waszyngtonie. Charakterystyką F-a jest energia i odwaga. Hr. Paryża, który go znał osobiście, pisze o nim (T. III, str. 291): „Łączył on dwa wielkie przymioty wodza: plany wytwarzał spokojnie, a wykonywał stanowczo.” „Stanął w pierwszym rzędzie wojowników morskich naszych czasów.” Jego metoda, z odwagi wyrosła, stała się jakby narodową; użył jej d. 1 maja 1898 r. Devey dla zniszczenia floty hiszpańskiej pod Cavité w wielkiej zatoce manilskiej.—Syn F-a, Loyal, wydał jego życiorys, poparty listami, p. t. „The life and letters of admirai David Glasgow F.” (N. York 1869).— Por. bibliografię przy wyrazie Davis Jefferson.    s-

Farraguth lekarz, ob. Ferraguth.

Farre Jan Ryszard (* na wyspie Barba-does w r. 1774—-f w Londynie d. 7 maja r. 1862), syn lekarza i sam lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Londynie, a ukończywszy je powrócił na wyspę rodzinną, ale nie długo tam pozostawał, przekładając nad nią Europę. Przez lat kilka zajmował się wykonawstwem le-karskiem w Glasgowie i Aberdeen, w roku zaś 1804 stale osiadł w Londynie, tam razem z J. C. Saundersem założył szpital dla chorych na oczy (London ophthalmic Hospital) i był w nim czynny do r. 1856. Z zamiłowaniem wielkiem oddawał się badaniom anatomo - patologicznym i zebrał mnóstwo okazów, stanowiących obecnie bogate muzeum szpitala św. Bartłomieja w Londynie. Najlepsze jego prace także są poświęcone anatomii patologicznej; z liczby ich na wyszczególnienie zasługują: „The morbid anatomy of liver etc” (Londyn 1812—1815, z 4 tabl.); „Pathological researches in medicine” (t-że 1814); „Journal of morbid anatomy, or researches phy-siol. pathol. and therapeutical” (tamże 1823); nadto wydał dzieło o chorobach oczny cli J. C.

Saundersa (tamże 1811 i 1812.—Por. „Biogr. Lexikon der hervorragenden Aerzte” str. 840).

Farre Fryderyk Jan (* w Londynie d. 16 grudnia r. 1804—f w Kensingtonie d. 10 listopada r. 1885), lekarz, syn Jana Ryszarda (ob.). Nauki lekarskie rozpoczął w r. 1829 w londyńskim szpitalu św. Bartłomieja, dyplom doktorski uzyskał w r. 1857. Ponieważ przed poświęceniem się zawodowi lekarskiemu, zajmował się naukami przyrodniczemi, więc też już w r. 1831 rozpoczął w szpitalu św. Bartłomieja wykłady botaniczne a później nieco tamże nauczał o działaniu leków. W r. 1834 został assystentem w założonym przez ojca swego szpitalu ocznym, oraz lekarzem u św. Bartłomieja, gdzie później w r. 1854 posunięto go na ordynatora starszego (pluj-sician), takież stanowisko zajął też w Charter House. Od r. 1838 był członkiem król. kolle-gium lekarskiego i wykładał w niem od r. 1843— 1845 naukę o lekach, oprócz tego piastował różne dostojeństwa i urzędy w tem uczonem ciele, a w r. 1885 został wiceprezesem jego. W r. 1870 ustąpił ze szpitala św. Bartłomieja, a w 1876 z profesury. Wydał pierwszą farmakopeję angielską (British pharmacopoeia) i należał do najdzielniejszych farmakologów swego czasu.—Por. „Lancet,” 1886 cz. II, str. 1003 i Brit. „Med. Jour-

Dr J. p.

Farre Artur (* w r. 1810-—f d. 17 grudnia r. 1887); syn Jana Ryszarda a brat młodszy Fryderyka Jana (ob.), także lekarz. Zawodowo wykształcił się w londyńskim szpitalu św. Bartłomieja, i tamże od r. 1838 do 1840 wykładał anatomię porównawczą. Otrzymawszy w r. 1841 dyplom doktorski w Cambridge, został w lon-dyliskiem King’s College Hospital profesorem położnictwa, oraz starszym ordynatorem (Physi-cian Accoucheur); stanowiska te zajmował do r. 1862. Od r. 1843 był członkiem król. Towarzystwa lekarskiego i kolejno sprawował w niem godność: cenzora, egzaminatora i radzcy; w r. 1875 Towarzystwo położnicze (Obstétrical Society), do którego od wielu lat należał, wybrało go na prezesa honorowego. Jako lekarz cieszył się ogromnem powodzeniem i wziętością wielką, wzywano go do rodzących księżniczek domu królewskiego, a kr. Wiktorya mianowała go swym lekarzem (Physician Extraordinary).—Z prac jego drukowanych na wyszczególnienie zasługują dwie wyborne monografie, mianowicie: „Uterus and its appendages” (WTodda iBowmana „Cyclop. of Anat. and Physiology”), oraz „On the nature of various substances formed in, or discharged from the utérus and vagina” (w Be ale’a „Archives of Med.). Za życia jeszcze bogatą swą bibliotekę, zasobną w dzieła położnicze, podarował król. Towarzystwu lekarskiemu, a zbiory swe anatomiczne przekazał Towarzystwu położniczemu.—Por. „The Lancet“ 1888, cz. I, str.

1407.

Hml.

And. S.

48 i „British med. Journal” 1887, Cz. II. str.

Dr. J. p-

Farre Jan Józef Fryderyk, generał i minister wojny francuski (* 1816 w Valence, dep. Drôme—f 24 marca 1887 w Paryżu), po ukończeniu szkoły politechnicznej wstąpił jako oficer inżynieryi do wojska. Służył w Algieryi, gdzie odznaczył się w wyprawach przeciw Ka-bylom, a od r. 1858 należał do korpusu okkupa-cyjnego w Rzymie. R. 1868 został pułkownikiem oraz dyrektorem fortyfikacyj w Arras, a nieco później w Lille. Po upadku cesarstwa rząd Obrony Narodowej zamianował go generałem brygady (w paźdz. 1870) oraz powierzył mu organizacyę sił zbrojnych w północnych departamentach Francyi. Na czele tej t. z w. a r-mii północnej, składającej się z trzech niewielkich i źle uzbrojonych dywizyj, stanął Bourbaki, którego F. został szefem sztabu. Kiedy Bourbakiego powołano na południe Francyi (19 listopada), F. objął po nim naczelne dowództwo i zajął stanowisko obronne pod Amiens, skąd go 27 listopada wyparł generał pruski, Manteuffel. D. 3 grudnia francuska armia północna, cofnąwszy się ku Arras, przeszła pod rozkazy Faidherbe’a (ob.), przy którego boku F. pozostawał, jako szef sztabu, do końca wojny. Posunięty w r. 1875 na generała dywizyi, otrzymał po ustąpieniu Mac-Mahona, dzięki pro-tekcyi Gambetty, tekę ministra wojny (23 września 1880). Na tern stanowisku, chcąc zaświadczyć swój republikanizm, usuwał z armii wszystkich podejrzanych o sprzyjanie legityinizmowi i bonapartyzmowi oficerów, atoli przy przygotowaniach do wyprawy tumskiej i przy kierowaniu operacyami woj ennemi w Afryce okazał tyle nieudolności i bronił się tak niezręcznie w izbie, iż 14 listopada 1881 musiał podać się do dymissyi.

Famikhabad. Faruchabad, F ar rak h-abad, okrąg w indostańskich prowincyach Północno-Zachodnich, dywizyi Agra; pagórkowaty, zroszony przez Ganges, Dżumnę i liczne ich dopływy, wogóle żyzny, lecz miejscami piaszczysty; wydaje głównie indygo i trzcinę cukrową; 4 450 km. 985 000 m-ców (1891). Stolica Fateh-garh, lecz największem i najważniejszem miastem jest F. na prawym brzegu Gangesu,—połączony drogą żelazną ze wszystkiemi ważniej-szemi miastami Indostanu.—Zabudowany prawidłowo i rozlegle, ma piękne ulice i obszerne place; położenie zdrowe. Ludność w r. 1891 wynosiła 78180 głów, przeważnie Hindów; trudni się ona głównie handlem i rolnictwem, które w okolicy miasta znajduje się w stanie kwitnącym. — Znaczny wywóz zboża, bawełny, indygo i cukru,—F., założony dopiero w r. 1714, należy do Anglików od r. 1801; dzięki dobremu położeniu nad wielką żeglowną rzeką, w samym środku niziny Gaugesu, rozwija się szybko i w zamożność wzrasta.

Fars, Farsistan, Farsystan, w staroźy tności Per sis, prowincya perska, graniczy na północ z prow. Isfahan i Jesd, na wschód z prow. Kirman (staroż. Karmania), na południe z odnogą Perską, na zachód z prow. Chusistan (Ara-bistan).—Wybrzeżu, dosyć jednostajnemu, towarzyszą w części wschodniej wyspy, z których największa Tawilah, w cieśninie Ormus; większych zatok niema, równie jak i dogodnych przystani; najlepszą jest Bender Buszehr na północo-zachó-dzie.—Wnętrze, poczynając od wybrzeża, podnosi się stopniowo w trzech tarasach, oddzielonych od siebie pasmami wyniosłości, przebiegającemi mniej więcej równolegle do siebie i do brzegu morskiego.—Taras najniższy nosi nazwę Deży-stanu, na zachodzie i Gernieziru na wschodzie; jest to kraina gorąca, miejscami pustynna i wogóle niezdrowa; wyżej leży taras Tengsir, tj. kraj przełęczy, przejść,—tędy bowiem wiodą liczne drogi do tarasu najwyższego, zwanego Serii ad, czyli krajem chłodnym.—Góry wnętrza dosięgają zncznych wyniosłości, zwłaszcza w części zachodniej; tu szczyt Kuhi-Dena, na granicy Arabistanu, ma 5 180 m. wysokości, a Kulii-Bul 4 420.—-Miasta i osady najwyższego tarasu leżą także na znacznem wzniesieniu: Szyraz 1 555 m., Meszliedi 1 980 m., Kuszkiserd 2 040 m.— Tarasy międzygórskie są zazwyczaj wązkie i mają raczej charakter dolin, aniżeli obszernych płaszczyzn; najszersze z nich nie przekraczają 15 km.—W przeciwstawieniu do dzikich i nagich zboczy górskich doliny są po większej części żyzne, otoczone lasami i pastwiskami i bujną roślinnością.—Klimat tylko we wnętrzu kraju zdrowy, łagodny, choć wogóle suchy; deszcze padają rzadko, śnieg należy do osobliwości; trzęsienia ziemi trafiają się bardzo często i w skutkach zazwyczaj są nader zguhne. — Pod względem hydrograficznym F. należy do zlewiska zewnętrznego i wewnętrznego. — Pierwszem jest odnoga Perska, przyjmująca pobrzeżne, niezbyt liczne i wielkie rzeki: Sefid-Rud, Mand, Nabend-Rud, Mehran, Abiszur i inne. Drugie natomiast obejmuje daleko większą część wnętrza, z którego wody spływają już to do bezodpływowych jezior Mahluja, Niris (Derja-i-Nemek, Baclite-gan), już też giną w pustynnych i suchych okolicach.—Produkcya roślinna kraju jest bardzo rozmaitą; tu i owdzie warunkuje ją sztuczne nawodnienie, sięgające początkiem swoim bardzo odległych czasów,—lecz uprawa roli jest wogóle niedbałą—i dlatego produkcya ta ilościowo jest daleko niższą, aniżeli być może. Ziemia wydaje głównie róż, mak, daktyle, wino, drzewa owocowe, indygo, morwę oraz kwiaty wonne (słynna hodowla róż i narcyzów), z których wyrabiają olejki i wody pachnące.—Pasterstwo w górzystych okolicach a połów pereł i korali na wybrzeżu stanowią też przedmiot zajęć ludności.— Ogólna przestrzeń wynosi 137 700 km. liczba mieszkańców nie jest znaną; przypuszczalnie

And. S.

wynosić może około 800 000 głów i składa się z rozlicznych elementów: Tadżyków, Turkoma-nów, Żydów Parsów; jedni z nich wiodą życie koczujące, drudzy osiedli po wsiach i miastach trudnią się uprawą roli, rzemiosłami i handlem. —Całym krajem rządzi w imieniu szacha gubernator, przebywający w stolicy prowincyi, Szy-razie.—W starożytności dzielnica ta była kolebką Persów, których świetne niegdyś miasta jak Per-sepolis i Pasargada (—ae) leżą dziś w ruinach; stąd właśnie rozpoczął się ruch, mający na celu obalenie władzy Medów,—tu też później, mianowicie w r. 226, założono fundament pod budowę państwa nowoperskiego, które pod Sassanidami przetrwało do r. 647 i wpadło w moc kalifów arabskich.—Kolejno władali tą krainą: Budżydo-wie, Seldżucy, Mongołowie (Dżingishan, Timur)— lecz mimo częstych zmian, ludność wzrastała w dobrobyt i bogactwa, których ślady widoczne są dotąd w okazałych budowlach publicznych, mu-rach warownych, drogach i wielu innych urządzeniach. Od r. 1503 F. należy do Persyi i w ostatniej epoce coraz bardziej chyli się do upadku.

Farsa (po fraucusku Farce, z łacińskiego f a r s u m, włosk. farsa=miesz anina), była to, obok moralités i sotties w Wiekach Średnich, komedya francuska w zawiązku. Przeznaczona dla szerokiej a niewybrednej publiczności, zasadzała się na grubej, swawolnej, często rozpasanej satyrze, wyszydzającej wszelkie ludzkie słabostki i zdrożności, osnutej na wypadkach spółczesnych, a nieraz na jakimś świeżym skandalu, którego przebieg rozegrywał się między trzema albo czterema osobami. Według poetyki w XV w. Gracyana du Pont, nie powinna była przekraczać zakresu 500 wierszy. Zarodki F-y sięgają w. XII-go, a ukazują się w przedstawieniach studentów, oraz w niektórych dyalogach (jeux, disputes) min-strelów XII-go i XII-go w. (jak np. „Jeu de la Feuille” Adama de la Halle, przezwanego Bossu d’A r r a s, chociaż nie był wcale u-łomnym, 1262 r.). Przy końcu w. XlII-go do rozwoju F-y przyczyniają się Fabliaux, zawierające w sobie oba jej pierwiastki: dyalog i satyrę obyczajową. Stowarzyszenia literackie w. XIV-go, głównie zaś słynne Société du Palais, czyli Bazoche w Paryżu, oraz Empire de Galilee (towarzystwo dependentów izby obrachunkowej tamże), a obok nich podobne stowarzyszenia w większych miastach prowincyonaluych dopełniały tego rozwoju, który trwał jeszcze w w. XV i XVI, i wydał niezliczone mnóstwo utworów w tym rodzaju. Literackiej i estetycznej wartości F-y nie mają prawie żadnej, z bardzo małemi wyjątkami, jak np. „Farce du cuvier”, przedstawiająca niezgodne małżeństwo, w którem żona z matką swoją tyranizuje męża, i przygodę, która go z jej przemocy wyzwala; głównie zaś

„F. de Patelin”, niewiadomego autora, przypisywana między innymi Piotrowi Blanchetowi (z r. 1460—1470), należąca do najpopularniejszych utworów w całej średniowiecznej literaturze francuskiej,—odznacza się bystrą obser-wacyą, świetnym dowcipem, oraz płynnym, bogatym i pełnym życia dyalogiem. Ze zbiorów, zawierających F-y, wymieniamy ważniejsze: Levoux de Liny i Franciszka Michela „Recueil des Farces” (1837); P. L. Jacob’a „Recueil de Farces du XV siècle” (1851); Ja-net’a „l’Ancien théâtre français” (1855); Mon-tarona „Recueil des livrets singuliers et rares” (1823) i E. Fournier’a „Théâtre français avant la Renaissance” (1873). — (O. Leroy „Etudes sur le théâtre du moyen âge”). O Farsie nowożytnej (obacz Komedya i Kroto-chwila).    *

Farsal (^ÆpoaXoç), starożytne miasto w Tes-salii nad rzeką Enipeos (Fersaliti), o 6y₂ mil na południe od Laryssy. Dziś pozostały z niego tylko ruiny akropolu, sterczące na wyniosłem wzgórzu, u stóp którego leży licha mieścina grecka Fersala. Na północ od F. ciągną się obszerne pola, na których d. 9 sierpnia 48 r. przed N. Chr. stoczoną została powszechno-dziejowej doniosłości bitwa pomiędzy Cezarem a Poinpejuszem.

Cezar, po przejściu Rubikonu, opanowawszy z nadzwyczajną szybkością całą Italię i złamawszy potężne stanowisko Pompej ańczykó w na Zachodzie, w Hiszpanii, przerzucił się w koń cu 49 r. na Wschód, do Illiryi, gdzie, zbiegły z częścią senatu, Pompejusz zdołał zebrać silne wojsko i zająć mocną pozycyę pod Dyrrachion (Epidamnos). Kilkomiesięczne zapasy dwu tych przeciwników pod murami tego miasta zakończyły się nader niepomyślnie dla Cezara. Pobity na lądzie, a przez flotę pompejuszową odcięty od wszelkiej komunikacyi z Italią, Cezar skierował się do środka Grecyi, aby tutaj przedewszyst-kiem ściągnąć resztę legionów swoich, jakiemi rozporządzał na półwyspie Bałkańskim. Jakoż udało mu się dokonać tego jeszcze w samą porę, zanim na równinach Tessalii dognał go ścigający Pompejusz. Obydwa wojska nieprzyjacielskie stanęły naprzeciwko siebie pod F-em. Armia Pompejusza, składająca się z 40 000 piechoty i 7 000 jazdy, rozłożyła się obozem na stoku wzgórz, na prawym brzegu rzeki Enipeos; Cezar, mający pod rozkazami 22 000 weteranów i 1 000 jezdnych, stał na lewym brzegu, na równinie pomiędzy Otrysem a pagórkami Cy-noscefalskiemi (Kynoskefalë), gdzie niegdyś Flamininus poraził był Filipa V-go Macedońskiego. Pomimo przewagi liczebnej sił swoich, Pompejusz długo się wahał, zanim zdecydował się stoczyć walną bitwę, i wydał do niej rozkazy dopiero pod naciskiem swego otoczenia, a zwłaszcza senatorów, którzy, wzdychając za prędkim powrotem do Rzymu, nalegali na przy-

śpieszenie pewnego, według nich, zwycięstwa. [ F. 12 000 kroków, około 6110 metrów. Tymczasem Cezar, dowiedziawszy się, że Pompej ańczycy postanowili porzucić wyczekujące stanowisko, doznał żywej radości, albowiem wojsku jego z każdym dniem coraz dotkliwiej dawał się we znaki brak żywności. Dnia 9 sierpnia (r. 48) o świcie, Pompejusz, pozostawiwszy

Na

X.

dzień podróży (menzil) przyjmuje się prze-cięciowo 5¹/., do 6 mniejszych czyli lekkich farsangów.

starożytna par a sang a. Pierwotny F. Persów, Fenicyan, Chaldejczyków obejmował 250 szebel, czyli 10000 królewskich łokci egip-

s. K.

F. jest to miara bardzo dawna,

Farsman, imię siedmiu królów iberyjskich (w dzisiejszej Georgii czyli Gruzyi). —F. I, współczesny Tyberyuszowi i Neronowi, syn Mitrydata, prowadził wojnę z bratem swoim, także Mitry-datem, o panowanie nad Armenią.—F. II wstąpił na tron roku 72 po nar. Chr., umarł w stolicy swej, Armaz, roku 87. Jarwan, król ormiański, odebrał mu część jego posiadłości.— F. III nastąpił roku 113 po ojcu swym, Hamazaspesie, umarł od trucizny r. 122.—Wnuk jego, F. IV, wstąpił na tron r. 125. Utrzymują, że się udawał do Rzymu, prosząc o opiekę cesarza Adrya-na.—F. V, który po bracie swym, Tyrydacie, nastąpił r. 405, wygnał Persów z Gruzyi, umarł r. 408.— F. VI panował od r. 528. Za panowania jego Gruzya spustoszoną była kilkakrotnie przez Persów.—F. VII, synowiec i następca po-przedznjącego, panować zaczął od r. 532 i zostawił koronę Pakorowi II (r. 537).—„Encykl. Orgelb.”.

Farsund, miasto na południowem wybrzeżu Norwegii, w prowincyi Christiansand, okręgu Li-ster-Mandal, na północo-zachód od przylądka Lin-desnaes, leży przy uściu fiordu t. im., ma warsztaty budowy statków, prowadzi handel i rybołówstwo, ku czemu posiada własną flotyllę,—

And. S.

cztery tysiące ludzi na straży obozu, przeszedł skich, około 5 250 metrów.

Enipeos, o którego brzeg opierało się jego prawe skrzydło. Zamyślał początkowo z piechotą swoją trzymać się odpornie i pierwszy walny cios wymierzyć hufcami swych jezdnych. Jakoż w chwili, kiedy setnik cezarowy, Crastinus, rozpoczynając bój, rzucił się na czele 120 ludzi w szeregi nieprzyjacielskie, wódz Pompeju-sza, Labienus, zgniótł masą swej kawaleryi nieliczną jazdę Cezara i usiłował otoczyć prawe jego skrzydło. Atoli Cezar, przewidziawszy podobny wypadek, ustawił był z tyłu sześć kohort wyborowej rezerwy, która w stanowczej chwili wystąpiła do pierwszego szeregu i męstwem swojem, oraz użyciem dzirytów do natarcia sprawiła w jeździe pompejuszowej zupełne zamieszanie. Nagły odwrót Labiena odsłonił prawe skrzydło Pompejusza, z czego korzystając,

Cezar, uszykował trój szeregową kolumnę i u-derzył na czoło nieprzyjaciela, a jednocześnie ścigający uciekających jeźdźców Germanowie zaszli na tyły lewego skrzydła, które po roz-pacznej walce zmuszone zostało do ustąpienia.

Około południa opór Pompejańczyków na całej linii był złamany; poniósłszy ciężkie straty, cofnęli się oni przez Enipeos do swego obozu.

Farsy(si)stan, prowincya perska, ob. Fars.

Farszut, stacya drogi żel. górnego Egiptu, 548 kilom, od Kairu, 43 kil. od Girgeh, 8 kil. od Nag - Hamadi, do r. 1897 krańcowego punktu tej drogi, mającej dotrzeć do lewobrzeżnej części Teb. F. leży pomiędzy stąrożytnem A-bydos na zachodzie, a Diospolis (Hou) na wschodzie. Na wprost ku wschodowi na przeciwległym, prawym, brzegu rzeki Kas - es-Sayńd, starożytny Chenoboskion. W F-e niema

Co najgorsza, sam Pompejusz pęstradał całkowicie odwagę. Porzucił obóz, skoro wojsko 1500 m-ców.

Fartłling, szeląg angielski, '/₄ penny (ob. Angielskie monety). Do r. 1860 F. bity był z miedzi, a dla osad także w sztukach ’/₂ i ’/4 F.; obecnie biją go z bronzu (95 części miedzi, 4 cyny i 1 cynku); waży 2.835 grama.—W ogólności zresztą F. oznacza drobną, zdawkową monetę, bitą z metalu nieszlachetnego.

Far-West, ang. „Daleki Zachód”, nazwa

Cezara rzuciło się na jego szańce, i pośpieszył co żywo ku wybrzeżu, aby na okręcie uciec do Egiptu, gdzie czekała go śmierć z ręki mordercy. Żołnierze Cezara dokonali strasznej rzezi w zdobytym obozie; poległo dziesięciu senatorów, a w tej liczbie L. Domitius. Uciekającym w stronę Laryssy niedobitkom armii Pompejuszowej Cezar jeszcze tegoż dnia wieczorem zabiegł drogę i osaczył ich, a nazajutrz 20 000 Pompejańczyków musiało broń złożyć. Zabrani do niewoli żołnierze zostali wcieleni do szere- ruin. gów zwyciężcy. Odtąd Cezar mógł się uważać za pana Rzymu i dyktować mu swe prawa.

Zwycięstwo jego pod F-em zwiastowało Rzymianom koniec wolnej rzeczypospolitej, jak ją

rozumiano od r. 510.

Hml.

Farsan, ob. Farisan.

s. K.

Farsang (wym. ferzenk), dawna mila turecka—długości 5 001 metrów, obecnie zwana agacz (ob.). Nazwa F., inaczej ferzech, far- potoczna i dziennikarska, przyjmowana nawet zak, utrzymała się dotąd w Persyi. F. ma i przez bieżącą statystykę w Stanach Zjedn. tam obejmować długość 6 000 zer sza chi, Amer. Półn. Powstała, oczywiście na Wscho-co czyni 6 720 metrów, w zwykłem jednak dzie, w Stanach nadatlant. północnych pierwo-życiu, w różnych okolicach, ma długość rozmai- tnej rzeczypospolitej, i tam, powiedzieć można, tą; przecięciowo czyni 5 065 metrów (F. lek- zjawiła się ok. r. 1830. Oznaczano nią zrazu k i), w niektórych wszakże miejscach liczą na \ w zasadzie wszystkie obszary leżące za Missi-

ssippi, a nawet stan Illinois i terr. Wisconsin „Lehrb. der chirurgischen Operationen” (Sztuttgard

na prawym brzegu rzeki, wykrojone z dawnego 1895, str. 272 i nast). obszaru krain „Północno-zachodnich”, pomiędzy Ohio i wielkiemi jeziorami. Zachodni kraniec F. W. padał na Sierra Nevada. Gdy zawarto z Anglią układ o wielkie terr. Oregon, na którem dziś prócz stanu tej nazwy znajduje się jeszcze Washington, z częściami stanów graniczących z niemi od wschodu, i gdy przyłączono Kalifornię, dla tych nowych wytworów terryto-ryalnych przyjęto nazwę „Pacific States” (st. nad oc. Spok.). Powstanie pięciu stanów prawobrzeżnych Mississippi, oraz Kanzasu, odsunęło kraniec wschodni F. W-u od rzeki ku za

Dr. j. r.

chodowi; nazwa pozostała dla obszarów pomiędzy Sierrą N. a G. Skalistemi, jako rdzenna. Po r. 1848 nie obejmowano nią ani Texasu, ani części południowych dawnej Luizyany, którą za konsulatu Francya odstąpiła była St. Zjedn. (1803), ani wreszcie świeżych na Mexyku zdobyczy. Dziś do F. W-u należą: stany Montana, Idaho, Wyoming, Nevada i Colorado, oraz terr. Utah. Ponieważ obszary F. W-u były jeszcze zamknięte dla osadnictwa i kultury, nierozłącznie z tą nazwą w opisach podróżniczych i nowelistycznych zjawiają się p r e r y e (preries), łąki, błonia dziką roślinnością pokryte, stąd „Pre-rye F. W-u”.    s-

Faryna, rodzaj gry, niegdyś upowszechniany przez kramarzy, chodzących po kraju ze skrzynkami towarów. Na jarmarkach i odpustach zachęcali oni lud do tej gry. Dwie lub cztery kostki, oznaczone dwoma, trzema, czterema i pięciu oczkami, grający rzucał: wedle regestru gotowego wygrywał oznaczone przedmioty małej wartości; nieparzysta liczba przegrywała. Wkupujący płacił zawsze, tak więc kupiec na ilości grających i połowie rzuceń zyskiwał, dobrze sprzedał swój towar, chociaż gra jego była rzetelną; gdy kostki były podrobione i zdradzieckie, tak, że zwykle padały nieparzysto, i towar, i pieniądze zyskiwał, wyjąwszy to, co umyślnie pozwolił wygrać dla przynęty, a wtenczas bębnem lub trąbą ogłaszał wygraną i od łatwowiernych niemało gotowizny wyłudzał. Słusznie więc prawo gry tej zakazało. „Volumina Legum” III, str. 53, pod r. 1611 zakaz jej obejmują.—„Enc. Org.”.

Faryna, mączka cukrowa, oh. Cukrownic

two.

Faryngitis fgr. pharyngitis), zapalenie gardzieli (gardła).

Faryngoskopia (gr. pharyngoskopia), badanie lekarskie gardzieli za pomocą zwierciadełek odpowiednich, por. Laryngoskopia.

Faryngotomia fgr. pharyngotomia), operacya chirurgiczna, mająca na celu otworzenie przystępu do wnętrza gardzieli; wykonywaną bywa w celu usunięcia ciał obcych albo nowotworów nie dostępnych w inny sposób. Por. W i ni w ar ter

Faryzeusze (po hebrajska p e r u s z i m, po grecku gapiaami=o d dzieleń i, odłączeni, wielkie polityczno - religijne stronnictwo żydowskie (w I w. przed i po Chr.), które powstało z tak zwanych po hebrajsku chassidim t. j. pobożnych. Wystąpili oni na widownię dziejową za czasów machabejskich, wziąwszy pod przewodem Judy Machabeusza udział w wojnie z Syryjczykami, jako samodzielna drużyna ('lova'ifioYVj), lecz uzyskawszy wolność religijną, usunęli się od dalszej zbrojnej walki i zobowiązali się tylko między sobą przez najściślejsze przestrzeganie zakonu przeciwdziałać wpływom helleńskim, a oddzielić się od odpadłych i pogan i od wszelkiej obczyzny. Nie poprzestając wszakże na zakonie pisanym, a usiłując nagromadzić jak najwięcej szczegółów rozszerzających i wzmacniających praktykę religijną, zwrócili się do tradycyi, do podania starszych (îrapaS&'-uç tiov TrpeoßÜTspwv), jak nazywali wykłady i dodatki. Podanie to miało u nich jak największą powagę, a zwolennicy ich powinni byli spełniać dodatkowe przepisy, jak każde boskie przykazanie, tak w prywatnem, jak i w publicznem życiu, i ten tylko był doskonałym, kto im wszystkim zadość uczynił. Trzymanie się wszakże ścisłe litery tych przepisów, z których się wyrobiła owa faryzejska kazuisty-ka, podnosząca rzeczy najdrobniejsze do znaczenia obowiązków najwyższych, często zasadzała się tylko na prostym formalizmie z zaniedbaniem dobrych uczynków. Tym jednakże sposobem zyskali oni sobie wielkie poważanie i wpływ śród ludu, który z czasem całkiem opanowali, wziąwszy górę nad konserwatywną arystokracyą kościelną, Saduceuszami (ob.), którzy ściśle trzymali się ksiąg świętych, odrzucając trady-cyę.—Po tryumfie Machabejczyków, Jan Hirkan I-szy, książę i arcykapłan, gdy już wyłamał się ostatecznie z pod władzy Syryjczyków, z początku należał do F-ów i dawał się im powodować, później wszelakoż, czemś obrażony, zerwał z nimi, i nie tylko przeszedł do Saduceuszów, lecz przez lat siedem surowo ścigał fary-zeizm, a to doprowadziło w końcu do krwawych zajść sześcioletnich pod jego następcą, Aleksandrem Janneuszem, który wszakże na łożu śmierci zalecił żonie swojej, aby dla utrzymania się przy władzy im oddała ster rządu, skutkiem czego nawet Saduceusze musieli się poddać ich wpływowi i dać im miejsce w synagodze i w sanhedrynie, a Hyrkan Il-gi przywrócił im wszystkie przywileje, odjęte przez Hyrkana I-go. Lecz przewaga ta i popularność, jaką się cieszyli u ludu, wbiła ich w pychę, uczyniła ambitnymi, i obłudnymi. Józef Flawiusz nazywa ich „genus hominum astutum, arrogans, exactiorem patriae legis co-gnitionem sibi vindicans.” W Ewangelii również występują jako arroganci, przywłaszczający so-

bie wszędzie pierwsze miejsce. Przechwalali się | ale i ci nawet stali się zarodem sekt żydowsko-ze ścisłego przestrzegania zakonu, i w drobnostkach istotnie byli aż nadto skrupulatni, ale czynili to dla oka ludzkiego. Zakon Mojżeszowy obostrzali wielu drobiazgowemi przepisami, jak np., że w szabat nie wolno nawet kłosów zrywać dla zaspokojenia głodu, ani uzdrawiać; przepisywali mnóstwo oczyszczeń, długich modłów i postów. Unikali wszelkiego zetknięcia się z grzesznikami, nie dla obawy, aby się nie narazić na grzech, lecz przez wysokie o swej świętości rozumienie, choć sami byli pełni chciwości i zawziętości. Pod względem dogmatycznym, zdaje się, że F. nie błądzili, przynajmniej Kościelna”),

ehrześciańskich (.judaisantes. Dzieje Ap. 15, 5). Słusznie Jan Chrzciciel i Chrystus zwali ich plemieniem jaszczurczem, pokoleniem złośliwem i cu-dzołożnem. W czasach Chrystusa dzielili się na kilka szkół, między któremi najważniejsza była Hillela i Sza maj a (ob.). Talmud wymienia różne frakcye F-ów, odpowiednio do ich zachowania się zewnętrznego.—Literatura: Wellhau-sen„ Die Pharisäer und die Sadducäer” (1874); Cohen „System der altsynag. pal. Theologie” (1880); Montel „ Essai sur les origines des parties Sad. et Phar.” (Paryż 1883).—(Porówn. „Encyklope'd.

Pasa, F as s a, starożytne miasto w perskiej prowincyi Farsystan, o 15 mil na południo-wschód od Szyrazu, leży w dolinie żyznej i malowniczej, śród gajów różokrzewu i platanów,

1 300 m. nad p. m.; było niegdyś warowną i kwitnącą osadą, która z Szyrazem walczyła o pierwszeństwo;—dziś dość ludne (18 000 m-ców), ale zubożałe miasto prowadzi nieznaczny handel, uprawia tytoń, morwy i drzewa owocowe; wyrabia także tkaniny jedwabne i złotogłów.

Fasada, strona zewnętrzna każdego budynku, przeważnie odnosi się do części frontowej i daje pojęcie o stylu, w jakim budynek został wzniesiony a jednocześnie określa i rodzaj wykończenia. W domach mieszkalnych wielkomiejskich F. często nie odpowiada architekturze wewnętrznej—co przeważnie w ostatnich czasach spotykać się daje. Okoliczność ta wywołaną została chęcią unikania monoton-ności w budowlach. Wielką to jest zaletą budynku, jeśli F., w pewnym stylu zaprojektowana, przedstawia rzeczywiście całość harmonijną; częściej jednak się zdarza, że F. budowli przedstawia nagromadzenie licznych motywów, któremi rozporządza architektura dla upięknia-nia, oprócz harmonii. Kolumnady, kolumny, pół-kolumny, karyatydy, rysality, balkony, gzćmsy, freski i wiele innych motywów i ornamentacyj służą do upiękniania F y, wybór jednak zależy od stylu, a przeładowanie zawsze ujemne robi wrażenie. Często F. z trwalszego i szlachetniejszego wykonana jest materyału, niż pozostała część budynku, lub też zamiast użycia tynku pewne przestrzenie płaskiemi, specyalnie do tego celu wyrabianemi, przykrywa się cegiełkami. Pomijając budowle starożytne i Wieków Średnich (ob. Architektura), z budowli nowszych czasów najpiękniejszemi F-mi szczycić się mogą zdobiące Paryż, Wiedeń i Bruksel-lę, jakkolwiek każde prawie z miast większych posiada budynki, które czystością stylu, bogactwem lub oryginalnością pomysłu celują.

Chrystus szczegółowo im tego nie zarzuca, a św.

And. S.

Paweł nazywa ich prawowiernymi pod względem religijnym.—Za Heroda W. liczono przeszło 6 000 F-ów takich, którzy królowi i Rzymianom przysięgi składać nie chcieli. Herod ich prześladował (jak pisze J. Flawiusz) za ich intrygi polityczne; mimo to byli silni i nawet w sanhedrynie rej wodzili, stąd często w Ewangieliach obok kapłanów są wspominani.—Pod względem wierzeń religijnych w wielu rzeczach zasadniczych różnili się z Saduceuszami, mianowicie: wierzyli w nieśmiertelność duszy, w karę i nagrodę pośmiertną. Dusze sprawiedliwych mogą się przewcielać, to jest wejść w ciało innego człowieka i ożywić je (metemsomatosis); dusze niesprawiedliwych mogą się przyłączyć do innej duszy, to jest wejść w żywego człowieka i dręczyć go różnemi sposobami (metempsycliosis).

Ciała umarłych zmartwychwstaną i będą uczestniczyły w nagrodzie albo karze. Bóg wskrzesi najpierwej Żydów sprawiedliwych i będzie wraz z nimi panował w królestwie messyasszowem; ale na końcu wieków wskrzesi wszystkich ludzi i będzie ich sądził według zasługi. Są dobre i złe duchy, wywierające wpływ na człowieka.

E. D.

Fasano, miasto okręgowe w departamencie włoskim Bari (Apulia), przy drodze żelaznej Ba-ri-Brindisi, o milę od Adryatyku; znaczna uprawa oliwek i wina; 18 000 m-ców.—Nad morzem

Dobre i złe dzieje się z woli Boga, a wolne pozornie czyny człowieka zależą od wszechmoc-ności Boskiej. Bóg, dawszy Zakon i zawarłszy przymierze z ludem wybranym, obowiązał się ścisłem prawem nagrodzić pełnicieli zakonu i uczynić ich uczestnikami królestwa messyaszo-wego—i t. d.—Ku P. Jezusowi powzięli F. najzaciętszą nienawiść, za nowatorstwo i za to, że im często wyrzucał obłudę oraz inne występki. To też wobec ludu wystawiali Go, jako mającego wspólnictwo z czartem, jako oddanego obżarstwu i pijaństwu; a gdy nie mogli siłą przeszkodzić jego nauczaniu, obrzucali Go szyderstwem. Gardząc jego nauką, chodzili jednak za Nim i zadawali Mu różne pytania podstępne, żeby mieć dowód przeciw Niemu, a cliciaż nienawidzili Saduceuszów i Herodyanów, łączyli się jednakże z nimi, żeby wspólnie mogli oskarżyć Go jako nieprzychylnego rządowi. Oni - to głównie występowali z oskarżeniami przed Piłatem i domagali się ukrzyżowania. Wielu z nich wprawdzie nawróciło się po zesłaniu Ducha św.

And. S.

zać może.

K.

Publikoli wkrótce po wygnaniu królów w obrębie Rzymu zaczęto wyjmować z F. topory; zachowano je tylko po za miastem; tenże konsul wprowadził zwyczaj schylaniu ku ziemi F. przed zgromadzeniem ludowem. Jednym tylko dyktatorom służyło prawo wkładania w F. toporów w samym Rzymie. Zwycięscy wodzowie ozdabiali F. laurowemi liśćmi (fasces laureati). Za czasów Imperium przed cesarzami liktorowie nosili F., uwieńczone również laurein, lub ozdobione

j. u.

Fasciculites (paleont.). Nazwę tę nadał Cot-t a kopalnym kłodzinom (pniom) palmowym, a za przykładem jego poszli Unger i Stenzel.

Ostatni opisał kilka gatunków podobnych kło-dzin, jak np. F. fasculosus z pokładów eoceuo-wycb paryskich, F. speciosus z Trinidadu i t. p.

Inni paleontologowie zaniechali tej nazwy dla szczątków palmowych, j ak B r o n g n i a r t, S c h i m-per, Saporta, Corda, zastępując ją nazwą Palmacites. Pod nazwą F. palmacites Eugeniusz Geimitz opisał kopalne sploty korzeni paproci z dilluvium, niekiedy z pozostałemi jeszcze przy nich łodygami. Podobne włókniste szczątki z pokładów Atane w Grenlandyi Heer opisuje jako F. groenlandicus, a z pokładów trzeciorzędowych w Käpfnech pod Horgen nad jeziorem Zurychskiem jako Palmacites helveti-cus. Schenk uważa za właściwe, aby nazwy Fasciculites używać jedynie bez wyjątku dla szczątków kopalnych włókien, których właściwą gielek korony okrągławy, środkiem nagi albo przyrodę i pochodzenie od tej lub owej grupy w podłuż z 2-ma nabrzękłosciaini, często ze scho-

E. D.

ruiny starodawnej E gnat i a (dziś osada Torre d’Egnazia).

Pasees nazywały się u Rzymian pęki brzo-zowych lub wiązowych rózeg (virgae), związane rzemieniem zwykle czerwonego koloru, w które wetknięty był topór (securis). Były one godłem władzy najwyższej, przejętem przez królów rzymskich od lukumonów Etruryi. Za czasów rzeczypospolitej F. należały do oznak godności urzędników wyższych (magistratus ma-iores), prócz cenzorów, a więc konsulów, dyktatorów i pretorów. Rózgi te nosili przed nimi 7iktorowie. Za inieyatywą konsula Waleryusza

Ü1

Kl

irniKt

Fig. 21. Fasces.

złotem.

roślinnej mikroskopowe dopiero badanie wyka-

K. J.

Pascinum, łac. u Rzymian starożyt. oczarowanie, urzeczenie, zaklęcie, rzucone bądź na ludzi (szczególnie dzieci), bądź na zwierzęta, a nawet i martwe przedmioty, obok tego zaś także środek, nie tylko odwracający czary, ale i przenoszący je na ich sprawcę. Za środek taki służyły różne amulety, przed innemi zaś fallus (ob.), zwany wskutek tego fascinum, lub fascinus. Umieszczano go pod rydwanem tryumfatora, by mu zawistne oczy nie szkodziły, dzieciom dawano do noszenia w medalionach, czyli bullach, zawieszanych na szyi. Dodajmy jeszcze, że jako symbol płodności, zostawał on pod strażą westalek i podczas u-roczystości bożka Libera (ob.) obwożony był na rydwanie. — Do ustrzeżenia się przed czarami używano też różnych zaczynień i zamawiali; tak np. dla zabezpieczenia się od u-padnięcia plwano w prawy sandał przed wzu-ciem go na nogę. Kogo chwalono, albo kto się spostrzegł na samochwalstwie, na zbytniej pewności siebie lub przesadnej nadziei, powinien był trzy razy na własne piersi plunąć, lub wymówić formułę odwracającą zawiść: „Praefisci-ne” albo „Absit invidia verbo”. Były też zamawiania przeciw podagrze i przypadkom w podróży.

Fascynacya, z łacińskiego f a s c i II a r e = oczarować, urzec, a więc oczarowanie, urzeczenie, ob. Czary. Dziś F-ą nazywają niektórzy wpływ, wywierany przez hypnotyzera na osoby hypnotyzowane, dające się powodować suggestyą.

Faseta jest to część przejściowa od pionowej ściany do sufitu i w najprostszej swojej formie jest powierzchnią wklęsłą kolistą lub eliptyczną. Wykonywa się w ten sposób, iż części kątowe pomiędzy ścianą a sufitem obrzuca się wapnem, wyszabrowywa kawałkami cegły, następnie tynkuje i odpowiedniemi szablonami jak gzćms wyciąga. W fasetach bardziej ozdobnych dawane są gipsatury, nieraz o bardzo wyszukanych i ozdobnych formach, zajmujące zarówno część ściany, jak i sufitu. Gipsatury, z oddzielnych części złożone, w miejscach właściwych odpowiednio są przymocowywane. F. niezbyt ciężka, o formach estetycznych, bardzo się przyczynia do upięknienia sali lub pokoju, tam zaś, gdzie dla oszczędności gipsatury nie są użyte, starają się naśladować je za pomocą malowidła, F-ę wyobrażającego.

Fasogl, Fasokl, ob. Fazogl.

Fasola (Phaseolus Lin.) rodzaj z rodziny motylkowatych, rzędu strąkowych; odznacza się następującemi cechami: kielich dzwonkowaty lub prawie rurkowaty, w końcu 4 - wrębny lub 5 - wrębny przez rozszczepanie łatki górnej. Ża-

B. M.

s. K.

And. S.

Fassa, w Travertelli w Piemoncie, wiuszu.

tifica contemporanea” str 202.

Fassman Dawid, rodem Saksończyk, wydał opisanie życia króla Fryderyka Augusta II pod tytułem: „Leben und Thaten Friedrichs Augusti” (Hamburg 1733, in 8-vo; edycya druga, Frankfurt 1734, in 8-vo, z dodatkami jakiegoś anonima).

Fastei Henryk, znakomity architekt wiedeński (* 7 lipca 1828 — f 14 lipca 1883); studya ukończył w Wiedniu, w rodzinnem mieście, i tam nauczył się rzemiosła mularskiego.

dzącemi się; skrzydełka przewrotnie jajowate lub podługowate. Pręcików 10. Owocem—łupina ró-wnowązka albo sierpowata, obława lub też mniej więcej ścieśniona. Najpospolitszemi gatunkami są: 1) F. pospolita (P. Vulgaris Lin.). dawniej Pazołami, lub grochem włoskim, oraz Szali 1 a kiem i Fasolą tyczkową zwana. Ziele roczne, z korzeniem wrzecionowatym, mięsistawym, białym, z łodygą wijącą się w lewo, gałęzistą, zaledwie omszoną; liście długoogonkowe, pierzaste, w 3 listki krótkoogoneczkowate, pokryte zaledwie widocznemi włoskami i stąd szorstkowa-te, spodem bledsze; kwiaty w gronach kątowych lub końcowych; w każdem gronie 6—8 kwiatków, dość dużych, białych, żółtawo-białych, liliowych lub też blado-fiołkowych. Dzika w Indyach Wschód., a uprawiana po polach i ogrodach, prawie we wszystkich częściach świata powszechna, i to w różnych odmianach; kwitnie od czerwca do sierpnia. Lekarskiemi były przed niedawnym jeszcze czasem nasiona Fasoli lub bobu białego — Semina Fabae albae, i to tylko białe, w postaci okładów odmiękczających, rozpędzających itp.; powszechnie zaś pod nazwą fas słów lub fasolki, używane bywają ciągle na pokarm już - to dojrzałe, już to zielone, i to same lub wraz z łupiną—jako bardzo pożywne, choć rozdymające. Oprócz rozlicznych odmian ze względu na ubarwienie kwiatu i nasion, czasem nader pięknych i nietyle dla spożycia, ile dla ozdoby po ogrodach hodowanych, głównie uprawianą bywa po ogrodach i polach, na takież samo, co i tamta, użycie —od wielu za osobny gatunek poczytywana—F. karłowata (P. nanus Lin.) u ludu piechotną lub piechotą zwana, odznaczająca się jedynie —łodygą nizką, niewijącą się, mocno gałęzistą. Z połączenia tych dwu gatunków w rozmaity sposób i przez 20-wiekową uprawę, powytwarzały się liczne odmiany, jako to: F. ściśniona, podłużna, mydlasta, obrzękła, krwista, kulista, czyli perłowka i w. in. Zresztą u nas uprawiany jeszcze bywa gatunek trzeci: F. wiel-kokwiatow a (P.multiftorus Willd), u dawnych Groch albo bób—turecki lub włoski, a u o-grodników szablon a raczej szabelbon, odznaczająca się dobitnie—korzeniem węzełkowa-tym, łodygą wijącą się, kwiatami zwykle pą-sowemi, a w łupinach chropowatych nasionami wiśniowo i czarno marmurkowanemi, albo li też kwiatami, jak i nasiona białemi — pochodzącą z Ameryki Płdn.; ulubiona po ogrodach już jako ozdoba, lub też jako dobra jarzyna z łupin—lecz nie z nasion. Znacznie więcej gatunków należy do uprawianych skrzętnie w innych częściach świata; wszystkie prawie tylko dla pożywienia.

Fass, t. j. beczka, dawna miara objętości w Niemczech, miała w różnych ziemiach rozmaitą wielkość. Jako miara do zboża czyniła do 8 do 10, a w Hamburgu i Altonie 52 litry, ale od 1844 zrównaną została z szeflem pruskim. Jako miara do cieczy wynosiła w Prusach 229 litrów, w Saksonii do piwa 393, do wina 404 litry, najznaczniejszą zaś wielkość posiadała w Bawaryi, bo 1710.5 litra.—Po wprowadzeniu miar metrycznych przez pewien czas nazwę F. nadawano hektolitrowi.—Ob. Beczka.

Fassa, Val di F., Fassathal, dolina w Tyrolu południowym (włoskim), obejmuje górną część rzeki Avisio (lewe dorzecze Adygi) i przechodzi niżej w dolinę Fiemme (po niem. Fleim-serthal). —Ta część Alp, zbudowana z dolomitu, nosi nazwę Dolomitowych, — te zaś, które otaczają dolinę, zowią się Fassańskiemi. — Najwyższy s/.czyt, Marmolada, ma 3 360 m. Główną osadą jest Vigo (Fassa), 1306 m. nad p. m.; mieszkańcy—Hadynowie.

Fassait (mineral.). Odmiana piroksenu (krzemianu magnezu, wapnia i żelaza), występująca w silnie zwykle błyszczących z ostremi krawędziami kryształach, barwy zielonej z różnemi odcieniami, przeświecających na krawędziach, wrosłycli lub narosłych. Pochodzi z doliny Fassa w Tyrolu (skąd nazwa); ma się tem różnić od innych odmian, że zawiera więcej tlen-niku żelaza, niż tlenku, a także więcej wapna, niż magnezyi. Znajduje się w pomienionej dolinie

na Wezu-

K. J.

Fasetta Walenty (* w Wenecyi d. 30 grudnia r. 1806), lekarz włoski. Do nauk lekarskich przykładał się w Padwie i Wiedniu, godność doktorską osiągnął w Pawii w r. 1830, poczem powrócił do rodzinnej Wenecyi i został lekarzem tamtejszego szpitala cywilnego; w r. 1834 mianowano go sekretarzem dyrekcyi, od roku 1835 do 1843 był starszym ordynatorem oddziału dla obłąkanych i nakoniec objął oddział chorób niewieścich. Gdy w r. 1831 cholera po raz pierwszy nawiedziła Europę, przybył z ramienia rządu swego do Warszawy i zajmował się jej zbadaniem, powróciwszy, ogłosił wspólnie z W. Tom madą wyniki swych spostrzeżeń p. n. „Estratto dei rapporti inviati al governo di Venezia” (Wene-cya 1831), a gdy zaraza w r. 1835 pokazała się w Wenecyi, pełnił obowiązki lekarza naczelnego w głównym szpitalu dla cholerycznych. Ogłosił dużo prac różnej treści w czasopismach lekarskich, przysłużył się też literaturze naukowej włoskiej przez tłómaczenia rozpraw historycznych J. F. C. Heck er a (ob.), którym nadał nadto więcej jeszcze wartości, opatrując je w liczne dopiski i uwagi.—Por. I. Cantń „LTtalia scien-

Dr J. p.

Architektury zaś nauczali go w akademii sztuk na (L. L. 6, 29): „dies fasti, per quos praeto • pięknych tacy mistrzwie, jak van der Nüll ribus omnia verba sine piaculo licet fari.... con-(ob.), Si c c ards bu rg (ob.) i Roesner, Frak- trarii horum vocantur dies nefasti, per quos tyczny zawód budowniczego rozpoczął F. w 1851 dies nefas fari praetorem „do, dico, addico”, r. u wuja swojego, budowniczego Stäche, na- itaque non potest agi”. Dies fasti dzieliły się stępnie udał się w podróż artystyczną do Nie- na D. F. w ścisłem tego słowa znaczeniu i na mieć, Belgii, Hollandyi i Anglii. Ze stypen- comitiales. Pierwsze, oznaczane w ka-dyum rządowego, które przyznano F-owi dla dal- lendarzach rzymskich literą F., były to dnie, szego kształcenia się w roku 1854, korzystał w które pretor mógł odbywać czynności sądo-później, gdyż naówczas zajęty był projektem we (lege agere), lecz niedozwolone były zgro-na konkurs, wyznaczony przez arcyksięcia madzenia narodowe (cum populo agere); takich Maxa (późniejszego króla meksykańskiego), na dni w kalendarzu Juliańskim w końcu panowa-kościół Wotywny. Po ukończeniu prac konkur- nia Augusta było 46. Dni zaś, w które, prócz sowych w marcu 1855, nie czekając wyniku, czynności sądowych, mogły się odbywać zgro-F. udał się w drogę dawno projektowaną do madzenia narodowe (comitia), nazywały się Włoch. W Neapolu dosięgła go wiadomość, że comitiales; dni takich, oznaczanych w ka-jego projekt kościoła uznano za najlepszy i przy- lendarzach literą C, było w roku 184. Dni jęto do wykonania. W jesieni tegoż roku po- nefasti, których w roku było 124, dzieliły wrócił do Wiednia celem rozpoczęcia przygoto- się również na dwie kategorye, odróżniane wań do budowy.—Kamień węgielny pod kościół w kalendarzach znakami NP (nefastus publiais) założony został 24 kwietnia 1856, zaś 24 kwie- i N (nefastus). Monogramem NP oznaczano 66 tzia 1879 poświęcono to piękne dzieło.—Niemal dni w roku, na które przypadały święta i uro-równocześnie położono kamień węgielny pod czystości narodowe; literą N,—dni oczyszczeń gmach bankowy, i tu również projekt F-a od- religijnych, pokuty, przygotowań do innych u-znaczono pierwszą nagrodą.—Z literackich prac roczystości, a odpowiadające w tym razie na-F-a przytaczamy tytuł broszury z 1859 roku: szym wigiliom; liczba ich sięgała 58, a naród „Das bürgerliche Wohnhaus und das wiener rzymski coraz bardziej przywykał je uważać za Zinshaus”, która na owe czasy sprawiła duże dni złej wróżby lub nieszczęśliwe. Prócz dies wrażenie, albowiem do dziś dnia kwestya miesz- fasti i nefasti istniały dni mieszane: 8 dni i n-kań nie schodzi z porządku dziennego dyskus- ter ci si, oznaczane w kalendarzach literami syi w sferach zainteresowanych.—Od 1860 do EN (endotercisus—archaiczna forma wyrazu in-1864 r. powstaje szereg budowli w Bernie ino- tercisus), i 3 dni fis si. Pierwsze były ne-rawskiem i w Wiedniu, świadczących o znako- fasti rano i wieczorem, a w południe—fasti; mitym talencie F-a. W liczbie ich: pałac brata drugie—nefasti tylko rano, a fasti w pozostałą cesarskiego, arcyksięcia Ludwika Wiktora, zbu- część dnia. Dies fis si oznaczano literą F., po-dowany w stylu włoskiego renesansu, zasługuje przedzaną odpowiedniemi objaśnieniami. — Na-szczególnie na uwzględnienie. W roku 1866 stępnie nazwa F. (niekiedy z dodaniem Calen-zamianowano F-a profesorem budownictwa w po- dar es) została rozciągniętą na spis dni fasti litechnice Wiedeńskiej. W 1871 rozpoczął F. i nefasti, t. j. na kalendarz rzymski. Inna na-budowę gmachu dla uniwersytetu Wiedeńskiego, zwa, calendarium, która weszła w powszech-którą jego pomocnicy w rok po jego śmierci ne użycie, stąd powstała, iż program każdego (1884) ukończyli. — Kościół Wotywny i gmach miesiąca był ogłaszany w Kalendy. Sporzą-uniwersytetu Wiedeńskiego stanowią dwie per- dzanie tego spisu i, co za tern idzie, kierownic-ły w szeregu prześlicznych dzieł budownictwa two spraw sądowych, pozostawało przez długi wiedeńskiego. Kościół Wotywny tak się ogro- czas w rękach kapłanów (pontifices), obieranych mnie jednemu Anglikowi spodobał, że zapragnął, z patrycyuszów, którzy jedni tylko mogli wie-ażeby mistrz podjął się budowy kopii w jego dzieć naprzód, w jakie dnie będą sądzone spra-ojczyźnie.    Em- s- wy, a nawet w razie potrzeby znaleźć przyczy-

Fasti (wyraz łaciński, pierwszy przypadek nę do odroczenia zgromadzenia narodowego, liczby mnogiej rodzaju męskiego, przymiotnika Spis ten długo był przechowywany w naj-fastus, a, um—pochodzącego od fas, według głębszej tajemnicy i ujawniony został przed innych, od fari, — domyślać się należy dies), ludem dopiero w r. 305 przed Chr., przez nazywały się u Rzymian dnie, w które pretor Knejusa Flawiusza, który w ten sposób zjednał mógł odbywać czynności sądowe i wygłaszać sobie wielką przychylność współobywateli. F. trzy uroczyste wyrazy, określające jego attry- zawierały w sobie kolejno wszystkie dni roku, bucye: dare, dicere, addicere (t. j. judicium da- fasti, nefasti, intercisi, fissi, Kalendy, Nony, re, sententiam dicere, rem addicere), dnie po- Idy, daty świąt, igrzysk, różnych uroczystości, wszednie, pozostawione przez religię rzymską rocznic i t. d., oraz notatki, dotyczące urodzin, pracy i zajęciom; przeciwstawiano je dniom zejść, biegu gwiazd i ważniejszych wypadków nefasti, t. j. takim, w które to nie było do- historycznych: stąd F. stały się synonimem zwolonem. Klasycznem jest określenie Warro- roczników lub kroniki; w takiem znaczeniu u-

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 162, T. XXT,

„ Fragmenti (Rzym 1820);

DCCLXXV w Corp. Inscr. Lat.” (t. I, str. 415— 425). Nowe fragmenty w „Ephem. Epigr.” III (1877), str. 11—15; IV (1881), str, 253—255. „Fasti triumphales w Corp. Inscr. lat.” (I, str. 453—461); „Fabulae triumphoruin Barberinia-nae” (str. 477); nowe fragmenty w „Ephem. Epigr.” (III, str. 16; IV, str. 256 — 258). Napisali specyalne monografie: Boor o Fasti Cen-sorii (Berlin 1873); Wehrmann o Fasti praetorii (Berlin 1875); Kaufmann „Die Fasten der spae-teren Kaiserzeit” (Getynga 1874); Klein „Fasti Consulares a Caesaris nece usque ad imperium Dioeletiani” (Lipsk 1881); C. Lacour - Gayet „Fastes consulaires des dix premières années d’Antonin” („Mél. de l’Ecole franç. de Rome”, I (1881), str. 68—110 i inni. — Kollegium kapłanów również prowadziło spis swych członków, zwany Fąsti Sacerdotales.—Wyczerpujący, a bardzo sumiennie opracowany artykuł o Fastach, jak również obfite wskazówki bibliograficzne, można znaleźć w „Dictionnaire des Antiquités grecques et romaines” Daremberga i Sa-glio, zeszyt 18 i 19 (Paryż 1892 — 93, str.

j. u.

And. S.

żywa tego wyrazu Horacy (Sat. I, 3, 112). Do naszych czasów przechowało się kilkanaście takich F., czyli kalendarzy, wyrytych na kamieniach lub marmurze, a wydrukowanych w 1-szym tomie „Corpus Inscriptionum Latinaruin” (str. 293 — 412, Berlin 1863), przez Mommsena; fragmenty, odnalezione po ogłoszeniu wspomnianego dzieła, mieszczą się w „Ephemeris epi-graphica” (t. III, 1877) i (IV, 1881), oraz w „Notizie degli scavi di antichità” (nowy fragment calendarii rustici 1892). Do najważniejszych F. należą: Fasti Maffeorum, czyli Calendariuin Maffeianum, które otrzymały swą nazwę stąd. iż marmur, na którym były wyryte, przechowywanym był długi czas w pałacu Maffei w Rzymie; pierwszy raz ogłosił je Foggini w Rzymie (1779); Fasti Prae-nestini, z których przechowały się tylko fragmenty, zawierające styczeń, luty, marzec, kwiecień i grudzień, lecz nader ważne z tego względu, iż pochodzą od słynnego gramatyka z epoki Augusta, Verriusa Flaccusa. Prócz tych posiadamy: Calendariuin Capranico-rum (zawierający miesiące sierpień i wrzesień), Cal. Amiterninum (miesiące od maja do grudnia), Cal. Antiatinum (6 ostatnich miesięcy), Cal. Esquilinum (maj, czerwiec), Cal. Farnesianum (luty, marzec), Cal. Venus i-num (maj, czerwiec), Cal. Vaticanum (marzec, kwiecień), Cal. Allifanum (lipiec, sierpień), Cal. Pincianum (lipiec, sierpień, wrzesień) i t. d., nie mówiąc już o kalendarzach Furiusa Dyonizyusza Filokalusa i Polemiusa Silwiusza, z których pierwszy powstał w r. 354 po Chr., ostatni w r. 448. Pod tytułem Fasti przechował się również poemat Owidyu-sza w 6-ciu księgach; jest to poetycki kalendarz, zawierający w kolejnym porządku opis świąt i uroczystości rzymskich pierwszej połowy roku, ich pochodzenia, oraz wskazówki, dotyczące wschodu i zachodu gwiazd, a także podania z mitologii greckiej i rzymskiej, pozostające w jakimkolwiek związku z przedmiotem głównym; dzieło to nie dobiegło do końca wskutek nagłego wygnania poety. — Nazwa Fasti stosowaną była u Rzymian także do spisu imion konsulów, dyktatorów, dowódz-ców jazdy (magistri equitum), cenzorów — Fasti consulares, lub Fasti m agi str atuum, oraz ich tryumfów — Fasti triumphales. Znaczne ułamki tego spisu, wyrytego na tablicach marmurowych najpóźniej w 724 roku po założeniu Rzymu, odnalezione w XVI, XVIII i XIX wieku, obecnie przechowują na Kapitolu w pałacu dei Conservatori; stąd powstała ich nazwa Fasti Capitolini. Wydali je: Borghe-si „Nuovi fragmenti dei Fasti consolari capitolini” (Medyolan 1818 — 20); Fea di Fasti consolari e trionfali”

Baiter „Fasti consulares triumphalesque Romanorum” (Zurych 1838); Henzen „Fasti consulares ab anno U. C. CCXLV ad annum U. C.

987—1016).

Fastolf J o li u, ob. F a 1 s t a f f.

FastÓW, Chwastów, miasteczko w gubernii Kijowskiej, powiecie Wasylkowskim, nad Unawą, 232 m. nad p. m., przy drodze żelaznej Brze-sko-Kijowskiej z odnogą do Nikołajewa. Ludne i handlowe, posiada kościół katolicki, cerkiew, garbarnie, młyny wodne, kotlarnie miedzi, liczne sklepy i magazyny, urząd pocztowy, urząd stanowego, nadzór akcyzy i około 8 000 m-ców. —Sięga początkiem swoim XI w., lecz w dokumentach zjawia się dopiero w XV w.—Biskup Wereszcz^ński uczynił wiele dla tej osady, którą nazwał Nowym Wereszczynem i która później przez Zygmunta III do rzędu miast podniesioną została; nazwa N-go Wereszczyna nie utrzymała się, ale miasto wzrastało w ludność i zamożność, osiedliło w swych murach bernardynów i jezuitów, którzy utrzymywali tu szkoły. W wojnach kozackich i za czasów Koliszczyzny ucierpiało srodze; po uspokojeniu kraju znowu podnosić się zaczęło. Wybudowanie drogi żelaznej, a zwłaszcza wychodzącej stąd odnogi do Białej Cerkwi, i Smiły jeszcze bardziej przyczyniło się do zamożności i wzrostu. Bliższe szczegóły ob. artykuł Edw. Rulikowskiego w „Slow. Geograficznym”.

Fastrada, trzecia żona Karola Wielkiego, córka wschodnio - frankońskiego hrabiego Ra-dolfa (f 10 sierpnia 794 we Frankfurcie). Zaślubiła Karola W-go w r. 783 w Wormacyi, po śmierci Hildegardy, miała z nim dwie córki: Teoderadę i Hiltrudę. Według dziejopisa Eginharda (Einharda), była to kobieta dumna i twardego serca, która wywierała smutny wpływ na swego małżonka. Ona-to swą pychą i srogością wywołała przeciwko Karolowi

Hml.

15 000 m-ców.

And. S.

Faszyna czyli pęk cienkich gałęzi, związanych wicią albo drutem. Drugiego sposobu wiąza-niaF-y używają w tych okolicach, w których brak prętów łozy do wiązania (fig. 22). —F. po dziś

W. rokosz hrabiego Hadrada (786), a następnie zbuntowała przeciwko własnemu ojcu syna królewskiego, Pypina (792), za co tenże osadzony został jako mnich w klasztorze Prüm.

Faszer, el F. miasto główne byłej egipskiej prowincyi Dar-Fur, założone w końcu zeszłego wieku przez Abd-er-Rahmana, sułtana tej krainy, dostało się w r. 1874 Egiptowi, później zawładnęli niem Mahdyści.—Leży śród pagórkowate; okolicy, nad jeziorem Tendelti, 720 m. nad p. m. Za czasów egipskich było tu do

And. S.

Faszo&a, osada na lewym brzegu Białego Nilu, pod 10° sz. pn. w kraju Szyluków, podległym władzy Mahdystów, leży głównie na wyspie rzeki, i założoną została w r. 1864, gdy rząd egipski, zająwszy tę dzielnicę, wystawił tu twierdzę, koszary dla wojska i domy dla urzędników. Zczasem osada z wojskowej stała się handlową i szybko wzrastała.—Z chwilą jednak, gdy Mahdi podniósł chorągiew powstania, F. wyludniła się i z dawnego znaczenia swego wiele utraciła.

żenią faszyn w wodzie. F. w budownictwie wodnem znalazła szerokie zastosowanie w całej Hollandyi, w Niemczech, zarówno północnych, jak też i południowych—szczególnie zaś w okolicach Renu i jego dopływów, dalej w Szwajcaryi, Francyi, nie niemniej i u nas w Polsce, przy regulacyi Wisły F. jest materya-łem niezmiernie pożytecznym. — W okolicach, w których brak znacznej ilości kamienia, lub też, gdy dowóz przedstawia koszt bardzo znaczny, jak to jest, np., w Hollandyi, tam, gdzie wiklina, dostarczająca najlepszej F-y, znajduje się w ilościach bardzo obfitych na miejscu, a ceniona jest nizko, wybór materyału ochraniającego brzegi z natury rzeczy nie przedstawia najmniejszej wątpliwości. — Jednakże F., pomimo wielkiego użycia, jakiego po dziś dzień wszędzie doznaje, i pomimo pewnych niedających się zaprzeczyć zalet, posiada bardzo poważne strony ujemne w ogólności, a zwłaszcza w porównaniu z kamieniem. — Dobra F., posiadając gałęzie długie, proste, równe, powinna być mocna i sprężysta. Wymiary F-y w rozmaitych krajach bywają rozmaite; stosuje się to do celów danej budowli, do jej wymagań specyalnych i do zwyczajów w okolicy panujących. Najczęściej do wyrobu F-y używają wikliny i gałęzi wierzby.

§n§g

Fig. 22.

5S

dzień posiada poważne znaczenie, nietylko w budownictwie wodnem, lecz przy robotach fortecz-nych, przy zabezpieczeniu mocno pochyłych szkarp i przy specyalnych urządzeniach, celem sparaliżowania działań pocisków armii nieprzyjacielskiej.—Z dobrym skutkiem stosowano F-ę, w chwilach przejścia głębokich i wodą napełnionych rowów fortecznych. Do wnętrza tego rodzaju F-y wkładano kamienie polne (obacz fig. 23) celem lepszego i skuteczniejszego pogrą-

Fig. 23. (przekrój ! podłużny).

as m\

Fig. 24. (wygląd zewnętrzny).

Tylko świeżo ścięte i natychmiast do robót fa-szynowych użyte pręty przedstawiają materyał stosowny, gdyż inaczej F. się kruszy, traci swą odporność na działanie kry lub wody bieżącej, a tem samem celowi i przeznaczeniu swojemu nie odpowiada. Kardynalną wadą F-y w budownictwie wodnem, przypuszczając dobry materyał i staranne nawet wykonanie, jest brak trwałości, jaką każde dzieło budowlane mieć powinno.— F., obciążona niedośó ciężkim materyałem, narażona na silny pęd wody, na wiry i działanie lodów, ulega poważnym uszkodzeniom, niełatwo dającym się naprawić. Układ faszynowy zatapiany częściowo w wodzie, szczególnie podczas nizkiego poziomu, posiada pewne części nad, pewne zaś pod powierzchnią rzeki. Zmiana ta, zachodząca przez kolejne wilgotnienie a następnie wysychanie faszyny, spowodować musi powolne, lecz tem niemniej skuteczne kruszenie i zniszczenie F-y.— Wadą, a raczej utrudnieniem przy robotach faszynowych jest wymaga-

nie najniższego poziomu w rzece, gdy tymcza- zewnętrzną względem nich (pozaświatową) posera przy użyciu kamienia, ani poziom wód, ani tęgę,—przeznaczenie (po łacinie fatum (ob.),— silny prąd w rzece nie gra takiej roli.— stąd nazwa fatalizm). Jeżeli przeznaczeniu Ze względu jednak na tę okoliczność, że oprócz temu nie będziemy przypisywali świadomości, oskałowań F. rozwiązuje trudne i zawiłe za- ani wogóle osobowości, w takim razie otrzyma-danie, znaczenie jej w budownictwie wodnem my F. ateistyczny. F. ateistyczny nie był ani i fortecznem jest bardzo doniosłe.—Z dołączo- w literaturze naukowej, ani w teologicznej, ani nych rysunków, fig. 22 przedstawia F-ę normal- w poetyckiej nigdy jasno i wyraźnie sformuło-nego typu, jaka przy robotach wodnych na Re- | wanym. U poetów takich, jak Leopardi, By-

Fig⁻. 26.

Fig⁻. 25. (przekrój poprzeczny.)

ron i Lermontow, napotykamy F„ który nazwać-by można ateistycznym o tyle, że charakter świadomy „przeznaczenia” nie został zaznaczonym. Wszystkie powyżej przytoczone przykłady mniej lub więcej ściśle sformułowanego F-u zaczerpnięte są z teologii, mitologii lub poezyi. W nauce doktryna fatalistyczna nie była i nie mogła być nigdy, jako taka, sformułowaną, a to z tego względu, że znajduje się ona w prostej sprzeczności z zasadą przyczynowości, będącą punktem wyjścia i pierwszym warunkiem istnienia wszelkiej nauki realnej. F., jako stanowcze zaprzeczenie przyczynowości, jest w nauce niemożliwym, nietylko do dowiedzenia, ale nawet do sformułowania. Mimo to, u niektórych uczonych dają się wykazać pierwiastki fatalistyczne, ale tylko jako zboczenia od determinizmu (ob.), jako jego fałszywe interpretacye. Pomimo, że determinizm i F. są doktrynami wręcz sobie przeciwnemi, zdarza się częściej, niżby należało oczekiwać, że fałszywa interpretacya determinizmu prowadzi do twierdzeń o charak-

nie często bywała używaną; długość jej 4.5 metra, 4 razy jest wiązana. Waga takiej F-y 21.4 kilog., a objętość wody, przez F-ę tego typu wypartą, wynosi 0.024 metra kubicznego. — Fig. 26 przedstawia układanie F-y i przybijanie kołeczkami do gruntu.—Fig. 23 24 i 25 przedstawiają przekrój podłużny, wygląd i przekrój poprzeczny F-n, napełnionych kamieniem lub grubym żwirem.

Em. S.

dzających się w F. zboczeń od doktryny deterministycznej widzimy u Buckle’a, Taine’a, Lebon’a i innych, których poglądy na konieczność wypadków historycznych mają niekiedy odcień fatalistyczny. Uczeni ci wpadają w F., kiedy usiłują sprowadzić do możliwie najmniejszych rozmiarów rolę osobistości w historyi, kiedy utrzymują np , że reformacya odbyłaby

Fatalizm. Przez fatalizm rozumie się doktrynę, która poucza, że każdy fakt, jaki zachodzi, jest z góry i naprzód wyznaczonym, — nie przez fakty poprzedzające, które do faktu danego są w stosunku przyczyny do skutku, lecz przez jakiś, zresztą bliżej nieokreślony, czynnik, zwany przeznaczeniem. Przeznaczenie to bywa zwykle uważane za wyraz woli istoty lub istot, rządzących światem. Taki F. możemy nazwać teistycznym, a najbardziej typowe jego przykłady widzimy w teologii mahometańskiej (F. monoteistyczny), oraz w mitologii i poezyi tragicznej greckiej (F. po li te ist yczny). I poezyi nowożytnej terze fatalistycznym. Przykłady takich wyra nie obce są pierwiastki F-u, a za charakterystyczne przykłady F-u teistycznego w tej poezyi uważać wypadnie „Sen nocy letniej” Sha-kespeare’a, oraz „Balladynę” Słowackiego. 0-bie odmiany F-u teistycznego mają wspólny punkt wyjścia, ten mianowicie, że fakty, w święcie zachodzące, wyznaczone są przez wolę istot obdarzonych świadomością i o tyle potężnych, że ani wysiłki woli ludzkiej, ani panujący | się tak samo, jak się odbyła, choćby nie było w dostępnym dla doświadczenia świecie zwią- Lutra, a rewolucya francuska skończyłaby się zek przyczynowy zjawisk przełamać wyznaczo- tak samo, jak się skończyła, na dyktaturze nego przez ich wolę biegu rzeczy nie są zdol-    wojskowej i zwycięstwie    Francyi    nad resztą    Eu-

ne. Podług doktryny fatalistycznej, fakty wy-    ropy, choćby nie było Napoleona.    Tu    stają    się

zarówno zasadnicza sprzeczność

znaczane są nie przez zachodzące pomiędzy    oczywistemi

niemi związki przyczynowe, lecz przez jakąś    pomiędzy determinizmem    a F-em,    jak    i niepo

n o s t i w i s t o r i i.

Ob. Mamidła.

And. S.

And. S.

rozumienie, którego ofiarami stali się uczeni, wpadający w F. Determinizm uczy, że wszelki fakt jest koniecznym i nieodzownym skutkiem pewnych przyczyn, i że dane przyczyny koniecznie i nieodzownie sprowadzają dane skutki, że więc, jeżeli jakiś fakt zaszedł, to przy danych warunkach nie mógł nie zajść, ani mieć innego przebiegu, niż miał w samej rzeczy, że wreszcie, gdyby choć jeden z tych warunków został wyłączonym lub zmienionym, to i skutek musiałby być innym. Otóż widoczną jest rzeczą, że osobistość, biorąca udział w przebiegu danego wypadku historycznego, jest jednym z warunków, w jakich ten wypadek zachodzi, że zatem, gdyby tej osobistości nie było, to zdarzenie musiałoby mieć inny, niż miało, przebieg. Twierdzenie więc, że reformacya odbyłaby się również dobrze bez Lutra, ma charakter fatalistyczny, gdyż jest równoznaczne z twierdzeniem, że dany fakt mógłby (a nawet musiał) zajść i przy innych, niż w samej rzeczy zaszedł, warunkach, że zatem nie jest koniecznym skutkiem danych przyczyn, lecz spełnieniem „przeznaczenia”, które chciało, aby w danym czasie i w danem miejscu, reformacya wystąpiła. Ta stanowcza sprzeczność fatalizmu z zasadą przyczynowości sprawia, że, jak się wyżej rzekło, F., jako doktryna naukowa, nie jest możliwym i spotyka się w nauce tylko jako zboczenie od doktryny deterministycznej. — Osobnej literatury naukowej, poświęconej F-owi, jako doktrynie, niema. Natomiast, kwestya ta jest mniej lub więcej obszernie traktowana we wszystkich pracach o determinizmie. Ważne w tym przedmiocie wskazówki znajdują się, oprócz prac, wymienionych w artykule „Determinizm” (ob.),, w dziełach: Taine’a „Origines de la France contemporaine”, G. Lebo-n’a „Les lois psychologiques du développement des peuples” i K. Kariejewa S u s z c z n o s t’ istoriczeskago processa i roi licz-

Mns.

Fata Morgana, t. j. Wieszczka Morgana, mamidło optyczne, występujące na wybrzeżach Sycylii i Kalabryi. Na przeciwległym brzegu cieśniny Mesyńskiej, w pewnych warunkach atmosferycznych, ukazują się przedmioty zwykle niewidzialne, w formach niewyraźnych, mglistych, ulegające bezustannej chwiejności i przeobrażeniom, niekiedy barwami tęczowemi otoczone. Źródłem tego złudzenia są niewątpliwie wznoszące się i opadające prądy atmosferyczne, cieplejsze i chłodniejsze, w których promienie światła rozmaicie się załamują i przebieg ich staje się chwiejnym. Zjawisko to występuje najczęściej przy brzasku dziennym, niknie zaś, skoro promienie słoneczne silniej działać zaczynają. Sprzyjają mu zwłaszcza warunki, które sprowadzają wyjątkową przejrzystość atmosfery; wtedy bowiem rzeczywiście dostrzedz można szczyty odległe, zwykle niewidzialne, które z powodu chwiejnego przebiegu promieni wydają się drżącemi, jak to często i n nas na mniejszą skalę dostrzedz można podczas skwarnych dni letnich. Reszty dopełnia żywa wyobraźnia mieszkańców południa, sycylijskie bowiem F. M. nie miały nigdy obserwatorów istotnie naukowych, a opisy tego zjawiska są niewątpliwie przesadne. Często zresztą nazwa F. M.

stosuje się do mamideł optycznych w ogólności.

s. K.

Fatehpur, Fatipur, Fatepore, 1) F. stolica obwodu w indostańskich Prowincyach Północno-Zachodnich. dywizyi Allahabad, przy drodze żelaznej Allahabad—Cawnpore, z pięknym meczetem, znacznym przemysłem i 21 800 m-ców. Obwód F. obejmuje czść międzyrzecza Gangesu—Dżumny na przestrzeni 4 245 km. Q, liczy 685 000 m-ców, prawie wyłącznie Hindów i należy do najżyzniejszych w całym Indostanie.— Starannie uprawny, przecięty licznemi kanałami i drogami, wydaje w wielkiej obfitości trzcinę cukrową, bawełnę, indygo, zboże.—2). F., właściwie F.-Sikri, miasto w indostańskich prowincyach Północno-Zachodnich, dywizyi Agra; 6 500 m-ców.—Jest dziś zaledwie nieznaczną o-sadą, którą w r. 1570 założył Akbar i która należała do najwspanialszych miast w państwie Wielkiego Mogoła. Zachowały się dotąd szczątki okazałego meczetu Akbara, wzniesionego w stylu indyjsko-maurytańskim;—w meczecie grób szeika Selima; dalej szczątki pałacu, bramy słoniowej z dwiema olbrzymierni figurami słonia, kolumny 24 m. wysokiej i w. i.

Fateż, miasto powiatowe w gubernii Kurskiej, przy uściu rzeczki t. n. do Usoża (systemat Dniepru przez Desnę—Sejm), w okolicy pagórkowatej; 4 959 m-ców, w tej liczbie 2 506 mężczyzn. — Progimnazyum żeńskie, kasa oszczędności, kancelarye sędziów śledczych, nadzór akcyzy; olejarnie, czesalnie lnu i konopi. — Po wiat Fateski, zajmuje północną część gubernii, na przestrzeni 2 471 w. Q i w r. 1897 liczył 127 087 m-ców, w tej liczbie 62 121 mężczyzn. —Powierzchnia pagórkowata, wogć e dosyć żyzna; sieją głównie żyto, pszenicę ozimą, owies, tatarkę,—sadzą dużo kartofli i hodują len oraz konopie.—Pszczelnictwo w stanie kwitnącym.— H .dowla zwierząt domowych ustępuje zajęciom rolniczym, jednakże pod tym względem powiat F. produkuje stosunkowo najmniej ze wszystkich powiatów tej, wogóle czarnoziemnej, gubernii.— Przemysł rozwinięty słabo; w r. 1891 zakładów przemysłowych wszelkiego rodzaju liczono wprawdzie 695 z 1 100 robotników, lecz produkcya nie dosięgała nawet 175 000 rubli (głównie olejarnie, kroch malnie, młyny).—Lasów niewiele—-około 10°/^ ogólnej przestrzeni.—Ludność w pewnej części emigruje czas iwo do bogatszych okolic, najmując się do robót w polu lub jako rzemieślnicy do robót ciesielskich, kamieniarskich, ceglarskicli i t. p.

„Gr. Encycl.” Lamirault’a.

Fatra, dwa pasma w systemacie gór Karpackich, na południo-zachód od Tatr, oddzielone wzajem doliną Wagi i Turoczy.—1). Wielka F. na wschodzie, przebiega w południkowym kierunku od Hronu (Granu) na południe, od Wagi na północy, mając na zachodzie dolinę Turocką, którą wiedzie droga żelazna Żylina - Krzemnice (Sillein - Kremnitz), na wschodzie zaś dolinę Re-wucką, którą wiedzie gościniec bity Rożen - Bystrzyca Bańska (Rosenberg—Neusohl).—Pasmo to dosięga w środku swej długości największego wzniesienia 1 591 m. nad p. m. w szczycie Ostre-dok, od którego rozwidla się ku północy dwoma ramionami, obejmującemi dolinę Lubochny.—Zbudowane przeważnie z wapienia, lecz na krańcu północnym pojawia się granit; nie brak też skał wybuchowych młodszych, jak porfir, trachit i t. p. Zbocza pokryte bujnym lasem, wnętrze obfituje w bogactwa mineralne, rudy żelazne, źródła lecznicze, drogie kamienie (stąd też inna nazwa: Gór Kruszcowych Węgierskich, albo Rudaw Węgierskich).— 2). Mała F. ciągnie się łukowato na zachód od doliny Turockiej i ograniczona jest na zachodzie dolinami Warynki, Zylinki i Nitry; dwie ostatnie wiąże przełęcz Klak i biegnąca nią droga bita z Żylina do Oslan. Mała F. składa się z dwóch nierównych części: dłuższej, ale niższej, na południu, ze szczytem Minczol

And. S.

Fath-Ali -Chan, ob. Feth-Ali-Chan.

Fâtiha (po arab. otwierająca, w rozumieniu: wstępna), pierwsza Sure w Koranie, (właściwie: suret al - fâtiha=s ure otwierająca, niekiedy także zwana umm al-kitńb— Matka księgi, t. j. Koranu). Ma ona to znaczenie, co Ojcze Nasz u chrześcian, gdyż jest główną modlitwą i formułą błogosławieństwa u Mahometan, którzy ją odmawiają przed jedzeniem, przy pozdrowieniach wzajemnych i we wszelkich uroczystościach; brzmi zaś w te słowa: „W imię Boga miłosiernego i łaskawego. Chwała bądź Bogu, Panu świata, miłosiernemu, łaskawemu, księciu w dzień sądu! Modlimy się do Ciebie i błagamy o pomoc. Prowadź nas drogą prawą, drogą tych, dla których jesteś łaskaw i na których się nie gniewasz, a nie tych, którzy błądzą”.    *

Fatio Piotr, patryota genewski (* r. 1662 w Genewie — f 6 września 1707), pochodzący z rodziny matematyka Fatio de Duiller. Doktor praw, adwokat, został w r. 1688 członkiem rady Dwustu oraz sędzią kapituły świętego Wiktora. Jakkolwiek patrycyusz z urodzenia, stanął na czele stronnictwa ludowego i w maju 1707 wywołał w Genewie powstanie, stłumione przez rząd dopiero przy pomocy wojsk, zawezwanych z Zurychu i Bernu. F. został uwięziony, skazany na śmierć i rozstrzelany. Jedna z ulic Genewy nosi dziś jego na zwisko.—Syn jego Piotr (1704—74) dosłużył się w wojsku sardyńskiem stopnia generała. —

Hml.

1364 m. i krótszej, ale wyższej, na północy, ze szczytem Mały Krywań 1 666 m; obie części rozcina dolina Wagi.—Jądro Małej F-y i jej północnego przedłużenia, Magury Orawskiej, składa się przeważnie z granitów, okrytych zewsząd (oprócz wschodniej strony) potężnemi skałami wapienia; — pomiędzy wapień a granit wciska się pas czerwonego piaskowca, kwarcytów i łupku.—I to pasmo, zwane u ludu W e t r e n a Hola, pokrywają wielkie bory; doliny są miejscami bardzo malownicze, lecz zachodnie zbocza mało zaludnione.

Fattori Giovanni, malarz włoski (* 1825 r. w Livorno); kształcił się w akademii florenckiej, w której od r. 1871 jest profesorem. Wsławił się głównie jako batalista obrazami pełnemi życia i prawdy. Pierwszem dziełem, przez które ściągnął na się uwagę, była Bitwa pod Magentą (1859, w Galeryi florenckiej); za nią poszły: Bitwa pod Madonna della Scoperta (1868, w Pinakotece w Livorno); Walka kawaleryipod Montebello; Pułk 49-ty pod Custozzą (w Rzymie, w Galeryi narodowej); Książę Amadeusz, raniony pod Custozzą (1870; Brera w Medyolanie). Z obrazów rodzajowych F-ego godne są uwagi; Kłosi ark i (nagrodzone złotym medalem), Jarmark koński w Terracinie i Jarmark koński na Piazza della Tri nit à w Rzymie. * Fatua, ob. Faunus.

Fatum (Parca, gr. Atoa, Moïpa). Wszystkie przytoczone tu wyrazy greckie i łacińskie określają pojęcie przeznaczenia. Nie tu miejsce zajmować się filozoficznem tego pojęcia znaczeniem; poprzestaniemy na wyjaśnieniu jego znaczenia poetycznego, począwszy od Homera. Aisy nie uosabia on nigdy; co najwięcej, należy ona u niego do liczby demonów ulotnych, przybierających postać rzeczywistości tylko w mierze, w jakiej używa ich on; z charakteru zaś nieokreślonego wychodzi dopiero, łącząc się z pojęciem demona właściwego, lub z działaniem jakiego boga, zwłaszcza Zeusa. Moira ma nieco więcej treści, ale także niebardzo się wznosi do rzędu bóstwa lub osobnego demona; poeta przyczynia jej osobistości przez dodanie jakiegoś epitetu, lub przez ożywienie jej działania jakim czasownikiem. Niekiedy siła jej przybiera cechę niepodległą i charakter bóstwa swoistego; ale to jedynie dla wytłómaczenia, w logice poetycznej, wypadków nadzwyczajnych. Dopiero w Teogonii Hezyoda ukazują się te ab-strakcye uosobionemi, a Moiry (przeznaczenia), w liczbie trzech, po raz pierwszy zyskują rzeczywistość mitologiczną. Kloto jest tam prządką, snującą wypadki życia śmiertelnych; Lachesis uosabia arbitralny i przypadkowy charakter zdarzeń; Atropos—charakter ich nieunikniony. Odtąd te córy Nocy, a w innem miejscu córy Zeusa i Temidy, więc wyobrażające życzliwość a przynajmniej słuszność, te trzy Dole,

K. K.

uczestniczą w kulcie ludowym i w wyobrażeniach sztuki. W legendzie góruje idea stosunku ich, zarówno z Zeusem, bogiem, który głównie wciela w siebie najwyższe prawo rozwoju świata, jako i z bóstwami szczegółowo przewodzącemi urodzeniu, małżeństwu i śmierci: a Zeus w różnych miejscach wzywany jest jako Moiragetes (kierownik losu). W takiem też towarzystwie przedstawia je sztuka w różnych świątyniach greckich, z Zeusem, Apollinem, Hermesem, Artemidą, i tak figurują w poezyi. Dualizm życia i śmierci, w którym streszcza się działalność Moiry, wyobraża tylko jedną z różnych form dobra i zła, która, jak to wykazaliśmy gdzieindziej (ob. Demon), spowodowała powołanie do bytu wszystkich demonów w religii helleńskiej. Symbolem tego dualizmu jest waga, którą trzyma Zeus, jako rokownik przeznaczeń, i w której waży już-to los dwóch współzawodniczących wojów, już też dwa przeciwne wpływy na dolę człowieka (Esch. „Psychostasis” fragm. Wergil. w walce Turnusa z Eneaszem).

Przytoczyliśmy dwie hezyodyczue wersye co do rodowodu Moir, i kto wie czy nie z tego podwójnego rodowodu wypływa ów ich dualizm odnośnie do dobra i zła. O ile wyobrażają one nieszczęścia żywota i śmierci, o tyle są to siostry i sprzymierzone Erynii (Jędz); równo z niemi są one wtedy córami Nocy, mają ołtarz w świętym gaju Kolonejskim, świątynię w Spareie. Ale, jak u Eschylosa, Erynie przemieniają się na Eumenidy (dobroczynne); tak samo Moiry, straszne i złowrogie, stają się w całej legiendzie bóstwami sprawiedliweini—więc córami Zeusa i Temid y—strażniczkami porządku, wyrazem sprawiedliwości bezwzględnej (Pind. „Istm.” VI, Esch. „Eum.”), Fantazya helleńska idzie jeszcze dalej: czyni je uosobieniem praw przyrodzonych, fizycznych, a zwłaszcza moralnych. Wszędzie mają one rękę, gdy chodzi o przywrócenie zakłóconego porządku rzeczy, czy-to między bogami (sprawy Dyoskurów, Asklepiosa, Demetery, Chirona), czy między ludźmi (Agamemnon, Orestes). Z tego punktu widziane, Moiry nie są to potęgi ślepe, ale uosobienia siły rozumnej i sprawiedliwej, przewodniczącej zarządowi świata. Jeżeli można zarzucić, że one-to zawiesiły fatalność nad pojęciem Przeznaczenia, błędem byłoby atoli mniemać, że fatalność stanowi wielką dźwignię tra-giedyi ateńskiej, zwłaszcza Eschylosowej: tra-giedya ta jest doskonałym wyrazem moralności greckiej z czasów wojen Perskich; wolność ludzka stoi tam całkowicie, ale pod ochroną i kontrolą Moiry, t. j. prawa ładu i harmonii, połączonego z imieniem Zeusa. Ciekawą mieszaninę pomysłów filozoficznych i wyobrażeń bajecznych, zgodnych wreszcie z tradycyą, podaje nam Platon (Rep. X), ogłaszając Moiry jako najwyższe potęgi, władające ruchem Kosmosu. Są one dlań córami A nauki, t. j. siły oderwanej i nieokreślonej, a ukazującej się w zjawiskach natury fizycznej i moralnej. Siedzą one na wyniosłych tronach, białemi okryte szatami, z wieńcami na głowach. Przędąc kądziel, głosem wtórują sfer niebieskich muzyce: Lachesis opiewa przeszłość, Kloto teraźniejszość, Atropos przyszłość.

Wogóle mniej subtelności wprowadzające w odcienie uosobień boskich, ludy italijskie, swoje Fatum, które u Greków jest siłą sprawiedliwą i rozumną, bardzo często mieszają ze ślepym losem, Fortuna (gr. Tó^p). Pomieszanie to, znaczne już u Etrusków, bardziej jeszcze widocznem jest w Rzymie. Fatum, jako wyraz, wiąże się z fas (godziwość) oraz ze słowem fari (rzec). Pierwotnie więc wyraz ten oznaczał słowo natchnione, boskie, rokujące przyszłość; stąd fata są to przepowiednie, wyrocznie. Dalej wyraz przechodzi do oznaczenia woli bogów, zwłaszcza Jowisza; staje się jedno-znacznikiem Aisy, tak jak fas jednoznaczni-kiem Temidy. Jak Grecy, tak i Latynowie pośrednictwo tej woli widzą nadewszystko w wypadkach urodzenia i śmierci. Przy wejściu na świat dziecko zostaje pod ciążeniem uosobionego Fatum. W starej religii rzymskiej bóstwo, utrzymujące tajemnicę przyszłości nowonarodzonego, zowie się Par ca, którą Yarro, zapewne słusznie, odnosi do słowa parère (rodzić). Zrazu prawdopodobnie znano jedną tylko Parkę, boginię porodów; ale gdy akt ten poddano także pod wpływ Nony (novem=9) i De cumy (10), wcielających stanowczą działalność w dziewiątym i dziesiątym miesiącu, utożsamienie z trzema Moirami greckiemi przyszło samo z siebie; stąd powstały też trzy Parki „tria Fata” rzymskie. Tertulian podaje (De anim. 36), że w ostatnim dniu tygodnia po urodzeniu dziecka, wzywano ku opiece nad niem Fata s c r i b u n d a, czyli wyroki spisuj ące przyszłe życia jego wypadki. Prawdopodobnem jest, że to pojęcie bóstw piszących, Grekom nieznane, przyszło do Rzymu z Etruryi. Przyzwyczailiśmy się w literaturze używać wyrazu Fatum w sensie przeznaczenia; niezupełnie to tak było w Rzymie, zwłaszcza w duchu wiary ludowej. Wiara ta uosobienie owej idei rozszczególnia niejako, zastosowywa do płci, do stanowiska jednostek, mnoży je zatem, jak gieniusze, czyni z nich bóstwa mistrzujące rodzinom pojedyńczym, domom cesarskim, grodom i narodom. Co szczególniej godnem jest uwagi, że prawie za wsze wyraz ten używany jest w liczbie mnogiej, a bardziej jeszcze, że w nader licznych napisach, tak w samej Italii, jak po prowincyach, uosobienia te figurują w rodzaju męskim i żeńskim (Fati, Fatae). Bóstwa te zatem prawie że utożsamiają się z demonami osobistemi, zwa-nemi Geni i, gdy stosują się do mężczyzn; Matres i J u noues—do niewiast.

FatmiS (po łacinie głupi). Za Cesarstwa

K. K.

W. Oh.

de” (1886 t. I, str. 607).

zwauo tak, utrzymywanych przez bogatych Rzymian, pośród domowników, kuglarzy, karłów, błaznów wszelkiego rodzaju, nawet istotnych waryatów, dla zabawy. Taką waryatkę miała żona Seneki (List 50; 2), która straciła wzrok i, rzecz nie do uwierzenia, „nie wiedziała nawet, że jest ślepą.” (Ob. także Faunus).

Fatyma (arab. Fatmeh), czwarta, najmłodsza i najukochańsza córka Mahometa, z pierwszej jego żony Chadidży. Ur. na 5 lat przed pierwszem publicznem wystąpieniem proroka, około r. 607, później, w 16-ym roku życia, a 2-im Hidżry (623), zaślubiła przybranego syna Mahometa—Alego, który w przyszłości miał zostać niedoszłym czwartym kalifem. Wywierała wielki wpływ na chwiejnego męża i miała z nim, oprócz El-Mohsena, zmarłego w dzieciństwie, jeszcze dwóch synów: El-Hassana i El-Husseina. Urn. w 6 miesięcy po śmierci proroka (632 r.). Mahomet zaliczał ją do pocztu czterech kobiet, które osiągnęły doskonałość. Od F-y i Alego, bądź słusznie, bądź niesłusznie, wyprowadzali swój rodowód prawie wszyscy szyiccy pretendenci do tronu kalifów.— Sprenger „Das Leben Muhammed’s und seine Lehre” (1861—1865).

Fatymidzi, dynastya arabska, która od r. 909 do r. 1171 panowała początkowo w Tunisie i Trypolis, a później także w Egipcie i Syryi. F. ród swój wywodzili od Fatymy, córki proroka, i męża jej, Alego; jako potomkowie tego ostatniego' byli gorliwymi szyitami (ob.). Rodowód ten jednak, zarówno, jak i szyitzym, był bezwątpienia tylko hasłem bojo wem, zręcznie użytem do walki z Abbasydami, co najdosadniej stwierdza zupełny brak współdziałania między F-mi i prawdziwymi Alidami. F. odrazu zaczęli prowadzić politykę na wielką skalę, dążąc do zjednoczenia w swoich rękach wszystkich krain muzułmańskich, jak tego wymagały przekonania szyitów, według których tylko potomkowie Alego byli prawowitymi następcami Mahometa. Założyciel dynastyi, Obeid-Allah („sługa Alla-ha”), syn Mahometa, podając się za potomka Alidy, Dżafara, przybrał tytuł 12-go imama i „El Mahdiego” („kierowanego” przez Opatrzność). W r. 909 udało mu się zmusić do ucieczki z Rakkada (Tunis), ostatniego Aglabidę, Sijadet-Al-laha Iii-go, poczem zagarnął cały Tunis, podbił Trypolis i odebrał Grekom Sycylię. Następca jego, Abu-Kasim Muhammed El-Kajim (934— 946) dotarł aż do Genui, którą zrabował i spalił. Ismael ibn Muhammed El-Mans sur („zwycięski” 946—953) i Abu Tamim Maadd El-Mujzz (953—975) ostatecznie skierowali zaborczą politykę F-ów ku wschodowi. Wódz El-Mujzza, wyzwoleniec Dżauher, z pochodzenia Grek, zawojował Egipt i Syryę w r. 969 i zbudował tam miasto Kair („El-Kahira”, miasto „zwycięskie”); dokąd też natychmiast przeniesioną została z Mahjoh (w Tunetanii) stolica F-ów. Panowanie El-Mujzza było najświetniejszą epoką F ów: kalifat jego obejmował całą północną Afrykę (włączając i Fez, zdobyty przez tegoż Dżaulie-ra), Egipt i Syryę. To też El-Mujzz pozostawił po sobie podobną pamięć, jak Harun al Raszyd. Od chwili jego śmierci datują początek upadku F-ów wskutek złej gospodarki wezyrów, a następnie napływu Seldżuków i Krzyżowców do Syryi. Po Abu Manssurze El-Azisie (975— 996) nastąpił Manssur Abu Ali El-Hakim bi emri’llah („spełniający rozkazy Boga”, 996 —-1020) jeden z najoryginalniejszych i najbardziej awanturniczych władzców Wschodu; zburzył on świątynię Grobu Pańskiego w Jerozolimie, sprzyjał Druzom i rozpowszechniał ich religię, odstępując od szyityzmu. Dalsi kalifowie: Abul Hassan Ali El-Dhahir (1020), Abu Tamim Maadd El-Mustansir (1035), Abul Kasim Ahmed El-Mustali (1094), któremu krzyżowcy odebrali Palestynę, Abu Ali Manssur El-Amir (1101), Abd el Magid El-Hafiz (1130), Abu Manssur Ismael El-Dhafir (1149), Abu Kasim Isa El-Faiz (1154)—stopniowo tracili swoje posiadłości, tak, że w chwili, gdy atabeg Mossulu, Nu-reddyn, wysłał do Egiptu wodza swojego, Szyrbu, z synowcem Saladdynem, w ręku ostatniego F-y, Abu Muhammeda Abdallaha El-Adhida (1160— 1171), znajdował się tylko Egipt. Saladdyn pozostawił El-Adhida na tronie do r. 1171, po-czem, usunąwszy go, ogłosił sułtanem Nureddy-na i przywrócił w Egipcie sunnityzm. Panowanie F-ów było dla Egiptu epoką rozkwitu sztuk i nauk (ob. Egipt).—Abulfedae „Annales Moslemici latine et arabice ed. Adler” (5 t. 1789—1794, część II p. 300); Wüstenfeld „Geschichte der Fatimiden - Chalifen” (1881); Müller „Der Islam im Morgen- und Abendlan-

w. Ch.

Fauche - Borel Ludwik, agent Burbonów na wygnaniu, czynny we wszystkich prawie spiskach i intrygach rojalistycznych okresu W. Re-wolucyi, Konsulatu i Cesarstwa (* r. 1762 w Neu-châtelu — f 7 września 1829 tamże), pochodził z rodziny protestantów francuskich i był z zawodu drukarzem. Opowiadają, że pewnego razu zgłoszono się do niego o wydrukowanie paszkwilu wymierzonego przeciw Maryi - Antoninie; F. wręczony sobie rękopis złożył królowej, za co otrzymał nader uprzejme podziękowanie. Odtąd najwyższą tego poddanego pruskiego i kalwina ambicyą było służenie sprawie Burbonów, co też z prawdziwem poświęceniem się pełnił przez całe życie. W czasie rewolucyi obsługiwał w rodzinnem mieście emigrantów francuskich, udzielał im pomocy pieniężnej, drukował i rozpowszechniał ich broszury i manifesty. Wygnany w r. 1793 z Neuchńtelu za wydrukowanie Testamentu Ludwika XVI-go, zaniechał swego zawodu i rzucił się cały w odmęty knowań politycznych. Z polecenia księcia Kondeusza rozpoczął potajemne układy z Pichegru; miał otrzymać milion franków gotówki, wstęgę św. Mi-

chała i dyrektorstwo drukarni królewskiej, je- J pruskiego i rządu angielskiego. Na krótko przed żeli namówi Pichegru do przejścia ze swą ar- śmiercią wydał swe pamiętniki („Mémoires”, Parnią na służbę Ludwika XVIII-go. Jakoż 14-go ryż 1828, 4 t.); wcześniej ogłosił „Précis hi-sierpnia 1795 udało się mu w Altkirch zawrzeć storique des différentes missions dans lesquelles z pochopnym do zdrady generałem tajną umowę. M. L. Fauche-Borel a été employé pour la cause Chcąc robotę prowadzić dalej, osiadł jako drukarz de la monarchie” (Paryż 1815). —H. Monin w Strassburgu, atoli Dyrektoryat, powziąwszy pe- w „Grandę Encyclop.” Lamiraulfa. wne podejrzenia, odwołał Pichegru, a nieba- Fauche Hipolit, oryentalista francuski (* wem i F. został aresztowany (21 listop. 1795). w Auxerre 1797 — f w Juilly w dep. Se-Uwolniony dla braku dowodów, pośpieszył do kwany i Marny, 1869). Rozmiłowawszy się na-Paryża na wiadomość, że Pichegru został obra- miętnie w poezyi sanskryckiej, wziął sobie za ny prezydentem rady Pięciuset; zamach republi- zadanie całego życia zaznajomić współziomków kański 18 Fructidora (4 września 1797) pokrzy- z arcydziełami tej, bardzo mało znanej, litera-żował tam jednak jego plany. Zdołał wszakże tury, i całą swą energię, a z nią i całe mie-przed ucieczką nawiązać stosunki z B arrasem nie, włożył w tę pracę, nad którą ślęczył (ob.). Otrzymawszy od niego fałszywy paszport, z niecierpliwością iście benedyktyńską. Rozpo-udał się do Anglii, skąd za pośrednictwem nie- czął ją od krótkich poematów i najpierwej prze-jakiego Dawida Monniera, swojego powiernika łożył „Dżita - Gowinda” i „Ritu - Sanliara” (1850); w Paryżu, ułatwiał korrespondencyę pomiędzy potem centurye Bhartriharego i 50 strof Cza-Barrasem a Ludwikiem XVIII. Zamach 18 Bru- ury (1852). Kiedy nabrał już nieco wprawy, odwa-maire’a położył kres tym układom pomiędzy żył się na przekład sławnej epopei W a lm i kie go przedstawicielem legityinizmu a jednym z „mor- „Ramajany”, nie uląkłszy się jej ogromnych wy-derców króla.” Nie tracąc odwagi i nadziei, miarów, i od r. 1854—1858 wydał tłóinacze-F. służył dalej za pośrednika pomiędzy genera- nie swoje w dziewięciu tomach in 18-o. (Prze-łami Moreau, Pichegru i Jerzym Cadoudal, do- kład ten w skróceniu wyszedł r. 1869, w 2-ch póki policya Bonapartego nie wpadła na trop tomach in 8-o, a w r. 1892 wydano go w re-spisku. Aresztowany, przesiedział w Tempie dukcyi, doprowadzonej do jednego tomu in trzy lata i dopiero za wstawieniem się posła 12-o). Za tem poszły: „Oeuvres complètes de pruskiego odzyskał wolność. Odstawiony pod stra- Calidasa” (w 2-ch tomach, 1859 — 68) i pod żą do granicy, udał się do Berlina, gdzie był tytułem „Une Tetrade”, cztery utwory różno-na usługach zarówno króla pruskiego, jak i kró- rodne: „Mriczakatika”, dramat 8 u draki; rola francuskiego „in partibus.” W r. 1804 wy- mans „Dasakumaraczarika”; hymn religijny drukował i rozpowszechniał protest Ludwika „Mahimnasstawa” i poemat dydaktyczny „Maghi XVIII przeciwko ustanowieniu Cesarstwa. Gdy Sizupa Wadha” (1861 — 1863, w 2-ch to-w końcu 1805 r. Napoleon zażądał jego wyda- mach). W końcu zamarzył o obdarzeniu Fran-nia, F., ostrzeżony w porę przez królowę pru- cyi przekładem całkowitym „Maha - Bharaty”, ską, schronił się do Anglii. Nie przestał je- olbrzymiej epopei, zawierająej w 200 000 wier-dnak knować, lubo czynił to już mniej zręcznie, szy wszystkie skarby indyjskich legend, mito-zwłaszcza odkąd dał się podejść niejakiemu logii, filozofii i moralistyki; lecz śmierć prze-Perlet, udającemu żarliwego rojalistę, a będące- rwała mu tę pracę, gdy ledwie jedną trzecią mu w gruncie rzeczy szpiegiem na żołdzie Na- część jej wykonał (1863 — 1872, w dziesięciu poleona. Ów Perlet za pośrednictwem F.-B-a pro- tomach).—Wprzód nim się całkiem oddał san-wadził nawet długi czas korrespondencyę z Lud- skrytowi, F. napisał poemat teologiczny w pię-wikiem XVIII. Po upadku Napoleona rząd Bur- ciu pieśniach p. t. „Panthéon” (1842) i „la bonów odpłacił agentowi za jego gorliwość i po- Soeur Gabrielle”, romans w 3-cb tomach. — święcenie czarną niewdzięcznością, odprawiwszy Za swą pracowitość zdumiewającą, za umiło-go, jako niepotrzebnego już natręta, z kwitkiem, wanie obranego przedmiotu, pełne poświęcenia, F. zamieszkał w Anglii, gdzie żył w nędzy, stra- F. ani od współczesnych, ani też od potomnych ciwszy dla monarchii Ludwika XVIII cały swój nie zyskał należnego uznania. Pomimo dosyć majątek. Dopiero po wielu latach, kiedy król pochlebnego zdania Barthélemiego de Saint-pruski nadał mu szlachectwo oraz zamianował Hilaire i Micheleta, publiczność, o którą mu go konsulem w Neuchńtelu, Karol X wyznaczył głównie chodziło, okazała się zupełnie dla jego mu 5 000 franków pensyi. Była to nędzna, pracy obojętną, erudyci zaś czepiali się jedynie zdaniem F-a, kompensata za całe życie tru- szczegółów drobnostkowych i błędów, które dów i poświęceń, w dodatku niewiele przyczy- się istotnie roją w jego przekładach, ale nie niła się do poprawienia jego materyalnego po- brali pod uwagę tych trudności i przeszkód nie-łożenia i nie wyciągnęła go z długów. W lip- zliczonych, z któremi przychodziło mu walczyć, cu 1829 F. wrócił do Neuchâtelu i tam, dręczo- Chcąc go sprawiedliwie ocenić, trzeba mieć na ny niedostatkiem i zgryzotami, skoczył na bruk pamięci ówczesną rzadkość dobrych tekstów z trzeciego piętra, poleciwszy w rozczulających oryginalnych, niedostateczność naukowych środ-listach żonę i dzieci opiece Karola X-go, króla | ków pomocniczych, nieprzyjazne okoliczności,

Hml.

15

gnoyM. Powsz. II u sir. Zosz. 162. T. XXI.

„Gr. Encycl.” Lami-

Hml.

w pośród których pracował,—if złą wolę uczonych. Przekłady F-a, pomimo mnóstwa grubych błędów, pomimo swej formy dziwacznej, niepoprawnej, surowej, w wielu miejscach ujmują naiwną pięknością oryginału i—rzec można, iż ponętniej od wielu innych przedstawiają literaturę indyjską we Francyi.—Sylvain Lévi w „Gr. Encyclop.” Lamirault’a.    *

Faucher, C e z a r y i Konstanty, bliźnięta, generałowie francuscy (* 1759 w La Rćole, départ. Girondy, — rozstrzelani w Bordeaux 27 września 1815). Istniało między nimi najzupełniejsze podobieństwo ciała i charakterów, oraz jaknajtkliwsze, niesłabnące nigdy, przywiązanie. Wstąpiwszy w 16-tym roku życia do wojska, awansowali jednocześnie na oficerów, poczem, porzuciwszy służbę, zajmowali się adwokaturą. W r. 1793 zaciągnęli się jako kapitanowie do korpusu ochotniczego, walczyli za sprawę Rzeczypospolitej w Wandei i, okupując każdy stopień krwią i odwagą, zostali obaj jednego dnia posunięci na generałów brygady. Jako stronnicy Żyrondy, stawieni byli przed trybunałem rewolucyjnym w Rochefort (1 stycznia 1794) i skazani na śmierć; atoli wyrok ten przed wykonaniem został skasowany i obaj, wypuszczeni na wolność, pozostali w armii na swych stanowiskach. Wziąwszy we dwa lata potem dymissyę, prowadzili wspólnie w Bordeaux interes handlowy, pełniąc jednocześnie różne urzędy obywatelskie. Wierni sprawie Rewolucyi, ofiarowali podczas Stu Dni swe usługi Napoleonowi. Po bitwie pod Waterloo, Cezary, obrany deputowanym do izby reprezentantów, pośpieszył, po rozwiązaniu tego zgromadzenia, połączyć się z bratem, który, jako mer i komendant miasta La Rćole, oddał się pod rozkazy generała Clausel. Zmuszeni 21 lipca, wskutek powrotu Ludwika XVIII-go, złożyć wszystkie urzędy publiczne i wywiesić chorągiew burbońską, zostali nazajutrz oskarżeni o zerwanie jej i znieważenie, aczkolwiek czynu tego dopuścił się bez ich wiedzy, przechodzący przez miasto, oddział wojska cesarskiego. Oblężeni we własnem mieszkaniu przez „ochotników królewskich” Girondy, zostali 30 lipca aresztowani, odwiezieni do Bordeaux i stawieni przed sądem wojennym (22 września). Pomimo, że życie ich było wzorem prawości i bezinteresowności, nie znaleźli w Bordeaux żadnego adwokata, któryby odważył się podjąć ich o-brony. „Biały terroryzm” grasował wówczas w całej pełni. Skazani na śmierć przez rozstrzelanie, udali się na plac egzekucyi z zupełnym spokojem i nie pozwolili nawet zawiązać sobie przepasek na oczy. raulfa.

Faucher Leon (* w Limoges 1803—f 1854 r.), zdobył sobie pewien rozgłos jako publicysta, ekonomista i mąż stanu. Zmuszony od lat młodzieńczych do utrzymywania siebie i matki pracą umysłową, poświęcał się z początku działalności pedagogicznej, nie zaniedbując przytem stu-dyów naukowych w dziedzinie archeologii i filozofii. W 1827 r. zdobywa nagrodę konkursową za rozprawę o życiu Greków. W latach 1829—30 zasila pracami swemi roczniki instytutu archeologicznego w Rzymie i doprowadza do skutku dziwaczny pomysł przetłómaczenia z francuskiego na grecki „Telemaka”, biskupa Fenelona. W 1830 r. zostaje redaktorem „Temps” i prowadzi to pismo do 1833 r., w którym-to czasie zakłada własny organ „Bień Public”. Pismo to nie doznaje powodzenia i naraża F-a na straty finansowe i długi, z których się, jako późniejszy redaktor „Constitutionnel” i „Courrier Français”, stopniowo wydobywa. Od roku 1840 rozpoczynają się starania F-a o mandat poselski, uwieńczone powodzeniem dopiero w 1846 r., gdy, dzięki poparciu Thiers’a, miasto Reims minimalną większością głosów wybiera F-a na posła. Z trudem zdobyte stanowisko deputowanego umiał F. zręcznie wyzyskać. Z oppozycyo-nisty i politycznie woluomyślnego, zwalczającego reakcyjne dążności Guizota, przekształcił się F. niebawem, gdy go po rewolucyi 1848 departament Marny wysłał do ciał prawodawczego i ustawodawczego, w zapamiętałego reak-cyonistę. Jako minister spraw wewnętrznych za prezydentury Ludwika Napoleona ujawnia wsteczne swe poglądy, zarówno na trybunie, jak i w całym szeregu rozporządzeń mimste-ryalnych. Wietrząc wszędzie rewolucyę, so-cyalizin i anarchię, stara się F. stłumić wszelkie swobodniejsze przejawy życia politycznego i najskromniejszym żądaniom reform społecznych zacięty stawia opór. Ograniczenie dnia roboczego lub wprowadzenie podatku dochodowego wydaje mu się już zamachem na prawo własności, a swoboda stowarzyszeń pierwszym krokiem do anarchii. Niepohamowany w odkrywaniu rzekomych sprzysiężeń politycznych, staje się F. w krótkim czasie tak niepopularnym, iż • w rok po obaleniu ministeryum Guizota mógł się już, podobnie jak sam Guizot, zaliczyć do „najbardziej znienawidzonych ludzi we Francyi”. Niepopularność jego dosięgła szczytu, gdy na kilka dni przed wyborami z maja 1849 r., rozesłał w potajemnej depeszy z odpowiednią instrukcyą wszystkim prefektom imienną listę, zarówno tych deputowanych, którzy występowali przeciw wyprawie rzymskiej, jak i tych, którzy ją popierali. Gdy ów indeks polityczny u-jawnionym został, musieli się wyprzeć wszelkiej z F-em w tym razie solidarności nawet ci deputowani, którzy z tego brutalnego nacisku na swobodę wyborów korzystać mieli, i F. upadł, obalony niesłychaną w dziejach parlamentaryzmu, a przeciw niemu skierowaną większością, 500 głosów przeciwko dwom. — Cała działalność polityczna F-a, a zwłaszcza ciągłe niepokojenie opinii publicznej widmem

Z. H.

Faucher Juliusz, ekonomista niemiecki (* 1820 w Berlinie — f 1878 w Rzymie), kształcił się w mieście rodzinnem; po ogłoszeniu wielu pism w kwestyi mieszkań i in. założył w r. 1846, wespół z Prince - Smittem, E. Wis-sem i innymi, pierwszy Związek wolnego handlu w Berlinie, a od r. 1847 do 1856 redagował w Szczecinie „Ostseezeitung”. W r. 1848, jako deputowany na kongres miast fabrycznych i handlowych w Elblągu, brał udział w ułożeniu taryfy celnej dla Rzeszy Niemieckiej. W r. 1850 był współzałożycielem i redaktorem gazety berlińskiej „Abendpost”, a po zamknięciu jej przez rząd udał się do Londynu i tam

li.

mniemanych rewolucyjnych sprzysiężeń, przygotowała grunt do grudniowego zamachu stanu Napoleona Iii-go, który potrafił skorzystać z wytworzonej, poczęści dzięki F-owi, sytuacyi, aby narzucić się Francyi jako zbawca, ratujący ją ze społecznego odmętu. Taki rezultat reakcyjnych usiłowań F-a nie leżał, jak się zdaje, w jego zamiarach, skoro, gdy po dokonanym zamachu przeznaczono mu, bez jego wiedzy, stanowisko członka komissyi doradczej, odrzucił je w liście do Morny’ego, i wyparł się wszelkiej solidarności ze sprawcami zamachu, utrzymując, iż usługi, jakie świadczył krajowi i jego legalnemu prezydentowi, Ludwikowi Napoleonowi. nie upoważniały nikogo do wyrządzenia mu takiej krzywdy, jak pomieszczenie go na liście członków komissyi doradczej nielegalnego cesarza Napoleona Iii-go. Czynione później usiłowania pogodzenia go z rządami cesarskiemi nie osiągnęły pomyślnego skutku, nietyle ze względu na niezłomne F-a przekonania, ile z powodu nurtującej go wówczas choroby, która w 1854 roku doprowadziła go do przedwczesnego w 50-tym roku życia zgonu. — Jako ekonomista F. nie zajął w nauce wybitnego i samodzielnego stanowiska. Gorliwy rzecznik doktryny bezwzględnego ekonomicznego liberalizmu w duchu szkoły manczesterskiej, reprezentowanej wówczas we Francyi przez Horacego Say’a, M. Chevaliera, L. Wołowskiego i F. Bastiata — i nieprzejednany wróg socyalizmu, bronił własnych przekonań i zwalczał wrogie mu poglądy argumentami, zapożyczanemi od tych pisarzy, a więc argumentami powierzcho-wnemi, często sofistycznemi, choć wypowiada-nemi z pewną werwą i dyalektyczną zręcznością, przypominającą manierę Bastiata.—Z prac ekonomicznych F-a pierwsze miejsce zajmują: „Etudes sur l’Angleterre” (1845, Paryż 2 t.), które i wśród angielskich krytyków znalazły uznanie. Pomniejsze studya finansowe i ekonomiczne, oraz mowy parlamentarne F-a w tych materyach wyszły w 1856 r., w 2-ch tomach, pod. tytułem: „Mélanges d’économie politique et de finances”, z przedmową L. Wołowskiego, szwagra F-a, trzymaną w zbyt panegirycznym tonie.

(r. 1856), został współpracownikiem „Morning Star.”. Powróciwszy do kraju r. 1861, rozpoczął żywą agitacyę na rzecz wolności fabryk, przesiedlania się i handlu międzynarodowego. W izbie poselskiej pruskiej, do której był wybrany z okręgu Bitterfeld - Delitzsch, przyłączył się do stronnictwa postępowego i brał gorący udział w walce jego przeciw reorganizacyi armii. W r. 1863 założył przy pomocy pozostałych jeszcze przy życiu współpracowników „Abend-postu” (głównie Ottona Michaelisa) „Vierteljahrschrift für Volkswirhschaft, Politik und Kulturgeschichte”. W 1866 brał udział w zawiązaniu stronnictwa narodowo -liberalnego . W wojnie niemiecko - francuskiej towarzyszył armii niemieckiej, jako korrespondent dziennika londyńskiego „Daily - News”. Do r. 1877 redagował wspomniane wyżej „Vierteljahrschrift”, w którem ogłaszał prace swoje ekonomiczne. Oprócz tego napisał: „Ein Winter in Italien, Griechenland und Konstantinopel” (w 2-ch tom. Magdeburg 1870); „Vergleichende Kulturbilder aus den vier europaeischen Millionenstädten” (Hannower 1877) i „Streifzüge durch die Küsten und Inseln des Archipels und des Jonischen Meers” (Berlin 1878).

Fauchet Klaudyusz, urzędnik i erudyt francuski (* 1530 — f 1604). Był sekretarzem kardynała de Tournon i jeździł z nim do Rzymu r. 1544. Później (1581) otrzymał posadę prezydenta w izbie menniczej, ale ją sprzedał w r. 1599 dla spłacenia swych długów. Henryk IV zaszczycił go tytułem historyografa Francyi. Jest on autorem dzieł niemałej wartości: „Recueil de l’origine de la langue et poésie française, ryme et romans, plus les noms et sommaire des oeuvres des 127 poètes fran-çois avant l’an MCCC” (Paryż 1581); „Origines des dignitez et magistrats de France”; „Anti-quitez gauloises et françoises” (ważny zbiór w 12-stu księgach, z których 5 pierwszych, dedykowanych Henrykowi IV-u, wyszło w r. 1599, trzy następne w 1601, cztery ostatnie po śmierci autora 1602; dzieło to sięga swym początkiem r. 987. Niektóre prace mniejszej wagi zawierają się w wydaniu zbiorowem jego dzieł z r. 1610, w 2-ch tomach. Oprócz tego w r. 1582 skończył i wydał, rozpoczęty przez E. de la Planche, przekład francuski Tacyta. — P. Meyer znalazł w papierach po nim pozostałych ważne fragmenty zatraconej Chanson de geste, p. t. „Doon de Nanteuil”.

Fauchet Klaudyusz, ksiądz i polityk francuski (* 1744 w Dornes, dep. Nièvre—f gilotynowany w Paryżu 31 paźdz. 1793), był wychowawcą dzieci margrabiego de Choiseul, wikaryu-szem generalnym arcybiskupa w Bourges i kaznodzieją królewskim. Jego rozrzewniająca wy mowa, nacechowana głębokiem współczuciem dla niedoli bliźnich, zjednała mu reputacyę Fenelo-na rewolucyjnego. Rewolueyę 1789 powitał z Za

tom II-gi).

And. S.

And. s.

And. S.

an-

Hml.

pałem i wziął osobisty udział w zburzeniu Ba-stylii (gdzie kule podziurawiły mu sutanę), a 5 sierpnia 1789 wygłosił w kościele św. Jakóba słynną mowę żałobną na cześć obywateli, poległych w dniu 14 lip ca. Członek kommuny paryskiej, od 18 września 1789 do 8 paźdz. 1790, był dwukrotnie obierany jej prezydentem. Dziennikarz i mówca, był duszą Towarzystwa Przyjaciół Prawdy i redaktorem (wespół z Bonne-villem) wydawanego przez nie pisemka „Bouche de Fer.” W założonem przez to Towarzystwo „kółku społecznem” wykładał system socyalizmu chrze-ściańskiego, opartego na miłości powszechnej, a któremu, według F-a, wolnomularstwo mogło dostarczyć gotowej organizacyi. Jego głęboka religijność i ciskanie klątw na uczniów Voltai-re’a odstręczyły od niego stopniowo większość rewolucyonistów, i popularność jego, z początku olbrzymia, zaczęła powoli niknąć. Ostatnim większym sukcessem tego „prokuratora prawdy”, jak F. się tytułował, była mowa jego o harmonii wolności i religii, wygłoszona w katedrze Notre-Dame 4 lut. 1791. Obrany w kwietniu tegoż roku biskupem konstytucyjnym w Calvados, zwalczał tam monarchizm i kazał w Caen obalić statuę Ludwika XVI-go. Zasiadłszy w zgromadzeniu prawodawczem, przemawiał namiętnie przeciwko księżom opornym i na chwilę odzyskał popularność, atoli Jakobini zdyskredytowali go niebawem, oskarżając o intrygowanie wraz z panią de Staël. Jako członek konwentu, głosował w procesie Ludwika XVI-go za odwoła-siem się do narodu a przeciw karze śmierci, i 26 stycznia 1793 umieścił w „Journal des Amis” protest przeciwko straceniu króla. D. 22 lutego zadenuncyowano go w konwencyi z powodu listu pasterskiego, w którym F. zakazywał żonatym księżom swej dyecezyi wypełniania obowiązków duchownych. Wreszcie, oskarżony o stosunki z federalistami w Caen, wmieszany w sprawę zamachu Karoliny Corday, pomimo, że był jej całkiem obcy, został aresztowany (14 lipca 1793), stawiony przed trybunałem rewolucyjnym i stracony wraz z Zyrondystami. Był to jeden z najlepszych mówców epoki Rewolu-cyi.—Dorimon „L’abbé Claude F.” (w „Revue de la Révolution” r. 1887); F.-A Aulard „Les Orateurs de la Révolution” (Paryż 1886,

Hml.

Faucigny, dzielnica we francusk. departamencie Sabaudyi Wyższej, na zachód od pnia Mont-Blanc i po obu brzegach górnej Arwy, — jedna z najwyższych krain w Europie. Główne osady leżą w dolinie Arwy: Bonneville, Cluses, Sallan-clies, Chamonix,—poboczne doliny słabo zaludnione. Mieszkańcy trudnią się głównie pasterstwem. W pobliżu Bonneville, przy drodze do Genewy, sterczą ruiny zamku F. z X-go wieku.

Faucille, Col de la F. przełęcz w południowej części gór Jurajskich; wiedzie nią droga bita. mało dziś uczęszczana, bardzo kręta, z Genewy do francuskiego miasta Morez; najwyższy punkt leży 1 323 m. nad p. m.

Faucilles, les Monts F., pasmo bezładnych wyniosłości we Francyi, uważane zwykle za o-gniwo między Wogezami a wyżyną Langres i za wododział między zlewiskiem Saony i Mozy-Mo-zelli.—Wyniosłości te atoli nie są znaczne i 450 m. nad p. m. nie przechodzą, pojedyncze zaś szczyty rzadko dosięgają 100 m. ponad otaczającą je płaszczyznę i zaledwie zasługują na nazwę pagórków.—Wododział też jest nie wszędzie wyraźny, częstokroć tylko z bagnisk złożony, Nie tamowały przeto te „góry” nigdy kommunikacyi— a Rzymianie myśleli nawet, według Tacyta, o połączeniu Saony z Mozellą.

Fauconberg Tomasz, baron, wojownik gielski (f 22 września 1471 w zamku Middle-ham), znany pod imieniem Bękarta F-a. Syn naturalny Williama Nevill, walczył w r. 1471 pod chorągwiami hrabiego Warwick w obronie tronu Henryka VI-go. Po bitwie pod Tewkesbu-ry, która była klęską jego stronnictwa, zebrał w Kent i Essex 20-tysięczne wojsko i obiegł Londyn, atoli został odparty. Usiłował tedy zaskoczyć Edwarda IV-go w Kingston, co mu z pewnością byłoby się udało, gdyby go nie wyprowadził w pole lord Scales, gubernator Londynu, posławszy doń gońca z fałszywą wiadomością, że Edward IV-ty opuścił potajemnie Anglię. Pobity przez Edwarda pod Sandwich, F. został w Southampton wzięty przez księcia Yorku do niewoli i zginął pod toporem kata.

Faugère Prosper, badacz literatury francuskiej (* 1810 w Bergerac—f 1887 w Paryżu); założył „Moniteur religieux” i poświęcił się głównie poszukiwaniom szczegółów z życia Pascala, czego owocem były dzieła następujące: „Eloge de Biaise Pascal” (1842, praca uwieńczona przez Akademię); „Pensées, fragments et lettres de B. Pascal” (1842 w 2-ch tom.); „Lettres, opuscules et mémoires de M-me Périer et de Jacqueline, soeurs de Pascal, et de Marq. Périer, sa nièce” (1845); „Lettres de la mère Arnaule” (1858); i „Oeuvres de Pascal” (Tom 1-szy 1886). On też, jako znawca Pascala, uznał za falsyfikaty rękopisma, złożone Akademii r. 1868 przez M. Chasles’a; jakoż istotnie później się okazało, że były one podrobione. Nadto jeszcze ogłosił Pamiętniki Pani Roland (1864 w 2-ch tom.); „Fragments de littérature morale et politique” (1865 w 2-ch tom.); „Ecrits inédits” Saint-Simona (1880 — 83, w 6-ciu tom.) i inne. Przez długi czas zajmował stanowisko wybitne w ministeryum spraw zagranicznych.    *

Faujas de Saint-Fond Bartłomiej, geolog i paleontolog francuski (* 1741 w Montélimart— f 1819, jako profesor geologii w Muzeum przy-rodniczem w Paryżu). Napisał: „Recherches sur les volcans éteints du Viorais et du Velay” (1 778); „Histoire naturelle du Dauphiné” 1781 —

u.

K. J.

u.

Dr A. P.

rodu, według Piotra z Mladenowic Husa, a według Eneasza Sylwiusza wrzekomo uczeń uniwersytetu w Oksfordzie, skąd w r. 1407 lub 1408, przywiózł do Pragi (prawdziwe, czy fałszywe) świadectwo tamecznego uniwersytetu o prawowierności Wiklefa, którego naukę propagował, oraz niektóre jego pisma teologiczne i kawałek kamienia z grobu tego reformatora. O życiu jego pewnych wiadomości nie posiadamy; brano go za jedno z Hieronimem z Pragi, spalonym na soborze Konstancyeńskim, i niesłusznie też zwano Hieronymus von Faulfisch.    —

7 1635 tamże),

82 w 4-ch tom.); „Minéralogie des volcans” (1784); „Voyage en Angleterre“ (1792 w 2-cli tom., przełóż, na język niemiecki przez Wiede-manna w Getyndze 1799).

Faujasit Damour (mineral.). Minerał układu foremnego, jedyna znana jego postać krystaliczna zdaje się być ośmiościanem foremnym, a może eikositetraedrem, z wyraźną łupliwością oktaedryczną; odłam nierówny; c. wł. 1.923; tw. 5—6; rysuje szkło; barwy białej do brunatnej; blask szklisty do dyamentowego; przezroczysty lub przeświecający. Wzór jego chemiczny:

H₄Na₂Ca(AlJ₂Si₁₀O₃₀ + 18H₂O. zawiera 46.81 krzemionki, 15.93 glinki, 4.36 wapna, 4.84 sody, 28.06 wody. Pod dmuchawką wzdyma się i stapia na białą emalię; kwas solny go rozkłada. Znajduje się w Kaiserstuhl w Badeńskiem, w Annerod pod Giessen, w Pflasterkante pod Eisenachern.

Faulcon de La Parisière Marya Feliks, pisarz i mąż stanu francuski (* 1758 w Poitiers — f 1843 tamże). Radzca trybunału najwyższego w Poitiers, w r. 1789 wybrany był na zastępcę deputowanego stanu trzeciego przez seneszalat Poitou do stanów generalnych i zasiadł d. 11 kwietnia tegoż roku w zgromadzeniu narodowem, w którem odegrał rolę niewyraźną. Skutkiem tego ściągnął na siebie podejrzenie i musiał w r. 1793 kryć się przed uwięzieniem. Jako deputowany z départ. Wien-neńskiego dorady pięciuset r. IV-go, zabierał często głos w sprawach jurydycznych. Obrany powtórnie w r. VII, wystąpił jako stronnik zamachu stanu, dokonanego 18 brume-ire’a i został zamianowany przez senat przedstawicielem départ. Wienneńskiego w ciele pra-wodawczem, w którem przewodniczył w ważnych obradach nad kodeksem cywilnym. W r. 1804 otrzymał nominacyę na członka rady dyscyplinarnej i dziekana honorowego szkoły prawa w Poitiers. W r. 1808 powrócił do ciała prawodawczego, został w niem vice - prezydentem i prezydował, kiedy to zgromadzenie potwierdziło detronizacyę cesarza. F., który niejednokrotnie podczas swej karyery politycznej dał się był poznać jako reakcyonista; re-stauracyę przyjął z entuzyazmem; złożył też gratulacyę. na czele Ciała prawodawczego hr. d’Artois d. 14 kwietnia 1814 r., i był jednym z członków kommissyi, wyznaczonej do zredagowania karty konstytucyjnej. Od r. wszakże 1815 znikł zupełnie z widowni politycznej. Pozostawił dzieła następujące: „Pot - pourri national, ou Matériaux pour servir à l’histoire de la Révolution” (1790); „Extraits de mon journal, dédiés aux mânes de Mirabeau” (1791); „Le Robespierrisme, poème suivi du Maratisme et de quelques épithaphes révolutionnaires” (1795); „Fruits de la solitude et du malheur” (1796); „Opinions sur le divorce et sur les mi-

nistres des cultes” (1797); „Précis historique de l’établissement du divorse” (1800); „Mélanges legislatifs, historią?'es et politiques pendant la durée de la cons tution de l’an III” (1801); „Voyages et Opuscules” (1805). F. był także współpracownikiem „Journal de Paris”, „Almanach des Muses”, „Correspondance patriotique”, „Historien”i in., i w r. 1803 został członkiem korrespondentem Instytutu w sekcyi historyi i literatury starożytnej.

Faulensee, osada na połudn. brzegu jez. Thun, w Szwajcarskim kantonie Berneńskim; 800 m. nad p. m., uzdrowisko klimatyczne dla rekonwalescentów, z lekko pobudzającym klimatem; zakład zdrojowo- rąpielowy, z jednem źródłem szczawy ziemnej. Jrządzenia odpowiednie, sezon od czerwca do połowy września, koszta pobytu 250 fr. miesięcznie. Stacya kolejowa w pobliżu; statki parowe na jeziorze.

Faulfisch M;ikołaj, Czech, ze znakomitego

zwolennik

Faulhaber J a n, budowniczy i matematyk niemiecki (* 1580 w Ulmie był tkaczem, ale się zajmował matematyką i takie w niej uczynił postępy, iż został nauczycielem tego przedmiotu w mieście rodzin-nem, a następnie rachmistrzem, oraz dozorcą miar i wag. W r. 1619 dostał zajęcie przy budowie twierdzy w Ulmie, a 1622 przy obwarowaniu Bazylei; od r. 1625—30 był na służbie u księcia Orańskiego i kardynała Dietrichsteina; w 1630 wezwany został do Frankfurtu, do budowania nowych szańców. Oprócz tego pracował przy obwarowaniu różnych innych miast w kraju i za granicą. Słynął jako znakomity rachmistrz i napisał 27 dzieł, z których wymieniamy celniejsze: „Arithmetischer cubiccossi-scher Lustgarten mit neuen Inventiones gepflanzt” (Tubinga 1604); „Neue geometr. und perspectivische Inventiones etlicher sonderbarer Instrument” i „Neue Invent. zu Grundrissen der Pasteyen und Vestungen” (Frankfurt n. M. 1610); „Neu erfund. Gebrauch e. niederländ. Instrument zum Abmessen und Grundlägen” (Augsburg 1610,— przekład łaciński Rumeliusza, Frankfurt, tegoż roku); „Neuer mathemat. Kunstspiegel” (Ulm 1612); „Himmelische geheime Magia, oder Kunst und Wunderrechnung von Gog und Magog” (Ulm 1613; jest to zbiór roz-

K.

And. S.

IÎ.

rywek matematycznych, bardzo ciekawy, jako najdawniejszy w swoim rodzaju); „Arithm. Wegweiser” (Ulm 1614): „Numerus figuratus seu Arithmetica analytica” (t-że 1614); „Miracula arithm.” (Augsburg 1622); „Geheime Kunstkammer” (1628); „Adyta numeri reclusa, d. i. E-röffnung grosser Geheimnisse in unendlicher Addition der Polygonal und davon erwachsenden körperlichen Zahlen vorgestellt” (Kempten 1629); „Academia Algebrae darinnen die miraculosi-schen Inventiones zu den höchsten Cossen weiteres continuirt und proficirt werden” (Ulm 1631); „Canon triangulorum logarithmicus” (Augsburg 1631); „Zehntausend logarithmi” (tamże 1631); „Ingenieurschul, darinnen auch durch den Canonem logarithmicum alle planische Triangel aus A. Vlacq, St. Briggio, Nepero etc. in ein Compendium gebracht” (Frankfurt, tom 1-szy 1630, tom 2-gi 1633, wyd. 2-e 1637). — Kästner „Geschichte d. Mathematik” (tom III, str. 111.).

Faulhorn, pień górski w szwajcarskim kantonie Berneńskim (Oberland wschodni), na południo-wschód od jeziora Brienz; szczyt wzniesiony 2 683 m. nad p. m.; rozlega się stąd jeden z najwspanialszych widoków na Oberland wysoki, a zwłaszcza na grupę Finsteraarhornu; tuż przy wierzchołku hotel, jedno z najwyższych w Europie mieszkań stałych.

Faulmann Karol, stenograf i pisarz niemiecki (* 1835 r. w Halli), był zecerem i w r. 1835 przyjął obowiązek w drukarni państwowej w Wiedniu, gdzie brał udział w pracy nad ułożeniem typów stenograficznych. W r. 1860 został tamże nauczycielem stenografii Gabelsberge-ra, 1867 członkiem komissyi egzaminacyjnej dla nauczycieli tego przedmiotu, a w 1884 otrzymał tytuł profesora. Poświęciwszy się całkowicie uprawie stenografii, ogłosił mnóstwo pism drukiem stenograficznym, między innemi zaś: „Ga-belsberger’s stenogr. Lehrgebäude”; „Stenographische Antologie”; „Stenograph. Klassikerausgabe”; „Stenogr. Fremdwörterbuch”; „Stenogr. Unterrichtsbriefe”, a także czasopismo „Der Kammerstenograf”, i in. Oprócz tego zaś wydał wiele pism dotyczących krytyki systematów stenograficznych; z tych: „Revision des Gabelsberger-schen Systems der Stenogr. und die Dresdener Kommissions Beschlüsse” (1861) i „Entwurf einer radikalen Reform des Gabelbergerschen Systems” (1867), poruszyły nadzwyczaj żywo stenografów. W r. 1875 ogłosił swoją „Fonografię” pod przybranem nazwiskiem Gustawa Bran-ta, i żarliwie ją propagował. Przyznawszy się później do autorstwa tego dzieła, wydał je kilkakrotnie p. t. „Anleitung zur fonetischen Stenogr.,” (było też przełożone na język czeski, serbski i francuski). Cenne są także prace Faulmanna: „Die Phonographie in ihrem Ver-hältniss zur Kurrentschrift und Stenographie ” (1878); „Historische Grammatik der Stenogra-phie” (1887); „Das Buch der Schrift” (1878 wyd. 2-e 1880); „lllustrirte Geschichte der Schrift” (1879); „lllustrirte Kulturgeschichte” (1880); „lllustrirte Geschichte des Buchdruker-kunst” (1894); „Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache” (Halla 1891); „Die Erfindung des Buchdrukerkunst” (Wiedeii 1891); „Im Reiche des Geistes. lllustrirte Geschichte der Wissenschaften” (t-że 1893). Wynaleziona przez F-a metoda stenograficzna uczy pisać o ile możności według brzmienia wyrazów, t. j. fonetycznie, skąd się zwie Fonografią; prostszą jest ona i łatwiejszą do nauczenia się od gabels-bergerowskiej, ale w użyciu mniej pośpieszną; stąd też, mimo usilnej propagandy, mimo 24 szkół i 2 000 stowarzyszonych, przyjęła się jedynie w Austryi, a w innych dzielnicach języka niemieckiego dotąd się rozpowszechnić nie dała. R-Fauna albo Fatua, ob. Bona Dea i Fau-nus (mitol.),

Fauna, od bożka poi i lasów, Faunusa, nazwa ogółu zwierząt, właściwych jakiejś krainie lub okolicy, oraz ich wyszczególnienie. F-ę ptaków oznacza się także przez Omis. O charakterze F-y danej krainy stanowią przede-wszystkiem miejscowe właściwości: a) klimatyczne i orograficzne, b) geologiczne i paleontologiczne, jako też c) Flora. Przy spostrzeżeniach faunistycznych trzeba się liczyć z temi trzema głównemi czynnikami, dla wyjaśnienia sobie częstokroć bardzo osobliwych wyjątkowości. W krainach ucywilizowanych człowiek bezpośrednio albo pośrednio wpływa na układ F-y. Bardzo zajmująca jest F. wysp, zwłaszcza położonych nieopodal stałego lądu: tam dzisiejsze osobliwości dają się wytłómaczyć najczęściej tylko przez porównanie z istnieją-cemi na sąsiednim lądzie i przez przyjęcie dawniejszego związku pomiędzy niemi. F. wielkich jezior słodkowodnych świadczy, jak się zdaje, o swojem pochodzeniu morskiem. Przykład odpowiednich stosunków faunistycznych znajdujemy na archipelagu Sunda, na którym wyspy Sumatra, Borneo i Jawa razem z Bali należą ze względu na swą F-ę do In-dyj, wyspy zaś na wschodzie od Lombok — do Australii, lubo granicę między Bali i Lombok stanowi tylko wązka, choć bardzo głęboka, cieśnina.

Faunalie (Faunalis) uroczystości rzymskie, ob. Faunus.

Faunteus Wawrzyniec, Anglik, rodem z Leicester, zamieszkały w Polsce; w czasie gdy spory różne między stanem duchownym i świeckim dały powód do uchwały sejmowej Com positio inter status i stany Rzeczypospolitej do zniesienia tych zatargów wyznaczyły delegatów, wydał dzieło p. n. „De controversiis inter ordinem ecclesiasticum et saecularem in Polonia” (1592). F. jest także autorem pisma „De Christi in terris ecclesia” (Poznań 1584).

Faunus. Ważna osobistość w pierwotnej re- j nes, jest bóstwem polnem, podobnem do Fauna

ligii Latynów, bóstwo rodzime; nazwa od faveo, sprzyjający. Żona lub córka jego — Fauna, później Bona Dea (ob.). Nazwa Faunus odnajduje się w imieniu arkadyjskiego króla E-vandra, któremu kronikarze i poeci hellenizu-jący przypisali wprowadzenie do Rzymu czci Pana, fałszywie próbując utożsamić go z F-em. Jest to przeważnie bóg polny; w czasach historycznych żyje on ledwie w pobożnych zabobonach ludu, postęp cywilizacyi wyrugowywa go prawie zupełnie z religii urzędowej; poeci jedynie hołdują mu—dla poetyczności tradycyjnej. Przymiotem jego głównym płodność stad i ochrona ich od wilków, stąd Inuus (od inuare= zawiązywać stosunek płciowy), Lup er eus. Jako Inuus bardzo się on jasno przedstawia w stosunku do Fauny, którą uderza gałązkami mirtu, upaja winem, zakrada się do niej w postaci węża. Castrum lnu i, o którem Wergiliusz mówi, jako o starej osadzie etruskiej, było zapewne jednem z miejsc poświęconych czci F-a. Czasami też psoty wyrządza wieśniakom, którzy, dla zapobieżenia skutkom, nacierają się czerwonemi ziołami. Trudni się i wieszczeniem, skąd Fatuus, Fatuelus. Wydaje głosy tajemnicze, głuche, które przed jakiemś ważnem zdarzeniem odzywają się w ciszy nocnej, rozbrzmiewają w lesie, panują nad wrzawą bitwy. Dar jego proroczy podnoszą i przypominają poeci wieku klasycznego (Owidyusz, Wergiliusz, Horacy). Z jego natchnienia król Latinus wy daje córkę, nie za Turnusa, lecz za Eneasza. Numa od niego otrzymuje środek przeciw bezpłodności ziemi, potem przeciw klęskom pioruna, przez ustanowienie czci Jowisza Elicejskie-go. W sielance Kalpurniusza F., zwany Fa-c un dus, ryje wyrocznie swe na korze drzewa świętego w głębi lasów. Dla tego snadź pierwsi poeci łacińscy, razem ze sztuką wróżenia, wcielili w tego bożka zaczątkową sztukę poezyi, a Warron przypisuje mu wynalazek wiersza sa-turnińskiego (toż samo dotyczę Fauny). Enniusz z lekceważeniem wyraża się o tych wierszydłach, jakoby proroczych; ale Horacy czyni Fauna orędownikiem prawdziwych poetów.

We wszystkich tych podaniach F. ukazuje się jako bóstwo podrzędne i wyłącznie wiejskie, jako bożek lokalny, podobny do eponimicznych bohaterów Grecyi, ale o cechach zgoła narodowych: słusznie też dziejopisowie religijni wcielają weń cały pierwszy okres uspołecznienia rzymskiego (Reifferscheid „Annali dell Inst.” 1866, str. 218). Jest on prawdziwym wyobra-zicielem życia koczowniczego i pasterskiego, a zarazem osiadłego ziemian pierwotnych, bogiem ziemi uprawnej. Czasem zamieszkuje w górach i lasach, czasem przechadza się po równinach około ogrodzeń i bydła, od którego odpędza wilki. Spotykają go też przy źródłach; a w zabytkach umbryjskicli Fons, w liczbie mu. F o-

z Lacyum. Takie-to mnóstwo przymiotów sprawia, że, prosty z razu, F., mnoży się, rozkłada na demonów, duchów leśnych i polnych, według wyrażenia poety: „Faunique, Satyrique et mon-ticolae Silvani”. Dziwno, że tak ważna osobistość bajeczna tak mało śladów pozostawiła w kulcie; ale za przyczynę stopniowego zacierania się wskazać można to, że wiejski charakter Fauna nie nadawał się do świetnego rozwoju przeznaczeń Romy. Do pewnego stopnia i pewną stroną legiendy familijnie połączony z Marsem (Marcus Ficus), bożek ten, wśród plemienia Latyńskiego najbardziej narodowy, miał pierwotnie w Rzymie, lub pobliżu, świątynię własną, jako Lup er cal, gdzie na jego cześć odbywały się Lup er cali a, odprawiane przez podwójne kollegium kapłańskie. I uroczystości te trwają wprawdzie dalej w swej prostocie pierwotnej, ale idea ich boga. uczuciem narodo-wem niepodtrzymywana, wietrzeje; powstają nawet hellenizatorowie, którzy Fauna wyprowadza-dzają od greckiego Pana, gdy w rzeczywistości ten jest od tamtego późniejszym. Ku końcowi respubliki Lup er cali a zdają się popadać w zapomnienie. Dźwiga je Cezar, i to nie bez ra-cyi osobistej. Jako Julius lubił on się wyprowadzać od lula, wnuka Anchizesa przez Eneasza i Wenerę, a ta gienealogia docierała do Marsa-Picusa przez jego potomka, Fauna, którego pamięć dyszała w Lupercaliach. I dya-dein, podczas tych uroczystości ofiarowany Cezarowi przez Antoniusza, nie co innego oznaczał, tylko ten przychlebny zwrot gienealogiczny, Aż do wojen Punickich, które zbudziły uśpioną pobożność Rzymian, Lupercal palatyński był prawdopodobnie jedyną świątynią, przeznaczoną ku czci Fauna. Dopiero w r. 196 przed nar. Chr., edylowie wznieśli mu inną świątynię, na wyspie Tybru, z wiosennemi uroczystościami, zwanemi Faunalia, mającemi cechy czysto wiejskie; ale wszystko to ustało w czasach historycznych.

Sztuka pomieszała w swych przedstawieniach wyobrażenia greckich bóstw leśnych i polnych z F-em. Najprawdopodobniejszemi zdają się być statuetki bronzowe, ogłoszone po raz pierwszy i wydane przez wspomnianego tu Reif-ferscheida. Przedstawiają one człowieka nagiego, z zarzuconą przez plecy skórą zwierzęcą; w prawej ręce trzyma on róg obfitości, który na drugim egzemplarzu zamienia się w maczugę (może to błędna interpretacya artysty); lewa ręka podtrzymuje róg do picia; twarz obrosła, brodata. Cechę charakterystyczną stanowi wieniec na głowie, z promieni lub bardzo gęstego liścia. I taki-to dyadem podczas Luperkaliów ofiarowano Cezarowi, faktem tym przyznając go za dalekiego potomka najstarszego boga narodu.    K- K-

Fauny (mitol. rzymska), ob. Faunus.

Faure Jan Franciszek (* pod koniec stycznia r. 1701 w Awinionie — f tamże d.

W r. 1857 wystawił allegoryę p. t. Marzenia młodości; w 1859 Wychowanie A m ora (obecnie w Rossyi); Spuszczanie p s ów ze smyczy (wielki obraz przedstawiający łowy); w 1861 Pierwsze kroki A m ora (w Muzeum w Grenobli); 1864 Ewę (nabyty przez hrabiego Morny); 1865 W enerę; 1866 Murzynkę (malowidło dekoracyjne); 1869 Chloe; 1870 Włoszkę; 1872 * dwa portrety kobiece; 1873 Dafnisa i Chloe; 1877

13 grudnia r. 1785), chirurg i filantrop francuski. Mając lat 16-cie, oddany został na naukę do cyrulika, potem przebywał przez cztery lata w Nîmes i trzy lata w Montpellier, gdzie z wielkim zapałem uczył się anatomii i chirurgii. W r. 1725 osiedlił się w Pionie, a w r.

Faure Franciszek Feliks, prezydent rze-czypospolitej francuskiej (* 1841 d. 30 stycznia w Paryżu). Syn tapicera, wzrastał, sposobiąc się do zawodu ojcowskiego, potem, zwiedziwszy Anglię, wstąpił jako terminator do garbarni w Amboise, następnie został kommisantem w Ha-wrze, gdzie założył handel skórami i był armatorem oraz konsulem greckim. Podczas wojny 1870—71 dowodził szóstym batalionem gwar-dyi ruchomej swego departamentu, jeździł z polecenia Gambetty do Anglii dla zakupu broni i ammunicyi, otrzymał order legii honorowej, a w r. 1871 pośpieszył do Paryża z ochotnikami gasić pożar, szerzony przez Kommunę. Po wojnie został w Hawrze adjunktem mera, prezydentem izby handlowej i sędzią trybunału handlowego. W 1881 wybrany z Hawru do izby poselskiej, przyłączył się do stronnictwa republikanów umiarkowanych i zajmował się głównie sprawami marynarki handlowej i stosunków handlowych z zagranicą. Zwolennik polityki opportunistycznej, po zformowaniu się gabinetu Gambetty został w listopadzie 1881 r. podsekretarzem stanu w ministeryum handlu i kolonij. D. 26 stycznia 1882 r. z upadkiem gabinetu ustąpił z tego stanowiska; we wrześniu tegoż roku znowu na nie powrócił w ostatnim gabinecie Ferrego, ale, zająwszy się sprawami ko-lonialnemi, w ministeryum Brissona zastąpiony został przez Waldeck Rousseau 6 kwiet. 1885 r. Na wyborach powszechnych tegoż roku znalazł się na liście opportunistowskiej Niższej Sekwany i przeszedł 180 tysiącami głosów. Zasiadł na stronie zjednoczonej lewicy; w 1888 i 89 należał do koinmissyi budżetowej, głosował po dawnemu za polhyką opportunistyczną i znów został podsekretarzem stanu w ministeryum marynarki i kolonij, gdy objął je po Mahym admirał Krantz. Wskutek odrzucenia przez izbę kredytu 20 milionów franków, subwencyi rocznej dla Tonkinu, F. usunął się od zarządu kolonij, w którym go zastąpił de la Porte (w lutym 1888). Głosował wraz z większością republikańską przeciw Boulangisme’owi; powstrzymał się od głosowania w sprawie bezterminowego odroczenia rewi-zyi konstytucyi. Wybrany ponownie w r. 1889, znowu należał do kommissyi budżetowej w 1892 i 93.—W 1894 został wiceprezydentem izby,

1733 został magistrem chirurgii, i w krótkim czasie zdobył sobie wielką sławę przez zręczność i biegłość w leczeniu. Pomimo bardzo Źródło, rozległej praktyki nie zaniedbywał nauki i w r.

1752 od Akademii chirurgicznej paryskiej o-trzymał nagrodę za rozprawę „Sur le caractère des tumeurs scrofuleuses, leurs espèces, leurs signes et leur cure”; tejże akademii przesyłał inne nadto prace, których wymieniać tu niema potrzeby. Dorobiwszy się zamożności, zarzucił praktykę w roku 1764-m, poświęcając się odtąd wyłącznie ubogim i nauce. W r.

1769 wrócił do Awinionu i tam do chwili zgonu wspierał i leczył biedaków, a chociaż wiek go już przygniatał, zachował jednak świeżość u-mysłu, czego dowodem jest nagrodzona w r.

Dr J. p.

1774 przez Akademię chirurgiczną rozprawa jego, odpowiadająca na pytanie: „Quels sont les inconvénients qui résultent de l’abus des onguents et des emplâtres, et de quelle réforme la pratique vulgaire est - elle susceptible à cet égard dans le traitement des ulcères?” (wydr. w T. V, „Mém. de l’Académ. de chirurgie”); świadczy ona bardzo pochlebnie i o wiedzy, i o postępowych, jak na owe^ czasy, poglądach autora.— Por. A Louis „Eloges lus dans les séances publiques de P Acad, royale de chir. de 1750 a 1792” (Paryż 1859, str. 357).

Faure Jan Chrzciciel (* 15 stycznia 1830 r. w Moulins), słynny barytonista francuski. Kształcił się w konserwatoryum paryskiem pod kierunkiem Poncharda i Moreau-Sainti. Po ukończeniu konserwatoryum z pierwszą nagrodą, F. został przyjęty do Opery komicznej 1852 r., w charakterze pierwszego barytona; w 1861 r. został powołany, na takież stanowisko, do Wielkiej Ope-

ry paryskiej.

A. Pol.

Faure Eugenius z, malarz francuski (*

1831 w Seyssinet pod Grenoblą r. 1822 — j-1879). W wieku młodzieńczym przybywszy do Paryża, kształcił się najpierw pod kierownictwem Dawida d’Angers, którego wszakże wkrótce opuścił i przeszedł do pracowni Rude’a.

Po trzech leciech study ów (od 1843—1846) powrócił do Delfinatu, a w r. 1847 wystawił pierwszą pracę swoją w Salonie; był to piękny krajobraz, znajdujący się dziś w Muzeum w Grenobli. Potem pilnie pracował przez dwa lata we Włoszech, skąd wróciwszy, osiadł w Paryżu, gdzie portrety jego kobiece, oraz obrazy rodzajowe, owiane tchnieniem poetycznem, których styl akademicki nie pozbawiał cech silnej a w maju tegoż roku ministrem marynarki w ga-oryginalności, znalazły wielkie powodzenie, binecie Dupuy. Po ustąpieniu Casimir-Periera, kiedy przy obiorze nowego prezydenta rzeczy-pospolitej w Wersalu, radykaliści odrzucili kandydata umiarkowanych, Waldecka - Rousseau, a umiarkowani — ich kandydata, Brissona, godność ta dostała się F-owi d. 17 stycznia r. 18Ü5. Objąwszy rządy, zdał utworzenie gabinetu na Bourgeois, który wszakże nie zdołał tego dopiąć, z powodu oppozycyi radykalistów, żądających zupełnego i całkowitego podatku od dochodów; wezwany zamiast niego, Ribot, szczęśliwie wywiązał się z tego zadania (d. 27 stycznia). D.

tu tylko napomkniemy o nieszczęsnej sprawie Dreyfusa, o której była już tu mowa pod wyrazem Esterhazy. Sprawa ta, wskutek przyznania się (w d. 30 sierpnia 1898) podpułkownika Henrego do sfałszowania pewnego listu, na którego podstawie Esterhazy został uniewinniony a Zola potępiony, i wskutek zagadkowego samobójstwa fałszerza zamkniętego w więzieniu, fatalny wzięła obrót dla rządu, na cześć armii francuskiej brzydką plamę rzuciła, a ministra wojny, Cavaignaca, postawiła w położeniu prawie bez wyjścia. W całym kraju zapanowało wrzenie nadzwyczajne, stronnictwa się jeszcze bardziej roznamiętniły, opinia prawie powszechna i większość przeważna prasy domagać zaczęła rewizyi procesu, na co się ministeryum,* przy-

li

SÄ,

Ism

Fig. 27. Faure Franciszek Feliks.

16

nlUgl

najmniej wz asadzie, z wyjątkiem Cavaignaca, który się w skutek tego podał do dymissyi. Pomiędzy obrońcami a nieprzyjaciółmi Dreyfusa doszło do rozjątrzenia najwyższego: słynny antysemita, Dru-mont, zagraża, iż rewizya może wywołać rzeź ogólną Żydów, Rochefort przepowiada wojnę z Niemcami, gdyż pomiędzy tajemniczemi dokumentami ma się znajdować list cesarza niemieckiego Wilhelma do Dreyfusa. W Paryżu wybuchły zaburzenia uliczne i przyszło do krwawych starć z policyą.— Wspomnieć w końcu jeszcze wypada, że F., którego specyalnością były zawsze sprawy ekonomiczne, w r. 1880 był inicyatorem wniosku, mającego na celu ustanowienie odpowiedzialności fabrykantów za przypadki, spotykające robotników przy pracy, i drugiego, w kwestyi hygieny

31 maja po raz pierwszy poruszona została kwestya stosunków z Rossyą w wielkiej mowie ministra spraw zagranicznych, Hanotaux, obstającego za zgodnością polityki obu mocarstw na Wschodzie Azyi, w dalszym zaś ciągu rozpraw (d. 11 czerwca) tenże minister oświadczył, że Francya i Rossya podały sobie ręce i związały się porozumieniem, a Ribot dodał, że już od r. 1891, to jest od wizyty floty francuskiej w Kron- 'fi sztadzie, zaszła zmiana w stosunkach europejskich. Zmiana ta przyniosła F-owi, jako żarli- f wemu pracownikomi około uwieńczenia jej przy : mierzeni, order św. Andrzeja. Wkrótce potem, ! jako nowa wskazówka pomyślnego biegu tej j ważnej sprawy, odbyła się (d. 19 września) wielka parada wojskowa pod Mirecourt, na której obok F-a byli obecni goście rossyjscy: generał Dragomirow i minister spraw zagranicznych, ks. Łobanow Rostowski. I). 30 tegoż miesiąca, w dalszym ciągu wojny rozpoczętej r. 1894 z Madagaskarem, generał francuski, Duchesne, zdobył Tananarivo, stolicę Howajów na tej wyspie, która d. 11 grudnia dekretem F-a poddana i, pod kolonie francuskie, d. 11 stycznia roku 1896 została zajęta na własność Francyi. Gabinet Ribota upadł d. 28 października 1895 r., z powodu malwersacyj na drodze południowej, których on nie chciał ujawnić; nowy zformowal Bourgeois, z Cavaignac’iem jako ministrem wojny, Berthelotem —spraw zagranicznych, których Hanotaux objąć nie chciał. Gabinet ten wziął za program przymierze z Rossyą. W sprawie tej, tak doniosłej dla Francyi, wielkie miały znaczenie: deputacya francuska do Moskwy, wyprawiona kosztem miliona fr. na Koronacyę cesarza Mikołaja II. oraz entuzyastyczne przyjęcie Ich Cesarskich Mości we Francyi, powitanie w Cherbourgu i wspaniałe owacye w Paryżu, po których prezes Izby deputowanych, Brisson, mówiąc o przyjaźni „dwóch wielkich i dumnych swoją siłą narodów”, zawołał: „jedno serce, jedna wola, co za widok, jaka nauka, jakie źródło ufności i nadziei!” (d. 27 października); a Bismarck, dla osłabienia tych wrażeń, ogłosił o związku reassekuracyjnym pomiędzy Niemcami a Rossyą, który on sam był zawarł na wypadek niepewności przymierza z Austryą. Wiele wypadków niemałego znaczenia, jakie zaszły we Francyi podczas prezydentury F-a, musimy tu pominąć, odsyłając je do historyi Rzeczypospolitej;

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 162. T. XXI,

u.

A. Pol.

Por. Decha m bre

Dr j. p.

przemysłowej; oraz zabiegał około zorganizowania najwyższej rady kolonialnej i stanów generalnych w Nowej Kaledonii i Tahiti. Jest on autorem dzieł: „Le Havre en 1878” (Havre 1879) i „Les budgets contemporains: Budgets de la France depuis vingt ans et des principaux Etats d’Europe depuis 1870” (Paryż 1887)— uwieńczonego przez akademię.—Maillard „Le président Faure, sa vie commerciale, administrative et politique” (Paryż 1897).

Faure Gabryel Urban (* 13 maja 1845 r. w Pamier), francuski kompozytor muzyczny, uczeń Niedermeyera i Saint-Saënsa. W. 1866 r. objął miejsce organisty w Rennes, w 1870 przy kościele S-go Sulpicyusza w Paryżu, nakoniec przy kościele Ś-go Honoryusza. Napisał: sonatę na skrzypce (1878), która mu sławę zjednała, dwa kwartety smyczkowe, koncert na skrzypce, suitę orkiestrową, symfonię D. mol, Requiem, kantatę pod ty t. N a rodź i n y W euer y, wiele utworów orkiestrowych, fortepianowych, pieśni, dwuśpie-wów i. t. p.

Faure - Villar Anzelm Klaudyusz Mikołaj (* w Marsylii d. 17 grudnia r. 1801 — f d. 17 kwietnia r. 1870), lekarz wojskowy francuski. Mając lat 17-cie, rozpoczął naukę w szpitalu wojskowym strasburskim, ukończył ją zaś w szpitalach paryskich Val - de - Grâce i Gros-Caillou, poczom w Strasburgu otrzymał dyplom doktorski w r. 1823 i wstąpił do służby. W r. 1830 odkomenderowano go do Algieru, a po dwu latach poruczono mu wykłady hygieny w strasburskim szpitalu wojskowym; następnie pełnił obowiązki naczelnego lekarza szpitali w la Rochelle i Wersalu (od r. 1835); w tym czasie napisał znakomitą pracę p. n. „Histoire de l’épidémie de méningite córćbro - spinale observée à l’hôpital milit. de Versailles” (w T. XLVHI „Recueil de mémoires de médec. etc. militaires”). W r. 1843 przeniesiono go znów do Afryki na lekarza naczelnego w Oranie; w r. 1849 został naczelnikiem służby zdrowia korpusu ekspedycyjnego, przeznaczonego do zajęcia Rzymu; odwołany po sześciu miesiącach, powrócił do Paryża i objął urząd naczelnego lekarza Domu Inwalidów; w r. 1863 wyszedł ze służby jako emeryt.

„Diction, encyclop. des sciences mód.” (ser. 4, T. I, str. 266).

Fauriel Klaudyusz Karol, filolog, historyk i krytyk francuski (* 21 października 1772 w Saint-Etienne — f 15 lipca 1844 w Paryżu), kształcił się w kollegium Oratoryanów w Tournon, w r. 1793 wstąpił do armii i był sekretarzem generała Dugommier. Porzuciwszy po upływie roku służbę wojskową, pracował krótki czas w biurze magistratu rodzinnego miasta, poczerń przeniósł się do Paryża, gdzie oddał się zajęciom naukowym. Kilka artykułów, zamieszczonych w „Décade philosophique”, zdobyło mu uznanie w naukowo - literackich kołach

stolicy; F. jednak, nie widząc w karyerze literackiej przyszłości dla siebie, zwłaszcza, że, o ile z zapałem czytał i studyował, o tyle niechętnie brał się za pióro, przyjął w r. 1799 posadę sekretarza ówczesnego ministra policyi, osławionego Fouché (ob.). Po trzech latach niespełna zrezygnował dobrowolnie z tego stanowiska, nie chcąc być dłużej chociażby tylko biernym wspólnikiem siepacza. Z tego okresu swego życia pozostawił rękopis, znaleziony w papierach pani Condorcet i wydany w r. 1886 przez L. Lalanne’a, pod tytułem: „Les Derniers Jours du Consulat”. Jest to nieoszacowanej wartości dokument historyczny, rzucający jaskrawe światło na ową epokę i podający wiele faktów, o których wzmianki napróżnobyś szukał w archiwach. Stosunek, więcej niż przyjazny, z panią Condorcet, wdową po znakomitym filozofie, datuje się od roku 1802; F. zamieszkał wówczas razem z nią w okolicach Meulanu, gdzie w ciszy wiejskiej mógł swobodnie pracować dla nauki. Znając już przedtem wybornie łacinę, język grecki oraz główniejsze nowożytne, zabrał się do studyów nad językiem arabskim i sanskrytem, a zarazem gromadził materyały do języków dolno - bretońskiego, celtyckiego, staro - niemieckiego i baskijskiego. Jednocześnie interesował się żywo bieżącym ruchem literackim i utrzymywał ścisłe stosunki z Caba-nisem, Volneyem, Destuttem de Trący, panią Staël. W r. 1810 wydał przekład idylli Duńczyka, Jana Baggesena, poprzedzony przedmową, w której podał całkiem nową klasyfikacyę rodzajów poezyi. Związany (od r. 1806) przyjaźnią z Manzonim, wpłynął dobroczynnie na rozwój jego talentu. Jego przedmowa do trage-dyi Manzoniego „Carmagnola”, skierowana przeciwko dogmatowi literackiemu trzech jedności, była prawdziwym manifestem romantyzmu. Pierwszą atoli pracą, którą F. dał się poznać szerszemu ogółowi były „Chants populaires de la Grèce moderne” (Paryż 1824 — 25, 2 t.). Książka la dostarczyła autorowi podwójnej satysfakcyi: wykazywała siłę i prostotę poezyi ludowej, której F. był entuzyastą, i służyła sprawie niepodległości Grecyi. W r. 1830, na usilne nalegania Guizo-ta, F. przyjął katedrę literatur obcych w Sorbonnie i nie opuścił jej aż do końca życia. Na ten o-kres jego działalności naukowej przypadają najważniejsze jego dzieła: przedewszystkiem kapitalna, do której materyały zbierał od lat wielu, „Histoire de la Gaule méridionale sous la domination des conquérants germains” (Paryż 1836, 4 t.); jest to właściwie tylko część Ił-a zamierzonych przez F-a całkowitych D z i ej ó w Galii południowej; część I-a miała objąć okres rzymski, Iłl-a—Wieki Średnie do św. Ludwika); dalej „Histoire de la Croisade contre les hérétiques albigenois écrite en vers provençaux par un poète contemporain”, ze znakomitym zwłaszcza wstępem (Paryż 1837); „Sur l’origine de l’é-

popée du moyeu-âge” (1833); „Histoire de la poésie provençale” (Paryż 187(5, 3 t.) i „Dante et les origines de la langue et de la littérature italiennes” )1854, 2 t.). Ostatnie dwie prace, wydane dopiero po śmierci F-a, są to jego prelek-eye uniwersyteckie z lat 1831—34. Gorliwy współpracownik Akademii napisów (do której należał od r. 1836), tudzież ustanowionej przez Gui-zota Komissyi Historycznej, podał także do wydawanej przez Benedyktynów „Histoire littéraire de France” cenne studyum o pisarzach XiII-go wieku, oraz zasilał artykułami „Journal des Savants”.— Prace F-a dowodzą olbrzymiej erudycyi, bystrego sądu krytycznego, ale zarazem braku systematyczności i metody. Poczynił wiele odkryć, wskazał nowe dziedziny studyów, puścił w obieg dużo świetnych hypotez. atoli wszystkiego tego nigdy należycie nie wyzyskał. Wielu z uczniów F-a zdobyło sobie głośne imiona naukowe, jedynie przez to, że spożytkowali jego idee i pomysły. W wielu przedmiotach historyi, literatury i krytyk, wyprzedzał czas swój o lat jakie kilkadziesiąt, a dzieła jego rozbudziły we Francyi zamiłowanie do studyów nad Wiekami Sredniemi.—Guigniaut „Notice histor. sur la vie et les travaux de F.” (Paryż 1862); Sainte-Beuve „Portraits contemporains”, t. Il-gi.

z nim Franciszek Sicking en (ob.); w roku 1513 (jak podaje kanonik gotajski, Mutia-nus Rufus) był w Erfurcie, 1520 w Bamberdze, gdzie go biskup za ułożenie swego horoskopu hojnie obdarzył; około 1530 zjawił się w Wit-tenberdze; pod 1539 pisze o nim Belgardi („Zeuger der Gesundheit”); około 1540 umarł w Staufen w Bryzgowii, jako starzec bardzo leciwy.—Ten Faust historyczny, według wszelkich o nim wskazówek, był niesłychanym samochwałem, zwał się f i 1 o z o f e m n a d f id o z o f y i drugim magiem, i prowadził żywot awanturniczy, przenosząc się z miejsca na miejsce, jako lekarz i astrolog, jako czarodziej i alchemik. Tak np. w Würzburgu przechwalał się, że gotów jest na każde zawołanie czynić cuda takie, jak Chrystus; w Wittenberdze zaś głosił, że on-to swojemi czarami zapewnił zwycięstwo wojskom cesarskim we Włoszech (bitwa pod Pawią 1525 i zdobycie Rzymu 1527), i t. p. Dzięki ogromnemu wrażeniu, jakie wszędy swem kuglarstwom wywierał, przyszło z czasem do tego, że wiele z jego kłamliwych przechwałek uznano za fakta rzeczywiste, i że to wszystko, co już od czasów najdawniejszych opowiadano o kunszcie czarodziejskim Alberta W., Szymona Maga, Jana Teutoniusa, Paracelsa i in., przeniesiono na jego osobę i za nowy jego wynalazek, zgodnie z duchem czasu, uznano. Ale ponieważ czary, jak wierzono, mogły być tylko przy pomocy złego ducha wykonywane, powzięto przeto przekonanie, że miał on związek z dya-błem, który towarzyszył mu wszędy pod postacią czarnego psa, a w końcu pozbawił go życia w sposób straszliwy. — Tak powstała legenda o Fauście. Godne są uwagi niektóre rysy, występujące w podaniach Erfurckich i tam, jak się zdaje, w połowie XVl-go w. w pewnej kronice zapisane (por. „Jahresberichte für neuere deutsche Litteraturgeschichte” Tom i, str. 97, 1892). W podaniach tych F. ukazuje się jako poeta i humanista: podejmuje się odtworzyć zaginione komedye Planta i Tereucyusza; udaje, że ma na swe usługi ducha, który tak szybki jest jak myśl człowieka; podczas wykładu o Homerze wywołuje przed swych słuchaczy w żywej postaci bohaterów starożytności, a wraz z nimi i Polifema, który, nie chcąc później ustąpić, .wszystkich przeraża; inną znów rażą w oka mgnieniu drogą powietrzną przelatuje do Pragi, jakby na pegazie poetów, na skrzydlatym rumaku, w którego się przemienia duch mu usługują-

I ! in I.

Fauserit Breithaupt (minerai.). Rodzimy siarczan manganu, tworzący się w kopalniach Her-rengrundzkich na Węgrzech. Kryształy układu rombowego, dosyć duże; przez zgrupowanie i zaokrąglenie przybierają postać soplowatą. Łupli-wość brachydiagonałna; c. wł. 1.888; tw. 1 —

2.5; barwy różowo- lub żółtawo białej, niekiedy przezroczysty, zwykle tylko przeświecający.

Skład: 34.49 kwasu siarczanego, 19.61 tlenku manganu, 5.15 magnezyi i 42.66 wody. W wodzie rozpuszczalny. Dawniej miano go za epsomit (siarczan magnezyi), albo za goslaryt (siarczan cynku); w istocie wiele jego okazów są, zdaniem Czerniaka, pierwszym z tych związ-

ków.

K. J.

Faust czyli Fust Jan, złotnik z Moguncyi, ob. Fust Jan.

Faust, albo doctor Johannes Faustus, słynny czarnoksiężnik, którego legendowo zabarwione dzieje, wytwór epoki reforinacyi, ważną w literaturze rolę odegrały. Osoba historyczna, imię F-a nosząca, żyła w pierwszej połowie w. XVI-go i daje się spotykać we wskazówkach współczesnych od 1507 do 1540 roku. Pochodził on, według świadectwa Melanchtona, który znał go osobiście, z Knittłingen (Kundlin- cy i t. p. Wszystko to przypomina ideje, panu-gen) w Szwabii i wrzekomo w Krakowie studyo- iące w ówczesnym humanizmie.—Pierwszem wał magię, a jest dowód współczesny, że w r. 1509 opracowaniem literackiem legendy faustowskiej słuchał filozofii w Heidelbergu, gdzie otrzymał jest, ogłoszona we Frankfurcie nad Menem r. stopień bakałarza. Według listu opata Tr_yte- 1587, książka popularna, p. t. „Historia von Dr miusza ze Sponheimu (z dnia 20 sierpnia 1507 | Johan Fausten, dem weitbeschreiten Zauberer roku) znajdował się w latach 1506 i 1507 I und Schwarzkünstler etc”, której wydawca, Jan najpierw w Geelnhausen, potem w Würzburgu, i Spiess, zawiadamia czytelników w przedmowie, a nareszcie w Kreuznach, gdzie przestawał ( ze rękopis nadesłał mu przyjaciel jego ze Spi-

H,

Si.,

Wm. c :

Fig. 28. Faust ^według Jleuibrandta)..

teologię i otrzymał stopień uoktora, potem był światowcem. doktorem medycyny, astrologiem i matematykiem, i w Spesserwaldzie pod Wit-tenbergą, zapisawszy swą duszę dyabłu, przy pomocy jego oglądał i sam robił przeróżne cu-da, aż nareszcie, po upływie lat 24, we wsi Rimlieh pod Wittenbergą, podczas nocy burzliwej, został przez szatana zabity, a ciało jego zakrwawione nazajutrz znaleziono na gnojowisku. Księga ta zawiera niektóre rysy samodzielne, chlubnie świadczące o umysłowości bohatera i nadające mu pewną cechę wielkości, niezga-dzające się wszakże z podaniami erfurckiemi.

<■

•:S.nv

ry. To dzieło, najdawniejsze ze wszystkich, jakie mamy o Fauście (nowo wydane przez Kuh-nego ze wstępem i uwagami w Zerbst r. 1868; przez W. Brauna z bibliografią Zarnkego w Halli 1878; przez Sclierera w odtworzeniu fotograficz-nem ze wstępem 1884 w Berlinie) jest nieudolnym zlepkiem opowieści, w których pełno sprzecz ności, powtarzania się, a często i brak związku, a rozpada się na cztery części: 1) „Geburt und Studie”; 2) „Abenteuer und Fragen”; 3) „Was er mit seiner Nigromantia gethan und getrieben” i 4) „Ende.”—- Według historyi (tej F. był synem włościanina z Rod (Roda) pod Weimarem, wychowywał się w Wittenberdze, studyował

%■

I

i|§|r

ggsppijf

ii 'ud

Według tych rysów rozproszonych, F. ukazuje się nam, jak gdyby pierwszy zarys postaci, w jakiej się dzisiaj przedstawia: jako filozof tytaniczny i badacz. „Wziął na się orle skrzydła i chciał ziemię i niebiosa zbadać do gruntu.” W szkole już nazwany „Spekulato-rem”, postanowił „Elementa spekulieren” i stał się „człowiekiem światowym”, t. j. odwrócił się od teologii i oddał się naukom świeckim; zajął się badaniem przyrody, które, według wiary ówczesnej, nie pochodziło od Boga, lecz od dya-bła i do dyabła wiodło. Pragnął on nie tylko robić sztuki czarodziejskie, ale żądał od dyabła, żebyjnu na wszystkie jego pytania odpowiadał i nie ważył się odpowiadać kłamliwie, a więc dążył do pra-

.......    wdy. Przy tej sposobności

była uznana wiekuistość świata i odrzucona nieśmiertelność duszy. Jego odpadnięcie od Boga było porównane z zuchwalstwem do nieba szturmujących gigantów i z pychą Lucyfera: a nawet jego „życie epikurej-skie” otrzymało pewną cechę wielkości, jako wiodące go do zaspokojenia swej żądzy wiedzy: najpiękniejsza kobieta, Helena grecka, wy wołana zaklęciem, stała się jego towarzyszką, a urodzone z niej pacholę oznajmiło mu wiele przyszłych rzeczy, jakie stać się miały po wszystkich krajach. — Gdy tak historya Fausta do literatury wprowadzoną została, rychło w przedrukach oraz nowych opracowaniach szeroko się rozpowszechniła. Już w r. 1587 książka Spiessa (która do roku 1592 miała wydań 14) ukazała się w drugiej edycyi z sześciu nowemi rozdziałami; 1588 r. w trzeciej, wzbogacona świadectwami z Pisma św. przeciwko czarodziejstwu. Wydanie z roku 1589 przyniosło jeszcze sześć nowych rozdziałów, z których jeden osnuty był na lipskiem podaniu, inne zaś opowiadały dzieje, rozegrywające się w Erfurcie. R. 1588 ukazało się nowe opracowanie legendy o Fauście, w Tubindze, dokonane przez tamecznych studentów, p. t. „Eine wahrhafte und erschröckliclie Geschieht von D. Johann Fausten”, które rozeszło się i poza granicami Niemiec w przekładach: angielskim, fracuskim, hollenderskim oraz flamandzkim. Wszelakoż wkrótce potem Faust Spiessa został wyparty przez nowe opraco-

fvA

CfL

b-

wanie tego przedmiotu, które G. Rudolf Widmami wydał w Hamburgu r. 1599 (przedrukowane w Sztutgardzie 1846 w 2-gim tomie „Kloster” Sclieibela). W dziele tern wielkie rysy czarnoksiężnika są zupełnie zatarte, wydawca bowiem, żarliwy luteranin ze Szwabskiej Halli, pozwolił sobie na różne zmiany tendencyjne, których następnie jeszcze więcej wprowadził lekarz norymberski, Mikołaj Pfitzer, w swojej przeróbce, z r. 1674 (nowe wyd. w Sztutgardzie przez A. Kellera r. 1880). Nareszcie z tego ostatniego opracowania jakiś autor, który się nazwał Christlich Meinend (po ehrześciańsku myślący), uczone usunąwszy przystawki i inne poczyniwszy skrócenia, zrobił wyciąg (pierwsze znane wydanie 1725 r. Frankfurt i Lipsk, najświeższe, Szamatolskiego, Sztutgard 1891) , który często był przedrukowywany i modernizowany i stał się podstawą wielu z niezliczonego mnóstwa książek jarmarcznych o Doktorze Fauście. Godnym też uwagi jest fakt, że Pfitzer najpierw do opracowania swego wprowadził uroczą dzieweczkę mieszczańską, w której się F. zakochał i chciał był ją zaślubić, ale dyabeł temu przeszkodził. Stąd to zapewne Goethe powziął pomysł do swej Małgosi. Wśród nowszych opowieści zasługuje na wyróżnienie „Geschichte des Doctor Faustus” Aurbachera (w „ Volksbüchlein”, Monachium 1839).—Bardzo też wcześnie zaczęły się pojawiać poetyczne opracowania legendy o Fauście. Ze wspomnianego wyżej przekładu angielskiego powstała pierwsza tej osnowy tragedya „The tragical history of the life and deatli of Doctor Faustus”, przez Krzysztofa Marlowe’a (f 1593 r.). W sztuce tej wstępny monolog, w którym Faust, trawiony żądzą wiedzy, nie mogąc znaleźć jej zaspokojenia w naukach, odwraca się od nich ze wzgardą, aby się oddać magii,—dalej wywoływauie duchów, jako też ostatni, wysoce poetyczny, monolog, gdzie bohater pasuje się sam z sobą, to unosząc się pychą, to znów w przygnębienie wpadając, są to świetne i wielce efektowne ustępy; ale reszta tragedyi składa się z nagromadzenia niepowiązanych z sobą organicznie przygód osobliwszych. Faust Marlowe’a był, jak się zdaje, na początku w. XVII-go, przyniesiony do Niemiec, gdzie go w r. 1608 wystawiono najpierwej w Grazu, a 1626 w Dreźnie, i gdzie przez różne zmiany i dodatki urobił się powoli na czysto-niemiecką sztukę ludową, która aż do połowy w. XVIH-go przez wędrownych aktorów grywana była w całych Niemczech, dopóki nareszcie teatr prawdziwy nie wyparł jej między maryonetki, gdzie się utrzymuje dotychczas. Z tragedyi Marlowe’a w sztuce ludowej zachował się monolog wstępny (który się dostał w spadku Goethemu), oraz wywoływanie duchów; między zaś dodatkami i zmianami, którym uległa, trzy zwłaizcza na szczególną zasługują uwagę, a mianowicie: prolog w piekle,

rozegrywający się pomiędzy Lucyferem a roz-maitemi złemi duchami (chuci, pijaństwa, chciwości i t. p.), którą też z pewnemi zmianami wprowadził do swojego dramatu współczesny Szekspirowi, Decker; dalej w scenie wywoływania duchów, pytanie Fausta o najszybszego między demonami, którym się okazuje, szybki jak myśl Mefistofeles [imię dość niezręcznie ukute z greek. Mïj=przeczenie, tpcoęmświatło. i cptXém =lubię, a więc nielubiący, nieprzyjaciel światła], wreszcie zaś końcowa scena z Heleną, przez którą tragiczne losy bohatera zyskują głębsze uzasadnienie a cała sztuka prawdziwie efektow-

.Ą-.

ïML*

mmi

fi¹. - 5    ..

I. ■    I

.

Fig. 29. Mefistofeles według rysunku, dołącza- • nego do t. zw. „Höllenzwangu”, starej księgi magicznej, przypisywanej Faustowi.

ne stopniowanie w swoim przebiegu. Kiedy bowiem Mefisto, w obawie, aby Faust, zamyślający o pokucie wobec zbliżającego się terminu cyrografu, ze szpou mu się nie wymknął, po daremnem usiłowaniu utrzymania go pod swą władzą widokami ziemskiej świetności i potęgi, sta wia wreszcie przed nim Helenę, ten, owładnięty jej pięknością, zapomina o wszystkiem, lecz gdy chce ją uścisnąć, cudne to widmo znika, a on sam dostaje się w moc czarta, bo właśnie wtedy termin cyrografu upłynął.—Wydaniami sztuk ludowych z historyi Fausta zajmowali się:

Belo w „Doktor Faust oder der grosse Nekromantist” (bezimiennego autora, podług rękopisma przedsiębiorcy teatru maryonetek, Geisselbrechta, Berlin 1832 r.); W. Hamm „Das Puppenspiel von Doktor F.” (beziin. 1850 r. Lipsk, podług rękopisma przedsiębiorcy teatru maryonetek, Bonneschkiego); O. Schade (Wiedeń 1856); K. Engel (Oldenburg, wyd. 2-e    1890); Bielsehowsky

„Das Schwiegerlingsche Puppenspiel von Doktor F.” (Brzeg 1882); Kralik i Winter „Deutsche Puppenspiele” (Wiedeń 1885,); „Lubke (w „Zeitschrift für deutsches Altertum”, T. 31-y) Tille (Oldenburg 1890). Wszystkie sztuki ma-ryonetkowe osnute są na późniejszych opracowaniach podań o Fauście, z wyjątkiem tylko jednej, ulmskiej (przedrukowanej w tomie 5-m „Kloster” Scheibela), która wiernie zachowała charakter wieku XVII-go. Godne też są uwagi opracowania czeskie, wydane przez C. Krausa (Wrocław 1891), oraz z wielkim talentem wykonana przeróbka poetyczna Simrocka „Dr Johannes F., Puppenspiel in 4 Aufzügen” (Frankfurt nad Menem 1846, wyd. 2-e 1873).

Z późniejszych autorów, którzy na legendzie o Fauście już prawdziwe dramata swoje osnu-wali, przed innemi wspomnieć tu wypada Lessinga, który, r. 1753 znalazłszy się w Berlinie na przedstawieniu dramatu ludowego, wpadł na myśl przyswojenia tego przedmiotu scenie poważnej. Myśl ta ciągle go zajmowała, chociaż długo zwlekał jej wykonanie. W r. 1767 pisał do brata, prosząc, żeby mu przysłał książkę o Magii p. t. Klucz Salomona, z której chce korzystać przy scenie zawierania kontraktu z dyabłem. W r. 1775 miał już dramat gotowy, ale, wyjeżdżając do Włoch z księciem Brunświckim, oddał manuskrypt księgarzowi, u którego zaginął,— pozostał tylko prolog i cztery sceny. Utwór ten nie odstępował od legendy; lecz później Lessing odmienny plan nakreślił, którego nie wykonał, a w którym F. został wyzwolony z rąk czarta przez Aniołów.—Po Lessingu, ale jeszcze przed Goethym (a przynajmniej przed ogłoszeniem pierwszego fragmentu z rozpoczętego przezeń w r. 1770 poematu dramatycznego o Fauście), Wiedeńczyk, P. Weidmann, wziął go za temat do nędznego dramatu allegorycznego („Johann F.” (Monachium 1775, przedruk Oldenburg 1877), w którym, ściśle przestrzegając jedności czasu i miejsca, przeciwstawia złemu duchowi dobrego—Ituryela, zjednywającego przy końcu miłosierdzie boskie grzesznikowi. Prawie jednocześnie z Weidmännern ogłosił Maler Müller ułamki z udramatyzowanego życia F-a, p. t. „Situation aus Fausts Leben” (Mannheim 1778) i „Fausts Leben” (tamże 1778, nieukończony); drugi zaś, znakomity swego czasu dramaturg, Klinger, traktował tenże przedmiot, lubo nie jako dramat, lecz jako romans, p. t. „Fausts Leben, Thaten und Höllenfahrt” (Petersburg 1791), w którym F. pomieszany jest z mogunckim drukarzem

Fus te m (ob.), i przez długi szereg własnych i cudzych, dobrowolnych i mimowolnych, zbrodni, dostaje się do piekła. Po Klingerze hr. Juliusz von Soden wydał dramat ludowy (Augsburg 1797), w którym F. występuje jako pa-tryota i wróg tyranów, mężnie walczy ze zbuntowanymi chłopami, w końcu wszelakoż porywają go dyabli; po nim zaś niezdarny antyroman-tyk, Fryderyk Schink, napisał fantazyę dramatyczną „Johann F.” (Berlin 1804), naśladując Weidmanna. W końcu ukazało się arcydzieło Goethego, którem się genialny poeta ledwo nie przez całe swoje życie zajmował. Ułamek pierwszej części dramatu tego wyszedł w roku 1790, całość jej w r. 1804, druga zaś część dopiero w r. 1832 po śmierci autora. Goethe w tym najcelniejszym swym utworze wzniósł F-a w najwyższe sfery duchowe i z tragedyi starego magika zrobił tragedyę walki ducha ludzkiego, tragedyę losów całej ludzkości. Prawie że jednocześnie z pierwszą częścią F-a Goethego, pod tymże tytułem wydał swą romantyczną tragedyę Schöne (Berlin 1803), który później (1823) odważył się wystąpić z ciągiem dalszym F-a Goethowskiego., Wspomnieć także wypada „Fausta” Klingemanna (18 i 5 Lipsk), zgrabnie ułożoną i przez długi czas ulubioną sztukę teatralną. Dalej można przytoczyć: tragedyę J. Vossa (Berlin 1824), w której, jak w romansie Klingera, Faust zmieszany jest z Fustem, oraz melodramat Holteia (1832 Wiesbaden). Ukazanie się drugiej części Fausta Goethego nie przeszkodziło wcale, czemu ledwie uwierzyć można, przedsiębraniu nowych konty-nuacyj, z któremi wystąpili: J. D. Hoffmann (Lipsk 1833); S. Moser (Weissenburg 1864); Adolf Müller (Lipsk 1869). Ukazały się także i parodye Fausta Goethego, z których wspomnimy tu Vie-scliera „Faust, der Tragoedie dritter Theil” (Sztutgard 1862, nowe opracowanie 1886). Byli także poeci, którzy, lubo daremnie, kusili się o samodzielne traktowanie w duchu filozoficznym legendy o Fauście, jak np. Braun v. Braun-thal (Lipsk 1825); Marlow (tamże 1839); Czil-sky (Kalla 1843); F. Stolte (Lipsk 1860 i 1869). Na podobnych motywach osnute są również następujące utwory poetyczne: „Don Juan und Faust” (Grabbego (1829) i „Doktor Faust, ein Tanzpoem” Heinego (1851). W końcu też zjawiają się i w formę epicką ujęte, samodzielne i po części cenne, opracowania, z pomiędzy których wymienimy „Fausta” Lenami (1836). Wspomnieć wreszcie wypada i ludowe pieśni o Fauście. To nieskończone mnóstwo legend i opracowań świadczy widocznie, że snadź zachodzi jakieś tajemne powinowactwo między Faustem a duchem niemieckim, który, że tak powiemy, wcielał się weń we wszystkich fazach swego rozwoju. Jeden z krytyków niemieckich wyrzekł: „Hamlet to Niemcy”, słuszniej-by można twierdzić, że „Niemcy to Faust”,—W sztukach pięknych F. zajął także miejsce bardzo wybitne. Libretta operowe z legendy o nim pisali: Bernard r. 1814 do kompozycyi Spora, Francuzi: Barbier i Carré (1859) dla Gounoda; Boito (1808) i Zöllner (1887). Z utworów muzycznych, obok kompozycyi księcia Radziwiłła i C. Lassena do dramatu Goethego, godne są jeszcze uwagi: Chór Roberta Schumanna, Symfonie Liszta i Berlioza, Uwertura Wagnera. W malarstwie znane są: najdawniejsze dwa miedzioryty Krzysztofa Si-chema, przedstawiające Fausta z Meflstofelesem, i Famulusa Wagnera wraz z jego duchem; Rembrandta piękny sztych, wyobrażający pracownię Fausta w chwili ukazania się ducha; z nowszych utworów ilustracye do F-a Goethego: Corneliusa, Retzscha, Seibertza, Kaulbacha, Kre-linga i Liesen-Mayera. — Literatura: Hagen „Faust” (Berlin 1844); Düntzer „Die Sage von Dr Johannes Faust” (Sztutgard 1846); Peter „Die Litteratur der Faustsage” (Lipsk 1857); Housse „Die Faustsage und der historische Faust” (Luksemburg 1862); Creizenach „Versuch einer Geschichte des Volksschauspiels vom Doktor Faust” (Halla 1878); Tenże „Der älteste Faustprolog” (Kraków 1887); Faligan „Histoire de la legende de Fauste” (Paryż 1888); Tille „Die deutschen Volkslieder vom Dr. F.” (Halla 1890); Kuno Fischer „Goethes Faust” (wyd.

3-e Sztutgard 1893); „Zusammenstellung der Faustschriften”, zawierające 2 714 numerów, wydał K. Engel (Oldenburg 1885).

W literaturze polskiej legenda o Fauście uprawianą wcale nie była, skutkiem tego zapewne, żeśmy jednocześnie z nim mieli własnego Fausta w Twardowskim, lubo i o nim piśmiennictwo nasze, zwłaszcza z dawniejszych czasów, ani w setnej części nie dorównywa temu, co Niemcy o swoim czarnoksiężniku popisali. O ile wiemy, Michał Wiszniewski pierwszym był, który w swej „Historyi literatury” (T. IV str. 129—32) niemieckie podania o Fauście streścił, wprowadziwszy do nich i Twardowskiego; a ponieważ nie wspomniał przy tein o żadnem źródle polskiem, dotyczącem tego przedmiotu, mamy przeto prawo przypuszczać, że się z żadnem nie spotkał. Dla ciekawości, oraz jako uzupełnienie legend niemieckich z domieszką naszych, przytaczamy tu jego wersyę:

„F. był podobno Polakiem, a nawet uczył się w Akademii krak. (Filip Camerarius „Horae sub-cisivae” t. II str. 314), jako magister, i nie masz żadnego na to dowodu, że nie był Twardowskim (Reiffenberg „Particul. inćd. sur Charles V” str. 41-4). Czesi go poczytują za Jana z Kutnej Hory, czyli Guttenberga. Niemcy go sobie przypisują (choć wiadomo skądinąd, iż Twardowski, zapisawszy życie dyabłu, oszukał go i uciekł do Niemiec pod nazwiskiem Fausta). Według Niemców Faust był to rodem Niemiec, ze Szwabii, albo z ks, Anhalckiego, albo z ukrainy Brandenburskiej, urodził się przy końcu wieku XV-go, był synem bogatego chłopa, naprzód do Wittenbergu, potem do Ingolstadtu na nauki oddany, tam został doktorem filozofii. Uczył się potem w Krakowie; odziedziczywszy znaczny majątek po wuju w Wittenbergu, puścił się z tameczną młodzieżą na rozwiązłe i hultajskie życie, a zmarnowawszy całą spuściznę, zaklinając dyabły i z pomocą czarnoksięstwa chciał dostać pieniędzy. Uczył się więc przez dwa lata u biegłego kuglarza; rozczytywał księgi czarnoksięskie i do tych nauk zapraszał sługę swego, Jana Wagnera. Nakoniec tego dokazał, iż zaklęty dyabeł stawił się przed nim i, jako spiritus familiaris, pod nazwiskiem Mefistofela u niego służył. Potem włóczył się po różnych miejscach, był w Lipsku, Erfurcie, Salzburgu, Frankfurcie, nakoniec był czarnoksiężnikiem u Maksymiliana I-go, dla którego sprowadził na ten świat Aleksandra W. Wróciwszy do Witttenbergu, ożenił się z Heleną, żoną Menelausa, którą dla niego Mefistofel był wskrzesił, i umarł we wsi Rimlieh w połowie XVI-go w., mając lat 41, albowiem po upływie lat 24 dyabeł kark mu złamał, a ciało cisnął o ścianę tak mocno, iż mózg do niej przylepił się, a kości rozrzucone po izbie znaleziono.”

W ostatnich czasach (r. 1895) pisał o Fauście Ignacy Matuszewski, w pracy swej, drako wanej w „Tygodniku Illustrowanym”, p. t. „Czarodziejstwo i Medyumizm”, gdzie, na podstawie bezpośrednich własnych swych studyów nad literaturą faustowską, takie zdanie o nim wypowiedział: „Był on, jak większość czarnoksiężników i czarownic, przedewszystkięm, osobnikiem wysoce medyalnym, a prócz tego uczonym teologiem, okkultystą teoretycznym i praktycznym, jakim takim fizykiem, lekarzem i filozofem, oraz po trosze świadomym szarlatanem, „awanturnikiem i pyszałkiem”.— Z tej-to pracy zapożyczyliśmy wrzekomy portret Fausta, malowany przez Rembrandta, niewiadomo według jakich danych, ale się zgadzający z opisem, zrobionym przez Weidmanna, który twierdzi, że „Faust była to mała. przygarbiona, sucha osóbka, mająca niewielki, siwawy zarost". Z tegoż źródła podajemy tu, jako osobliwość, i jako dowód wiary ludzi ówczesnych w istnienie rzeczywistego wcielenia złego ducha, wizerunek Mefistofelesa, wyjęty z przypisywanej Faustowi starej księgi magicznej p. t. „Höllenzwang.”    *

Faust Bernard Krzysztof (* w Roten-burgu d. 23 maja r. 1755 — f w Biickeburgu d. 25 stycznia r. 1842). Syn lekarza Ottona Krzysztofa, sam także lekarz, w swoim czasie nadzwyczaj popularny. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Getyndze i w Rinteln, gdzie w r. 1777 promowowanym był na doktora medycyny, poczem zaczął zajmować się wykonawstwem lekarskiem w Rotenburgu; w r. 1785 przesiedlił się do Alt-Morschen, w dwa lata później został lekarzem obwodowym w Vach, nakoniec w r. 1788 powołano go do Bhckeburga

(Bückeburg i Lipsk, 1794; wydanie 11-e tamże 1830); dziełko to, pomimo że nie przewyższa bynajmniej wielu innych utworów podobnych, miało powodzenie nadzwyczajne i rozeszło się podobno w 150 000 egzemplarzy; w przeciągu lat kilku przetłómaczono je na wszystkie prawie języki europejskie, i to nawet po kilka razy. Przekład polski, dokonany przez K. C. M r o n-g o v i u s a, ukazał się w Warszawie u Grölla już w r. 1795, p. n. „Katechizm zdrowia dla użytku szkół y doinowey edukacyi”; w tymże roku inny tłómacz (N. B.) tęż książeczkę wydał w Poznaniu p. n. „Katechizm dla utrzymania zdrowia służący dla pożytku szkół i domowego wychowania” (Wyd. późn. Poznań 1797, Warszawa 1805, nakoniec tłómaczenie nowe podług późniejszego wyd. niem., dokonane przez B. Frydrycha, 1829).—Wszystkie prace F-a przytacza Cali i sen w „Medicinisches Schriftsteller-Lexikon.” T. VI, str. 193 i T. XXVIII, str. 14.—Por. F. A. Schmidt „Neuer Nekrolog der Deutschen.” Rok 1842, T. XX, str. 117 i S. Koś miński „Słownik lekarzów polskich”

Dr J. p.

J. U.

J. u.

Hml.

na lekarza nadwornego. Podczas długiego życia swego mnóstwo prac drukiem ogłosił, pisywał o położnictwie, ospie, jej szczepieniu, o chirurgii wojskowej, o weterynaryi, o sprawach społecznych i politycznych, nakoniec o hygienie. Najwięcej rozgłosu sprawiła mu książka p. n. „Der Gesundheits-Katechismus zum Gebrauche in den Schulen und beim häuslichen Unterricht”

(str. 116).

Fausta, córka dyktatora Sulli, żona F. An-niusza Milona, zabójcy Klodyusza.

Fausta Flavia Maxima, córka Maksymia-na i Eutropii, siostra Maksencyuszn, urodzona w roku 289. w r. 307 wyszła za mąż za cesarza rzymskiego Konstantyna Wielkiego. Cesarzowa ta, obdarzona wielkiemi przymiotami serca i umysłu, oraz ujmującą powierzchownością, z początku była wzorem żony i matki, a wywierała wpływ dobroczynny na męża; miała z nim 5 synów, z których trzej: Konstantyn II, Konstans i Konstancyusz, jeszcze za życia ojca zostali „cezarami.” Później atoli, wziąwszy wraz z ojcem udział w spisku przeciwko mężowi, zdradziła ojca i spowodowała skazanie go na śmierć przez Konstantyna. Życie zaczęła pędzić rozwiązłe, zawierając stosunki z ludźmi najniższego pochodzenia. Darzyła również względami pasierba, Kryspusa, walecznego młodziana, który odznaczył się świetnem zwycięstwem, odniesionem w bitwie morskiej nad Licyniuszem; a gdy Kryspus nie dzielił jej występnych skłonności, oskarżyła go przed mężem, iż ośmielił się targnąć na jéj cześć niewieścią; wskutek tego oskarżenia Konstantyn wydał wyrok śmierci na syna. Wkrótce potem, w r. 326 lub 327, ten sam los spotkał i Faustę; przyczyną skazania jej na śmierć było prawdopodobnie jej życie rozwiązłe.

Faustulus, pasterz króla Albańskiego Amu-liusza, według legendy rzymskiej (T. Liv. I 4, 5), znalazłszy nad brzegem Tybru wyrzucone przez okrutnego Amuliusza bliźnięta, Romulusa i Remu-sa, zaniósł ich do domu, gdzie małżonka, Akka Larencya, która właśnie w tym czasie powiła nieżywe dziecię, karmiła ich własną piersią; później F. zajął się ich wychowaniem. Późniejsi pisarze greccy twierdzą, iż F. był rodem z Arkadyi, skąd przybył z Ewandrem; brał udział w sporze Romulusa z bratem i podczas tego sporu został zabity.

Faustus Semipelagianus (Pół-Pelagianin), bisk ip w Riez (Regi, Rhegium) w Prowancyi (* na początku V wieku w Bretanii—f około r. 490), był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli t. zw. w dziejach Kościoła pół-pelagia-nizmu, czyli kierunku religijnego, usiłującego pogodzić naukę Pelagiusza o wolności woli ludzkiej z teoryą św. Augustyna o przeznaczeniu. Doktryna pół-pelagiańska, według której wolność ludzka i łaska boska jednoczą się z sobą, by współdziałać dla osiągnięcia jednych i tych samych celów ostatecznych, została wyłożona przez F-a na synodzie w Arelatum (r. 475), który ją zaakceptował. Szczegółowiej ją rozwinął w dziele swem: „De gratia Dei et humanae mentis arbi-trio”, potępionem w r. 520 przez synod biskupów, zgromadzonych w Sardynii. Oprócz tego F. zostawił wielką liczbę rozpraw o różnych kwe-styacli teologicznych, kazań i homilij. Występował przeciwko aryanom i monofizytom. Był to jeden z najuczeńszych kapłanów swego czasu. Dzieła jego znajdują się w „Bibl. Patr. magii.” (t. V).—Ceillier „Histoire des auteurs sacrés et ecclés.”., XV.

Faustyn k a p ł an i Jowit a d y a k o n śś. (15 lutego), dwaj wysokiego rodu bracia, opowiadali odważnie Ewangelię w Brescia, za cesarza Adrya-na (gdy Apollonius, biskup tego miasta, skrył się przed prześladowaniem), przez co oburzyli na siebie pogan. Julian, patrycyusz, kazał ich pojmać, a gdy nie chcieli wyrzec się Chrystusa, z rozkazu cesarza ścięto ich w Brescia około 121 r. (Acta Sanct. 15 Febr. t. II Febr.). Imiona tych męczenników znajdują się we wszystkich martyrologiach. Ciała ich spoczywają w Brescia, gdzie jest kościół, pod ich wezwaniem zbudowany 1152 r., i gdzie są uważani za patronów miasta. Usuard mniema, że Jowita (Joyia) była to dziewczyna. „Enc. Kość.”

Faustyn I, cesarz państwa Haiti, ob. Sulu k.

Faustyna, dwie cesarzowe rzymskie z II wieku, matka i córka: 1) Anna Galeria F., odróżniona od swej córki przymiotnikiem „senior”, córka M. Anniusa Verusa, zaślubiła w r. 112 albo 115 Antonina Pobożnego (Titus Antoni-nus Pius). Po wstąpieniu męża na tron (138) otrzymała od senatu tytuł „Augusta”. Historycy rzymscy zarzucają jej lekkość obyczajów. Pomimo to, po jej zgonie (r. 140) cesarz Antonin za-

synów i dwie córki.—2) An ni a F., zwana „junior”, córka poprzedzającej i cesarza Antonina, (f r. 175), zaręczona z początku z Lucyuszem Verusem, zaślubiła w r. 145 krewniaka swego i brata przybranego, Marka Aureliusza. „Historia Augusta” wystawia jej bardzo niepochlebne świadectwo z powodu rozwiązłości obyczajów i oskarża ją o udział w spisku Avidiusa Cassiusa. Cesarz Marek Aureliusz traktował ją wszelako z wielkiemi względami. Tytułowana za życia „Augusta” i „mater castrorum”. została po śmierci boską („diva”). Miała z Markiem Aureliuszem jedenaścioro dzieci, w tej liczbie cesarza Commodusa. Liczne medale i biusty zachowały nam rysy oblicza obydwóch Faustyn.—E. Renan „Examen de quelques faits relatifs â l’imperatri-ce Faustine, femme de Marc-Aurèle” (w „Comptes rendus de l’Acad. des inscr.” Paryż 1867); La-cour-Gayet „Antonin le Pieux et son temps”

Hml.

1041).

And. S.

•a

_o

a.

CD

bl

P-

CD

■M

•r

liczył ją w poczet bogiń, wystawił jej, istniejącą dotychczas, świątynię na Forum, i założył na cześć jej instytut faustynianek, w którym ubogie a szlachetnie urodzone dziewczęta („puellae alimen-tariae Faustinianae”) wychowywały się na koszt skarbu. Miała z Antoninem czworo dzieci: dwóch

(Paryż 1888).

Fauvel Sulpicyusz Antoni (* w Paryżu r. 1813—f tamże d. 5 listopada r. 1884), znakomity lekarz francuski. Wykształcenia zawodowego nabył w Paryżu, i tamże w r. 1840 dyplom doktorski osiągnął; dawszy się poznać przez napisanie kilku prac poważniejszych, o-trzymał w paryskim Hôtel-Dieu miejsce ordynatora (Chef de clinique); niedługo jednak pozostawał na niem, ponieważ w r. 1847 powołano go do Konstantynopola na urzędnika zdrowia; w roku następnym został członkiem ces. otomańskiej Rady lekarskiej i przez lat 19-cie zajmował stanowisko to ku wielkiemu pożytkowi ogólnemu. Podczas wojny wschodniej był przez czas pewien w r. 1854 inspektorem szpitali wojskowych w Bulgaryi, a gdy w wojsku francuskiem wybuchła cholera, posłano go do Warny dla zwalczania jej. W r. 1856 założył w Konstantynopolu ces. Towarzystwo lekarskie, oraz zaczął wydawać „Gazette médicale d’ Orient”, w której pomieszczał swe cenne prace o durzę i cholerze. Podczas swego urzędowania w Tur-cyi opracował też przepisy, dotyczące kwarantanny (ob.), uznane za najlepsze i przyjęte następnie prawie przez wszystkie rządy europejskie. Po powrocie do ojczyzny został w r. 1866 naczelnym inspektorem służby zdrowia we Francyi, równocześnie także członkiem komitetu hygienicznego (Comité consultatif d’hygiène) i Akademii lekarskiej, której później był wice - prezesem do śmierci. Pisał wiele i pozostawił mnóstwo prac znakomitych, szczególniej o chorobach nagminnych, których był znawcą niezrównanym. Naj ważniej szemi dziełami jego są: „Le choléra; étiologie et prophylaxie etc.” (Paryż 18(58); „Rapport sur les mesures à prendre en Orient pour prévenir de nouvelles invasions du choléra en Europe” (Konstantynopol 1866); „Rapports sur l’organisation du service de quarantaines en Turquie etc.” (Paryż 1873), nakoniec „Réglement général de police sanitaire maritime” (tamże 1876). — Por. „Gazette des hôpitaux” (Paryż r. 1884, str.

Dr J. P.

Taux bourdon (po franc.), ob. F al so bor-done (wyr. muz.).

Fava Onorato, pisarz włoski (* w Collo-biano w Piemoncie 1859 r.); profesor literatury włoskiej w Neapolu, współpracownik wielu dzienników, jak np.: „Musée orientale” w Paryżu; „Gazetta letteraria” w Turynie; „Domenica let■ teraria” i „Fanfulla della Domenica”; sam wydawał „Lo studente”, i „Fantasie (z Giacomem). Jest to płodny i ulubiony we Włoszech nowelli-sta i powieściopisarz. Z dzieł jego wymieniamy: „Prime folie” (Medyolan 1881); „Vita nostra” (Cesena 1885); „Tesoruccio” (Medyolan 1885); „Granellin di pepe” (dla młodzieży, t-że 1886); „Vita napoletana” (Catania 1885); „Storielle di Francine” (Neapol 1887); „Morti, Capo d’anno, versi”; „Ometti e domine” (1888); „Al paese delle Aquarelli” (1893); „La discesa di Annibale” (1891); romanse: „Rinascimento” (1888); „Contro piu” (1888) i in.

Favara, miasto w Sycylii, na wschód od Gir-genti, w okolicy górzystej, 325 m. nad p. m., bogate kopalnie siarki i łomy marmuru, zamek warowny z XIII wieku; 16 051 mieszkańców (gmina).

Favard de Langlade Wilhelm Jan, baron, prawnik francuski (* 1762 w Saint-Florent— f 1831), był adwokatem przy parlamencie; od r. 1795 do 1799 należał do rady 500, od 1800 do 1807 zasiadł w trybunacie i brał udział czynny w ułożeniu kodeksu cywilnego, kodeksu procedury cywilnej oraz handlowego. W r. 1804 głosował za ustanowieniem cesarstwa. Po zniesieniu trybunatu w 1807, został członkiem ciała prawodawczego i prezydował w wydziale spraw wewnętrznych. R: 1809 był radzcą w sądzie kassacyjnym, 1813 — referendarzem w radzie stanu, i utrzymał się na tych posadach za pierwszej Restauracyi. Podczas Stu dni należał do izby przedstawicieli i pozostał radzcą sądu kas-sacyjnego, a powrót króla nie pozbawił go tego stanowiska. R. 1817 został radzcą stanu, a w r. 1828 prezydentem izby roztrząsającej rekursa (chambre des requettes) w sądzie kassacyjnym. Główniejsze dzieła jego są następujące: „Motifs de 5 codes” (1804); „Motifs et discours” (wyd.

4-e, 1838); „Conférences du Code civil avec la discussion particulière du conseil d’état et du tribunat” (1805—1810); „Répertoire de la législation du notariat” (1807 i 1839, w 2-ch t.); „Répertoire de la nouvelle législation civile,

R.

„Lezzioni di statica grafica” (2 wyd. „Galileo Galilei e lo studio di Padova”

s. k.

commerciale et administrative” (1828—24 w 5-u tomach).

Favaro Antonio, matematyk i fizyk (* 1847 w Padwie), matematykę i mechanikę studyował w Padwie, Turynie i Zurychu; w r. 1870 został docentem, w 1872 prof. matematyki w uniwersytecie padewskim. Ogłosił: „La statica grafica nell insagnamento tecnico superiore” (Wenecya 1873),

1877);

(Florencya, 2 t., 1883), „Nuovi studii Galileiani”

(1891), „Galileo Galilei e suor Maria Celeste”

(1891). Oprócz tego wydał dzieła Galileusza:

„Inedita Galileiana” (Flor. 1880), „Scritti inediti di Galileo Galilei” (Rzym 1884), Miscellanea Galileiana inedita” (Wenecya 1887), a od r. 1887 prowadzi wydawnictwo narodowe wszystkich dzieł Galileusza, dokonywane z funduszów państwowych.

Favart Karol Szymon, autor dramatyczny francuski (* w Paryżu 1710—f w Belleville w dep. Sekwany 1792 r.). Był synem pasztet-nika, kształcił się jednak w kollegium Ludwika W., ale po śmierci ojca musiał do zawodu jego się zabrać. Trawiony od lat najmłodszych zachciankami literackiemi, wziął udział r. 1733 w konkursie Jeux floraux i otrzymał na nim srebrny fiołek za poemat p. t. „La France délivrée par la pucelle d’Orléans”; prawdziwa wszakże jego karyera literacka datuje się od r. 1734, w którym wystąpił z pierwszą swoją operą komiczną „Les Deux Jumelles”, wystawioną w teatrze De la rue de Buci, za którą poszło ze 20 sztuk bezimiennych i po większej części niedrukowanycli, między innemi zaś prawdziwe arcydzieło tego rodzaju „La Chercheuse d’esprit”

(1841 r.). Wszystkie operetki F-a są to po większej części bardzo udatne, z natury pochwycone, a prawdziwie francuskim dowcipem ożywione obrazki sielskiej miłości, lub też wesołe krotochwile, w rodzaju średniowiecznych f a-b 1 i a u x. Dzięki im teatr de la rue de Buci nabrał takiej wziętości, iż obudził zawiść w aktorach komedyi francuskiej i włoskiej, którzy go dawniej tolerowali, jako nic nieznaczący, i skończyło się na tern, że wskutek ich starań został zamknięty (1744). Wtedy F., z polecenia dyrektora Opery, od którego zależała i opera komiczna, zebrał dla niej personel i sam został jej dyrektorem (1745). Największą jej ozdobą i chwałą była znakomita artystka, Marya Justyna Duroneeray, występująca w niej pod nazwiskiem panny Chantilly, w której F. rozmiłowawszy się gorąco, wkrótce z nią się ożenił; a gdy w ślad za tern, zawistna komedya włoska dopięła zamknięcia i Opery komicznej, tak samo jak dawniej teatru z ulicy de Buci,

F. otrzymał od księcia Maurycego Saskiego no-minacyę na dyrektora jego trupy nadwornej, która ciągnęła za nim nawet podczas kampanii.

Naturalnie, że należała do niej i małżonka F-a, do której tak gwałtowną żądzą zapłonął Maurycy Saski, iż, nie mogąc jej posiąść łaską, chciał dopiąć swego celu przemocą, i kazał ją zamknąć w klasztorze, a mąż jej musiał ratować się ucieczką i kryć się przed prześladowaniem, któremu dopiero śmierć prześladowcy koniec położyła (1750 roku). — Wszystkich sztuk dramatycznych F-a niepodobna tutaj wyliczać, było ich bowiem z górą półtorasta; wymienimy tylko najudatniejsze: „Le Caprice amoureux ou Ninette à la cour” (z muzyką Ciampiego 1753); „L’Anglais à Bordeaux” (ciesząca się ogromnem powodzeniem, 1763); „Le Procès et la Plaideuse”, z muzyką Duniego (1762); „Les Fêtes de la Paix”, z muzyką Philidora (1763); „Isabelle et Ger-troude ou le Sylphes supposés”, z muzyką Blaise’a (1765); „La Fée d’Urgèle” z muzyką Duniego (1765); „Les Moissoneurs” (z muzyką Duniego 1766); „L’Amant déguisé ou le Mariage supposé”, z muzyką Philidora (1769); „La Rosière de Sa-lency”, z muz. Philidora, Mulignego i Van Swie-tena syna (1769); „Les Trois Sultanes” z muzyką Gilbert’a (1777), wznowiona w Komedyi francuskiej 1892.—Utwory teatralne F-a wyszły w 12-u tomach (1762—1772), z których potem wydawano kilkakrotnie ich wybór, jak np. 1810 r. w trzech tomach; 1813 w trzech tom.; 1853 p. t. „Oeuvres de M. et Mme Favart”,— Od r. 1759 do 1763 F. prowadził z dyrektorem teatru wiedeńskiego, Durazzo, korrespondencyę dramatyczną i literacką, którą wydano pod tytułem zupełnie niewłaściwym „Mémoires” (1803 r. w 3-ch tomach), i to według tekstu błędnego lub źle odczytanego. Nowe wydanie, opracowane przez wnuka F-a, nie wyszło.

Favart Marya Justyna Benedyka, z domu Duroneeray, żona poprzedniego, aktorka i śpiewaczka frencuska (* 1727 w Awenionie,— f 1772 w Paryżu), jedna z najznakomitszych i najbardziej czarujących artystek, jakie Fran-eya kiedybądź posiadała. Była córką muzyka i śpiewaczki, którzy oboje należeli do kapeli Stanisława Leszczyńskiego w Luuewilu; król ten, polubiwszy bardzo Maryę i widząc jej skłonność do teatru i muzyki, zaopiekował się jej wychowaniem i dał jej najlepszych nauczycieli, pod których kierownictwem starannem świetnie się wykształciła w śpiewie, tańcu i grze na różnych instrumentach, a szczególniej na arfie i klawi-kordzie. W r. 1744 matka jej, otrzymawszy pozwolenie od króla na wyjazd do Paryża, wzięła ją tam z sobą i umieściła w operze komicznej, gdzie wystąpiła po raz pierwszy w nowej sztuce „Les Fêtes publiques”, wystawionej z okazyi małżeństwa Delfina, jako „M-lle Chantilly, première danseuse du Roi de Pologne”, w roli aktorki, śpiewaczki i tancerki, i w zachwyt wprawiła publiczność. O zamężciu jej i prześladowaniu przez Maurycego Saskiego była już mowa wyżej.—Powróciwszy w r. 1751 do komedyi włoskiej, F. stała się jej siłą najpierwszą.

Każdy charakter odtworzyć znakomicie umiała; | tułem przez Napoleona Ili); „Nouveau Système każda rola była dla niej równie właściwą 1,nieraz jednego wieczora w kilku, całkiem przeciwnych, występowała. Dzięki-to jej wpływowi zaczęło się przekształcenie komedyi włoskiej na Teatr liryczny, i ona pierwsza zajęła się reformą racyonalną kostiumów teatralnych, zgodnie z rzeczywistością.

de défense des places fortes” (Paryż 1841); „Histoire et tactique des trois armes” (tamże 1845); Du Feu grégeois, des feux de guerre et des origines de la poudre à canon” (1845); „Nouveau Système d’artillerie de campagne du prince Louis-Napoleon Bonaparte” (1850); „L’Année française depuis la guerre (1875); „Cours d’art militaire professé à l’Ecole polytechnique” (1877). W ostatnich latach życia F. zajmował się przeważnie studyami historycznemu, których owocem były dwa dzieła: „L’Ancienne Rome, sa grandeur et sa décadence, expliquées par les transformations de ses institutions” (Paryż 1880) i „L’Empire des Francs depuis sa fondation jusqu’à son

lirai.

Niepodobna wymieniać tu wszystkich ról, w których się odznaczyła; wspomnieć tylko wypada, że nie poprzestawała na odtwarzaniu kreacyj cudzych, lecz niektóre sztuki pisała sama, niektóre zaś do współki z innymi, mianowicie:

„Annète et Lubin” z mężem; „Les amours de Bastien et Bastienne” z Harny’m; „Les Ensorcelés” z Guerin’em i Harny’m; „La Fortune au

Faventia, starożytna nazwa dzisiejszego miasta Faënza (ob.).

Faverges, stolica kantonu we francuskim departamencie Sabaudyi Wyższej, okręgu Annecy, o milę na południe od jez. Annecy, fabryka tka nin jedwabnych (w starożytnym zamku), ruiny opactwa Tamié; 3 000 m-ców.

Faverney, miasto we francuskim departamencie Saony Wyższej, okręgu Yesoul, nad rz. Lanterne (lewy dopływ Saony); starodawny kościół z XlII-go w.; łomy gipsu; znaczny handel i jarmarki; 1 500 m-ców.

Faversham, miasto w angiełskiem hrabstwie Kent, w pobliżu cieśniny Swale, która w uściu Tamizy oddziela wyspę Sheppey od lądu: dobra przystali dla statków o 200 t. ładunku; piękny ratusz z końca XVI-go w., fabryki prochu i cementu, handel zbożem, rybami i ostrygami; 10 478 m-ców (1891). Flota handlowa miasta składała się w r. 1888 z 241 statków, objętości 21 968 t. i 137 łodzi rybackich, objętości 1494 t.—Dawniej nosiło nazwę Faversfield, gdzie król Atlielstan w r. 930 odprawił sejm. — W poblizkich skałach kredowych groty stalaktytowe.

And. S.

And. S.

village” z B... „La Fête d’amour” z Chevalier’em; démembrement” (tamże 1888). sama wreszcie—„La fille mal gardée”. Poza tein jeszcze nieraz układała muzykę do kupletów wodewilowych. Jednem słowem była artystką doskonałą, najhojniej od natury udarowaną; a wzgardzenie miłością takiego Maurycego Saskiego piękne daje świadectwo jej zasadom moralnym. Syn Maryi i Karola Szymona, Karol Mikołaj F. (* 1779—f 1806) był także aktorem i pisarzem dramatycznym, autorem kilkunastu oper i komedyj, grywanych w Komedyi włoskiej. Usunąwszy się z teatru, pracował w bibliotece trybunatu, a potem został merem w Belleville.    *

Favart d’Herbigny Mikołaj Remigiusz, generał francuski (* 1735 w Reims—f 1800 w Paryżu), służył jako oficer inżynieryi na wyspie Martynice, skąd po powrocie dowodził wyprawą przeciwko Genewie (1782) i zmusił miasto to do kapitulacyi. Po wybuchu rewolucyi mianowany generałem dywizyi, otrzymał dowództwo w Lille (1793), gdzie stał pod rozkazami Custine’a. Za Dyrektoryatu był inspektorem generalnym inżynieryi wojskowej. Ogłosił „Mémoires sur la défense des côtes et les reconnais-

sances militaires”.

Hml.

And. s.

Favignana, wyspa na zachodniem wybrzeżu Sycylii, z grupy Egadzkich największa, w starożytności Aegusa (Kozia), albo Aponiana, górzysta (liczne groty), żyzna; uprawa szafranu, połów tuńczyków. W dawnym zamku obronnym, Santa Caterina, dziś więzienie. -—- W roku 241 przed Chr. Rzymianie odnieśli tu w bitwie morskiej zwycięstwo nad Kartagińczykami. — Należy >do prowincyi i okręgu Trapani. — Główne miasto F., dobra przystań, winnice, 5 600

And. S.

FavonitlS, wiatr wiosenny, wilgotny, wschodni; u Rzymian imię greckiego Zefir a (ob.).

FavonitlS Marcus, Rzymianin (f r. 42 przed Chr.), wielbiciel i naśladowca Katona młodszego, odegrywał pewną rolę polityczną w zamieszkach wewnętrznych rzymskich w epoce Pompe-jusza i Cezara i zwalczał, między innemi, wraz z Katonem, przyjęty przez senat wniosek Trebo-

Favé Ildefons, generał i pisarz wojskowy francuski (* 1812 w Dreux;—f 15 marca 1894 w Paryżu), ukończył szkołę politechniczną w Paryżu i w stopniu podporucznika artyleryi wszedł do wojska. Zawiązawszy w r. 1836 stosunki z księciem Ludwikiem Napoleonem, późniejszym cesarzem Napoleonem III, został następnie jego adjutantem i współpracownikiem w pracach literackich. Wykładał zarazem sztukę wojskową w szkole politechnicznej i był przez lat kilka (1865—70) jej dyrektorem. Jako generał brygady dowodził podczas wojny francusko-niemieckiej m-ców. artyleryą 14-go korpusu armii. Liczne prace jego z zakresu historyi i teoryi nauk wojskowych zjednały mu szerokie uznanie i otworzyły wstęp do francuskiej Akademii nauk, której członkiem został w r. 1876. Najważniejsze z nich są to:

„Etudes sur le passé et l’avenir de l’artillerie”

(Paryż 1862—72, 4 tomy, stanowiące dalszy ciąg dzieła, rozpoczętego i ogłoszonego pod tymże ty-

niusa o przedłużenie na lat pięć prokonsulatu Cezara w Gallii i o jednoczesne powierzenie rządów Pompejuszowi w Hiszpanii, a Crassuso-wi w Syryi. W r. 52 obrany został edylem, zaś r. 49 pretorem. Kiedy wybuchła wojna domowa, połączył się z Pompejuszern i dowodził w Macedonii ośmiu kohortami, na czele których dał się zaskoczyć i pobić Domitiusowi Calvinu-sowi. Po klęsce pod Farsalem towarzyszył Pompejuszowi do Egiptu. Ułaskawiony przez Cezara, nie należał do sprzysiężenia przeciwko dyktatorowi, atoli później stanął po stronie republikanów i walczył w szeregach Brutusa i Cas-siusa. Wzięty pod Filippi do niewoli przez

Hml.

K. K.

Favosites, Lmk. Calamopora Gf. (paleont.). Rodzaj kopalnego korala z rzędu Zoantliaria ta-bulata, zwykle o potężnym pniu, złożonym ze zrosłych z sobą słupków wielościennych, podzielonych w poprzek licznemi poziomemi przegrodami, o ściankach przedziurawionych otworkami rzadkiemi, w szeregi ustawionemi; ścianki te na zewnątrz są podłużnie prążkowane. Najpospolitszy rodzaj korali z tego rzędu występuje w licznych gatunkach w pokładach sylur-skicli i dewońskich, jak np. F. Gothlandica Lmk. i F. Forbesi E. et H., w górnym sylurze Europy i Ameryki północnej; F. polymorpha Gf. w środkowym dewonie Eiflu i t. p.

Favras Tomasz de Mahy, margrabia (* r. 1744 w Blois—f 19 lutego 1790 w Paryżu),

Oktawiana, został stracony.

Favorinus v. Phavorinus A r e 1 a t e n s i s, <I>aßopivo?, retor, rodem z Arelatu, żył na początku Ii-go wieku po Chr. Zrazu uczeń Epikteta, przechodził od obozu do obozu filozoficznego, Stoik, występował piśmiennie przeciw stoikom, i zwrócił się do platonizmu takiego, jakim go rozumiano wówczas, nachylającego się mniej więcej ku eklektyzmowi Aleksandryjskiemu. To znowu, zapoznawszy się z systemem Karnea-desa i Enezydema, przyjął go- jako niby najwierniejszy kommentarz doktryny Platona, dla którego cześć żywił niewygasłą. Ogłosił nawet księgę, w której rozwijał 10 powodów wątpienia, 10 argumentów sceptycznych, wymyślonych przypuszczalnie przez Pyrrona. Ulubieniec ces. Adryana, często z nim toczył rozprawy filozoficzne, lecz zawsze mu ustępował, mówiąc, że kto stoi na czele 30-u legionów, musi mieć słuszność. Otworzył w Rzymie szkołę filozoficzną, gdzie z wielkiem powodzeniem wykładał łagodny sceptycyzm Nowej-Akademii; lecz gdy w tym samym celu udał się do Aten, znaczenie jego upadło. Pisał po grecku dzieła encyklopedyczne: Pantodake historia, Apomnemo ne um a ta, Gnomologika, i uchodził za znawcę literatury rzymskiej. — Por. Gregorius „Duae commentationes de F-no...” Laubau 1755; Forsmann „Dissertatio de F-no philosopho acad.” Abo 1789. Wydanie z najświeższem opracowaniem: Marres 1853.

K. J.

potomek starożytnej', lecz zubożałej rodziny, brał udział w wojnie siedmioletniej i ożenił się w Niemczech z księżniczką Anhalt-Schaumburg (Karoli-ną-Jadwigą). Następnie służył w pułku gwardyi szwajcarskiej hrabiego Prowancyi (późniejszego króla Ludwika XVIII), a w r. 1787 stał na czele „legii patryotycznej”, zwerbowanej przezeń w celu popierania Hollendrów przeciw Prusakom. Awanturnicze usposobienie i ambicya popchnęły go w roku 1789 do uknucia spisku kontr-rewo-lucyjnego, mającego ocalić tron Ludwika XVI i przywrócić rządy absolutne. Wszedłszy w porozumienie z hrabią Prowancyi, zamierzał przy pomocy zbrojnego hufca rozpędzić zgromadzenie konstytucyjne, a króla wraz z rodziną uprowadzić do Pćronne. Aliści, otoczony szpiegami po-licyjnemi i zdradzony, został w grudniu 1789 aresztowany, ogłoszony za zdrajcę stanu i skazany na śmierć. Badany, nie zdradził żadnego ze swych wspólników. Powieszono go na placu Grève w Paryżu. Zarówno Ludwik XVI, jak i brat królewski, hrabia Prowancyi, nic nie uczynili dla uratowania F-a. Wkrótce po jego śmierci ogłoszono jego: „Testament de mort” (Paryż 1790), oraz „Correspondance du Marquis et de la Marquise de F. pendant leur détention” (tamże 1790).—Stillfried-Raténic „Thomas de Ma-hy, Marquis de F. und seine Gemahlin” (Wiedeń 1881).    Hml-

Favre Piotr, zwany także Faber i Lefèvre, ksiądz, jeden z założycieli zakonu Jezuitów (* 1506 w Villaret w Sabaudyi—f 1546 w Rzymie). Studya teologiczne odbywał w uniwersytecie paryskim, gdzie, uzupełniający swoje nauki, Ignacy Lojola, zwierzył mu się, jako też Franciszkowi Ksaweremu, Hiszpanowi, z swego zamiaru co do zawiązania nowego towarzystwa zakonnego. Obaj oni, przybrawszy jeszcze czterech zwolenników, mianowicie: Jakóba Lai-neza z Almazan, Alfonsa Salmerona z Toledo, Mikołaja Alfonsa Boabdillę i Szymona Rodrigue-za, dnia 25 sierpnia 1534, zeszli się wszyscy razem w podziemiach opactwa na Montmartre, gdzie po przyjęciu kommunii z rąk F-a zobowiązali się przysięgą do dwóch głównie ślubów: czystości i ubóstwa, a oddawszy się pod duchowne kierownictwo Lojoli, stali się zawiązkiem Towarzystwa Jezusowego. F. był później profesorem teologii w Rzymie i w Parmie, 1541 znajdował się na sejmie w Ratysbonie, a następnie żarliwie krzewił nowy Zakon w Niemczech. Między innemi założył kollegium jezuickie w Kolonii, jako też domy zgromadzenia w Valladolid oraz w Koimbrze. Żywot jego opisał Mikołaj Orlandini w „Historia Societatis Jesu” (Rzym 1615; wydanie osobne w Lionie 1617).—Ob. Lojola.

Pavre Gabryel Klaudyusz Juliusz, adwokat i polityk francuski (* 21 marca 1809 w Lug-dunie—f 28 stycznia w Wersalu), syn kupca. Nauki gimnazyalne ukończył w mieście rodzin-

r.-.-* '•-v ' - i

,    V", • : '    - y • |

i-

\ ■ '

k,

7 -    7?'' V-. ja

r

nem, prawnicze w paryskiej Ecole de droit. U-czestnik rewolucyi 1830, d. 29 lipca przed wezwaniem Ludwika Filipa na tron w „Nationa-lu” przemawiał za zorganizowaniem się w rzeczpospolitą; w końcu roku wrócił do Lugdunu. Wszedł do palestry, jął się i dziennikarstwa; za republikanizm w „Précurseur de Lyon” ścigany przez policyę, uwolniony wkrótce, nabrał od-razu rozgłosu. Zanim wystąpił jako obrońca, lat parę kształcić sobie musiał głos do wymowy; opanowawszy oporny organ, w jednej chwili zabłysnął. Pierwszym jego popisem była obrona rzemieślników lugduńskicb, zorganizowanych na zasadzie wzajemności, w r. 1834. W rok później Izba parów zasiadła na trybunale, aby osądzić przestępców winnych wywołania w kwietniu 1834 r. zaburzeń republikańskich w Lugdunie, Paryżu, Marsylii i wielu miastach południowo-wschodniej części kraju; Favre podjął się obrony Lugduń-ezyków i od 15 maja przez blizko 3 miesiące głównie dźwigał na sobie jurydyczny ciężar procesu, zakończonego skazaniem. Ponieważ treść przekonań i śmiałość w ich wygłaszaniu zjednały obrońcy opinię demokratyczną stolicy, w roku następnym przeniósł się F. na stałe do Paryża. Niezwykłe powodzenie, dzięki talentowi i niesłychanej pracowitości, ani na chwilę nie zawiodło obrońcy prawa i postępu. Sprawy cywilne, kryminalne, czy polityczne, napływały do niego, tak, że już wkrótce po r. 1840 z czynnych młodych adwokatów nie było w Paryżu nadeń znakomitszego. Przytem nie zaniedbywał literatury prawnej, zasilał „Le droit”, uprawiał publicystykę w rewolucyjnym „NationaPu”, pisywał do „Mon-de’a”, był wraz z George Sand współzałożycielem „La Mode”. Po rewolucyi lutowej, Ledru-Rollin, jako członek rządu tymczasowego i zarazem min. spr. wewn., dał F-i urząd generalnego sekretarza ministeryum. Gdy d. 5. marca 1848 rząd uchwalił zwołanie zgr. ustawodawczego, F. przed wyborami redagował pamiętne, silnie republikańskie, instrukcye dla komissarzy rozesłanych po kraju. W kwietniu dep. Loary wybrał go do do zgrom., zagajonego d. 4 maja. F., chcąc korzystać z wyboru, musiał się zrzec sekretarya-tu; ale gdy po złożeniu władzy przez rząd tymczasowy d. 10 maja wybrano Komissyę Egzekucyjną (Arago, Garnier-Pagès, Lamartine, Ledru-Rollin i Marie), został podsekretarzem w mini steryum spraw zagranicznych, nie zrzekając się mandatu poselskiego. W zgrom, ustaw, wybrano go do komissyi, mającej wydać jednego z posłów, Ludwika Bianca, sądom za bezprawne jakoby działanie podczas wielkiej manifestacyi w d. 15 maja; Komissya obrała go sprawozdawcą; sprawozdanie było za wydaniem, którego dopominał się rząd: zgromadzenie odrzuciło wniosek. F. dla wyjaśnienia swej pozycyi zrzekł się swego podsekretaryatu. Odtąd był republikaninem szczerym, głębokim, wzbudzającym zaufanie, ale lękającym się demosu, socyalizmu, anarchii. Lę

kiem tym tłómaczy się głosowanie jego z prawicą, z burżuazyą, bonapartyzmem i orleanizmem, w sprawach zbiegowisk ulicznych, warstatów narodowych (23 czerwca), niezgodności pewnych u-rzędów z mandatem deputowanego, klubów i towarzystw tajnych (28 lipca), a nawet podatku od soli; prawodawstwo jednak, republikanizmowi, demokracyi jawnie nieprzyjazne, jak utrzymanie kary śmierci, ograniczenie swobody słowa, niedopuszczenie podatku dochodowego—znajdowało w nim zaciętego wroga. W wyborze Ludwika Napoleona (dnia 10 grudnia 1848 r.) odrazu dostrzegł nieszczęście rzeczypospolitej i Francyi; świetną wymową swoją opierał się polityce pałacu elizejskiego: ale gdy pałac,korzystając z dawniejszej uchwały zgr. ustaw. (d. 27 listopada 1848), zażądał pieniędzy na wyprawę do Rzymu (d. 31 marca 1849 r.), F. głosował za kredy-

Fig. 30. Favre Gabryel Klaudyusz Juliusz.

tern. Gdy konstytuanta, nad miarę przedłużywszy sobie swą władzę, uległa wreszcie przed petycyami, dopominającemi się jej ustąpienia, nie odrazu wszedł do nowego, prawodawczego zgromadzenia, wybranego w d. 13 maja: wysłał go tam dopiero później dep. Rodanu. W no-wem ciele prawodawczem Francyi F. był, wraz z Michelem de Bourges, najdzielniejszym obrońcą praw rzeczypospolitej, tern silniej zagrożonych, im liczebnie potężniejsze były stronnictwa wsteczne w zgr. prawod., niż w ustawodawczem. D. 2 grudnia 1851 r. nie poszedł do X merowstwa dla daremnych protestacyj i sądów trybunicznych; można było jeszcze wtedy liczyć na lud paryski: wraz z dwudziestoma innymi (m. in. W. Hugo, Michel z Bourges, Leydet, Em. Arago, Madier Montjau, Eug. Sue) wezwał F. lud ten do broni, i tegoż samego dnia wraz z W. Hugo, Michelem, Car-liotem, Madier’em, Schoelcherem i Flotte’m, wytworzył Komitet Oporu do kierowania wypadkami, które d. 4 grudnia skierowały się same— do walk na barykadach i rzezi na bulwarach.

Dekret wygnania 66 posłów republikańskich, z d. 8 grudnia, nie obejmował Favre’a; wstawiło się za nim ciało obrończe Paryża do Mor-ny’ego, który był wszechwładnym. Pozostawszy w Paryżu, wrócił polityk do adwokatury. Gdy w r.

1852 rada gener. Rodanu, a następnie takaż rada Loary wybrała go na członka, nie mógł z wyboru korzystać, bo odmówił przysięgi. W r. 1853 stawał w procesie Opery Komicznej. W r. 1857 obrona kapit. Doineau, w r. zaś następnym wystąpienie w procesie Orsiniego, sprawcy zamachu z d. 14 stycznia 1858 na sprawcę zamachu Drugiego Grudnia 1851 r., zjednały mu wielką wzię-tość polityczną, tak, iż na wyborach do ciała prawodawczego 27 kwietnia 1858 Paryż dał mu od siebie mandat. Teraz już F. przysięgi nie odmówił, ale wespół z Picardem, Darimonem, Hóno-nem i Ollivierem wytworzył historyczną Opposition des Cinq: opór zrazu jedynych pięciu republikanów napoleońskiej izby przeciwko napoleońskim rządom. Był to czyn doniosły. Pięciu tych ludzi pociągało innych do walki z sy-stematem podczas rozpraw nad adresem, od r.

1860 dozwolonych. W całym tym okresie, aż do upadku Drugiego Cesarstwa, F. bronił praw indywidualnych i narodowych, wolności prasy, swobody zgromadzeń, wzywał do wycofania wojsk francuskich z Rzymu, potępiał wyprawę do Me-xyku. W r. 1869 otrzymał aż dwa pełnomocnictwa: od Paryża i od Lugdunu; była to nagroda za gorliwą służbę. Od 1858 nie było ważniejszej sprawy, której by wymową swoją i logiką nie roztrząsnął, aby napiętnować ostatecznie systemat Drugiego Grudnia. Pod Wrażeniem takiej oppozycyi za każdym nowym wyborem rosło stronnictwo praw narodowych i nawijało się na tę jakby pestkę, jaką wytworzył dla niego F. ze współwyznawcami politycznymi, aż wreszcie oppozycya stała się już tak dotkliwą dla Napoleona Iii-go, że musiał powołać do rządu liberalnego Olliviera, jednego z Pięciu, a gdy to nie pomogło, zarządził głosowanie powszechne d. 8 maja 1870 dla odświeżenia plebiscytu z d. 20 i 21 listopada 1852 r. Ale i plebiscyt, słabszy od zarządzonego przy wytwarzaniu cesarstwa, nie poprawił położenia.

Cesarz, uwikławszy się w stosunki z Niemcami, a więcej jeszcze z Bismarckiem, potrzebował zewnętrznego uścia dla burzliwości wewnętrznej i dopóty naprężał strunę stosunków zagranicznych, dopóki nie pękła. D. 15 lipca 1870, kiedy Ollivier „lekkiem sercem” brał na siebie odpowiedzialność za wojnę, Favre wraz z Thier-sem najdzielniej przeciwko polityce wojowniczej przemawiał—nadaremnie: republikanie i wogóle przeciwnicy imperyalizmu w Izbie zdobyli się zaledwie na 84 glosy przeciwko 159; wojna była postanowiona, a właściwie już wypowiedziana, na 4 dni przed wypowiedzeniem formal-nem. Pełne energii były wnioski F-a na posiedzeniu Ciała prawod. z d. 9 sierp.—Po Sedanie odegrał F. rolę pierwszorzędną. Gdy w nocy z d. 3-go na 4-ty września Palikao oznajmił Ciału Prawod. klęskę, osładzając ją lekkomyślnem zapewnieniem, że za pięć dni Francya będzie miała półmiliona ludzi do rozporządzenia, systematyczny wróg rządu zawrzał oburzeniem i na zapewnienie odpowiedział wnioskiem o „uznanie Ludwika Bonapartego wraz z rodziną za odpadłego od tronu i zamianowanie komissyi rządzącej, któ-raby walkę z najazdem prowadziła do upadłego, aż do wygnania nieprzyjaciela z ziemi francuskiej”. Izba odroczyła się do południa, chociaż pod oknami lud powtarzał już hasło F-a, Zrana na ulicach okrzykiwano rzeczpospolitą, a gdy nadeszło południe i Palikao wystąpił z wnioskiem o wybranie rady do rządów i do obrony, sam lud paryski podjął wniosek F-a, a podjąwszy, przeprowadził. Pomiędzy godziną 3-ą a 4-ą masy zalały izbę i położyły kres jej istnieniu. Salę posiedzeń opieczętowano. Posłowie z lewicy u-dali się na ratusz i tam o godz. 5-ej ogłosili rzeczpospolitą i wybrali z pomiędzy siebie Rząd Obrony Narodowej. W tym rządzie F. został vi-ceprezesem i min. spraw zagrań. O godz. 9-ej umiarkowani, jak gdyby nic nie zaszło, pod przewodnictwem Thiersa zebrali się w pałacu Burbońskim. Stanął przed nimi Favre i oświadczył, że nowy rząd jest rządem całej Francyi i że z byłem ciałem prawodawczem żadnych stosunków utrzymywać nie myśli. Thiers zamknął posiedzenie, i Drugie Cesarstwo było już ostatecznie pogrzebione. F. swoją działalność ministeryal-ną rozpoczął od okólnika z d. 6 września. Niemcy szli już wtedy na Paryż. Minister zaręczał, że „Francya nie odstąpi ani piędzi ziemi francuskiej, ani jednego kamienia z francuskich twierdz”. D. 17 t. m. zagroził oporem narodu, który będzie miał przedstawiciela w zgrom, wolno-wybranem. Gdy Niemcy stali już pod samym Paryżem, F. postanowił wyjednać zawieszenie broni dla zwołania takiego właśnie zgromadzenia. W dd. 19 i 20 t. m. w Haute Maison i Ferrières, na wschodzie stolicy, miał spotkanie z Bismarckiem. Minister niemiecki domagał się wydania twierdz na widowni wojennej, z zapędzeniem załogi Strassburga w niewolę; pod samym zaś Paryżem wycofania załóg z fortów panujących nad miastem (a ostatecznie z Mont-Valérien), które za to mogłoby się zaopatrzyć w żywność. Gdy F. propozycye te odrzucił, Bismarck, któremu zależało na zwołaniu zgromadzenia narodowego, oświadczył gotowość do wstrzymania działań na dwa lub trzy tygodnie pod warunkiem status quo pod Paryżem i Metzem, a ka-pitulacyi Strasburga, Bitche’u, Pfalzburga i Toulu. Układy się rozchwiały. Podczas narad nie podobna było nie wspomnieć o pokoju: F. gotów

Favre Gabryel Klaudyusz Juliusz.

był dać jaknajwiększą kontrybucyę, ale od u-stępstw terrytoryalnych wytrwale się bronił. Z narad zdał sprawę kollegom swoim w rządzie, w nocie z d. 21 września, którą sam nawet Bismarck uznał za rzetelną. D. 18 października, kiedy dyplomacya angielska nie ustawała w pośrednictwie, F. wydał okolnik, ukazujący taką surowość warunków narzucanych przez Bismarcka przy układach o zawieszenie broni, że samo ogłoszenie podobnego aktu musiało podnieść ducha wojennego. Zresztą osaczenie Paryża sprowadziło działalność ministra spr. zagr. do minimum; po wytworzeniu się delegacyi w Tours (Gambetta, Crémieux, Glais - Bizoin, Fourichon) sprawy bieżące załatwiał przy niej Chaudordy. Jako vice-prezes rządu F. miał d. 3.1 października do zwalczenia pierwsze powstanie kommu-nistów paryskich pod wodzą Blanquiego, Pyata i Delescluze’a; wraz z całym składem rządu, w Paryżu pozostałym, uwięziony (Picard zbiegł), nazajutrz dopiero odzyskał wolność. Na jednocześnie zawiązane z Bismarckiem układy o zawieszenie broni, wybory do zgrom, naród, i zaopatrzenie Paryża w żywność jeździł do Wersalu Thiers. Gdy wskutek okólnika z 31 paźdz. 1870, w którym ks. Gorczakow objawił zamiar Eossyi wyzwolenia się z pod traktatu paryskiego na m. Czarnem, zebrać się miały konferencye w Londynie, F. postanowiwszy udać się na nie jako przedstawiciel Francyi, wydał od siebie okolnik z d. 12 stycznia 1871 r., stwierdzając w zaproszeniu samem zawarte uznanie Rządu Obrony Narodowej przez Europę, i wywołując przytem podejrzenie, że na konferencyach zechce poruszyć inne jeszcze sprawy, prócz wszczętej przez Ros-syę. Gdy nazajutrz zażądał pozwolenia na przejazd, Bismarck odmówił, żałując tylko, że się F. nie zwrócił do władz wojskowych (ciekawa depesza z d. 16 stycznia). Na konferencyach Fran-cyę przedstawiał Broglie. Paryż upadał; armie wytwarzane przez Gambettę uległy przewadze liczby i kierunku; błysk nadziei na wschodzie pod Montbéliard (dnia 15 stycznia) prędko zgasł; wszyscy w Paryżu pragnęli już pokoju i sam F. uważał go za konieczność: d. 23 stycznia pojechał do Wersalu, aby się ułożyć o kapitulacyę stolicy. D. 28 t. m. podpisał z kanclerzem, jeszcze pólnocno-niemieckim, choć od dziesięciu dni stało już wskrzeszone cesarstwo, akt częściowego zawieszenia broni we Francyi a kapitulaeyi Paryża. Daremnie żądał dla załóg paryskich prawa odciągnięcia z honorami wojskowemi; wespół z gen. Beaufort zdołał tylko opóźnić wejście tryumfalne Niemców do Paryża. Francuzi zarzucają mu wydanie Bourbakiego z pod owego Montbéliardu na pastwę; wobec zasadniczego wyłączenia przez Bismarcka i Moltkego tych wszystkich departamentów, w których jeszcze walczono, obwiniony ma prawo apellować do historyi zimno rozważającej, na jaką dotychczas jeszcze (1898) nie pozwala uczucie. Polityk niemiecki wówczas już nie przywiązywał takiej wagi do zwołania zgrom, narodowego, jak we wrześniu 1870 r.; próba, zrobiona przez Gambettę, nie udała się; kanclerz nie miał już do czynienia z niewiadomą, wiedział, że Francya uledz musi: mógł więc warunki zawieszenia broni dyktować. To, coby z nich jeszcze utargować się dało, mogło być tylko podarunkiem szczególniejszego talentu dyplomatycznego, operującego głównie groźbą przymierzy; lecz i tu położenie od sierpnia 1870, kiedy Austrya i Włochy skłaniały się do porozumienia, wielkiej uległo zmianie. Od Sedanu widział Bismarck jasno odosobnienie Francyi i bezsilność jej dyplomatyczną, a zajęcie Rzymu przez Włochów, wypowiedzenie traktatu paryskiego przez Rossyę, dawały mu rękojmię zupełnej swobody ruchów. Poważniejszym jest zarzut, ciążący na całym rządzie paryskim, że zawczasu, jeszcze przed podpisaniem układu, nie uprzedził delegacyi w Bordeaux o wyłączeniu departamentów wschodnich, a więc i armii Bourbakiego. Wyrażenie aktu kapitulaeyi Paryża: „wolno wybrane” (librement élue) zastosowane do przyszłego zgromadzenia, zwoływanego tylko dla zawarcia pokoju, nie było dość przezorne i posłużyło Bismarckowi w danej chwili do wmieszania się w wewnętrzne sprawy Francyi, zakneblowało usta sprawiedliwości narodowej i oddało politykę wewnętrzną w moc wstecz-nictwa, monarchizinu i imperyalizmu. Przez tę nierozwagę F. musiał w złej sprawie występować jako przeciwnik Gambetty, który lepiej od niego widział niebezpieczeństwo dopuszczenia do rady narodowej ludzi z Drugiego Grudnia i Drugiego Cesarstwa. Cały rząd paryski mimowoli stanął po stronie Bismarcka, gdy d. 29 stycznia wydawał dekret usuwający nawet ograniczenia, wyłuszczone w prawie z d. 15 marca 1849r., które dla danego wypadku wznawiano. Zgromadzenie, wybrane d. 8 lutego, zebrało się d. 12 t. m. w Bordeaux, gdzie już od grudnia przebywała delegacya z Tours. Nazajutrz F, złożył w jego ręce władzę Rządu Obrony Naród., a sam poprosił o—pozwolenie powrócenia do Paryża. Powrócić mu nie dano; Thiers, zostawszy d. 18

t. m. Naczelnikiem Władzy Wykonawczej, nazajutrz utrzymał go na stanowisku ministra spraw zagr. i razem z nim prowadził od 21—26 lutego układy o Preliminarya Wersalskie. Podczas tych układów F. zażądał podpisania aktu nie przez same tylko Prusy, ale jeszcze i przez pełnomocników państw południowych: Bismarck nie opierał się. Na akcie obok Thiersa podpisał się i F. Po przyjęciu punktacyi (d. 1 marca) pozostawało spisanie formalnego traktatu. Pełnomocnicy w końcu marca zjechali się w Bruk-selli. Przez cały kwiecień robota szła opornie. Bismarck niedowierzał Francuzom, wątpił o energii Arnima: przyjechał sam do Frankfurtu n. M. i tu z F-em od 6 do 10 maja akt ostateczny ułożył. Paryż znajdował się wówczas od ośmiu już tygodni w mocy Kommuny; Fraucya, zwana „Wersalczykami”, musiała go zdobywać; d. 29 maja dokonała tego z okrucieństwem: Zadanie min. spraw zagr., mającego zawiadomić Europę o tryumfie, nie było łatwe. F. w okólniku z d. 6 czerwca powiedział: za Cesarstwa już nagromadziło się w stolicy i na przedmieściach do 300 000 ludności niestałej. Oblężenie drugie tyle pozbawiło zarobku; lud odwykł od pracy. Nieliczna partya polityczna łatwo owładnęła umysłami, pod hasłem federacyi gwar-dyi narodowej wmówiła w lud, że rząd go zdradza. Paryż stał się stekiem wyrzutków całego świata. Żywioł twórczy całego ruchu nie był ściśle francuskim. Szukać go potrzeba w stowarzyszeniu międzynarodowem robotników, które z kommunizmu ma doktrynę, ze zniesienia kapitału cel, nie uznaje żadnych zgoła praw dziedziczenia, a przytern wszystkiem jeszcze , chce zburzyć wszelką religię: Francya będzie musiała surowemi prawami je ukrócić. — Nie mało trudności zwaliło się na prowadzącego politykę zagraniczną Francyi w czasach Kommuny, z powodu pogróżek i propozycyi niemieckich, których ślad znajduje się w mowie Bismarcka na sejmie niemieckim z d. 12 maja 1871 r. Posłannictwo F-a jako człowieka z 4 września skończyło się z podpisaniem traktatu frankfurckiego; do walki z reakcyą w zgromadzeniu potrzeba było dusz świeżych, jak Gambetta, jak Ferry, Freycinet, Brisson — potrzeba też było i radykalizmu, który wzmagał się zwolna w siły.—Praca z Thiersem, usiłującym utrzymać równowagę między rzecząpospolitą, która istniała tylko z braku monarchii, a monarchią, która coraz gwałtowniej dobijała się do wrót władzy—nie była wdzięczną. Rozprawy nad petycyąmi biskupów o przywrócenie niepodległości papieżowi i zdanie się ultramontanów na Thiersa w d. 22 lipca skłoniły F-a do usunięcia się z rządu w d. 30 lipca 1871 r.; d. 2 sierpnia miał już następcę w osobie orleanisty Rómusata. Odtąd w zgr. narodo-wem rzadko kiedy, ale dzielnie, występował; a gdy po wprowadzeniu nowej konstytucyi z lutego 1875, wybrano go (1876) w Lugdunie do Senatu, w roku 1877 bronił wymownie rzeczypospolitej. Na owe lata przypadły ciężkie troski domowe ze stosunków osobistych, które starzec sam nieopatrznie, poszukując sprawiedliwości, wywlókł przed sądy i opinię publiczną.—F. opowiedział szczegóły swej działalności i dziejów, których był częścią, w obszernem 3-tomowem dziele „Le gouvernement de la défense nationale” (Paryż 1871—5), dopełnionem wydanemi już po śmierci przez wdowę „Discours parlementaires” (t-że 1881, 4 t.). Pogląd swój na kwestyę papiestwa i Rzymu zamknął w „Rome et la Républ. franę.” (Paryż 1871). Inne, drobniejsze, pisma polityczne znajdują się w pośmiertnych: „Confer, et mélanges” (Paryż 1880); „Mélanges polit, judic. et litt.”, (t-że 1882; wyd. Maritain); „Plaidoyers polit, et judic.” (t-że 1882); literackie, prócz powyższych, wydał jeszcze sam F. p. t. „Conférences et discours littéraires” (t-że 1873) i „Confér. faites en Belgique” (t że 1874). W początku zawodu ważniejsze obrony sądowe wydawał osobno w Lugdunie i Paryżu; później, za Orsinim p. t. „Discours du bâtonnat, defense de...” (Paryż 1866), a za Ludwikiem XVII „Plaidoirie pour les héritiers de feu Charles Guil. Naundorff” (t-że 1874). Jako prowoznawca zostawił „De la réforme ju-diciare” (Paryż 1876). Z mów sejmowych osobno wyszły: „Discours sur la seconde exp. de Rome” (Paryż 1868); „Ce que veut Paris” (t-że 1869); z publicystyki: „Anathème” (Lugdun 1833); „La liberté de la presse” (Paryż 1849); „Les libertés intérieures” (t-że 1868). Z ogólniejsze go poglądu na życie powstały: „De l’influence des moeurs sur la litt.” (Paryż 1869); „De l’amour de la profession” (t-że t. r.).—Za młodu uprawiał F. poezyą, później napisał przysłowie dram. „Le trait d’union”. Akademia francuska w r. 1867 wybrała go na następcę Cousina i d. 23 kwietnia 1868 r. przyjęła do swego grona. („Discours de réception à l’Ac. Fr.”, Paryż 1868).—O F-e: wyd. urzędowe, prócz dzienników: „Compte rendu des séances de l’Ass. Nat.

Const.” (Paryż 1849 — 50, 9 t.); toż „.....Ass.

Nat. Législative” (t-że 1849—51, 17 t.); „Procès - verbaux du Corps Législ.” ; „Annales du sénat, et du C. Lég.”; „Annales de l’As, nationale de 1871” (45 t.) i „Ann. de la ch. des députés. (1876—89)”.—Bismarck Otto „Gesammelte Reden von...”, najnowsze a staranne wyd. w Bibl. Réclama 8 t.; wydawca Filip Stein); Delord Taxile „Hist, du Second Empire” (Paryż 1868—75, 6 t.); Garnier-Pagès *Hist. de la Républ. de 1848” (Paryż 1861—71, 11 t.); Hahn „Fürst Bismarck etc.” (Lipsk 1878—90, 5 t.); Hugo Wiktor „L’hist. d’un Crime” (Paryż 1877); Murray E. C. A. Grenville „Men of the Second Empire, of the Septennate, of the Third Republic.” (Londyn 1872—4). — Żona F-a, z domu Julia Velten, kobieta wykształcona, znana w literaturze, wydała w jego obronie „La vérité sur les désastres de l’armée de l’Est et sur le désarmement de la garde nationale” (Paryż 1883).    s-

Favre Ludwik, przedsiębiorca robót kolejowych, wsławił się budową tunelu St. Gotar-da (* w Chène-Bourg, około Genewy, d. 29 stycznia 1826 r.—f 19 czerwca 1879 r). Był synem cieśli, a otrzymawszy średnie wykształcenie naukowe, opuścił rodzinne miasto w r. 1845, szukając zajęcia przy budowie dróg żelaznych. Stopniowo w przeciągu lat 20 stał się jednym z wybitniejszych przedsiębiorców kolejowych, nie tylko w Szwajcaryi, ale i We Francyi, gdzie był powołany do konkurencyi przy budowie drogi żelaznej przez Mont Cénis i do kanalizacyi m. Paryża. W r. 1872 zdecydowaną została budowa tunelu St. Gotarda i do konkurencyi stanęło 8 przedsiębiorców, a między innymi i znana po-

zakończył.

S. P.

którymi zo-

wszechnie „Societa Italiana di lavori pubblici”.

F. przedstawieniem oferty o 12 ‘/₂ milionów tańszej od swoich współzawodników i zobowiązaniem się do wykończenia robot w przeciągu 8 lat utrzymał się przy budowie. W r. 1872 d. 7 sierpnia po złożeniu 8 milionów fr. kaucyi, zawartym został kontrakt budowy, a F. przy współudziale profesora Colladona z Genewy i inżynierów Stocka 1-pera i Bossi’ego przystąpił do wykonania pomnikowego dzieła. Długość tunelu wynosiła 15 kilometrów, a koszt budowy obliczony został na 59 750 000 fr. Budowa prowadzoną była sposobem belgijskim (ob. Tunele) od strony Gósche-nen na wysokości 1109 m. i od strony Airolo na wysokości 1 145 m. Dnia 29 lutego 1880 r. nastąpiło przebicie tunelu, po zwalczeniu nadzwyczajnych trudności, przeważnie napływem wody spowodowanych. Średnio z obydwóch stron wybijano w przeciągu 24 godzin po 6.31 m. Otwarcie drogi przez tunel nastąpiło w r. 1881, F. jednak nie doczekał tej chwili, zwiedzając bowiem roboty, które z północy doprowadzone były do

7 096 m. a z południa do 6 460 m. nagle życie

e. d. .

Favretto Giacomo, malarz włoski (1849 w Wenecyi—f tamże 1887), kształcił się od 10 roku życia swego w akademii miejscowej, osobliwie pod Molamatym i Karolem Blaasem, i pomimo straty jednego oka, rozwinął się jako wyborny kolorysta, odznaczający się siłą ogólnego wrażenia malowniczości w połączeniu z najwyższą subtelnością szczegółów pojedyńczych. Te-mata do obrazów swoich brał z największem upodobaniem z życia ludu weneckiego XVIII wieku, a w każdą figurę, których mnóstwo do nich wprowadzał, umiał wlać duszę i każdej z nich nadać charakterystyczną cechę indywidualną. Główniejsze jego dzieła są następujące: Ulica w Wenecyi; Sobotni targ na Cam-po SanPolo w Wenecyi; Na przechadzce; Piątkowy targ na moście Riait o; Przewóz na kanale pod Santa Mar g hérita; Goldoni poszukujący na placu św. Marka tematu do komedyi.

Favus, ob. Strupień woszczynowaty.

Fawcett Henryk, znany ekonomista angielski (* 1833 — f w Cambridge 6 listopada 1884 roku); stracił wzrok w r. 1858; pomimo to został profesorem ekonomii politycznej w Cambridge, a członkiem parlamentu w ro ku 1865-ym. Jako polityk i ekonomista wyznawał teorye Ricardo - Milla. Nie bronił bezwzględnie zasady laisser-faire, widział jednak w uświadomieniu klas roboczych sprawdzian reform, mających być dokonanemi dla ich korzyści. Od r. 1880—1887 pełnił za rządów Gladstone’a obowiązki ministra poczt angielskich, i na tym posterunku wprowadził wiele reform pożytecznych. Z prac, których ogłosił nader wiele, wymieniamy ważniejsze: M a-nual of political economy 1863 (sześć

Encykl. JPowsz. Ilustr. Zesz. 163. T. XXI.

wydań); „The economic position of the British Labourer” (1865); „Pauperism, Its Causes and Remedies” (1871). Do współki z żoną, Mrs. Milicent Garrett Fawcett, „Essays and Lectures on Social and Political Subjects” (1872); „Free trade and protection” (1878, sześć wydań 1885). Poza tem ogłosił kilkadziesiąt artykułów w najpoczytniejszych miesięcznikach angielskich (Mac-m i 11 a n s M a g a ż i n e 1860—1883, Fortnightly Review 1871 — 1875, „Nineteenth Century” 1879—1880). Na język polski przełożono jego: „Ekonomię polityczną” (Wydawnictwo popularne tygodnika „Przyroda i Przemysł” tomik II). Warszawa 1874) oraz „Praca i zarobki” (tłómaczył Ignacy Świętochowski, nacz. wydz. w rządz. gub. warszawsk., Warszawa 1887). — Por. Leslie Stephen „Life of Henry Fawcett” (1888), a także levons „Tlieory of poi. econ.” p. 275 (krytycznie).

Fawcett Edgar, bardzo płodny powieściopi-sarz i poeta amerykański (* 1847 r.). Zawód swój literacki rozpoczął r. 1871 od utworów poetycznych p. t. „Short poems for Short People” i odtąd nie wypuszcza już pióra z ręki.

Z powieści jego zasługują na wymienienie: „Pour-ple and Fine Linen” (1873); „Ellen Story” (1876); „A hopless Case” (1881); „A Gentlman of Leisure” (1882); „An Ambitious wooman” (1883) i in.; oprócz tego wiele tomów poezyj, sztuk teatralnych i libret operowych.

Fawkes (czytaj: Fokes) Guy, spiskowiec angielski (* r. 1570 w hrabstwie York,—stracony w Londynie 31 stycznia 1606), pochodził z rodziców protestanckich, atoli pod wpływem ojczyma swego, żarliwego katolika, przeszedł młodo na wiarę katolicką i w r. 1593 zaciągnął się do wojska hiszpańskiego we Flandryi. Brał udział w zdobyciu Calais przez Hiszpanów (1595), a w r. 1603 jeździł w imieniu swych współwyznawców angielskich do Madrytu, aby nakłonić Filipa Iii-go do czynniej szego popierania sprawy katolicyzmu w Anglii. Kiedy po śmierci królowej Elżbiety stronnictwo katolickie zawiodło się w nadziejach, pokładanych w Jakóbie I-ym, jako synu Maryi Stuart, F. stanął na czele sprzysiężenia, znanego w historyi pod nazwą spisku prochowego. Plan spiskowców polegał na tem, aby w dniu otwarcia posiedzeń parlamentu, 5 listopada 1605, wysadzić w powietrze pałac Westminsterski wraz ze znajdującym się tam królem, ministrami i członkami obu izb. W tym celu F. miał o-sobiście podpalić beczki z prochem, umieszczone zawczasu w piwnicach gmachu; atoli otrzymane ostrzeżenia z Francyi i od jednego lorda, katolika, udaremniły wykonanie tego planu. Z lontami w kieszeni wszedł F. d. 4 listopada, żeby je założyć i nazajutrz o właściwej godzinie zapalić, lecz o godzinie 2-ej w nocy został aresztowany; wzięty na tortury, wydał on nn-I zwiska swych wspólników, wraz z

18

berta Cecila.

Faworski, malarz z czasów Stanisława Augusta, rodem z Warszawy. Robił portrety pastelowe. Na wystawie „retrospektywnej” w r. 1898 w Warszawie żadnej jego roboty nie było. — Rastawiecki w „Słów. mal. pols.”.

Faxö kreda (geologia). Pokłady kredy, tern imieniem nazwanej, występujące na wyspie Seeland i w Szwecyi, stanowią nowsze o-sady, niż pokłady senońskie formacyi kredowej, i należą do piętra duńskiego, najwyższego w tej formacyi. Dochodzą one od 10—15 metrów grubości i składają się, bądź z grubszych, bądź z miałkich okruchów korali, wśród których liczne znajdują się mięczaki, jak Nautilus danicus, Baculites Faujasii, oraz jądra rodzajów: Cypraca, Oliva, Mitra, Patella, Emarginula

i innych brzuchonogich, które spotykamy i w kre-

K. J.

przy-

stał następnie ścięty. Na pamiątkę cudownego ocalenia wówczas kraju obnoszą po dziś dzień po ulicach Londynu i innych miast angielskich corocznie w dniu 5 listopada („Guy Fawkes-Day”) cudacko w mundur oficerski przybranego manekina, którego pospólstwo wita okrzykami: „No popery!” (=precz z papizmem), poczem, śpiewając piosenkę ludową: „Please to remember the frftli of november” (—proszę pamiętać 5-ty listopada) i t. d., rzucają go na ogień. Niekiedy obchód ten przybiera charakter demonstracyi politycznej, skierowanej przeciwko tej lub owej niepopularnej w danej chwili osobistości.—Przez przenośnię, Anglicy Guy - Fawkesem zowią człowieka którejkolwiek płci, ubranego bez smaku lub z przesadą. Jezuita J. Gérard w „Academy” z d. 12 grudnia 1897 usiłował dowieść, że spisek ten był zmyślony przez ministra Ro-

Hml.

dzie piętra senońskiego.

Fay Andrzej, poeta węgierski (* 1786 r. w Koliany w komitacie Zemplińskim — f 1864 w Peszcie); kształcił się w kollegium re-formowanem Szaros - Patak, potem był adwokatem i sędzią w Peszcie: aż do wystąpienia Kossutha (1840), stał na czele oppozycyi, jako jej mówca, i potem na rozmaitych polach energicznie pracował dla duchowego i materyalnego rozwoju swej ojczyzny: był współzałożycielem teatru w Budzie, twórcą kasy oszczędności w Peszcie, członkiem Towarzystwa przemysłowego, Towarzystwa sztuk pięknych, Akademii i in. Sławę poetycką pozyskał, wydawszy „Fris bokreta” (Nowy bukiet, Peszt 1818), a utwierdził ją przez swe „Mesek” (Bajki, Wiedeń 1820. wyd. 2-e 1824, przekład niemiecki Petza 1821), celujące bogactwem inwencyi, prostotą i naturalnością dyalogu. Jego „Kedves aprósagok” (Wybuchy humoru, Peszt 1824, w 2-ch tomach); iragedya „A Ket Batory” (t-że 1827), powieść społeczna „A Bélteki liaz” (Dom Belteki, t-że 1832), jego opowiadania i komedye—odznaczają się czystym i wykwintnym językiem, oraz świeżym humorem. Zbiorowe wydanie pism Fay a wyszło

w Peszcie 1843—44 w ośmiu tomach; wybór nowelli w wydaniu najświeższem 1883 w 3-ch tomach. Życiorys jego napisał Paweł Erdélyi (Budapeszt 1890).    *

Fay Teodor Sedwig, pisarz i dyplomata amerykański (* 1807 r. w New - Yorku). W r. 1828 został adwokatem, potem objął redakcyę „New - York Mirror”, a w 1832 ogłosił pierwszy zbiór swoich artykułów z tego dziennika p. t. „Dreams and reveries of a quiet man”. Po dość długim pobycie w Europie wydał w r. 1835 pierwszą swą powieść „Norman Leslie” (ostatnie wyd. 1869). W r. 1837 był sekretarzem poselstwa w Berlinie; 1848 ten sam obowiązek sprawował przy poselstwie do parlamentu we Frankfurcie nad Menem; od 1853 został ministrem rezydentem w Bernie w Szwaj-caryi, gdzie godność tę piastował do r. 1861, i w tym charakterze r. 1856 wystąpił z pośrednictwem skutecznem między Szwajcaryą a Prusami w sprawie o kanton Neufchâtelski. Potem przemieszkiwał najczęściej bądź w Berlinie, bądź w Muskau na Łużycach i zajmował się, obok innych prac, układaniem podręczników geograficznych. Z utworów jego belletrystycznych wymienimy tutaj:: „The countesse Ida” (1840); „Hoboken” (1843) i „Robert Rueful”; z historycznych: „Ulric, or the Yoices” (1881); „Hi-story of Switzerland” (1870) i „The three Germâmes, glimpses into their history” (1889 w 2-ch tomach).    *

Fay Józef, malarz niemiecki (* 1813 r. w Kolonii — f 1875 Diisseldorfie). Kształcił się w Akademii Diisseldorfskiej, oraz w Paryżu, na malarza historycznego, i w r. 1840 wystąpił z pierwszym swym obrazem, Samson i Dali la. Potem wielką sławę pozyskał, ozdobiwszy salę ratuszową w Elberfeldzie wspa-niałemi freskami z pierwotnych dziejów niemieckich. Z innych jego obrazów godne są zaznaczenia: T his be, Romeo i Julia i Gret-chen w więzieniu. Później malował sceny z życia ludu włoskiego, który należycie wystudyo-wał, kilka razy przez dłuższy czas przebywając we Włoszech. Obrazom jego, które się odznaczają szczęśliwem uchwyceniem przedmiotu, świetnym kolorytem oraz wielką biegłością pę-zla, dodają bardzo wiele powabu akcessorya krajobrazowe.    —

Fay Karol Aleksander, generał i pisarz wojskowy francuski (* 23 września 1827 w St.-Jean - Pied - de - Port, départ. Dolnych Pirenejów); ukończył szkołę w Saint - Cyr, poczem w stopniu porucznika zaliczony został do sztabu głównego (1847). Jako adjutant generała Bosquet brał udział w wojnie krymskiej, gdzie odznaczył się nad Almą i pod Inkermnnem, potem 1868 —69 r. bawił, z polecenia swego rządu, w Niemczech, w celu studyowania tam urządzeń wojskowych. Podczas wojny francusko - pruskiej znajdował się w sztabie marszałka Bazaine’a

„De la géographie de l'Allemagne” „De l’organisation militaire de 1’Alle-

Hml.

And. S.

za-

K. J.

Faydherbe, generał franc., ob. Faid her be.

Faye Jakób, pan na Espeisses, mąż stanu francuski (* 1543 w Paryżu—f 1590 w Senlis), syn Bartłomieja F-a, radzcy parlamentu paryskiego, towarzyszył w charakterze referendarza („maître des requêtes”) Henrykowi Walezyuszo-wi do Polski. Na wiadomość o śmierci Karola IX-go był posłany do Francyi, ażeby zwiastować rychły powrót Henryka Walezyusza i powierzyć tymczasowo regencyę Katarzynie Medy-cejskiej. Ta, chcąc zachować tron polski syno-

Lamiraulfa.

487 i 561).

Faye Herre August, astronom (’ w Benoit du Sault), studyował astronomię w Paryżu pod kierunkiem Araga, został adjunktem tamecznego obserwatoryum, następnie profesorem astronomii w szkole politechnicznej i członkiem Biura Długości, którego jest obecnie prezydentem. Był też przez pewien czas ministrem oświaty

i wraz z nim dostał się do niewoli. W r. 1874 przeprowadził reorganizacyę francuskiego sztabu głównego, przyezem spożytkował umiejętnie swe studya, czynione poprzednio w Niemczech. Generał brygady i pomocnik naczelnika sztabu głównego (1879), został w r. 1885 generałem dywizyi, a w r. 1890 dowódzcą 11-go korpusu w Nantes. R. 1892 wystąpił ze służby czynnej. Napisał: „Souvenirs de la guerre de Crimée” (Paryż 1867, nowe wyd. 1889); „Etude sur la guerre de l’Allemagne en 1866” (tamże 1867); „Etudes sur les opérations en Bohême en 1866” (1869); „Journal d’un officier de l’armée du Rhin” (1871, wyd. 5-te 1890); „Projet d’organisation et de mobilisation de l’armée française” (1873); „Marches des armeés allemandes du 31 juillet au 1-er septembre 1870” (1889);

(1872);

magne” (1872) etc.

Fayal, górzysta, bardzo żyzna i nader zdrowym klimatem obdarzona wyspa z grupy Azorskich (ob.), 179 km. przeszło 27 000 m-ców. Główne miasto, na południowo - wschodniem wybrzeżu, Horta.

Fayalit C. Gmelin (mineral.). Minerał krystaliczny, występujący pod postacią zbitą i w o-kruchacli, a swym składem chemicznym odpowiadający całkowicie krystalicznym żużlom z pieców fryszerskich, pudlingowych i szwej-sowych, sztuczne zaś te kryształy rombowe są jednopostaciowemi z oliwinem. Łupliwość w dwóch kierunkach, przecinających się pod kątem prostym. C. wł. 4—4.14; tw. 6.5, barwy zielo-nawo lub smolisto - czarnej, niekiedy z tombakowym lub mosiężno - żółtym nalotem, rysa ciemno - brunatna, blask tłusty, w części metaliczny, nieprzezroczysty, silnie magnetyczny, co ma pochodzić od rozsianego w nim w drobnych cząsteczkach magnetyku. Skład chemiczny: Fe₂Si0₄ (krzemian tlenku żelaza obojętny), odpowiadający 29.43 krzemionki i 70.57 tlenku żelaza, w czem tylko 5°/₀ tlenku manganu stępuje tlenek żelaza, a nadto znaleziono w nim nieco magnetytu. Znajduje się w Mourne-Mountains w Irlandyi, w postaci okruchów, w bardzo grubo - ziarnistym granicie; pochodzący z wyspy Fayal (skąd nazwa) jest bardzo prawdopodobnie jakimś sztucznym żużlem.

wi, wysłała F-a z powrotem do Polski, w celu pozyskania dla tego planu możnowładztwa polskiego; atoli F., pomimo całej swej zręczności, nie zdołał przeprowadzić tam pomyślnie sprawy Henryka Iii-go, który wówczas polecił mu popierać w Polsce kandydaturę księcia Ferrary. W nagrodę za gorliwość F. został zamianowany „maître des requêtes” w radzie stanu. Nieco później kupił sobie urząd adwokata generalnego przy parlamencie paryskim, a w końcu był prezydentem parlamentu w Tours. Używał całego wpływu swojego, aby pojeduać króla z Henrykiem (IV), księciem Nawarry, którego sprawę, po zabójstwie Henryka Iii-go, gorliwie popierał. Jego „Négociations politiques” dochowały się jako rękopis w Bibliotece Narodowej w Paryżu.— Ed. Paye Le Brys „Trois Magistrats français du XVI-e siècle” (Paryż 1844); „Gr. Encycl.”

Hml.

Faye Franciszek Kryś ty an (* d. 20 grudnia r. 1806 w Toensbergu), zasłużony lekarz norweski. W sztuce lekarskiej kształcił się w Chrystyanii; złożywszy egzamin w r. 1831, niebawem wysłany został do pro win. Finmar-ken, gdzie wybuchła cholera, i w Hammerfeście zasiadał jako członek komissyi kwarantannowej, przeciwcholerycznej, następnie wstąpił do służby zdrowia wojskowej. W r. 1838 zwiedził Europę środkową w celu zbadania urządzeń szpitalnych, jako też dla wydoskonalenia się w położnictwie i leczeniu chorób wieku dziecięcego. Po powrocie do ojczyzny obronił w Chrystyanii rozprawę „De vesiculis seminalibus” i otrzymał w r. 1842 dyplom doktorski, poczem zajął się wykonawstwem lekarskiem w Skien. W r. 1846 został w Chrystyanii lektorem położnictwa, oraz chorób niewieścich i dziecięcych, i równocześnie lekarzem naczelnym zakładu położniczego oraz dyrektorem szkoły akuszerek; w r. 1850 mianowano go profesorem zwyczajnym. Dzięki staraniom jego otworzony został w r. 1855 szpital dla dzieci, którego kierownictwo jemu powierzono. Drukiem ogłosił wiele prac o urządzeniach szpitalnych, położnictwie, chorobach dzieci, chorobach zaraźliwych, hygienie, ale ponieważ pisywał tylko w języku swym ojczystym, więc tu prac jego nie przytaczamy.—Syn jego Antoni Ludwik (* w Skien d. 23 października r. 1845), wykształcony w Chrystyanii, jest lekarzem brygady w Drontlieimie; napisał także wiele prac, ale, równie jak ojciec, w języku ojczystym. — Por. F. Kiaer „Norges Laeger i det nittende Aarhundrede” (Chrystyania 1873, str. 111, 112,

Dr j. p.

1814

i usunął się zupełnie w zacisze domowe. Umierając, przekazał Akademii chirurgicznej swój bogaty zbiór narzędzi i przyrządów, które przez całe życie zbierał z zamiłowaniem wielkiem. F. był w swoim czasie nietylko cenionym praktykiem, ale również dzielnym profesorem i bardzo poczytnym pisarzem; jako pisarz rozsławił się przez przeróbkę swą dzieła D ionisa (ob.) „Cours d’opérations de chirurgie, revue et augmenté” (Paryż 1735, i 4 wyd. późniejsze) oraz przedewszystkiem przez swe „Principes de chirurgie” (Paryż 1739, 6 wydań późniejszych, ostatnie z r. 1811 i tłom. niem. Strasburg 1751); włoskie z tegoż roku (Wenecya), hiszpańskie (Madryt 1761) i szwedzkie (Sztokholm 1763); oprócz tego ogłosił jeszcze niejedną pracę w „Mémoires de l’Acad. royale de oraz chirurgie”, gdzie pisywał o przyrządach opatrunkowych, o narzędziach ulepszonych do ope-Faye Stefan Leopold, polityk francuski racyi zaćmy, ę nowym sposobie wyłuszczania (* 16 list.    1828    w Marmonde), był z początku    ramienia ze stawu barkowego, o dziejach ampu-

i inspektorem generalnym uniwersytetu paryskiego. Od r. 1847 jest członkiem akademii nauk, w r. 1891 wybrany został na prezydenta stałej komissyi międzynarodowych pomiarów powierzchni ziemi. Dnia 22 listopada 1848 odkrył kometę peryodyczną, oznaczoną jego nazwiskiem, oraz obliczył drogi kilku innych komet. Podał też nową teoryę cyklonów, przyjmując ich źródło, wbrew powszechnie przyjmowanym poglądom, w górnych warstwach atmosfery, a pomysły swoje zastosował też do teo-ryi słońca. W przedmiocie tym prowadził liczne spory, ale w ogólności nie zyskał stronników.—Ogłosił: „Leçons de cosmographie” (wyd.

2- e, 18ó4); „Cours d’astronomie nautique” (1880); „Cours d’astronomie de l’école polytechnique” (2 t. 1881—83); „Sur l’origine du monde” (wyd.

3- e, 1896); „Sur les tempêtes” (1887), przełożył „Kosmos” Humboldta.

s. K.

adwokatem    oraz    merem    w mieście Marmonde;    tacyi płatowej, oraz w „Mémoires de 1’Acad.

w r. 1871 wszedł do zgromadzenia narodowe- roy. des sciences” o przedmiotach z patologii go, a w r.    1876    został    zamianowany podsekre-    i anatomii.—Por. A. Louis „Eloges lus dans

tarzem w    ministeryum    spraw wewnętrznych,    les séances publ. de l’Académie roy. de chirur-

etc” (Paryż 1859;

Dr j. p.

Faye’a Kometa, kometa peryodyczną, odkryta przez Faye’a d. 22 listopada 1843; drogę jej obliczył ostatnio Möller 1882. Jest to kometa teleskopowa, której czas obiegu dokoła słońca wynosi 7.566 roku, w punkcie przysłonecznym oddalona jest od słońca o 1.738, w punkcie

Członek senatu od r. 1879, otrzymał 12 grudnia gie de 1750 à 1792 1887 tekę ministra oświaty i wyznań w pierw- str. 319). szym gabinecie utworzonym przez Carnot’a, na którem-to stanowisku oświadczył się za utrzymaniem cenzury utworów dramatycznych. Po upadku tego ministeryum (30 marca 1888) został obrany ponownie do senatu, gdzie głosował za wygnaniem książąt krwi królewskiej oraz przemawiał przeciwko bulanżyzmowi. Od 22 lute- odsłonecznym o 5.97 promieni drogi ziemskiej; 1889 do 13 marca 1890 był ministrem rolnic- mimośród jej drogi wynosi 0.549, nachylenie

Hml.

twa w gabinecie Tirard’a.

s. K.

Fayette, nazwa wielu hrabstw w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, nadana na cześć francuskiego, generała La Fayetta, który walczył o niepodległość Amerykanów; mianowicie w stanach: Alabama, Illinois, Indiana, Yowa, Kentucky, Ohio, Pensylwania, Tennessee i Te-

And. S.

względem ekliptyki 11° 19 40". Möller sądził de la Paye Jerzy (* w Paryżu d. 10 paź- pierwotnie, że kometa ta okazuje przyśpiesze-dziernika r. 1699 — f tamże d. 17 sierpnia r. nie swego ruchu, podobnie jak kometa Encke-1781), biegły chirurg francuski. Utraciwszy oj- go (ob.), domysł ten wszakże okazał się nieu-ca, także chirurga, w szesnastym roku życia zasadnionym. udał się do Berg-Saint-Vinox, by wstąpić na naukę u stryja swego,będącego starszym chirurgiem wojskowym (Chirurgien-major) w tem mieście; po trzech latach, poduczywszy się, wrócił do Paryża i słuchał wykładów w szpitalu Charité, następnie przeszedł do Hôtel-Dieu i tam pracował od r.

Fayetteville, nazwa kilku miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej; z tych ważniejsze 1). F. w stanie Karoliny Północnej, nad rzeką Cape Fear, o 10 mil na południe od stolicy stanu Raleigh; arsenał, fabryki tkanin ba-

duktami leśnemi (terpentyna, żywica, smoła); 5 600 m-ców.—2). F., miasto w północno-zachodniej stronie stanu Arkansas, nad rzeką White-River; wyższa szkoła przemysłowa; pokłady rud

1720 do 1730 jako pomocnik (Interne); w r. 1731 xas. został magistrem chirurgii, poczem wstąpił do służby wojskowej jako chirurg młodszy (Aide-major); w roku 1733 uczestniczył w oblężenie Kehlu i wtedy wynalazł użyteczny przyrząd ochraniający zdruzgotane członki podczas przewożenia ranionych. Opuściwszy służbę i osiadłszy wełnianych, handel drzewem budulcowem i pro w Paryżu, szybko pozyskał wziętość i powodzenie. W r. 1742 w szkole chirurgicznej paryskiej wykładał zastępczo za Garengeota (ob.) chirurgię operacyjną, a w r. 1757 został rzeczywistym następcą jego; jeszcze w r. 1751 król. I ołowianych i żelaznych oraz węgla kamiennego; Akademia chirurgiczna wybrała go na wice-dy- j 2 942 m-ców.    And- s-

Fayod Alfred Karol Fryderyk, pisarz

rektora swego. Na kilka lat przed śmiercią złożył swe urzędy, zaprzestał wykonawstwa chirurgii \ francuski (* w Paryżu 1797 r.—f pod Montmo-

rency 1861). Był urzędnikiem w biurze mini-steryum spraw zagranicznych, ale w r. 1828 rzucił służbę rządową i poświęcił się dziennikarstwu. Współpracował w „Livre de cent et un”, w „Encyclopédie des gens du monde” i w innych wydawnictwach. Osobno ogłosił: „Essay historique sur Thadée Kościuszko” (Paryż 1820); „Conjuration de quatre-vings-seize gentilshommes polonais, écossais, suédois et français etc” (tłómaczenie z angiels. Paryż 1821); „Histoire de France depuis 1793 jusqu’à l’avènemetit de Charles X” (1830, w 16-u tomach); „Histoire de la Révolution de Juillet” (1830—31 w 4-ch tomach); „Histoire de Pologne, depuis son origine jusqu’en 1831” (w 3-ch t. Paryż 1831, z 32-a rycinami i objaśnieniami L. Chodźki i Lelewela, wyd. 2-e 1832); ; „Précis historique sur le duc de Reichstadt”' (1852). Prócz tego redagował „Mémorial de Sainte Hélène” Las Cases’a.    *

Fayum, ob. Fajum.

Fayuiïl, Fajum (ob.) w starożytnym Egipcie nosiło potoczną zapewne nazwę, którą mowa Koptów oddawała przez Ph-iom, z czego A-rabowie zrobili F. Urzędownie nazywało się To-szyt—kraj jezior, moczarów. Ta zapadli-na, eliptycznego dziś kształtu, w starożytności, gdy ją wody wypełniały w środku, bliżej północo-wschodu, miała obwód bardziej zbliżony do koła. Od zachodu zaokrąglała ją część terry-toryum dzisiejszego jeziora Birket Karûn; ku północy, od płaskowzgórza sięgającego Uadi - Fa-reghu i Pola Pyramid, fizyograficzne stosunki powierzchni, dzięki właśnie obfitości wód, musiały być bardziej zbliżone do panujących w stronie południowej; i sama też powierzchnia mogła być większą (dziś ok. 2 000 kim., urzędownie 1 317 kim.). Najbliższy Kairu północny kraniec F-u oddalony jest od tego miasta o jakie 70 kim.; z północy na południe zapadlina ma ok. 60, z zachodu na wschód 45 kim. Najwyższy punkt powierzchni sięga tylko 27 metr. n. p. m., najniższy (powierz. Birket-Karûnu), głębokiego na 4 metr., 41—43 m. pod poziomem, a 65 pod normalną powierzchnią wód Nilu na wysokość Benisuef (na połudn. wsch. od F-u). W kotlinę, czy zapadlinę F-u, w starożytności— zaraz za pasmem pagórków, ciągnących się lewym brzegiem Nilu od Siautu aż pod samo dziś. Gizeli, a oddzielających F. i dalsze, południo-wsc.hodnie, krańcowe już, obszary Pustyni Libijskiej od wielkiej rzeki—-wlewały się wody jej, płynące osobnem, zachodniem, wskutek jakby rozszczepienia się pod Diruti (dziś Derut-esz-Szeryf) w hespie Zająca, pomiędzy Chuen-cheb-aten na północy a Siautem na południu (ob. mapę i Tablicę geogr. w T. XVIII) powstałem, przez starożytnych Egipcyan zrazu pogłębionem, dalej już sztucznie wytworzonem łożyskiem, które od XII w. nosi nazwę arabską Bahr-Jus-suf (-ef). Ta dodatkowa rzeka, a właściwiej kanał, Nilu, pod Lehon (dziś. Illahun) choć w dalszym swym biegu na północ nie spotykała żadnej nieprzełamanej przeszkody naturalnej, tak nagle jednak, prawie pod kątem prostym, skręcała na zachód, że niepodobna przypuścić, aby mogła bez pomocy ludzkiej przebić wał pagórków skalistych aż do Hauara, gdzie prawdopodobnie, może nieco na zachód, wpadała w F., i tu, jeśli sama przez się nie wytworzyła jeziora, to stale przez wieki całe je zasilała. Przypuszczenie czynników czysto fizycznych stanowczo upaść-by musiało wobec tego faktu, że próg bramy w Illahunie, którą Bahr-Jussuf, a właściwie, za jego pośrednictwem, Nil przedostaje się w zapadlinę, leży o 10 metrów nad poziomem najbliższych gruntów doliny przed-le-hońskiej. O ile człowiek upostaciowanie dna F-u, przez wody zwolna przeistaczane, jeśli mu w danym punkcie było dogodnem, uzupełniał, jeśli przeciwnem, zmieniał: dziś już oznaczyć niepodobna; wiadomo tylko, że, raz ująwszy rzekę w moc swoją, skorzystał już z niej dla wytwarzania wodozbiorów, i całego systematu wałów, tam, śluz, i koryt, rozprowadzających wody, tak na samą kotlinę, jak i wyżej, na wschód i północ ku Nilowi, a skorzystał na owe czasy świetnie; według bowiem wszelkiego prawdopodobieństwa od Lehonu na długości kilku kilometrów Bahr-Jussuf ujęty był w sztuczne brzegi, a szczątki robót staro-egipskich w Illahunie słusznie dziś podziw wzbudzają. Napisy XII-ej dy-nastyi w F-e przynoszą niezbity dowód, że już za Amenemheta III. na 2 100 lat przed Chr., dokonywano tu wspaniałych dzieł hydrauliki, in-żynieryi wodnej i architektury lądowej. Pomijając bajeczne podanie, jakoby twórcą wielkiego wodozbioru, który istniał w starożytnym środku F-u, był Mena, spożytkowanie wód dla kultury przyznać wypada dynastyi XII-ej, a może i samemu Amenemlietowi III. Grecy z egipskiego wyrazu na kanał, jezioro—mr (mer)- w er, muer, zrobili swoje Mo iris, a z jego głębin (Dyodor) umieli nawet wyprowadzić króla egipskiego tej nazwy. Obszerności staroż. jeziora zgoła nie znamy; położenia domyślać się tylko możemy. W kształcie nerkowatym rozciągało się ono prawdopodobnie pomiędzy dzisiejszym Medinet-el-Fayńm, Szyjamo, Kalamse, Hauara, Edwa (Adwe) i Bihami. Linant, który pierwszy rozwiał złudzenie utożsamiające Moiris z Birket Karûn, kładł jezioro star. bardziej na północ; inni podprowadzali krawędź jego północno-zachodnią pod jezioro dzisiejsze. Brzeg zachodni i południowy starożytnego jeziora musiały w znacznej mierze być dziełem człowieka; wschodni dawała mu sama natura z owych przebitych przez Bahr-Jussuf pagórków. Herodot podaje obwód na 3 600 stadyów, czyli 60 schoinów egipskich, co czyniłoby (150—180 metr., przeć. 165 metr. na stadium) ok. 600 kim.: na taki obwód nie wystarczyłoby całe F. Nawet przyjmowany przez egiptologów (Steindorff) obwód 220 klm. wydaje się za dużym. Jezioro to widział jeszcze Stra-bon; w opisie swym, przyrównywając je do morza, wspomniał o śluzach i o roli głównej Bahr-Jussufu jako pośrednika do odbierania nadmiaru i zwracania zasobu wód nilowych, kapitalizowanych w wodozbiorze podczas przyboru. W II w. po Chr., niezasilane należycie z Nilu, wody jeziora znacznie już były opadły, w powietrzu szybko chłonącem coraz bardziej wysychały i prawdopodobnie już za panowania Arabów, korzystając z dość znacznego spadku na linii Se-nures-Senru-Tabkur (7 metr. na kim.), na ostatnim tarasie pochylonej ku zachodowi powierzchni F-u, przelały się ku pustyni, gdzie je przyjęło jezioro naturalne, mniejsze wówczas od dzisiejszego Birket-Kariinu. Współczynnikiem tego wypadku mogła być kultura arabska, zdobywa- I jąca pod uprawę żyzną niezmierną ziemię po wysychającem jeziorze. Za jeziorem podążył i Bahr-Jussuf i dziś jeszcze ramię jego sięga do Birket-Kaiûnu.

Co do samej krainy, pomiędzy dynastyą XII a XXII To-szyt otula się w mrok historyczny; dopiero wtedy są ślady żywszego ruchu. Bałamutne sprawozdanie Herodota (II 148—150) z podań na gruncie zasłyszanych ukazuje za dyn. XXVI nowe jakieś ognisko życia w związku z rozpadaniem się jedno władztwa nad Egiptem (ob. Labirynt). W F-e starożytnem czczono krokodyla (egips. s o b k): stąd Grecy nazwali stolicę krainy fajumskiej Krokodilopolis. Leżała ona na zachodnim brzegu jeziora, na wprost Labiryntu, w pobliżu dzisiejszego Medi-net-el-Faymn. Jej rodzima nazwa, niestała, odpowiadała nazwie kraju: Sze-det (Maspero Szodit); bywała i Ph’iom. Za Bubastytów (dyn. XXII, wiek VIII) musiała dawne znaczenie odzyskać, gdyż przywłaszczyciel Pianchy nazywa ją „miastem Osorkona.” W czasach helleńskich i helleńsko-rzymskich ludność grodu sto-łecznelgo dochodziła do stu tysięcy. Ptolemeusz Filade f nazwał go od imienia siostry, a zarazem żony swej, skrytobójczyni, A r s i n o e. Wtedy też i F., w klasycznych wiekach starożytnego- Egiptu, bądź stojące poza obrębem 42 hespów, jako osobna kraina wód i urządzeń wodnych, bądź też zaliczane do przyległego hespu niższego Lauru Różowego, wytworzyło osobny nom Arsinoites. Nom ten należał do dolnego Egiptu Ptolemeuszów; później wszedł w skład środkowej Hep tan omis (dziś mudirièh F. należy do górnego; w T. XX str. 979 użyto „dolny” w znaczeniu „północny”). Dzisiejsza „kraina róż” za Strabona była „krainą oliwek.” Geograf ten świadczy o pięknych drzewach oliwnych, dobrej oliwie, jedynej w Egipcie, o znakomitych warzywach, roślinach strączkowych i zbożu.—F. domaga się usilniejszej niż dotychczas pracy egiptologicznej. Najwięcej uczynił dla F-u współczesny, młody jeszcze a wielce

już zasłużony, uczony angielski Petrie. Z ruin klasycznego Egiptu najważniejsze w F - e są: 1) W pobliżu Medinet-el-Fayńm a) Ki m â n-Fâris, na półn.-wsch. od Medinet-el-F., zajmujące przeszło 2 kim. kw., dawny Sze-det. Ok. r. 1880 zaczęto tu w miejscowości Ken-el-Charyana wydobywać papirusy, przeważnie greckie, głównie dziś w zbiorach arcyks. Rainera; pisma staro-egipskiego nie napotkano. W Kóm-el-Taiyâra poczyniono również odkrycia. W Kóin-el-Addâme uderzają ruiny z wyraźnym planem miasta, z dobrze gdzieniegdzie utrzymanemi mu-rami. Wśród nich znajdują się i szczątki świątyni Sobka z cz. dyn. XII, przebudowanej przez Ramsesa II. Tutaj, w sadzawce świętej, chowano św. krokodyla, b) O 7 kim. na północ Bihamu (Biahmu). Tu dwie masy kamienne, arabs. Stolec Faraona i Bałwan, niegdyś piedestały dwóch wielkich, dziś potrzaskanych, posągów Amenemheta III. Wysokość ich, wnosząc z wymiarów i kształtów ocalałych, Petrie oznaczył na 12 metrów. Jezioro oblewało podstawę tych posągów. Mogą to być, wspomniane przez Herodota (1. c.), dwie piramidy sterczące z wody, na 50 sążni (!) wysokie, c) Be gig (Ebgig), o 5 kim. na pół. zach. Obelisk z napisem Usertasena I. 2) Hawâret-el-Kasab (Maqta) już na owym wale, oddzielającym Nil od F-u, na prawym brzegu Bahr-Jussufu, na krawędzi wschodniej, ok. 9 kim. od Medinetu. Słynna piramida Hau ar a, z cegieł, 106 metrów w kwadrat. Była ona grobowcem Amenemheta III. W r. 1889 dostał się do podziemia jej Petrie. W komorze królewskiej stały próżne sarkofagi mocarza i jego córki, Ptah-nofreu. Od południa przytykała do niej świątynia dla czci pośmiertnej króla, zupełnie zniszczona, bardzo rozległa. Lep sius (1842—5) odczytał wśród rumowisk napisy Amenemheta III, IV i królowej Sewek-neferu i uznał ruinę za szczątki Labiryntu; Petrie to stwierdził. 3) Ulali un. a) Pyramida z cegły; Fraser otworzył ją i uznał za grobowiec Usertasena II. b) 0 3 kim. na północ zwaliska grodu tegoż króla, w st. Eg. Hetep-Usertasen („Dobrze tu jest Usertase-nowi”), dziś Kahun. c) O 3 kim. na półn.-zach. pod Gurob ruiny miasta Tutmosisa III z dyn. XVIII. Petrie znalazł tu skorupy, podobne do mykeńskich. —Odkrycia Schweinfurtha na pół noc i północo-wschód Birket Karńnu odsłoniły same tylko pomniki helleńskie i helleńsko-rzymskie.—Bibl. „Description de l’Egypte” T. IV i VI; Brown „The F. and Lake Moeris” (Londyn 1892); Chélu „Le Nil, le Soudan, l’Egypte” (świeże dzieło, powołane przez Maspero); Ebers G. „Cicerone durch d. alte u. d. neue Aegypten” (Sztutgard i Lipsk 1886); Maspero „Histoire ancienne des peuples de 1’ Orient classique” (illustr. T. I, 510— 20, Paryż 1895); Petrie Flinders W. M. „Hawara, Biahmu, Arsinoë” (Londyn 1889; wspaniałe wydawnic. illust.); tenże „Ka-

(„Zeitschrift d. Gesell, für Erdkunde zu Berlin” 1886).

E. D.

And. S.

K.

hun, Gurob and Hawara” (t-że 1890); tenże „Illahun, Kahun and Gurob” (t-że 1891); tenże „A history of Egypt” (Londyn 1894 vol. I, 1896

II); Schweinfurt G. „Reise in d. Depressionsgebiet im Umkreise d. F-s im Januar 1886”

Faza w ogólnem znaczeniu jest to różny stan zjawisk peryodycznie obserwowanych, różny stopień rozwoju danego ciała, wreszcie pewne zmiany kształtów systematycznie się powtarzające. W tern znaczeniu mówimy o różnych fazach rozwoju zwierząt i roślin, wreszcie nawet o fazach usposobienia lub nastroju duchowego danego osobnika. W pojęciu architektonicznem F. jest to zmiana, powstająca w ciałach o formach pryzmatycznych, przez złagodzenie ostrych kątów, co się przez ścięcie lub zaokrąglenie

■i' U

Fig. 31. Faza.

onych wykonywa. W budowlach drewnianych pospolicie fazują się (w pewnych odległościach od połączeń) słupy i rygle, jak również deski, służące do szalowania budynków, zwykle miejsca wyfazowane pokrywa się innym kolorem, przez co całość przedstawia się bardziej urozmaiconą. F. jako motyw architektoniczny w budowlach murowanych najczęściej spotyka się w stylu gotyckim, gdzie w najróżnorodniejszych występuje formach; w innych stylach przeważnie służy do upięknienia otworów okiennych i drzwiowych. Najróżnorodniejsze formy F-y spotykamy w wyrobach z drzewa, kamienia i metalu.

Fazio de g li Uberti, poeta włoski (* około 1300, prawdopodobnie w Pizie — f wkrótce po 1367 po życiu niestatecznem). Naj głośniej -szem z dzieł jego był poemat dydaktyczny p. t. „Dittamondo”, rodzaj opisania ziemi, o-party głównie na Solinusa „Collectanea rerum memorabilium” (Vicenza 1474, Wenecya 1501, 1820 i 1835, Medyolan 1826); utwór ten jest pod względem formy i układu naśladowaniem Boskiej Komedyi Danta, lecz brak mu zupełnie tchnienia poetyckiego. Większą nierównie wartość mają jego poezye liryczne, w których po raz pierwszy znalazła wyraz poetyczny myśl o narodowem królestwie Włoskiem (wydane r. 1883 przez Reniera we Florencyi).

Fazogl, Fasokl, Fassogl, kraina w Afryce, w Sudanie Egipskim, na zachód od Abissy-nii, po obu stronach Nilu Błękitnego, pagórkowata, dobrze zroszona przez rzeki i deszcze, zamieszkana przez plemię mahometanskieli negrów Hammedż, pokrewnych Dinkom i Szyllukom i należących do grupy Fendż. Uprawa roli i chów zwierząt domowych stanowią główne zajęcie mieszkańców,—którzy nadto prowadzą handel kością słoniową, złotem, miodem i produktami rolnictwa. Ziemia wydaje, prócz zboża: tamaryndę, senes, iirzewa żywiczne; pokłady złota rozpoczął wydobywać Mehemed-Ali.—Główna osada Famaka, nad Nilem Błękitn., 500 m. nad p. m.—Dzielnica ta miała pierwotnie własnych książąt, później aż do roku 1884 należała do Egiptu, stanowiąc część prowincyi Sennaar,—następnie dostała się w moc Mahdystów.—Do r, 1896 wchodziła teoretycznie w sferę interesów włoskich.

Fazy James, mąż stanu i publicysta szwajcarski (* 1796 w Genewie—f 1878); wychował się we Francyi, osiadł w Paryżu i czynnie uczestniczył w walce liberalnej ze stronnikami restauracyi. D. 26 lipca 1830 r. podpisał protest dziennikarzy francuskich przeciwko rozporządzeniom lipcowym; występował przeciw kandydaturze księcia Orleańskiego, a wreszcie r. 1833, z powodu prześladowań za przestępstwa prasowe, powrócił do ojczyzny, gdzie jeszcze w r. 1826 założył był „Journal de Genève.” Tam redagował „Revue de Genève”, zorganizował ruch radykalny 22 listop. 1841 r., a kiedy ten nie osiągnął pożądanego celu, pobudził do powstania 5—8 października 1846 i stanął na czele tymczasowego, a potem nowokonstytucyj-nego, rządu; jako poseł genewski wywalczył na obradach 1847/48 r. zaprowadzenie dwuizbowego systematu amerykańskiego w nowej organi-zacyi związku szwajcarskiego. Od. r. 1847, z przerwą jedynie okresu wyborc/.ego od 1853 do 1856, będąc głową rządu generalnego, przez usunięcie dawnych obwarowań, przez wzniesienie wspaniałych gmachów publicznych, wielce się przyczyni! do tego, że starokalwińska Genewa przybrała postać miasta całkiem nowożytnego, o charakterze kosmopolitycznym; ale życie jego prywatne, niemogące się wcale nazwać nieposzlakowa-nem, i samo wolność jego dyktatorska wywołały niezadowolenie, skutkiem którego, ani w 1861, ani w 1863 nie był już wybrany do rady stanu. Kiedy zaś wznowiona jego kandydatura w sierpniu 1864 wywołała krwawe rozruchy i dopro-dziła do krótkotrwałego oblężenia Genewy przez związkowych, wpływ jego upadł ostatecznie. Oprócz artykułów dziennikarskich, jako też broszur politycznych i ekonomicznych, F. napisał tragedyę „La mort de Levrier” (Genewa 1826); „Précis de l’histoire de Genève” (t-że 1838—40 w 2-ch tomach) i „Cours de législation constitutionnelle” (1874).

F. dur (włos. Fa maggiore, franc. Fa majeur), wyr. muz., będące nazwą jednej z najczęściej używanych tonacyi, mającą za podstawę dźwięk f. Ta tonacya oznacza się za pomocą jednego bemola, obniżającego dźwięk Ii o pół tonu.

f - a - e.

str. 515 i nast.).

Fear, rzeka, ob. Cape Fear.

Fearnley Tomasz, pejzażysta norweski (* 1802 we Frederikshald — f 1842 w Monachium); pierwotnie wstąpił był do służby wojskowej, potem przerzucił się do handlu, a dopiero licząc lat 19-cie, poświęcił się malarstwu, które studyował naprzód w Chrystyanii, a potem w Kopenhadze. Zyskawszy względy króla

GamaF. dur: f-g-a-b-c-d-e-f. Akord F. dur:

A. Pol.

Fea Karol Dominik Franciszek Ignacy, znakomity archeolog włoski (* 1753 w Pi-gna pod Nizzą — f 1834 w Rzymie). Kształcił się w Nizzy i w Rzymie, i tam przyjął święcenia kapłańskie ze stopniem doktora. R. 1798 zamieszawszy się w sprawy polityczne, musiał po wtargnięciu Francuzów ujść do Flo-rencyi; za powrotem w 1799 był oskarżony przez Neapolitańczyków, którzy wówczas Rzymem władali, o jakobinizm i uwięziony; wkrótce wszakże odzyskał wolność i otrzymał urząd kommisarza starożytności, piastowany przedtem przez Winckelmanna i Viscontego, oraz został bibliotekarzem u księcia Chigi. — Jako kommisarz starożytności, prowadził skrzętne poszukiwania archeologiczne i zdawał sprawę z ich wyników w licznych rozprawach. Ważniejsze jego prace z tego zakresu są następujące: „Miscellanea tilologica, critica e antiqua-ria” (Rzym 1790, w 2-ch tomach, wyd. 2-e, 1836); „L’integrità del Panteone di Marco A-grippa” (t że 1807); „Conclusioni per integrità del Panteone di M. Agrippa” (t-że 1807, wyd. 2-e 1820); „Frammenti di fasti consolari” (t-że 1820); „Descrizione di Roma e dei contorni eon vedute” (t-że 1822 w 3-ch t., wyd. 2-e w Me-dyolanie 1823) i in. Przełożył z niemieckiego Historyę sztuki Winckelmanna, z dodatkiem pełnych erudycyi objaśnień (1783), opatrzył przy-piskami dzieło Biamoniego o dawnych cyrkach, mianowicie o cyrku Karakalli (1789); wydał dzieła Rafaela Mengsa i pozostawił także prace z zakresu polityki i prawa.    *

Feakowie (po grecku 4>aiaxsę 4>atf,%£<;), mieszkańcy wyspy Scheryi, znanej nam z 6-ej, 7-ej i 8-ej, księgi Odyssei. Do nich przybył Odysseusz podczas tułactwa swego na morzu. Byli to ulubieńcy bogów, opływający we wszystkie skarby doczesne, zręczni i zwinni, jak szybkie ich okręty, wyćwiczeni w sztukach tańca i gimnastyki. Według Odyssei, mieszkali pierwotnie w Hyperei, w sąsiedztwie Cyklopów; lecz ponieważ ci okrutni sąsiedzi ciągle się gwałtów nad nimi dopuszczali, powiódł ich Nausi-thoos, potomek bożka Poseidona, na wyspę Scheryę, gdzie miasto założył, bogom świątynie pobudował i ziemię pomiędzy lud swój podzielił. Po śmierci Nausithoosa objął rządy syn jego, roztropny Alkinoos, i panował naówczas, kiedy Odysseusza po długiem tułactwie, nagiego, jako rozbitka morskiego, bałwany na brzeg tej wyspy wyrzuciły. Władzca tej wyspy, tak opowiada poemat, mieszka we wspaniałym pałacu, w którym najznakomitsi z pomiędzy F-ów na wspólną biesiadę się zgromadzają. W opisie wielkiego przepychu dworu jego miał poeta przed sobą obraz ludu szczęśliwego, który przez handel i żeglugę doszedł do wielkiej zamożności. Głównie też zajmują się F. żeglugą, są najszybszymi żeglarzami, im szczególnie sprzyja Poseidon. Konstytucya drobnego, odosobnionego państewka wykazuje wybitnie arystokratyczne rysy. Alkinoos przedstawia się jako król (basileus); naokół niego tworzą radę mężowie z najprzedniejszych rodów, lecz występują raczej jako przyjaciele króla, chętnie zgadzają się na wolę jego i bawią się o-choczo przy suto zastawionych stołach i przy pełnych puharach. Hojnej gościnności zażył Odysseusz na dworze króla, za którego rozkazem wreszcie okręt F-ów, cudowny, bez steru i bez wioseł, odwozi go szczęśliwie do utęsknionej wyspy rodzinnej, do Itaki. Czci lud ten bogów w podobny sposób, a nawet po części te same bóstwa, jako Zeusa, Poseidona, Atenę Hermesa, jak Grecy; i u F-ów są znane mity, helleńskie. Oprócz żeglarstwa, odznaczają się F. w różnorodnym przemyśle; wyrabiają szczególnie zręcznie przedmioty, potrzebne do żeglugi; zwłaszcza kobiety niezrównane są w przędzeniu i w wyrabianiu przedziwnych tkanin. Otóż i najgłówniejsze rysy F-ów według opisu poety, który przedstawia ich jako lud wesoły, bez troski żyjący, nienawidzący wojny, rozmiłowany w zabawie, lecz umiejący miarę utrzymać w zażywaniu rozkoszy, wrażliwy na wszystko, co piękne, przyjemne i szlachetne. Jak starożytni sądzili, była tą wybraną ziemią F-ów wyspa Kerkyra, dzisiaj Korfu zwana; a bardziej urodzajna gleba i głośna sława mieszkańców tej wyspy, jako doskonałych żeglarzy, przyczyniły się szczególnie do zlokalizowania na niej właśnie takich mitycznych opowieści. V/sze-lako krytyczne dochodzenia nowszych czasów wykazują, że ziemia F-ów istniała rzeczywiście tylko w wyobraźni poety, który jej nawet ani jako wyspy nie przedstawił. Położenie tej krainy na zachodzie i niejeden rys w szczegółowym jej opisie zgadzają się dziwnie z podaniami greckiemi o Elizy um (ob.). Okręty zaś F-ów uważać wypada jako symbol wiatrów pomyślnych, a F-ów samych jako bóstwa, które, podobnie jak Dyoskurowie, troskliwą opieką o-taczają żeglarzy i towarzyszą im w morskich wyprawach. W tym sensie słusznie wywodzić się będzie nazwę F-ów od pierwiastku cfoc , ifp.tvw, (faiSpoę =jaśni, światli.— Por.: Welcher „Uber die homerischen Phaeaken” w „Rhein. Mus.” (I 1833, str. 219—283); Hartung „Die Religion und Mythologie der Griechen” (Lipsk 1873); Preller „Griechische Mythologie” (t. I, wyd. 3-e,

S. Drz.

And. S.

K.K.

mian bóg F.

Febus (z greek. Phoibos), ob. Apollo.

Fécamp, miasto nad kanałem La Manche, we francuskim departamencie Niższej Sekwany, przy uściu rzeczki F.; 13 557 m-ców (1891). Starożytna ta osad i nazywała się w Wiekach Średnich Fisc ani num, i miała bogato uposażone, w r. 662 założone, opactwo św. Trójcy, które Ryszard III Normandzki w r. 1006 nadał benedyktynom. Przy opactwie kościół Panny Maryi, licznie odwiedzamy przez pobożnych. Prócz innych kościołów jest tu nadto szkoła hydrograficzna, szpital, bibloteka, sąd handlowy, izba handlowa. Przemysł wysoko rozwinięty: fabryki narzędzi rolniczych, odlewnie żelaza, przędzalnie i tkalnie bawełny, fabryki lin okrętowych, solarnie i wę-dliniarnie ryb, rybołówstwo, wyrób słynnych likierów (Bénédictine de F.).—-Flota rybacka liczy do 250 statków, objętości przeszło 11000 t., roczny połów około 5 mil. fr.—Niezłą przystań

szwedzkiego, Oskara, Widokiem Kopenhagi, przeniósł się do Sztokholmu i tam pięć lat przepędził (1823—1827). Stamtąd udał się do Drezna, gdzie się odbił na nim wpływ Dahla, następnie (1830) do Monachium, gdzie jego krajobrazy północne (Lodowiec Justedalski i in.) wielkie powodzenie znalazły. Niedługo zabawiwszy w tern mieście, puścił się w podróż artystyczną po Europie i zwiedził po kolei: Rzym, Neapol, Sycylię (1832), Szwajcaryę (1835), Paryż, Hollandyę i Anglię. Po powrocie, na krótko tylko zajrzawszy do Norwegii, 1841 r. znowu do Monachium wyjechał. Z obrazów jego najsłynniejsze są następujące: Okolica pagórkowata (z 1829, w Wejmarze); Widok Sztokholmu (w Petersburgu); Molo w Gir-genti, Jezioro Brienz (w Chrystyanii), Góra Roms dal; Wodospad norweski; Sorrento; Castellamare; Gr avens fiord (1839 w Hamburgu). Obrazy F-a odznaczają się oryginalnością pomysłów, głębokiem poczuciem prawdy, oraz kolorytem wyrazistym i harmonijnym.    *

Feather River, lewy dopływ rzeki Sacra-mento, w stanie Kalifornii Unii Północno-Ame-rykańskiej; powstaje z połączenia trzech strumieni źródłowych (South Fork, Middle Fork i North Fork), biorących początek na zachodnich stokach Sierra Nevada; z lewej strony przyjmuje dopływ Yuba, pod Marysville, który czyni go dostępnym dla parowców; jeszcze niżej wpada także zasobny w wodę Bear.—Ogólna długość około 160 km.—W jej korycie i dorzeczu wydobywają piasek złoty.

Febra, ob. Z i m n i c a.

Febris. Dziwnem się wydaje, a przecież jest pewnem, iż Rzym posiadał, naturalnie, w wyobraźni, bóstwo uosobiające febrę. Tak przynajmniej było za czasów Cycerona (Leges II, 11, 28, Nat. Deor. III, 25, 63), który wskazuje ołtarz jej na Palatynie; a późniejszy Waleryusz Maksymus (II, 5, 6) dwa jeszcze dodaje: na Eskwilinie i na Vicus Longus. Tłómaczy się to utrapieniem, jakiem złośliwa ta choroba dotykała mieszkańców owych nizin rzymskich, nad których uzdrowotnieniem dotąd jeszcze, bez wielkiego skutku, pracuje policya lekarska. Zabobon, przypisując klęskę jakiemuś wrogiemu duchowi, umyślił mu oddawać cześć boską dla przebłagania. Czy i jak dawno przed Cyceronem nastąpiło to ubóstwienie, z tekstów niewiadomo; ale trwać musiało długo, bo jeszcze apologety-cy chrześeiańscy (S. Aug. „Civ. Dei” III, 25) żartują sobie z niego.—Chorzy przybywali do kaplic stawianych Febrze, i tam składali na cześć jej formuły leków, które wróciły im zdrowie, zapewne amulety, zaklęcia; a te przetrwały znacznie dłużej od pogaństwa, skoro i dziś jeszcze między prostym ludem, dalekim od Rzymu, obiegają t. z w. lekarstwa sympatyczne przeciw fe-

Euc. Powsz. Ilustr.    163. T. XXI.

brze, z wymawianiem pewnych słów tajemniczych.

Kult choroby sięga nieco wyżej. Według tradycyi helleńskiej, razem ze wszystkiemi dolegliwościami uosobionemi, Febra zesłaną została za karę zuchwalstwa Prometeusza (Hezyod „Op. et D.” 92). Racyi zaś jej kultu szukać trzeba w uwadze starożytnego lekarza-filozofa, który za Pitagorasem utrzymuje, że rozmaite stany naszej jaźni pochodzą od bóstw specyal-nych; my zaś usiłujemy im zaradzić, już-to środkami przeciwnemi, które pokonywają zło, już też jednakowemi, które je uśmierzają (Por. Marquardt „Roem. Altert.” HI, str. 23). Ktoby chciał, może w tern upatrzyć pierwszy rzut allo- i homeopatyi.—W Grecyi wszakże nie można dostrzedz niczego podobnego do kultu Febry u Rzymian.

Februus, boska osobistość, w religii Rzymian przewodnicząca lutemu, który był miesiącem umarłych, a stąd F. utożsamiany z Dis Pater albo z Plutonem, nawet za ojca tego ostatniego uważany. Lecz miesiąc luty, jako ostatni w roku (który poczynał się od marca), był także miesiącem oczyszczeń ze wszystkich plam całorocznych. Obyczaj ten odnoszono aż do Nurny, i dzięki temu królowi F. był bogiem lustracyi, gdyż februare równoznacznem jest z lustrare (Festus, sub v. „Februarius”); a kozia skóra, którą okrywali się Luperkowie, zwaną była februum. Juno Lanuvina, bogini oczyszczeń, nią się także okrywała (na wielu monetach); stąd miano februalis. Główny dzień Lu-perkalii nazywał się februatus dies. Owidyusz (Fasti IV, 721) pod wyrażeniem februa castra rozumie mieszaninę krwi z ogona konia październikowego z popiołami powstałemi ze spalenia cieląt nowonarodzonych oraz słomy bobu, w obrzędzie fordicidia, a które następnie służyły do obrzędu parilia. Niema wreszcie śladów

żadnego kultu, któregoby przedmiotem był u Rzy-

K. K.

19

baye de F”. (Paryż 1841).

Tutejsze kąpielisko morskie chętnie jest uczęszczane. Dno morskie kamieniste, fala silna, urządzenia kąpielowe dobre i wygodne, pobyt niedrogi. Do Paryża 5 godzin koleją.

Fechner (Ve cli ner) Mateusz, lekarz nadworny króla Zygmunta III-go, rodem ze Wschowy, teść Jonstona (ob.). Gdy w r. 1629 d. 24 kwietnia zwołano do Leszna grono znakomitych lekarzy, dla zbadania i osądzenia stanu zdrowia Krystyny Poniatowskiej z Duchnik, słynnej wtedy z swych widzeń i objawień, wyzyskiwanych i ogłaszanych drukiem przez Komeniusza (ob.), F. znajdował się między nimi; Poniatowską uznano za obłąkaną. Sprawa ta obszerniej opisana jest w „Przyjacielu ludu” (Leszno, rocznik II, 1835, N. 11, str. 87 nast.). Zresztą żywot F-a nie jest bliżej znanym. — Por. L. Gąsiorów-skiego „Zbiór wiadomości do historyi sztuki lekarskiej w Polsce” (Tom II, str. 192 i 203,

mylnie tam F. nazwanym został uczniem J o n-

Dt j. p.

Dr A. P.

oświetla latarnia morska. W okolicy cmentarzysko z doby gallo-rzymskiej, z licznemi grobowcami, w których znajdowano naczynia szklane i gliniane z II i III w. naszej ery.—Porówn. Gourdon de Genouillhac „Histoire de P abbaye de F”. (Pa-, ryż 1872); Fallue „Historie de la ville et de l’ab-

And. S.

s t o n a.

Fechner Gustaw Teodor, fizyk i filozof (* 1801 w Gross-Särchen, w Łużycach Dolnych— f 1887 w Dreźnie), kształcił się od r. 1817 w uniwersytecie lipskim, gdzie też następnie habilitował się jako docent, a w r. 1834 został profesorem nadzwyczajnym fizyki. Zpowodu dotkliwej choroby zmuszony był w r. 1839 katedrę tę porzucić i odtąd zwrócił się do badań filozoficznych, a po wyzdrowieniu w r. 1843 został w tymże uniwersytecie profesorem filozofii natury i antropologii. Fizyczne jego prace tyczą się głównie galwanizmu. Potwierdził on drogą doświadczalną słuszność praw Ohma, okazał, że prąd elektryczny w całym przebiegu swoim posiada jednakie natężenie, podał metodę porównywania siły elektro-wzbudzającej różnych stosów, zbudował elektrometr połączony ze stosem suchym (elektrometr F echu er a), wykazał w r. 1845 łączność między objawami indukcyj-nemi, odkrytemi przez Faradaya, a działaniami elektro-dynamicznemi, zbadanemi przez Ampè-re’a. W sp >rze ówczesnym między hypotezą powstawania prądu elektrycznego przez zetknięcie a hypotezą chemiczną występował jako zwolennik poglądu pierwszego; w sporze między teo-ryą emanacyjną a undulacyjną światła należał do pierwszych fizyków, którzy tę drugą przyjęli. Jak kilku innych współczesnych mu fizyków i fizyologów. zajmował się też gorliwie badaniem subjektywnych objawów wzrokowych, i to go właśnie o wspomniane już wyżej cierpienie oczu przyprawiło.—Rezultaty swych badań nad

galwanizmem podał w rozprawie „Massbestim-mungen über die galvanische Kette” (Lipsk 1831), oraz w samodzielnie opracowanym tomie V-ym dokonanego przez niego przekładu fizyki Biota: „Lehrbuch der Experimentalphysik” (5 tomów, 2-e wyd., Lipsk 1828—29). Przełożył też Thć-narda „Lehrbuch der Chemie” (7 t. Lipsk 1825— 33) i ogłosił: „Resultate der bisherigen Pfianzen-analysen” (1829); „Repertorium der neuen Entdeckungen in der Chemie” (5 t. 1830 — 33); „Repertorium der Experimentalphysik” (3 t., 1832); „Hauslexikon” (8 t., 1834—38). W r. 1830 założył pismo „Pharmazeutisches Zentralblatt” i redagował je do r. 1835.

Z dzieł jego filozoficznych bezpośredni związek z fizyką posiada obszerny traktat o atomach: „Ueber die physikalische Atomenlehre” (1855, 2-e wyd. 1864), w którym występuje jako gorliwy obrońca hypotezy atomistycznej, a opierając się na objawacli światła, ciepła promienistego, magnetyzmu i elektryczności, stara się uzasadnić, że nietylko materya, ale i eter składa się z atomów czyli cząstek między sobą rozdzielonych. Jeżeli zaś filozofowie obstają przy ciągłości materyi, to sądzi F., że fizycy mogą im dozwolić na zapełnianie odstępów międzyatomowych jeszcze pewnym substratem, który wszakże na objawy fizyczne nie ma żadnego już wpływu. Pojęcie siły sprowradza F. do zależności, zachodzącej między materyami i wyrażającej się prawem; siła w fizyce jest jedynie wyrażeniem po-mocniczem, służącem do przedstawienia praw ruchu i równowagi, które ujawniają się w objawach materyi. W ogóle jednak z siłami trud-dniej sobie radzić może, aniżeli z atomami, i pod tym względem nieraz wpada w sprzeczności. Zgadza się, że rozchodzenie się sił z danego punktu wyobrażać sobie można, jak rozchodzenie się światła, ale światło na rozprzestrzenienie się wymaga pewnego czasu, gdy przyciąganie się wzajemne materyi, siły elektryczne i magnetyczne, chociaż również słabną w stosunku kwadratów z odległości, czasu nie potrzebują, bo nie potrzebuje go prawo. Błędność tego wyróżniania wykazały dopiero badania późniejsze, które nauczyły, że rozprzestrzenianie się działań elektromagnetycznych wymaga pewnego czasu, podobnie jak i rozchodzenie się światła, ale nawet i owoczesnemu stanowi nauki wywody filozoficzne F-a nie wszędzie odpowiadają, nie uwzględniają bowiem zgoła zasady zachowania energii, czyli, jak wówczas mówiono, zachowania siły. Dalsze części dzieła o atomach, jako też najważniejsze dzieło F-a „Elemente der Psychophysik” należą już do zakresu psychologii, o czem niżej.

Wszechstronność swoją ujawnił zresztą F. i w wielu innych pracach. Ogłosił mianowicie jeszcze, oprócz niżej wymienionych dzieł filozoficznych: „Einige Ideen zur Schöpfungs-und Entwickelungsgeschichte der Organismen” (1873);

ordt und F.” (Hamburg 1890).

mózgu i ruchów w tym ostatnim, a nawet za konieczny warunek myśli Bożej uważa świat ciał i ruchy w tym świecie. Za monistę podaje się o tyle, że ciało i ducha uważa tylko za dwa objawy jednej i tej samej istoty. Z drugiej wszakże strony doktrynę swoją nazywa dualistyczną, ponieważ dwa te objawy uważa za zasadniczo różne i nie dające się jeden do drugiego żadnym sposobem sprowadzić. Wszakże duch i ciało znajdują się z sobą w stałym, przez niezłomne prawa wyznaczonym, związku. Badanie tych praw stanowi przedmiot osobnej nauki,. psycho-fizyki (ob.), której F. był właściwym twórcą.

dp

P,

dp

Prawo to, znane dziś powszechnie pod nazwą prawa F-a, jego skromny twórca nazywał prawem Webera, ponieważ było ono rozwinięciem dostrzeżonego i sformułowanego przez E. H. Webera stosunku zmiany podniety do zmiany czucia.

„Erinnerungen an die letzten Tage der Odlehre und ihres Urhebers” (1876, ob. O d). Pod pseudonimem nadto „Dr Mises” wydał zbiór utworów humorystycznych: „Stapelia mixta” (1824), oraz kilka podobnych pism drobniejszych: „Beweis, dass der Mond aus Jodine bestehe” (1821, 2-e wyd. 1832); „Panegyrikus der jetzigen Medizin und Naturgeschichte” (1822); „Vergleichende Anatomie der Engel” (1825); „Schutzmittel für die Cholera” (2-e wyd. 1837); „Vier Paradoxa” (1846). Pod tymże pseudonimem napisał też zbiór utworów poetycznych „Gedichte” (1841) i „Rätselbüchlein” (1850, 4-e wydanie 1874).— Por. Kuntze „Gustav Theodor F.” (Lipsk 1891), oraz „F. und W. Preyer, wissenschaftliche Briefe. Nebst einem Brief wechselzwischen Vier-

S. K.

W swoich poglądach filozoficznych F. odznaczał się pewną fantastycznością, która dziwnie odbija od rzeźwości i ostrożności wnioskowania, ujawnionych w jego pracach fizycznych. Dwiema najwyższemi i zasadniczemi rze-czywistościami są podług niego: ostatni, nieroz-kładalny pierwiastek w świecie ciał, czyli atom, i najwyższa jednostka duchowa, czyli Bóg. Oprócz tej najwyższej jednostki świadomej („Bewusstseinseinheit”), istnieją inne podległe jej i zależne od niej jednostki świadome, w tej liczbie ludzkie, oraz wyższe od ludzkich, lecz również jak one podległe Bogu. Najwyższa Świadomość jest jedną i stanowi łącznik pomiędzy niższemi jednostkami świadomemi, w ten sposób, że wspólne pojmowanie (das Inbegreifen) tych jednostek przez Świadomość najwyższą jest zarazem związkiem realnym pomiędzy niższemi jednostkami świadomemi. Z tego swego złączenia w świadomości najwyższej niższe jednostki świadome nie zdają sobie sprawy, przynajmniej nie bezpośrednio. Druga rzeczywistość zasadnicza—atom—sam przez się nie może być zjawiskiem. Do pojęcia jego dochodzimy w drodze abstrakcyi, jako do ostatniego pierwiastku związku i zależności wzajemnej wszystkich zjawisk fizycznych, do ostatniego punktu oparcia przy ścisłem obrachowywaniu tego wszystkiego, co w świecie może być obracliowanem. Nieuchronna konieczność matematyczna posługiwania się pojęciem atomu stanowi sama dowód jego realności.

Zdaniem F-a, powyższe poglądy godzą się mniej więcej ze wszystkimi systemami filozoficz-nemi, z wyjątkiem monadologii Leibniza, której też jest on stanowczo przeciwnym. Doktrynę swoją uważa za idealistyczną o tyle, że byt wszech rzeczy jest, podług niego, bytem w świadomości Bożej, z tern wszakże zastrzeżeniem, że ma-terya nie jest wytworem ducha, lecz warunkiem immanentnym jego istnienia. Materyalistyczną nazywa znowuż F. swoją doktrynę z tego względu, że przeczy możliwości myśli ludzkiej bez

Punktem wyjścia w tworzeniu psycho-fizyki był dla F-a stosunek matematyczny podniety do stopnia natężenia wywołanego przez nią czucia. Że się ten stosunek da matematycznie wyrazić, o tern pisali już Euler, Delezenne, zwłaszcza zaś E. H. Weber, który znalazł, że przy oznaczaniu ciężaru za pomocą odczuwanego ciśnienia, jako też przy porównywaniu długości kresek i wysokości tonów, zmiana natężenia czucia odpowiada stosunkowi przyrostu podniety do podniety pierwotnej. Za jednostkę pomiarów swoich F. przyjął t. zw. wartość progową (Schwel-lenwerth) podniety, t. j. taką jej wartość, przy której czucie dopiero powstaje lub dopiero znika (stosownie do tego, czy podnieta rośnie, czy maleje). Założywszy następnie, że przy zmianach stopnia natężenia czucia najmniejsze dostrzegalne różnice natężeń są sobie równe, F., po dokonaniu wielkiej ilości obserwacyj, sformułował zasadnicze prawo psycho-fizyki: że w pewnych granicach stałe różnice natężeń czucia odpowiadają stałym różnicom stosunkowym natężeń podniety, a mianowicie ilorazom z każdorazowego przyrostu podniety do jej każdorazowej wartości poprzedniej. Jeżeli przyrost czucia nazwiemy dc, wartość poprzednią podniety jo, a jej przyrost de, to powyższe prawo wyrazi się za

pomocą wzoru: dc=K- gdzie K jest ilością stałą; z tegoż wzoru otrzymujemy za pomocą całkowania t. zw. wzór miary c—K. log. p— K. log. Tc, gdzie 7c oznacza wartość progową podniety. Biorąc natężenie podniecenia wewnętrznego nerwu, które i bez podniet zewnętrznych zawsze ma miejsce, za równe p{), będziemy

mieli we wzorze zasadniczym: dcz=K-

Wyniki badań psycho-fizycznych F-a nie są w nauce bynajmniej ustalone, ani powszechnie przyjęte. Z pomiędzy licznych uczonych, którzy

Mus.

And. S.

A. A. K.

przeciw nim polemizowali, wymienić należy, Heringa, Delboeufa, Langera, F. A. Miillera, przedewszystkiem zaś Helmholtza, który wykazał, że we wzorze zasadniczym spółczynnikiem jest, nie ilość stała, lecz funkcya p (podniety), która przy znacznych przyrostach p dąży do zera, gdyż natężenie czucia wzrasta tylko do pewnych granic.

Pisma filozoficzne F-a: „Das Büchlein vom Leben nach dem Tode” (Lipsk 1836); „Ueher das höchste Gut” (Lipsk 1846); „Nanna, oder über das Seelenleben der Pflanzen” (Lipsk 1848); „Zendavesta, oder über die Dinge des Himmels und des Jenseits” (Lipsk 1851); „lieber die physikalische und philosophische Ato-menlehre” (Lipsk 1855, wyd. 2-e 1864); „Elemente der Psychophysik” (Lipsk 1860); „Ueber die Seelenfrage, ein Gang durch die sichtbare Welt, um die unsichtbare zu finden” (Lipsk 1861); „Die drei Motive und Gründe des Glaubens” (Lipsk 1863); „Zur experimentalen Ae-stlietik” (Lipsk 1871); „Einige Ideen zur Schöp-fungs- und Entwickelungsgeschichte der Organismen” (Lipsk 1873); „Vorschule der Aesthe-tik” (Lipsk 1876); „In Sachen der Psychophysik” (Lipsk 1877): „Tagesansicht gegenüber der Nachtansicht” (Alluzya do książki G. H. Schuberta „Ansichten von der Nachtseite der Naturwissenschaft”, Drezno 1808; Lipsk 1879); „Revision der Hauptpunkte der Psychophysik” (Lipsk 1882). —Oprócz tego, pewna ilość pism o nastroju częściowo humorystycznym, ogłaszanych pod pseudonimem „ Dr. Mises” (oh. wyże’).

Fecht, lewy dopływ rzeki 111 (systemat Renu) w Alzacyi, powstaje na wschodniem zboczu Wo-gezów z dwóch strumieni, które łączą się pod Münster; pod Türkheim wydobywa się z doliny górskiej na równinę, płynie równolegle do Ulu i wpada doń pod Illhäusern, ubiegłszy 50 km.

Fecht Wilhelm, filolog klasyczny, ur. 1821 w Berlinie, gdzie ukończył uniwersytet ze stopniem doktora filozofji, potym był nauczycielem prywatnym w Warszawie znanego słowianofila Al. Hilferdinga. W r. 1848 wstąpił do służby rządowej i był członkiem warszawskiego komitetu egzaminacyjnego, cenzorem, następnie inspektorem zakładów naukowych prywatnych w Warszawie, wreszcie starszym cenzorem. 0-głosił następujące dzieła: „Theoretisch-practi-sches Lehrbuch der deutschen Sprache” ze słownikiem niemiecko-rosyjsko - polskim (Warszawa 1859; przepisane do użytku szkolnego, miało 7 wydań, ost. 1878); „Reden z. Schillerfeier in Warschau” (t-że 1859). Był nadto jednym z współautorów dobrego podręcznika do nauki łaciny: p. t. „Gramatyka łacińska teoretyczno-praktyczna” do użytku w szkołach okręgu naukow. warszaw. (Warsz. 1857, kurs 1, 2 i 3; trzy wydania), ułożona podług łacińsko - niemieckiej książki Khhnera, wspólnie z Aug. Szmurłą, Krz. Stoe-tzerem i Cypr. Izdebskim; prócz tego wydał „Wypisy greckie Jakobsa” z objaśnieniami i uwagami, zastosowane do użytku młodzieży polskiej (Warszawa 1862; książkę tę po raz pierwszy opracował po polsku Szymon Żukowski, filolog w Wilnie, 1807). F. należał także do współpracowników, zajmujących się przekładem Nowego testamentu na język polski spółczesny (wraz z kś. Manitiusem i J. Papłońskim). F. umarł w Warszawie 1896 r. jako emeryt.

Fechtunek. fechtowanie (z niemieckiego /ecń-fen=:walczyć) czyli szermierka, w ogólności, jest to przy pomocy nauki i ćwiczenia zdobyta umiejętność walczenia bronią sieczną lnb kolną, bądź z jednym, bądź też z wielu przeciwnikami. Fecbtunek wymaga odwagi, siły, zręczności, pewności oka, zimnej krwi, gibkości członków. Wyrobienie tych wszystkich przymiotów jest celem i wynikiem uprawiania F-u. F. w szczególności jest to w pewny systemat ujęta nauka rzeczonego walczenia, kształtująca się odpowiednio do rodzaju broni. Do zwyczajnej broni kol-nej należą florety i szpady (w dawnych czasach także i kordy); osobny dział stanowią lance i bagnety, zasadniczo różniące sie od tamtych. Na broń sieczną składają się rapiry, jako też pałasze, proste i krzywe,—dodać wszakże wypada, że tak szpady jak i pałasze proste mogą być używane zarówno jak broń sieczna i kolną. Nauka fechtowania mówi najpierw o ataku (cięcie lub pchnięcie) i zasłonie cz. paradzie (z franc. paradé), do których zastosowana być powinna postawa ciała (pozycya), układ ramienia i odległość walczących (mensura); uczy poruszeń uzbrojonej pięści, odpowiednich do wykonania ataku przez cięcie albo pchnięcie; wskazuje w jaki sposób korzystać dla własnego ataku z odsłonie-nia się albo chybionego fortelu (finty) przeciwnika; uczy wreszcie rozmaitych, używanych podczas fechtowania, ruchów, które mają na celu po części prostą zmianę odległości (mensury) między przeciwnikami, (n po części się łączą z własnem natarciem. Celem ostatecznym fechtowania jest uczynienie przeciwnika niezdolnym do dalszej walki lub wybicie mu broni z ręki, rozbrojenie. Nauka fechtowania odbywa się początkowo z jednym tylko zapaśnikiem, następnie z dwoma, przy czem rodzaj i kolej ataków i zasłony wskazuje nauczyciel (komenderuje), albo je z góry zapowiada przeciwnik. Ostatni stopień wykształcenia stanowi samodzielny, wolny fecli-tunek. Dla zabezpieczenia się od obrażeń w szkole fechtunku używa się rękawic, masek, okularów, krawatów watowanych, napierśników i t. p.

Sztuka fechtowania pochodzi z bardzo dawnych czasów. Już u starożytnych Greków i Rzymian byli fechtmistrze (armaturae doctor es), a za czasów rzeczypospolitej i cesarstwa były szkoły szermierzy (g ladyatoró w), których kunszt wraz z upadkiem Rzymu zaginął. W Wiekach Średnich o właściwem fechtowaniu niema co mówić, wtedy bowiem obrona polegała, nie na broni rę-

cznej, lecz na tarczy, hełmie, pancerzu, a w na- w ciągu jednego wieku, za pośrednictwem kształ-tarciu posługiwano się tylko gwałtownemi, w ża- cącej się tam młodzi szlacheckiej, weszły do dne reguły nieujętemi, pchnięciami i cięciami; nigdzie też w opisach bitew z owych czasów nie spotykamy ani wzmianki o umiejętnem szermowaniu w zapasach. Cały kunszt turniejowy zasadzał się jedynie na tern, ażeby pchnięcie włóczni przeciwnika wytrzymać bądź piersiami, bądź tarczą, nie dawszy się wysadzić z siodła.—Wcześniej niż śród szlachty, bawiącej się w turnieje, potworzyły się w miastach, do sfer mieszczańskich należące, bractwa szermierskie, które zaprowadziły u siebie organizacyę podobną do cechowej. Najstarszem z nich było bractwo św.

Niemiec, do Francyi i stały się dość rychło naj-upodobańszą bronią szermierską. Z upowszechnieniem się broni ognistej, upadły miejskie towarzystwa szermierskie, a natomiast pozawiązy-wały się strzeleckie. Mimo to jednakże fechtunek, jako część składowa wychowania rycerskiego czyli szlacheckiego, utrzymał się w korpusach kadetów, w szkołach wojskowych i w uniwersytetach niemieckich, gdzie studentom przyznano prawo noszenia szpady, jako godła szlachectwa. Uprzywilejowane szkoły fechtunku dla uniwersytetów niemieckich, w których sztuka ta z czasem do najbujniejszego doszła rozkwitu, powstały najpierw w w. XVil-ym, gdy Wilhelm Kreussler z Nassau, który r. 1618 należał był do bractwa św. Marka we Frankfurcie, został uprzywilejowanym fechtmistrzem w Jenie. On jest właściwie założycielem niemieckiego kunsztu fechtowania się szpadami, który z Jeny rozszerzył się po innych uniwersytetach i za granicą. Dalszy swój rozwój zawdzięczał on uczniom Kreusslera, jako też braciom Roux, potomkom wygnanej z Francyi rodziny hugonotów. Fechtunek bronią kolną, pomimo kształcenia w nim teoretycznego, z powodu opłakanych wypadków, jakie się w różnych uniwersytetach często trafiały, w praktyce ograniczony został wyłącznie do broni siecznej. We Francyi przeciwnie, i dzisiaj jeszcze do wszelkich pojedynków na broń białą używane są tylko szpady. Fechtunek na bagnety powstał we Francyi w w.XVII, a od .początku wieku bieżącego wprowadzono go do służby wojskowej w Austryi, Niemczech, Szwe-

Marka we Frankfurcie nad Menem, które od cesarza Fryderyka III otrzymało r. 1487 w Norymberdze pierwszy przywilej na całe państwo niemieckie, wznowiony przez cesarza Rudolfa Ii-go w Pradze r. 1579; na mocy tych to przywilejów, jeżeli kto chciał wystąpić w charakterze szermierza, to go bractwo św. Marka tak przyciskało, iż musiał albo się zaciągnąć do jego szkoły, lub się } wyrzec swego zawodu. Dzięki temu szkoła frankfurcka wielką wziętość zyskała; a kto, umiejąc władać bronią, chciał w Niemczech szkołę fechtowania założyć, starał się ściągnąć na jarmark jesienny do Frankfurtu. Tam wobec „Mistrzów mieczowych” musiał odbyć publiczną próbę, i jeśli z niej wyszedł zwycięsko, wtedy wielkim paradnym mieczem uderzano go na krzyż po biodrach, poczem powinien był złożyć dwa złote guldeny na bractwo i dostępował wtajemniczenia we wszystkie fortele, używane w sztuce szermierskiej. Odtąd wolno mu było nosić herb bractwa św. Marka (którym był lew) i uczyć w całych Niemczerh szermierstwa. — cyi i w Rossyi.

U nas szermierka była już znana w wieku X-ym, a z czasem stała się, rzec można, cechą bohaterstwa narodowego i wyrobiła odrębną szkołę walczenia na krzywe szafo 1 e, zwane karabelami. To też od każdego młodzieńca szlachetnego wymagano, ażeby przykładał się i zaprawiał w grze na karabele. Każdy ojciec, z obowiązku, uczył syna swego, od lat już pacholęcych, bić się na palcaty i udoskonalał go w zręcznem odpieraniu ciosów; później syn musiał dosiadać konia i w biegu ścinać głowy manekinom, przedstawiającym Turków i Tatarów.—Kiedy dorastał, dostawał karabelę, z którą należycie już był oswojony.—Polacy dochodzili do tak nadzwyczajnej biegłości w robieniu krzywą szablą, że nikt z innych narodów w sztuce tej sprostać im nie potrafił.—Sztukę tę nazwali Polacy krzyż ową, gdyż rzeczywiście cięcia i zasłony tworzą krzyż.—Karabela przy rękojeści nie była zasłonioną, jak u Niemców rapiry, tak zwanym koszem, tylko miała rodzaj krzyża; z tego względu Polacy używali przeważnie długich zasłon, to jest szabla była końcem ku dołowi opuszczoną, a nawet przy wystawie pojedynkowej składali się tym samym sposobem; do-

Na wzór tego potworzyły się z czasem inne towarzystwa szermierskie, jak np. bracia św Wita w Pradze, uprzywilejowani przez Rudolfa II 1607 r. Ci w herbie mieli pióro pisarskie, a na hełmie gryfa skrzydlatego; stąd ich starszyzna zwała się „mistrzami długiego miecza stowarzyszonych wolnych szermierzy pióra” i mieli za patrona świętego Wita. O trzeciem towarzystwie, które się nazywało Luxbrüder, nie mamy pewnych wiadomości; zdaje się jednak, że od nich pochodzili tak zwani Klopffechter, t. j. szermierze na pięści, którzy się swoim kunsztem popisywali na jarmarkach ża pieniądze.—Jak się okazuje z księgi szermierskiej wolnego szermierza strassburskiego, J. Meyera, z r. 1570, najpierwej weszła w zwyczaj szermierka na rapiry; oprócz tego używano jeszcze; miecza, sztyletu, włóczni, hallabardy oraz dusa-ka, rodzaju miecza o tępym końcu i bez rękojeści, do którego ujęcia potrzebna była rękawica żelazna. W Niemczech najbardziej używaną była broń sieczna. Lekkie szpady hiszpańskie upowszechniły się w początkach w. XVI; z Toledo najpierw dostały się do Włoch, gdzie je uniwersytety sobie przyswoiły. Z Włoch

piero odkąd pałasz przybrał formę prostszą, opa- jego liczy się 9 a zasłon 16, to jest długich trzyli rękojeść jego koszem, dla ochrony palców po- i krótkich. Drugim rodzajem broni, w której u-trzebnym; wtedy też i zasłony przyjęte zostały żywaniu odznaczali się polscy ułani, była lanca; krótkie. Nadmienić tu jeszcze wypada, że skła- sztuce władania nią generał Wincenty Krasiński danie, czyli wystawa przy pałaszach prostych poświęcił monografię, p. t. „Essai sur le manie-już jest zmienioną, bo końce pałaszy idą pozio- ment de la lance” (Paryż 1811). mo a ku górze, to jest tak, ażeby były skierowane ku prawemu oku przeciwnika.—Przy pojedynkach, składanie zasadza się na ustawieniu przeciwników w pewnej odległości przepisanej, mianowicie zaś tak, aby każdy z nich, wyciągnąwszy rękę z pałaszem, końcem jego mógł dostać rękojeści u pałasza spółzawodnika. (Pięty powinny być wtedy złączone pod kątem rozwartym, korpus odwrócony nieco na prawo).

o.

Feckert Gustaw Henryk G ot tl o b, malarz i litograf niemiecki (* 1820 w Chociebużu), od r. 1836 uczył się litografii w Berlinie naprzód u Alberta Remy, a potem kształcił się w a-kademii sztuk pięknych, której w r. 1869 został członkiem. Do najlepszych i najsłynniejszych prac jego, które przypadają na epokę rozkwitu kunsztu litograficznego, należą: Muzykanci słowiańscy, według Gallaifa; Śmierć w topieli syna rybaka według Rittera; Szczęście rodzinne według Meyer-heima; Szląscy tkacze, podług Webera i in., oraz wiele portretów, bądź reprodukowanych z obrazów olejnych, bądź też oryginalnych. Litografie F-a odznaczają się wysokim stopniem doskonałości technicznej, oraz mistrzowskiem wniknięciem zarówno w ducha, jak iw kolorystyczne właściwości oryginałów. Prócz litografij, F. wykonał wiele obrazów olejnych, akwarello-

Potem wysuwa się nogę prawą przed lewą na odległość jednego kroku, uginając kolana tak jednej, jak i drugiej—nazywa się to pozycyą zasadniczą.

Przeciwnicy tym sposobem stoją na takiej odległości od siebie, ażeby jeden drugiego mógł dosięgnąć, zmuszony kolejno jeden po drugim wykonywać tak zwane wypady, przy których prawą nogę wysuwa się jaknajdalej, zginając ją w kolanie, a lewą ma się zupełnie wyprostowaną, t. j. wyciągniętą, stopy zaś jej

FeCMlditas, usobienie płodności cesarzowycli rzymskich, pierwszy raz do religii urzędowej wprowadzone w czasach Nerona, kiedy, w r. 63, Poppea obdarzyła go córką. Senat uchwalił naonczas modły błagalne, wystawił świątynię bóstwu F., zarządził igrzyska niepośledniej-sze od tych, jakie wyprawiono na pamiątkę bitwy pod Actium (cb.) za Augusta; nadto, Poppea i jej córka, otrzymały ten tytuł honorowy w dekrecie cesarskim, ustanawiającym kult Płodności. Kult tej bogini z czasów późniejszych ukazuje się na monetach, wybijanych z okazyi urodzeń, i na tych też okazach znajdujemy jej wyobrażenie. Jest ona prostą kopią Wenery Felix, bogini płodności, którą rysowano w postaci matki, z berłem w jednej ręce, z dzieckiem w drugiej. Moneta Faustyny ukazuje ją z dziećmi na obu rękach i z dwojgiem u nóg, a napis brzmi: Fecunditas A u g u s t a e. Niewątpliwie też oblicza takich cesarzowycli były portretowane.

Fecyały (po łacinie Fetiales), obacz Fe-

K. K.

Fedczenko Aleksander, podróżnik rossyj-ski po Azyi środkowej, (* 1844 w Irkucku—f 1873 na Mont-Blanc). Od r. 1861 kształcił się w uniwersytecie moskiewskim na wydziale nauk przyrodniczych, zajmując się głównie botaniką i geologią, potem się oddał zawodowi nauczycielskiemu. W latach 1863—71 odbył pierwszą swą wielką podróż do Turkestanu, gdzie zbadał okolice dolnej Syr-Daryi, oraz rzekę Zerawszan aż do jej źródeł, i zwiedził Samarkandę. Świetnie

nie wolno odrywać od ziemi.—Przeciwnik obo- wycli i pastelowych, wiązany jest nie ruszać się z miejsca, kiedy jest zaatakowany, parować cięcia i natychmiast po odbiciu uderzyć, wypadając, i wrócić szybko do pozycyi zasadniczej i t. d. — Jeżeli przeciwnik stoi nieruchomie, czyli nie szybko się oryelituje, należy, nie czekając, atakować go, ile się podoba, aż do osiągnięcia celu.—W szermierce na pałasze ruchy używane w obronie nazywają się m ł y ń o a m i, a w ataku—c i ę c i a m i. Młyniec, nazwany tak z tego powodu, że pałasz w nim odbywa ruchy, podobne do ruchu młyna wietrznego, służy do stałej osłony i jest ruchem, nie zaczepnym, lecz odpornym, który prawie całe ciało osłania, co się łatwo zrozumie, gdy się zważy, że szermujący stają do siebie bokiem i tylko głowy mają frontem zwrócone. Cięcia są pionowe, poziome i ukośne; dzielą się na pojedyńcze, podwójne i potrójne czyli zwodzone.— 1) Cięcie zowie się prima czyli głowa (pionowe); 2) sec un da czyli z dołu ostrzem do góry pod brodę (pionowe); 3) terc, uderzenie po prawym boku między biodrem a łopatką poziome (zwane cię- t i aleś. ciem oj co w skie m); 4) q uart, górne od lewego ramienia albo od lewego ucha do prawego boku przez całą pierś, z góry ukośnie (zwane re fer endarski em); 4) quart poziome górne w policzek lewy); 5) quart dolne ukośne, od lewego boku, wykręcając rękę ostrzem do góry, ku prawemu ramieniu przez całą pierś z dołu do góry (zwane s e n a t o r s k i e m). Przy szermierce pałaszem prostym lub nieco zgiętym, ponieważ ma on osłonę na palce i cięcia spadają przy zasłonie na gardę, wystawa jest zu- i mu się powiodła druga podróż (1871 i 72): pełnie inna: z tego też względu cięć przy użyciu ( przeszedłszy Kizil-Kum, dotarł, pierwszy z Eu-

n.

ków 1873).

inne ma znaczenie.

ropejczyków, zachodniego wejścia do wąwozu Tereckiego i dostał się przez Ałaj na dolinę Kizil-su. Pod Kurganem, nie czując się dosyć bezpiecznym, zwrócił się ku północy. Dzięki tej-to podróży poznano dopiero charakter prawdziwy krainy Zaałajskiej i przyległy cli krańców między Tianszanem i Karakorumem. Oprócz tego F. zdobył w swych podróżach ogromne zbiory przyrodnicze, których wszakże nie było mu danem opracować. Osiadł był w tym celu w Lipsku, lecz wkrótce potem, przedsięwziąw-szy stamtąd wycieczkę w Alpy, przy wejściu na Mont-Blanc, opuszczony przez przewodników, zginął od mrozu. Zebrane przezeń materyały przyrodniczo-naukowe zużytkowane zostały przez kilku uczonych i wydane p. t. „TlyTemecTine the^eiiKa no Typneciany” (Petersburg 1873). Wiele prac jego było ogłoszonych w czasopismach rossyjskich, francuskich i niemieckich, między innemi zaś „Aus Kokan” w Petermanna „Geogr. Mitteilungen” (1872), gdzie też po jego zgonie wyszły „Al. Fedtchenkos Reisen in Tur-kestan 1868 — 71” (1874, z mapą), napisane przez żonę tego podróżnika.

Fedele (Fidelis) Fortunat (* około r. 1550 w San Filippo di Agirona na wyspie Sycylii —■ f w Palermo d. 25 listopada r. 1630), twórca medycyny sądowej w pojęciu nowożytnem; był przez długie lata profesorem uniwersytetu w Palermo; nieśmiertelność zapewniło mu dzieło: „De relationibus medicorum libri quatuor, in quibus ea omnia, quae in forensibus ac publicis causis a medicis referri soient, plenissime tra-duntur” (Palermo 1602 i wiele wyd. późną wydana w r. 1679 u P. Am man a w Lipsku „Schola iureconsultorum medica”, jakoby przez T. Reinesiusa (* 1587 — f 1667) napisana, jest bezczelnym plagiatem, na F-im popełnionym). Po polsku pisał o F-im prof. krakowski H a 1 b a n (L. Blumenstok), p. n. „Fortunato Fedeli (tak!), pierwszy autor sądowo - lekarski. Studyum historyczno - sądowo - lekarskie” (Kra-

Dr J. P.

Feder Jan Jerzy Henryk, filozof niemiecki (* w r. 1740 w Schornweissach—f w r. 1821 w Hannowerze). Był nauczycielem języka hebrajskiego w gimnazyum w Koburgu, następnie profesorem uniwersytetu w Getyndze, w końcu rektorem „Georgiana” w Hannowerze. Należy do lepszych eklektyków doby dzielącej Wolffa od Kanta. Sam nie miał tendencyj spekulacyjnych i uważał filozofię raczej za narzędzie oświaty, lecz w tern znaczeniu wychowawczem przypisywał jej wielką doniosłość. W psychologii był początkowo wyznawcą nauki Locke’a, następnie przeszedł na stronę Leibniza. W teoryi moralności i prawa był eudemonistą w kierunku Wolffa. Znaczniejsze prace: „Grundriss der philosophischen Wissenschaften” (Koburg 1767); „Der neue Emil” (Erlangen 1768—1774); „Logik und Metaphysik” 1769. Toż samo po łacinie p. t. „Institutiones logicae et metaphysicae” (Getynga 1777—78); „Handbuch der praktischen Philosophie” (1770); „Untersuchung über den menschlichen Willen” (1779—93); „Ueber Raum und Causalität” (Getynga 1787).

Feder, z niem., wyrażenie używane w stolarstwie i ciesielstwie, dla określenia pewnego wcięcia w drzewie. W deskach np., do ułożenia podłogi służyć mających, z jednej strony

Fig. 32. Feder.

za pomocą hebla (ob.) wycina się F., a z drugiej tak zwany nut (ob.), i następnie F. w nut się wkłada i szczelnie dobija. Często F nazywają szpontem (ob.), chociaż określnik ten

E. D.

Federacyjny system, ob. Fédéralizm.

Federaliści, wyznawcy zasad politycznych fe-deralizmu, tak w teoryi prawa państwowego i polityki, jak w żywej praktyce dziejów. F-mi byli i są w Przedlitawii zwolennicy autonomii po-jedyńczycli krajów, posuniętej do zupełnej udziel-ności w sprawach, które dla istnienia całości, jako mocarstwa, nie są niezbędne; charakter taki, a często i nazwę, nosili oni po wprowadzeniu wżycie dyplomu październikowego (t. zw. Gołuch o w skie go) 1860 r. i konstytucyi zw. Sclimer-lingowską (z d. 26 lutego 1861 r.); prawo z r. 1873 o wyborach bezpośrednich do Reichsrathu, tłumiąc zasadę F-u, tak sam charakter, jak i nazwę, zmiotło. Federalistami są nieliczni, jak Dil-ke, pisarze, angielscy i czynni politycy w koloniach i kraju macierzystym, przewidujący, że wielkość Anglii utrzymać się da tylko przy wprowadzeniu F-u, w którymby sam kraj macierzysty, tracąc swe pierwowładztwo, wprost jako tylko jedna z części wszedł w skład przyszłej całości. Federalistami byli pomiędzy rokiem 1815—1848 wSzwajcaryi ci wszyscy, którzy dopominali się przebudowania związku w ściślejszą federacyę; nazywano ich także Nacyonalistami lub Republikanami, stąd, iż ich federalizm był od szczerego republikanizmu nieodłączny. Najznakomitszem stronnictwem federalistycznem w dziejach są F. amerykańscy. Wytworzyły ich już obrady nad konstytucyą w Filadelfii w r. 1787; jako zwarte stronnictwo silnego rządu centralnego wystąpili oni w r. 1792 i do wyboru Jacksona w r. 1829 w życiu politycznem Stanów Zjednoczonych grali rolę wybitną j ako przeciwnicy Republikanów, występujących w imię udzielności stanów, a więc w kierunku odśrodkowym, dążącym do osłabienia unii, którą Waszyngton, Hamilton i Madison chcieli mieć jaknajsilniejszą. F. byli więcej narodowcami amerykańskimi, unitarystami; Republikanie—demokratami i republikanami w zasadzie, solidaryzującymi się z pokrewnemi prądami całej ludzkości; za Jeffersona już nosili nazwę Demokratów. Po wymarciu wielkiego pokolenia, które podjęło i wygrało walkę o niepodległość, przeciwny federalizmowi duch wyboru, a później rządów Jeffersona (1801—9) i jego następców, przerzucił F-ów do oppozycyi, w której republikanizm ich demokratyczny zmąciły żywioły nieładu i rozstroju, tak, iż ich przeciwnicy nie wahali się dawać im nazw ab solu ty-stów i monarchistów, w polityce zaś zagranicznej, sami będąc przyjaciółmi Francyi, im znowu zarzucali ślepe, wręcz ze strachu, trzymanie się Anglii, a zapominanie o honorze narodowym. Jefferson oskarżał Federalistów nawet o to, że chcą rządzić ludźmi z pomocą zabobonu; co przecież jego rozumowi stanu nie przeszkodziło wydać przy obejmowaniu urzędu jedynego dla rzeczypospolitej hasła: „wszyscyśmy republikanie i wszyscy federaliści”. W kronice walk obu stronnictw od początku wieku XIX występują jako główne czyny F-ów: w r. 1802 opór przeciwko zniesieniu 24-ch sądów, ustanowionych za Waszyngtona, i przeciwko ulgom w naturalizacyi; r. 1806 — 8 surowa krytyka i agitacya w haniebnej sprawie zdradzonego przez republikańsko - demokratyczny rząd beya Trypolitanii, Achineta; w r. 1807 —9 walka z Jeffersonem z powodu oskarżenia Burra oraz wstrzymanie handlu morskiego z zagranicą; r. 1810 wystąpienie przeciwko Madisonowi (pre-zyd. 1809—17) w sprawach brutalstwa posła angielskiego, Jacksona, i zajęcia Florydy; r. 1812 opór przeciwko nabyciu Luizyany i oświadczenie wierności dla związku z powodu szpiegowskich papierów Henrego; a wbrew temu r. 1814—15 konwent w Hartford, wypowiadający posłuszeństwo w razie nieprzyjęcia wskazanych poprawek do konstytucyi—za który F-ów czyniono odpowiedzialnymi. Od tego konwentu jako wielkie stronnictwo niknąć zaczęli. Wielu z nich głosowało za Monroem, za Adamsem (Quincy, 1825—9); wielu popierało ich rządy. Przy wyborze Jacksona prąd federalistyczny wydał Narodowych Republikanów przeciwko dawnym, którzy teraz nazwali się Demokratami. Nieporządne rządy Jacksona wzmocniły stronnictwo pierwsze kosztem drugiego; złączone siły przybrały nazwę W i g h ó w, podtrzymywały oppozycyę przeciwko Van-Burenowi (1837—41) i dwom następnym prezydenturom i przeprowadziły wybór Taylora (1848). Ok. r. 1850, oczyściwszy się od naleciałości, Wighowie powrócili do dawnej nazwy Naród. Rep. Idea republikańsko-deinokratycz-na, konkretnie najwyraźniejsza, najbardziej namacalna w sprawie niewolnictwa, zupełnie ich już wtedy była opuściła i przeszła do nowych, radykalnych, demokratów na północy (Locofocos i Barnburners, jakby „Zapałkowcy” i „Podpalacze stodół”); w roku 1848 wydali oni hasło: „wolne grunta, wolne słowo, wolna praca: człowiek wolny/ Odróżniali się od nich Dem. narodowi, którzy później na południu, kiedy za Pierce’a i Buchanana zaostrzył się spór o niewolnictwo, w zdawna demokratycznym dogmacie udzielności stanów znaleźli dogodny oręż do walki z całością rzeczypospolitej. W tym czasie, przed Wielką wojną, z resztek Whigów, Republikanów Narodowych i owych demokratów radykalnych, przeważnie nowoyorckich, wytworzyło się stronnictwo, które, jakby cofając cały ruch pojęciowy St. Zjednocz, o 70 lat, a naprawiając własne błędy, wybrało Lincolna (1860), przeprowadziło egzekucyę związkową i od samych już wypadków przyjęło nazwę F-ów - Republikanów, jaką szczycili się pierwsi twórcy unii. Jednocześnie rozrywający unię Południowcy nosili nazwę Skonfederowany ch. Po walce, gdy federalizm zwyciężył (1815), pozostała zwycięzcom współrzędna tylko nazwa Republikanów, Południowców zaś obejmowano odtąd nazwą Demokratów. Przez lat kilkanaście była ona wyłączną; później odrodzili się demokraci na północy, głównie w New-Yorku, nie mieli wszakże żadnej wspólności z historycznemi dążeniami Południa. Obecnie (1898) przeciw-stawnośó F-ów i Demokratów coraz bardziej się zaciera: zasad różniczkowania się dostarczają 8t. Zjedn-ym raczej stosunki ekonomiczne, poglądy na metody gospodarcze państwa i społeczeństwa, niż polityka ogólna, na tradycyach historycznych oparta. — Ob. Konwent w Hartford, Konwent w Buffalo, Locofocos i Barn-burners, Republikanie, Stany Zjednoczone Am. Półn (historya), Whigs. s-Federalizm od łac. foedus - erGmzwiązanie się, związek, zrzeszenie, sprzymierzenie, przymierze — systernat polityczny, polegający na urządzeniu jednego państwa z wielu pojedyńczych, stąd takie państwo, należące do rodzaju złożonych (composés, w przeciwstawieniu do prostego, jednorodnego simple, unitaire), u Niemców nosi nazwę Staatenstaat, zwykle zaś Bundestaat, w odróżnieniu od wprost odwrotnego Staatenbund. Gdy pierwsza postać po polsku nazywa się państwem związków, (ob.), druga jest związkiem p a ń s t w (ob.). Francuzi mają odpowiadające nazwy fédération i confédération, état fédéral i états confédérés; są one uprawnione i w języku angielskim wskutek użycia ich przez wybijające się na niepodległość Stany Zjed. Am. Półn. w r. 1787 przy przeistaczaniu się w państwo jednolite na zasadzie F-u, z konstytucyą od 17-go września t. r. do dziś dnia istniejącą. Chociaż Amerykanie, uchwalając d. 9 lipca 1778 r. „Articles of Confédération”, dodali do nich „and perpétuai union”, trwałość jednak, wieczystość stosunku tkwić może dopiero w F-e. Najlepiej przekonało o tern Amerykanów samo życie, podczas wojny o niepodległość: konfederacya nie dała im ani woli, ani siły jednolitej, jedynej, niepodzielnej, bez których obu niema państwa.

Współczesnych (1898) początków F-u w Ameryce środk., przy ciągłej niestateczności stosunków tamtejszych, za organizacye federali-styczne uważać nie można, przechowała nam żadnej właściwej formy F-u. O organizacyi dwunastu miast pod lukumonami u Etrusków nie wiemy nic takiego, coby nam pozwalało widzieć prawną istotę ich spójni. Grecy mieli amfyktionie i hegemonie—te mianowicie, jak ateńska po wojnach perskich, łączyły się z urządzeniami wspólnego skarbu; lecz były to tylko szczególne postaci przymierzy, zapobiegające wojnom bratobójczym, gromadzące środki do wojen z wrogiem zewnętrznym Grecyi, wreszcie zadawalające uczucia kulturalno-narodowe. Związki achajski i etolski były przymierzami po-dobnemi do zw. państw. Może być, że w czasach, zajmowanych pod panowanie t. z. dyn. XXV w Egipcie, w Delcie istniało jakieś zrzeszenie, zaznaczone przez Herodota; lecz dowodami poprzeć go nie można. W głębokiej wreszcie starożytności ponad Eufratem i Tygrem, w krainach Chaldei i Sumero-Akkadyi, pierwotne państewka mogły przeciwko najazdom wytwarzać trwai-

Konfederacya jest jakby tylko ustalonem konstytucyjnie przymierzem państw, niezrzekającycb się swej woli i odrębnego bytu raz na zawsze; zawiązują one z sobą przymierze wzajemne w celu wspólnej obrony i wogóle dla życia międzynarodowego; pojęcie zaś państwa federalnego, federacyjnego, wprost przeciwnie, przypuszczać nakazuje zrzeczenie się wieczyste i nieodwołalne, przez wchodzące w skład jego części, odrębnego od innych istnienia i wytworzenie dla życia międzynarodowego z dotychczasowych subjektów prawa nowej zupełnie, przedtem nieistniejącej, o-soby prawnej, której wola i siła są wolą wszystkich, objawiającą się za pomocą organów ad hoc. Części nowo wytworzonej całości zatrzymują całkowicie, albo przeważnie, swoją u-dzielność państwową wewnętrzną; ale na zewnątrz mocarstwem, od chwili wytworzenia całości, może być tylko ta całość, czyli państwo związkowe federalne, federacya z części powstała. Pierwszym probierzem F-u w tak powstałej całości jest zjawienie się w dziejach nowej zupełnie indywidualności państwowej, nowego państwa i mocarstwa, nowego terrytoryum państwowego, nowej władzy, nowego rządu i nowego też ludu politycznego (politisches Volk Mohla)—czego wszystkiego w konfederacyi, w związku państw, niema. Początek obu form jest jednakowy: dobrowolność umowy; ale gdy w konfed. zjawienie się nowego warunku współistnienia burzy stosunek. w federacyi nawet pogwałcenie praw jednej części przez inne związku względem pokrzywdzonej nie rozrywa. W konfederacyę czyli związek państwa części wchodzą i trwają w niej niejako mechanicznie; w federacyę się wtapiają, i więcej nawet, bo organicznie zrastają się między sobą, zrosnąć się muszą, jeżeli całość ma być organizmem państwowym, państwem isto-tnem.—Takie momenta logiczne nastręczają się przy odróżnianiu państwa związkowego od związku państw. Zarówno państwa związkowe jaki związek państw trzeba ściśle odgraniczać od unii, która jest połączeniem, a daleko częściej w dziejach przyłączeniem jednej, mniejszej, mniej masą swą znaczącej, indywidualności państwowej, albo nadal utrzymanej, albo umyślnie, bądź upaństwowionej, bądź odpaństwowionej, do większej, jaką np. jest unia FinlandyL unia Królestwa Polskiego (na mocy postanowienia kongresu wiedeńskiego z d. 9 czerwca 1815 r. i konstytucyi z d. 15 (27) listopada t. r.) z Rossyą, Węgier z Austryą, Norwegii ze Szwecyą, Islandyi z Danią, jaką była unia w roku 1707 Szkocyi, a w r. 1800 Irlan-dyi z Anglią. W żadnej z swych odmian, realnej i osobistej, wspólności pewnego zakresu instytucyj politycznych i wspólności panującego, unia nie ma wyżej wskazanych znamion organizacyi federalistycznej; jest od niej luźniejszą. Różnią się też państwa na F-e oparte od rządzonych autonomicznie: nie są, naprzykład, pań. zw. Włochy, nie jest i Przedlitawia, którą tylko

EncyUl. Pows/,. 1 lustr. Zcsz. 103. T. XXI.

przed prawem z d. 2 kwietnia 1873 r., zapro-wadzającem wybory bezpośrednie do Reichsrathu, można było zestawiać z pań. urządzonem fe-deralistycznie, Wogóle trzeba wyodrębniać samorząd prowincyonalny od udzielności, jaką mają części składowe federacyi. Nie byłaby też pań. zw. Kanada angielska (Old Dominion, Dom. of. C.), chociaż parlament w Westminsterze wcale się w jej sprawy nie wtrąca, gdyby nawet sama wybierała sobie senat: nie jest bowiem mocarstwem, nie ma własnego wojska, własnej dy-plomacyi i naczelnej władzy wykonawczej, którą sprawuje gubernator, przysyłany z Londynu. Choćby już tylko dla tej jednej przyczyny nie będzie można za pań. zw. uważać tych zrzeszeń, jakie zaczęły się wykluwać w Australii i N. Zelan-dyi w r. 1892—8. Dawna Rzesza niemiecka była, równie jak dzisiejsze ces. Niemieckie, czemś za-wieszonem pomiędzy pań. zw. a zw. państw, z mniejszą jeszcze rdzennością F-u. To samo powiedzieć potrzeba o Związku Reńskim, a Bund niemiecki w 1815 nie był nawet porządnym związkiem państw, choć miał wspólny Bundestag i wspólny Zollverein. W dawnych stanach hollenderskich pod dziedzicznym Stadhu-derem, dziedzicznym dowódzcą wojsk, delegowani nie wytwarzali woli zbiorowej, bez której nie może być zbiorowej władzy, a więc i państwa. Istotnemi pań. związkowemi są dziś rzeczypospo-lite amerykańskie: od 17 września 1787 Stany Zjedn. Ameryki Płnc., od 25 września 1830 Stany Zjedn. Wenezueli, od 25 maja 1853, a ostat. od 11 listop. 1859 Rzeczpospolita argentyńska, od 4 lutego 1857 Rzeczpospolita Mexykańska, od 25 lutego 1891 St. Zj. Brazylii; w Europie zaś „Konfederacya” Szwajcarska, istniejąca od r. 1848, rządząca się obecnie konst. z d. 29 maja 1874.

Starożytność nie

20

83, wyd. 3-e

sze związki; nazywać ich jednak federacyami nie wypada. F. jest wykwitem dziejów nowszych. Można powiedzieć, że pierwszym jego zawiązkiem jest powtórne zespolenie się kantonów leśnych Szwajcaryi w r. 1291. Na północy Ditmarschen, w oryginalnej swej formie, tworzą raczej gmino-zbiór, niż federacyę. W końcu XVIII w. zjawiają się stany niderlandzkie północne z węzłem już federacyjnym; ale stadhuderat zgniecie federacyę. Szwaj-carya, przeciwnie, zespalała się coraz ściślejszemi węzłami federacyjnenii, dopóki podbój francuski nie uczynił jej państwem jednolitem (1799); od r. 1803, następnie 1815, była już rzecząpospolitą federalną, wszakże wielce ułomną; dopiero w roku 1848 stała się właściwem państwem związko-wem. W zupełnein już zaokrągleniu zasad i warunków F-u ukazała się odrazu w końcu XVIII w. wielka rzeczpospolita Amerykańska; wszystkie dziś istniejące na niej się wzorowały.

Mało jest w teoryi prawa publicznego ma-teryj tak spornych, jak F. Pojęcia suwerenatu (najwyższowładztwa) i autonomii, samoistności i samodzielności, państwa i mocarstwa, substan-cyi i attrybutu, prawa i funkcyi, istoty i organu, wikłając się w sposób dla hermeneutyki prawnej niezmiernie zajmujący, pobudzają do coraz nowych, logicznych zestawień, dociekań i wywodów. Literatura, ciągnąca się od „The Federalist” (współczesnego uchwalaniu i przyjmowaniu kon-stytucyi z r. 1787 wydawnictwa trzech patryo-tów amerykańskich: Aleks. Hamiltona, Madisona i Jay’a), wzbogacona kommentarzami takiego Story’ego oraz traktatami Tocqueville’a i innych, w ostatnich zwłaszcza latach wielce się wzmogła. Najwięcej wątpliwości gromadzi się około pojęcia najwyższowładztwa, tej duszy państwa, dla której Rousseau („C. Social”) postawił słuszną zasadę niepodzielności. Trudność ścisłego usto sunkowania części do całości popycha wielu uczonych do pogwałcenia tej zasady przez obdziela-lanie najwyższowładztwem i części, i całości, niekiedy przy subtelnem odróżnieniu istoty 'i wykonywania prawa (funkcyi). Tocqueville oświadcza się za podzielnością; Borel za niepodzielnością. Teoretycy, wpatrując się w Stany Zjedn. Amer. Półn., nie biorą należycie w rachubę wytworzenia przez F. ludu politycznego, prawo swoje stwierdzającego w wyborach posłów do Izby Reprezentantów oraz wielkich urzędników; wybory zaś senatorów jednym dają argument za podzielnością, innym właśnie przeciwko niej; i to samo dzieje się z referendum (ob.) szwaj-carskiem, instytucyą nieznaną Ameryce, a tak silnie jednoczącą, że, jeśli niektórym wolno jest widzieć w niej potężny czynnik przyszłego państwa jednolitego i nawet demokracyi bezpośredniej, wszyscy mają obowiązek w niej dostrzedz charakterystyczne znamię federalizmu obecnego. Najjaśniej, zdaniem naszem, pojęcie państwa związkowego w odróżnieniu od związku państw i form niedoskonałych iub tylko pozornych wyłożył Pozl. Mili w rozdz. XVII znakomitego swego traktatu wskazał warunki wytworzenia się państwa federalistycznego: 1) lgnienie części ku sobie wskutek jedności narodowej, społecznej, dziejowej, a zwłaszcza podobieństwa urządzeń politycznych; 2) względna bezsilność, t. j. stan, w ktbrym-by część, wchodząca do związku, nie mogła własnemi siłami bronić swego bytu i wieść życia międzynarodowego; 3) taka równość między częściami, aby najpotężniejsza z tych części, związawszy się z inną, pozostałych przytłoczyć nie zdołała. Rękojmię trwałości państwa federacyjnego widzi myśliciel angielski w takiej czujności konstytucyjnej, jaką Amerykanie wcielili w swoje sądownictwo, i silniej niż Tocqueville dla tej jego funkcyi się zapala.—Federacya może być uorganizowaną tylko z rzeczypospolitych rzetelnych, t. j. z urządzonych demokratycznie na demokratycznem podłożu społecznem. Historya Szwajcaryi ma tu wymowę bez appellacyi przekonywającą. Nic dziwnego: F. jest tylko zorgani-wanym wspólnym republikanizmem demokratycznym. Mohl, wróżąc przyszłość demokracyi, za szczególniej sprzyjającą jej uważa formę F-u. Dążność ta zaczyna się już objawiać wpośród kolo-nij angielskich i pomiędzy niemi a krajem macierzystym; są już nawet próby w Australii, w r. 1898 po wspólnych naradach w Londynie podjęte. „Federacya gmin Francyi”, hasło kommuny paryskiej z końca marca 1871 r., nie ma nic wspólnego, z poważnym F-em politycznym.—O Rzeczypospolitej polskiej oh. artykuł Dualizm. Porów, także artykuł Delegacye austryacko-węgierskie i Demokracya. — Bibl. Bluiner J. J. „Staats- u. Rechtsgesch. der Schweiz. Demokratien” (St. Gallen 1850-—9, 3 t.); Borei E. „Etude sur la souveraineté et l’état fédératif” (Bèrn w Szw. 1889); Brie „D. Bundesstaat” (Lipsk 1874); tenże „Theorie d. Staatenverbindungen” (Stuttgart 1880); Brunialti „Unio-ni e coinbinazioni fra gli stati” (Turyn 1891); Bryce „American Commonwealth” (Londyn 1889 i nast.); Calhoun -I. C. „Works” (ed. Crottego N. York 1853—9, t. I); Freemann „Hist, of fed. govern. from the foundation of the Achaian Lea-gue to the disruption of United States” (Londyn

1    Cambridge 1863); Hänel A. „Studien z. deutsch. Staatsrecht” (t. I, Lipsk 1873); Hart „Introd. to the Study of federal govern.” (1891); Jellinek „D. Lehre v. d. Staatenverbindungen” (Wiedeń 1882); Laband Pawel „D. Staatsrecht d. deutschen Reichs” (Tübingen 1876 Freiburg w Br. 1895 i nast.); Laveleye E. „Le gouvernement dans la démocratie” (Paryż 1891,

2    tomy); Mili John Stuart „Considérations on représentative government” (Londyn 1861 i dalsze; przekłady niem. Zurych 1862, Lipsk 1873); Mohl Rob. „D. deutsche Reichstaatsrecht” (Tübingen 1873); Pözl „Bundesstaat” (Bluntschli und Brater „Staatswörterbuch” Stuttgart 1857—70, 1 1 t.); Ruttiman „D. nord.-amerik. Bundesstaatsrecht

der (ob.)

verglichen.... Schweiz” (Zürich 1867—76, 3 t.);

Seydel Max „Staatsr. u. politische Abhandlungen” (Monachium 1893); tenże „Kommentar z.

Verfassungsurkunde f. d. Deutsch. Reich” (Wiirz-burg 1873, Freiburg 1897); Tocqueville Alex.

„De la démocratie en Amér.” (wyd. 15-e Paryż 1868); Waitz „D. Wesen d. Bundesstaats” („Grundzüge d. Politik” 1861);Westerkamp „Staatenbund

u. Bundesstaat etc.” (Lipsk 1892).—Por. bibliogr. pod art. Demokracya.    s-

Federhubel z niem. jest to hebel z żelazem takiego kształtu, iż odrazu wycina t. zw. f e-

E .D.

Federici Kamil, właściwie Giovanni Bat-tista Viassolo, zwany także O g e r i, komedyopi-sarz włoski (* 1749 w Poggiole di Garessio, w pro w. Mondovi—f 1802 w Turynie). Ukończywszy study a prawa w Turynie, został r. 1784 sędzią w Moncalieri; ale zakochawszy się w aktorce, Kamilli Ricci, rzucił swój zawód, zaciągnął się do towarzystwa, w którem ona występowała, i na jej cześć przezwał się Kamiliem Frede-ricim (ściągnięte „fedele alla Ricci”). Jest on jednym z najświeższych i najpłodniejszych poetów dramatycznych nowo-włoskich; z komedyj jego za najlepsze uchodzą: „L’avviso di mariti”; „Lo scultore ed il cieco”; „Enrico IV al parto délia Marna”; „La bugio vive poco”. Wszystkie jego komedye pełne są przedziwnego humoru, zasadzającego się, nie na samych jedynie dowcipnych wyrażeniach, nie na grze słów i dwuznacznikach, jak to przed nim często bywało, ale głównie na sytuacyach i na charakterystyce psychologicznej.

Jego „Opere teatrali” miały kilka edycyj, najważniejsze we Florencyi w 10-ciu tomach (1794—97), oraz w Turynie w 5-ciu tomach (1808).    *

Federpusz (z niem.), ob. Pióropusz.

Fedi Pio, rzeźbiarz włoski (* 1815 w Viter-bo—f 1842 we Florencyi). Uczył się naprzód złotnictwa, potem miedziorytnictwa w Akademii wiedeńskiej, wreszcie we Florencyi rzeźbiarstwa.

Uzupełniwszy studya swe artystyczne w Rzymie, wezwany został przez Leopolda Ii-go do wykonania posągów Mikołaja Pisana i A. Cisal-pina w Palazzo degli Uffizi we Florencyi.

Z dalszych prac jego zasługują na wyróżnienie: pomnik margrabiego P. Torrigiano, Posąg Toskanii (na pamiątkę przyłączenia Toskanii do Piemontu); Nadziej a karmiąca miłość (1861) (niesmaczna w pomyśle); Miłość podnosząca duszę; Amor panujący nad Jowiszem i Ziemią; Poezya święta.

Arcydziełem F-ego jest Porwanie Polikse-ny (1860—65), grupa umieszczona w Loggia dei Lanzi i mogąca wytrzymać porównanie z dziełami Starożytności i Odrodzenia.    *

Fedkowicz - Hordynskij albo Hondęńczuk Osyp, samouk, poeta małoruski (* 1834 r. na Bukowinie—f 1888 w Czerniowcach). W ośmna-stym roku życia wzięty do wojska, został nazwany F-em. Przez pewien czas pełnił służbę we Włoszech, a nauczywszy się czytać, został porucznikiem. Po wojnie 1859 r. otrzymawszy dymissyę i wróciwszy w strony rodzinne, wydoskonalił się w czytaniu i pisaniu i już w r. 1861 pierwsze jego utwory poetyckie ogłosił Antoni Kobylański w swej broszurze p. t. „Słowo na Słowo do redaktora Słowa” (w Czerniowcach). Dalsze ukazywały się w czasopismach bukowińskich i galicyjskich, jako też w kalendarzach. W r. 1866 został wójtem w wiosce rodzinnej, a w rok potem inspektorem szkół okręgowym. Dzięki jemu-to obudziło się na Bukowinie poczucie narodowe, on też stanął na czele nowego ruchu i objął redakcyę polityczno - pouczającego czasopisma „Bukowina”. W siódmem dziesięcioleciu w. b. on pierwszy zaczął torować drogę piśmiennictwu.małoruskiemu w duchu ludu i w żywej jego mowie. W poezyach swych opisuje F. życie wojskowe, boleje nad położeniem politycznem

':«e

,-7j

: eo:

Fig. 33. Porwanie Polikseny. Rzeźba Fediego.

i socyalnem swoich spółbraci, maluje bardzo piękne obrazy swej czarownej ziemi rodzinnej; zarzucają mu wszakże, że częstokroć wpadał w mistycyzm i że nie zdołał znaleźć drogi do prawdziwego realizmu w odtwarzaniu żywota społecznego. W późniejszych swych utworach starał się naśladować Szewczenkę. Z poezyj lirycznych F-a najlepsze są wojskowe „Dyki dumy”, z epickich „Korol Hucuł”; z dramatycznych godne uwagi: „Dowbusz”; „Tak wam treba”; „Jak Kozam rohy wyprawiajut'”; „Chmiel-nickij”; „Kermanycz” (melodramat). Prozą napisał cały szereg pięknych powiastek z życia Hucułów bukowińskich, które wydał Dragomanów p. t. „Powisti Osypa Fedkowycza” (Kijów 1876). Kilka jego rozpraw popularnych ogłosiła Lwowska „Proswita”. Poezye wydał sam w Kołomyi 1867, a wybór z nich przełożył na język niemiecki p. t. „Am Tschereinusch” (Czer-

K. K.

1355). Na

niowce 1882). Poezye i powieści F-a były tłó-maczone na języki: rossyjski, polski, czeski, serbski i niemiecki.    *

Fe&on (⁽I>a{ó(i>v) z Elidy, jeden z bezpośrednich uczniów Sokratesa, który skutkiem poświęcenia się dla mistrza pozyskał ten zaszczyt, iż Platon jego imieniem zatytułował jeden ze swych dyalogów. Jeńcem zostawszy w młodości, służył za niewolnika u jednego z kupców ateńskich, kiedy raz Sokrates spotkał go przed domem pana. Ujęty wyrazem twarzy dowcipnym i przyjemnym, filozof ów wykupił go za pośrednictwem Krytyasa, czy Alcybiadesa, i do grona uczniów swych przyłączył. Po śmierci Sokratesa F. próbował założyć w swem mieście rodzinnem szkołę, której charakter nie jest dosyć znany, i która, pod kierunkiem Menede-ma, zlała się z Eretrejską (ob.). Napisał kilka dyalogów, bardzo cenionych przez starożytnych, ale z których nic do nas nie przeszło.—Por. Au. Gell. „Noctes atticae” (VI, 18); „Diog. Laërt.” (II, 105); Preller w „Rhein. Mus.” (IV, str. 391, nast.).—Ob. art. Elidyj ska i Eretrejską szkoła w naszej Enc.

Fedor Daniłowicz Ostrogski, obacz 0-s t r o g s c y.

Fedor Koryatowicz, wnuk Gedymina, książę na Nowogródku, a później książę Podola, był, jak na członka dzielnego rodu Koryatowiczów przystało, jedną z wybitniejszych postaci wśród dzielnicowych książąt litewskich XIV-go wieku. Najmłodszy z braci, pozostawił F. starszym troski i nadzieje wywalczenia sobie dzielnic, a sam, jeszcze za życia ojca, Koryata (f około r. 1360), za granicą należytej oprawy szukać postanowił. Powody bezpośrednie tej emigra-cyi F-a nie są znane; nasuwa się wszelako przypuszczenie, że odegrał w niej pewną rolę król Kazimierz Wielki, który w ostatnich latach swych rządów, a w myśl wschodniej polityki polskiej, utrzymywał ożywione stosunki z Ko-ryatowiczami, pragnąc pozyskać sobie ich współdziałanie i pomoc przeciw Litwie. Najstarszy bowiem brat F-a, Jerzy, wcisnął się na Ruś Czerwoną i Multany, Aleksander na Wołyń, a Konstanty na Podole: wszystkie zaś te kraje stanowiły wówczas przedmiot gorących zabiegów zarówno Polski, jak i Litwy. Czy i jaki mianowicie stosunek łączył F-a z ostatnim Piastem? niewiadomo. Wiele daje wszakże do myślenia fakt, że brat pożądanych przez Polskę sojuszników na Wschodzie wyrusza na dwór Kazimierzowego siostrzeńca, Ludwika, króla Węgierskiego, i zyskuje sobie jego łaski i zaufanie, właśnie w epoce, kiedy jego kandydatura na tron polski w sposób ostateczny została zdecydowaną (1350 Węgrzech otrzymał F. bogate uposażenie z rąk Ludwika, a w ziemiach, jakie mu się dostały w posiadanie, założył twierdzę Munkacz, jedną z najznaczniejszych w tern państwie. Wyryte

na bramie zamkowej nazwisko „Fedora Ko-ryatowicza”, oglądano tam jeszcze w roku 1779. A była to pamiątka godna zachowania, gdyż oprócz twierdzy i zamku pozostały w jego okolicy inne jeszcze fundacye F-a i jego żony, niewiadomego pochodzenia. Po dziś dzień przechowują w archiwum kapitulnem w Presz-burgu akt erekcyjny znakomitej fundacyi F-a pod Munkaczem, a mianowicie klasztoru Bazylianów, założonego tam 8 marca 1360 roku. Od końca wieku XV-go każdorazowy opat tego zgromadzenia, opisanego obszernie w XVIII st. przez miejscowego bazyliana, Jana Baziłowicza, piastował tytuł biskupa munkackiego, która-to nazwa zachowała się dotąd, pomimo przeniesienia właściwej stolicy biskupiej w r. 1775 do Ungwaru. W r. 1649 biskupstwo to przystąpiło do unii z Rzymem.—Nadto w mieście Be-regliszaz, w okolicy Munkaczu, fundował F. kościół i szpital dla katolików, a żona jego założyła w samym Munkaczu klasztor Bazylianek, który przetrwał do XVIII-go wieku.—Er. Ignacy Bathiany starał się w dziele swem p. t. „Leges ecclesiasticae Regni Hungariae” zakwe-styonować powyższe fundacye F-a; twierdzenia jego zbił atoli w sposób stanowczy, bo na podstawie autentycznych dokumentów, lir. Kazimierz Stadnicki („Synowie Gedymina” t. I, str. 67—81). — Pomimo ożywionej działalności na obczyźnie, sądzonem było synowi Litwy opuścić z czasem Węgry i powrócić w progi rodzinne. Podobnie jednak, jak data i powody emigracyi F-a, tak i czas, oraz pobudki jego powrotu do kraju, nie są dokładnie znane. — Na Litwę ściągnęła zapewne F-a wieść o śmierci ojca, po którego zgonie spotykamy już F-a w szeregach w. ks. Olgierda, ciągnących na słynną wyprawę podolską, zakończoną pogromem Tatarów nad Sinemi Wodami, około (po?) r. 1360. — W tej też epoce, pozostawiwszy chwilowo Podole we władaniu braci, zagarnął F. Nowogródek, jako dzielnicę pozostałą po ojcu, i zajął się gorliwie zaprowadzeniem w nim ładu i bezpieczeństwa, które budowa licznych grodów zapewnić miała. Nie zaniedbywał przy-tem i Podola, dopomagając braciom w rządach i organizacyi tych ziem obszernych, które przypaść mu miały niebawem w udziale. Trzej starsi Koryatowicze pomarli bowiem już w ó-smein dziesięcioleciu XIV-go wieku, a z icli zgonem przeszło całe Podole na prawego icli spadkobiercę, F-a, który z właściwą sobie energią i zabiegliwością jął się rządów nad obszer-nem księstwem, dążąc usilnie do jego potęgi i niezawisłości.—Wymagało to zarówno zręcznej polityki wewnętrznej, jak i umiejętnego postępowania ze zwierzchniczą Litwą, bez zrażania sobie Polski, zmierzającej do zagarnięcia Podola. Liczne fundacye cerkiewne zjednywa-' ły F-owi żywioł ruski, a popieranie klasztorów dominikańskich w Smotryczu i Gzerwonogrodzie

j. K. K.

łagodziło jego stosunek z katolikami. I byłaby może ta metoda cichego opportunizmu sprawiła z czasem swoje, gdyby nie radykalna zmiana ościennych stosunków politycznych, które z chwilą unii Polski z Litwą uniemożliwiły całkowicie podolskie plany F-a —W pierwszej chwili zdołał F. ocalić swe stanowisko na Podolu, złożywszy z niego hołd spotężniałemu Jagielle i koronie Polskiej w r. 1386. Spokój jego, polegający na cli wiło wem zajęciu się nowej krea-cyi polsko - litewskiej innemi sprawami, trwał jednak niedługo. W r. 1392 nastąpiła zgoda Jagiełły z Witoldem, który jął się odrazu przypomnienia książętom dzielnicowym należnej uległości dla Litwy. Odwykły od uznawania obcej władzy, podniósł F. otwarty bunt na Podolu przeciw Witoldowi, w czem mu mężnie sekundował na Ukrainie Włodzimierz Olgierdowicz. Daremne jednak były to usiłowania! W roku 1394 zwrócił Witold silną swą rękę przeciw nieposłusznym książętom i, wszcząwszy krwawą walkę na Ukrainie, przeniósł ją niebawem na Podole.—Dla zamysłów F-a, a bez mała i dla jego własnej osoby, ostatnia wybiła godzina. —-Nie było mu dauern sprostać bohaterowi Litwy, który ogniem i mieczem spustoszył umiłowane przez F-a Podole. Stryjkowski, przejeżdżając tamtędy w r. 1576, widział jeszcze na miejscu strasznego pogromu, pod głównemi zamkami i grodami Podola, szańce, mogiły i uroczyska, Witoldowemi zwane. Tenże dziejopis powiada, że F. dostał się w tej walce do niewoli i osadzony został w lochu wileńskim, co poświadcza zresztą dokument, wystawiony w r. 1403 przez nieszczęśliwego księcia. Z niego też dowiadujemy się, że F. w tymże roku odzyskał wolność, nie po to jednak, by módz się nią cieszyć naprawdę. Pozbawiony Podola i Nowogródka, króry wraz z połową dawnej dzielnicy Koryata dostał się w r. 1401 w posiadanie Zygmuntowi Kiejstutowiczowi, schodzi odtąd F. z areny dziejowej, aby gdzieś w zapomnieniu dokonać żywota. — Dzielna postać F-a była przez czas długi przedmiotem licznych ba-łamuctw w naszem dziejopisarstwie. Stryjkowski rozdwaja osobistość tego księcia, każąc jednemu F-owi K-owi walczyć o Podole z Olgierdem w r. 1339, a drugiemu z Witoldem w sześćdziesiąt lat później. Naruszewicz robi z niego króla Bracławskiego na podstawie Praya (Dzieje Węgier) i historyi kościelnej Raynalda, opartych na bałamutnej, co do tych wypadków, kronice włoskiej Villaniego z XIV-go wieku. Współczesny atoli F-owi Latopisiec litewski, wydany przez Daniłowicza, wyświetla rzecz całą, którą niektórzy dziejopisowie dawniejsi gmatwali i z tego powodu, że kwestya przynależności Podola do Litwy była przez czas długi drażliwą dla Polski i odwrotnie. — Por.: Kazimierz Stadnicki „Synowie Giedymina” t. I; „Olgierd i Kiejstut, synowie Giedy

mina”; „Bracia Władysława Jagiełły”; oraz Józef Wolff „Ród Gedymina”.

Fedor (Fie dusz ko) Lubartowicz, syn Lu-barta-Dymitra, najmłodszego z synów Gedymina, odziedziczył po ojcu dzielnicę Łucką i Włodzimierską. Kazimierz Stadnicki („Synowie Gedymina” t. II, str. 161—168) opowiada obszernie smutne koleje życia tego księcia w latach 1386—1393, t. j. w epoce, kiedy F., wyzuty z Łucka na rzecz Witolda, pozbyć się musiał i Włodzimierza na rozkaz Jagiełły i Witolda, od których otrzymał w zamian nędzny udział w ziemi Siewierskiej, istnem miejscu wygnania, wystawionem na krańcach Litwy na ciągłe napady tatarskie.—„To też F. — powiada Józet Wolff („Ród Gedymina” str. 74—76), zapewne zajrzał tylko do swej nowej dzielnicy, a przynajmniej żadnych śladów pobytu swego tam nie zostawił. Jako malkontent połączył się on nawet ze Swidrygiełłą, który przebywał wówczas na Węgrzech (Stadnicki: „Bracia Władysława Jagiełły”, str. 308). Nie wyparł się wszelako F-a Jagiełło, gdyż w rachunkach jego dworu spotykamy wzmiankę, że król i jego podskarbi, Hincza z Rogowa, poręczyli w tym czasie, t. j. w r. 1393, pewną summę za F-a. Był to dług, wynoszący 2'/₂ grzywien, a należny kupcowi krakowskiemu Brennerowi za klejnoty, wzięte odeń w r. 1392 we Lwowie przez F-a, zwanego wówczas powszechnie Fe duszkiem („Mo-numenta medii aevi liist.” T. XV, wyd. w Krakowie w r. 1896 przez prof. Piekosińskiego). Mimo to, trwało dalej odstępstwo F-a, który w lat parę później udawał się wraz ze Swidrygiełłą o pomoc do Zakonu przeciw Jagielle i Witoldowi. „W r. 1398—mówi dalej Wolff (1. c.),—odpowiada W. Mistrz Swidrygielle i „Fe-duszkowi” Lubartowiczowi, wygnanym z Litwy i wzywającym pomocy Krzyżaków, że osobnego poselstwa wyprawić do nich nie może, lecz, że oni sami porozumieć się mogą z poselstwem Zakonu, bawiącem obecnie (r. 1398) u króla Zygmunta Luksemburczyka (Voigt: „Cod. dipl. Pruss.” VI, 61; Prochaska: „Cod. Vitoldi”, str. 50). Wkrótce potem obaj zbiegowie, pogodziwszy się z królem, powrócili do kraju. Swidrygiełło otrzymał ziemię Podolską i Żydaczew z okręgiem. Żydaczew ustąpił F-owi. Niezaprzeczone ślady długiego pobytu kniazia F-a w tern miejscu znajdujemy w licznych przywilejach i wyrokach, wydanych przezeń w Żydaczewie w latach 1400— 1430. Wszystkie zaczynają się od słów: „My kniaź Fedor Lubartowicz.” Niezbyt wielka odległość Żydaczewa od Krakowa pozwalała F-owi bywać dość często na dworze królewskim.— W r. 1407 „Fieduszko” Lubartowicz występuje jako świadek na przywileju, którym Jagiełło zatwierdza uposażenie władyctwa Przemyskiego („Akta Grodz, i Ziems.” wyd. Liskego, str. 50 t. VII). Długosz świadczy, że „Fieduszko”, zwany przezeń księciem Litewskim, należał do

orszaku królewskiego w r. 1410 i brał udział w bitwie pod Grunwaldem.— Ten sam ks. „Fie-duszko” bawił przy królu w marcu 1413 roku w Nowem Mieście (Korczynie) i w sierpniu tegoż roku w Wiślicy.”—Z tego-to czasu pozostały w rachunkach dworu królewskiego liczne ślady przyjęć, jakiemi Jagiełło podejmował „Fie-duszkę” wraz z jego dworem. Ryby, olej, piwo, kurczęta, mięso i słonina, wydawane były przez skarb królewski, bądź w naturze, bądź też w pieniądzach, na stół „Fieduszka”, który nieraz po kilkanaście dni zrzędu z hojnej gościny króla korzystać nie omieszkał („Monum. medii aevi hist. T.XV, wyd. prof. Piekosińskiego, str 421, 26, 30, 32). „Po śmierci Witolda (f 1430)— pisze dalej Wolff (1. c.)—chwila świetności błysnęła dla F-a: w lipcu 1431 r. w czasie wyprawy na Łuck Jagiełło nadał i zapisał miasto Włodzimierz, wraz z jego obwodem, księciu „Fe-duszkowi”, swemu rodzonemu bratankowi, będą-

mniane powyżej.

Fedor Iwanowicz, kniaź Zasławski, praprawnuk Jewnuty Iwana, syna Gedyminowego, był kolejno, wedle Józefa Wolffa („Ród Gedymina”, str. 41), namiestnikiem Witebskim (?)    1492 r.,

Brańskim (1494—1499), i nareszcie Orsz.niskim od r. 1500.—Tenże autor mówi dalej: „F. przesiedział w Orszy blizko 40 lat; dopiero bowiem w r. 1538 Kniaź Wasil Jurjewicz Tołoczyński otrzymuje od Zygmunta Starego przywilej na władanie zamkiem Orszańskim z powodu, że

ziami Mścisławskimi.”

cemu „ruskiego wyznania” (Długosz IV, 413). A więc po 40-u blisko latach F. posiadł napo-wrót ojcowiznę. Szczęście jednak było nader krótkie. Opisując zdarzenia, które zaszły w sierpniu tegoż roku (1431), wspomina Długosz, że „umarł pod te czasy książę Fieduszko, Rusin, bratanek króla Władysława (Jagiełły), który wszystkie klejnoty, skarby, konie, szaty, dobra i własności dziedziczne przekazał królowi, król zaś rozdał wspaniałomyślnie pomiędzy swoich rycerzy. Fakt, że F. Lubartowicz uczynił Jagiełłę ogólnym swoim spadkobiercą, jasno dowodzi, że nietylko nie zostawił żadnego potomstwa, ale nawet nie miał blizkich krewnych, mianowicie potomków braci lub sióstr. Na nim więc wygasł ostatecznie ród Lubarta. Wszelkie podania o jego potomstwie urosły w drugiej połowie XVI-go wieku i odnieść je należy, nie do F-a Lubartowicza, ale do jego stryjecznego brata, Fedora Olgierdowicza. Domysł Kazimierza Stadnickiego, że F. mógł żyć jeszcze w r. 1463, jest nieuzasadniony. Również mylnem jest twierdzenie tegoż autora, oparte na pomniku Unie-jowskiej cerkwi, że F. miał potomstwo („Synowie Gedymina”, II, 170), albowiem zabytek ten, jak i wszystkie inne, wylicza, nie dzieci F-a, ale już nieżyjących jego przodków i krewnych, za których dusze ostatni Lubartowicz cerkwi modlić się polecał.”—Por. Józef Wolff: „Ród Gedymina” 74—76; oraz dzieła i źródła, wspo-

J. K. K-

kniaź F. Iwanowicz Z a sławski, dla starości i choroby, znajduje się na woli Bożej („Metr. Lit.” ks. Zap. 20 fol. 117 dokum: 94). Kniaź F. f 1539 r..—Zona jego, Zofia Andrejewna, była córką kniazia Andrej a Aleksandrowicza Sanguszkowicza i siostrzenicą ks. Konstantego Ostrogskiego (ob. Ostrogscy). Z niej pozostawił F. tylko dwie córki, z których jedna umarła młodo, a druga, Anna, wydaną została za Jana Jurjewicza Hlebowicza, wojewodę wileńskiego, kanclerza litewskiego. Owdowiała w r. 1549, a w kilkanaście lat potem ponowiła związek małżeński z Jaroszem Sieniaw-skim, podkomorzym Krzemienieckim. Na F-u wygasł ród kniaziów Zasławskich, potomkowie bowiem brata jego, ks. Michała, pisali się knia-

J. K. K.

Fedor Iwanowicz Jarosławicz, książę Piński (f 1521), syn Iwana Wasilewicza, kniazia Borowskiego, a praprawnuk stryjecznego brata w. ks. Moskiewskiego, Dymitra Dońskiego, Włodzimierza Andrej ewicza, zwanego „Chrobrym” i żony jego, Heleny, córki Olgierda, w. ks. Litewskiego, odziedziczył miano „Jarosławicz” po pradziadku, Jarosławie Władimirowiczu, pierwszym kniaziu Borowskim. W r. 1498 zaślubił księżniczkę Aleksandrę, córkę Szymona Olel-kowicza, kniazia Pińskiego, potomka Olgierda. „Nie chcąc dzielić władzy z zięciem, — pisze Józef Wolff („Ród Gedimina” str. 118—119), wdowa po Szymonie, księżna Marya, która po zgonie męża i syna, Wasila, władała Pińskiem, uzyskała w styczniu 1499 roku od w. ks. Lit., Aleksandra Jagiellończyka, potwierdzenie przywileju danego jej na Pińsk przez króla Kazimierza Jagiellończyka; jednocześnie zaś rozpoczęła starania o zdobycie dla córki Słucka i Kopyla, Ks. Marya zmarła na wiosnę 1501 r., a król Aleksander zaraz po jej zgonie nadał Pińsk córce zmarłej i jej mężowi F-owi. Odtąd oboje przez 17-cie lat władali Pińskiem. —-Nieprzerwany szereg dokumentów, wspólnie przez nich w latach 1501 — 1518 wydanych w Pińsku, świadczy o ich dobroci względem poddanych i hojności dla cerkwi. W r. 1503 kniaź, chcąc powstrzymać najście Tatarów, pobitym przez nich został nad rzeką Uszą pod Owruczem” .W r. 1507 czyni F. wraz z ojcem bogate nadanie cerkwi w Horodku, a już w rok potem dziedziczy po zgasłym tymczasem ojcu swoim majątki Kłeck, Horodek i Rohaczew. — „W roku 1509—pisze dalej Wolff (1. c.),—zawierają oboje księstwo układ z królem Zygmuntem, mocą którego przyjmuje ten ostatni F-a wraz z małżonką jego, Oleną (Aleksandrą), pod swoją opiekę i obowiązuje się, póki będą żywi, zachować ich przy obecnych posiadłościach. Bezdzietny F. zapisał wzamian królowi wszystkie majątki, które mu się dostały po ojcu i świekrze, a mianowicie: Pińsk, Kłeck, Horodek, Rohaczew i Wiało, oraz zobowiązał się

J. K. K.

J. K. K.

śniczynie.—(Por. Wolff 1. c.).

Fedor Korybutowicz, wnuk Olgerda, należąc do rady przybocznej W. Książąt: Witolda, Swi-drygiełły i Zygmunta Kiejstutowicza, występuje pomiędzy świadkami w kilku traktatach i dokumentach z lat 1422 — 1432. „Za przykładem kniaziów Litewskich—pisze Józef Wolff („Ród Gedimina”)—stanął F. Korybutowicz po stronie Swidrygiełły w bitwie pod Wiłkomierzem w r. 1435 i dostał się do niewoli W. Ks. Zygmunta Kiejstutowicza. Następnie odzyskał swobodę i w r. 1440 „Kniaź Fedko Korybut witał królewicza Kazimierza przy wjeździe jego na Litwę. Umarł F. bezpotomnie, wobec czego upada hipoteza, jakoby od niego pochodzili kniaziowie Zbarascy”.

nic z tych majątków bez zezwolenia królewskiego nie rozdawać. Jednocześnie wszystkie przywileje i nadania, odnoszące się do dóbr powyższych, złożone zostały na ratuszu Lubelskim. Księżna Olena umarła w kwietniu 1518 roku. W lutym spisywała testament, którym wszystkie skarby swe zapisuje mężowi, F-owi. Przed samą zaś śmiercią, w marcu 1518 r., kniahinią Fedorowa Iwanowicza Jaro-sławicza, Olena Semenowna Olelko-wicza, schodząc z tego świata, czyni zapisy dwom cerkwiom Pińskim, a mianowicie: cerkwi Narodzenia Bogarodzicy—dwór Kropotczyce, a cerkwi Uśpienia N. M, P. Leszczyńskiej—dwór w siole Wołbichowie, polecając duchownym modlić się za duszę swego ojca, kniazia Semena, matki swej, kniahini Maryi i za swoją własną. — W maju tegoż roku (1518) F,, spełniając wolę nieboszczki żony, która go prosiła, aby wyzwolił 50 poddanych, daje wolę pewnej dziewce. Stosownie do układu, zawartego w 1509 r. z królem, owdowiały F. dzierżył Pińsk sam jeden. Listem z dn. 30 maja 1518 r. król Zygmunt Stary donosi kniaziowi, że dotrzyma swego słowa, nie odbierze mu Pińska i zostawi go w dożywocie, lecz wzajemnie i kniaź ma pamiętać daną obietnicę, iż skarby, tak jego, jak i zmarłej żony, mają po jego zgonie przejść na króla; zatem niech ich strzeże i nic nie traci.— Kniaź F. pochowany został w Ławrze Pe-czerskiej w Kijowie. Po śmierci Fedora Pińsk stanowił chwilowo własność królewską, aż w roku 1523 król Zygmunt 1 zamek i miasto Pińsk z dworami Kłeckiem, Horodkiem i Rochacze-wem, ich miasteczkami i włościami, oddał w posiadanie królowej Bonie.

Fedor Patrykiejewicz, syn Patrykija (Patry-cego) Narymunto wieża, wnuka Gedyminowego, przeniósł się wraz z bratem swym, Jerzym, do Moskwy, gdzie potomkowie ich kwitną do dziś dnia w książęcych rodach Golicynów, Kuraki-nów i Chowańskich-Dołgorukow:—(Ross. Rodosł. kniga, I 285. Kazimierz Stadnicki: „Synowie Gedymina” t. I, str. 43—95 i Józef Wolff: „Ród Gedymina”).

Fedor Olgerdowicz, książę Ratneński (Ratno nad Prypecią, dziś po w. Kowelski), syn OJgerda z pierwszej żony, którą przypuszczalnie była Marya, ks. Witebska, córka Jarosława Wasilewicza, ostatniego kniazia witebskiego.—„Miał sobie F. — pisze Józef Wolff („Ród Gedymina”) — wyznaczony przez ojca udział w ziemi Chełmskiej, a stanowiły go-. Ratno z okręgiem; prawdopodobnie Lubomia, a może i Żydaczów. Ciż sami książęta wydają Jagielle w r. 1394 w Delatyczach poręczenie za „brata” swego, Andrzeja, uwalniając go w ten sposób z więzienia. Historycy i heraldycy starali się z dziwnym uporem usunąć możliwość istnienia F-a. Kazimierz Stadnicki, Sokołowski i Radzimiński mącili dużo na ten temat. W r. 1404 ks. Witold nadaje Kobryń i Kruszowę, a także Niesu-choiże i Milanowicze na Wołyniu, synowcowi swemu (synowi F.), Romanowi. Synem tegoż F-a był też i kniaź Sanguszko (zepsuta forma imienia Semen) Fedorowicz, protoplasta Sanguszków. Nadto miał F. syna Hurkę na Kra-

J. K. K.

J. K. K.

Fedor ks. Nieświdzki, potomek ks. Jerzego (Jurij), poległego w r. 1225 w bitwie z Tatarami nad rz. Kałką, książę na Nieświdzie pod Łuckiem, żył w wieku XV i znany był pod popularnym mianem „Kniazia Fedka”. „W roku 1403—pisze Józef Wolff („Ród Gedymina”)—F. Ostrogski i Iwan ks. Nieświdzki podpisali akt poręczający królowi polskiemu, że Witold nie zawrze bez jego wiedzy związku z Zakonem. F. był prawdopodobnie synem tego Iwana, a Długosz miesza go niesłusznie z ks. Fedorem Ostrogskim. Był F. stronnikiem Swidrygiełły i kiedy ten piastował na Litwie godność wiel-ko-książęcą, F. bawił przy nim w latach 1431 — 1432, występując często jako świadek w dokumentach Swidrygiełły. Z ramienia tegoż opiekuna, piastował następnie F. urząd starosty podolskiego i wzniecił wtedy na Podolu powstanie przeciw Jagielle na korzyść Swidrygiełły. Już jednak w roku 1434 przeszedł na stronę króla i zrobił akt, w którym zeznaje, jako starosta krzemieniecki i bracławski, że Swidrygiełło wtrącił go z żoną i dziećmi do więzienia, z którego dopiero starostowie królewscy go uwolnili (Stadnicki „Synowie Gedymina” 205 — 212)—on przeto z Krzemieńcem i Bracławiem przechodzi na stronę króla i Korony Polskiej. Natomiast zażądał F. od Jagiełły potwierdzenia siebie w posiadaniu ojcowizny, t. j. Włości Zbarazkiej, Winnickiej i Chmielnickiej, a także „wysługi” jego, Sokolicy, którą gotów zresztą oddać za inny jaki, ale równy, majątek. Zapis powyższy potwierdził F. i w roku następnym, po zgonie Jagiełły (f 1434). Król potwierdził F-owi posiadanie Zbaraża tylko w dożywocie—to też w r. 1442, zapewne już po śmierci F-a, Kazimierz Jagiellończyk oddaje Zbaraż Denisowi Mukosiejewi-czowi. Później jednak powrócono Zbaraż synom F-a, Jerzemu (Jurij) i Wasylowi, którzy objęli go

wieczyście i stali się protoplastami rodu ks. Zbaraskich, od których poszli Wiśniowieccy, Poryc-cy i Woronieccy. Jakiś kniaź Wasyl Nieświdz-ki miał na początku XVI w. wyjechać z Litwy do Moskwy i dał tam początek rodzinie kniaziów Nieświdzkich. (Dołgorukow: Rodosł. Kniga III, 33).

dumy i obeznawać się z rzeczami państwowemu Borys, chcąc zapewnić synowi miłość ludu, pozwalał mu być jego orędownikiem i pośrednikiem. F. wstąpił na tron po śmierci ojca w 1605 r., wtedy właśnie, gdy Dymitr Samozwaniec wkraczał w granice państwa. Moskwa natychmiast przysięgła na wierność „carycy Maryi i jej dzieciom, carowi F-owi i Kse-nii”. Przysięgło i obozujące w Kromach wojsko, jednakże w kilka dni potem przeszło wraz z wodzem swoim, Basmanowem, na stronę Samozwańca. Małe tylko oddziały z wojewodami Katyrewem, Rostowskim i Tielatiewskim pozostały wierne F-owi. Dnia 1 czerwca zaczęła się burzyć Moskwa. Powstańcy wpadli do pałacu, zwlekli F-a z tronu, i wraz z matką Maryą i siostrą Ksenią zamknęli w dawnym domu Borysa. Dnia 10 czerwca Golieyn i Ma-salski, urzędnicy Mołczanow i Szereżedynow z kilku strzelcami wtargnęli do domu Borysa i zamordowali cara oraz matkę jego, zostawiając tylko Ksenię przy życiu. Zwłoki złożono w monasterze na Sretience, skąd w r. 1606 car Wasyl Szujski przenieść je kazał do mo-nasteru Sergiewo -Troickiego.—(S. Sołowiew „Hc-Topin Poccm” (t. 7); Bestużew-Riumin „OÓ3opri> coótmfi o TB cMepTH i pi pa IoaiiHa Bac. 40 ii3opa-Hui na upeĆTOJiB Mnx. 0e;u PoMaHOBa” („TKyp.

j. B.

J. K. K.

Stopień jego pokrewieństwa z F-em nie jest jednak znany.—(Por. Józef Wolf, 1. c.).

Fedor, car moskiewski, syn Iwana Groźnego (* 1557 r., panował od 1584 — f 1598). Był chorowity i nierozwinięty umysłowo: więc ojciec przed śmiercią polecił go opiece kilku zaufanych bojarów, którzy mieli stanowić „dumę carską” do pomocy w rządach. Liczbę i nazwiska tych bojarów źródła rozmaicie podają.

Prawdopodobnie było ich pięciu: Iwan Mstisław-ski, Nikita Romanowicz Jurjew. Iwan Szujski.

Bohdan Bielski i Borys Godunow. Ta „Duma” wygnała ze stolicy wielu ulubieńców zmarłego cara, a następnie wdowę carską z młodym synem, Dymitrem, i całą rodzinę Nagich, nieprzychylnych F-owi, wysłała do Uglicza. Z początku największym wpływem cieszył się wuj carski, Nikita Romanowicz Jurjew, lecz ten w kwietniu 1586 r. umarł. Wówczas miejsce jego zajął Borys Godunow, którego siostra, Irena (od r. 1580), była żoną F-a. Umiał on w krótkim czasie pozbyć się największych swych

przeciwników, Szujskich, i metropolity Dyonize- Mim. nap. IIpoCB.” 1887).

pod okiem znanego Symeona Potockiego, od którego nauczył się po polsku. Znał także język łaciński i matematykę. Wstąpił na tron, mając lat 14-cie. Był wątły, chorowity i uległy wpływom otaczających go osób. Miłosław-scy, krewni jego, wymogli na nim, że oddalił od siebie Artamona Matwiejewa, wykształconego zwolennika kultury zachodniej, bojara bardzo wpływowego za czasów ostatniego panowania. Oskarżono go o czarnoksięstwo i zesłano do Pustozierska na wygnanie. Wkrótce jednak Miłosławscy musieli ustąpić przed Lich acze wem i Jazy ko wem, których już od roku 1679 F. darzy coraz większem zaufaniem. Ważnym owocem zewnętrznej polityki tego krótkiego panowania było zawarcie traktatu z sułtanem Mahometem IV, w r. 1681. Na mocy tego traktatu Ukraina Zadnieprska i Zaporoże pozostały w posiadaniu Rossyi. Po wojnie tureckiej przedsięwziął F. reformę wojska, która wymagała zniesienia t. z w. „miestniczestwa”, czyli starszeństwa rodowego w hierarchii służbowej. Na zwołanym w r. 1682 soborze spalono księgi rodowodowe. F. miłował nauki, interesował się dziejami krajowemi i kazał nawet przekładać na język rossyjski księgi historyczne, pisane przez cudzoziemców. Dla pod-

go, i od roku 1587 na mocy ukazu carskiego Fedor A1 eksiej e wicz, car moskiewski, miał sobie oddane całkowicie rządy z tytułem syn Aleksego Michałowicza i Maryi z Miłosław-„prawitiela” i pełnomocnictwem do porozumie- skich (* 1661 r. panował od 29 stycznia 1676 wania się z innemi mocarstwami. F. zaś po- — f 27 kwietnia 1682 r.). Wychowywał się grążył się w praktykach pobożnych, a dla rozrywki przyglądał się błaznom i walkom niedźwiedzi. Odtąd panowanie F-a jest właściwie panowaniem Borysa (ob.) Godunowa. F. występował po śmierci Stefana Batorego (1585 r.), jako kandydat do Korony polskiej. Obiecywał unię, jednakże podawane przezeń warunki sejm uznał za poniżające. Opinia o niedołęstwie F-a przeszła poza granice Rossyi. Widocznie więc dla zaprzeczenia temu, z namowy Borysa, uczestniczył w r. 1590 w wyprawie przeciwko Szwecyi. F. miał jedyną córkę, T eodoz y ę, która żyła rok zaledwie. Tron przekazał Irenie, a za głównych jej doradzców wyznaczył pa-tryarchę Hioba, Fedora Romanowa i Borysa Godunowa.—Sołowiew „HcTopia Poccin” (t. 7); Bestużew-Riumin „OóaopB coóiiTifi ott, oiepiii papa loanua Bac. po ii3Ópania na upecTOjrt Mnx.

0ep. PoMaHOBa” („JKyp. Mmi. nap. IIpocB.” 1887

r. lipiec).

J. B.

Fedor, syn Borysa Godunowa, car moskiewski (* 1589 r. — f 1605). Odebrał staranne wychowanie i wykształcenie naukowe. Pozostała nawet mapa Rossyi, przez niego zrobiona, a wydana w r. 1614 przez Niemca Gerarda.

Mając szesnaście lat, zadziwiał podobno swe otoczenie wymową i bogactwem wiadomości.

Bardzo wcześnie począł uczęszczać na narady j niesienia poziomu umysłowego duchowieństwa

J. B.

B.

J. K. K.

gwiazd stałych.

N.

założył w Moskwie akademię słowiańsko - grecko - łacińską. Za jego panowania przybyło stolicy wiele gmachów murowanych, szpitali i domów przytułku. Odnowiono także Kreml. F. był żonaty dwa razy. W r. 1680 zaślubił A-gatę Gruszecką, Polkę, która wprowadziła na dwór polskie zwyczaje i ubiory. Umarła 14 stycznia 1681 r. po wydaniu na świat syna, któremu dano imię Ilia (Eliasz), i który zmarł w sześć dni po urodzeniu. Dnia 14 lutego 1682 ożenił się F. powtórnie z krewną Jazykowa, Martą Matwiejewną Apraksyn. Za jej wpływem pogodził się z młodszym swym bratem, Piotrem, i powrócił z wygnania Matwie-jewa.—S. Sołowiew „HcTopin Pocciii” (T. XIII); Kostomarow „PyccKaa HCTopin bl jKH3Heoimca-HÛIXT»” (t. IV).

Fedor, fałszywy carewicz. Kozacy dońscy, przybywszy pod miasto Briańsk roku 1607 do drugiego Dymitra Samozwańca, przedstawili mu niejakiego włóczęgę, mniemanego carewicza F-a, niby drugiego syna carycy Ireny; ale Dymitr nie uznał go za swego synowca i kazał zamordować. —Karamzin.

Fedor, Teodor, malarz artysta, urodzony roku 1765 w hordzie Kałmyków, na granicy pomiędzy Rossyą a Chinami; wzięty do niewoli przez Ros-syan roku 1780, przewieziony został do Petersburga, gdzie cesarzowa Katarzyna II wzięła go pod swą opiekę. Tu otrzymał chrzest i nazwisko Fedora. Następnie oddany był dla kształcenia się w naukach do księżny badeńskiej, Amalii. Przebywając w Karlsruhe, poświęcił się malarstwu; potem się udał do Rzymu, gdzie pracując przez 7 lat, nabył wziętości niepospolitej. Podróżował następnie po Grecyi, zwiedził Londyn, a za powrotem do kraju, został przez wielkiego księcia Karola Fryderyka nadwornym malarzem mianowany. Umarł roku 1825. Studyująe antyki, również jak dzieła starożytnych artystów florenckich, przyswoił sobie ich styl wspaniały i surowy; celował szczególnie w malowaniu głów, które, pomimo swej rozmaitości, mają cechę oryginalną. Zostawił kilka wybornych sztychów, pomiędzy któremi odznaczają się: Bronzowe drzwi Ghibertego, oraz Zdjęcie z krzyża podług obrazu Daniela da Volterra. — „Encykl. S. Org”.

Fedora Zofia (f 1512), l-o V. Iwanowa, księżna Kobryńska, była potem 2-o v. za Jurem Bacewiczem, namiestnikiem Kijowskim, a wreszcie jeszcze raz zaślubiła 3-o v. w roku 1508 Mikołaja Radziwiłłowicza, wojewodę Wileńskiego, kanclerza W. Ks. Litewskiego. Po matce, Owdotii ks. Rohatyńskiej, była F. wnuczką Andrzeja Włodzimierzowicza, wnuka Olgierdowego. F. pochowaną została w Różance (między Grodnem a Lidą), majątku swego pasierba, Mikołaja Jurjewicza Pacewicza.—(Por. Józef Wolff „Ród Gedymina”).

Fedorenko Jan, astronom (* 1826 w Charkowie—f 1888); pracował w obserwatoryum w Pul-ko wie, następnie był adjunktem katedry astronomii w Kijowie, od r. 1857 w Charkowie, gdzie w r. 1862 został profesorem i zajmował tę katedrę do r. 1878. Głownem jego dziełem jest katalog gwiazd podbiegunowych: „Positions moyennes pour l’époque de 1790 des étoiles circumpolaires, dont les observations ont été publiées par Jérôme Lalande” (Petersburg 1854).

Oprócz tego ogłosił kilka rozpraw z astronomii

s. K.

Fedorow - Czeladnin Iwan (f 1567), bojar i wojewoda moskiewski. Obwiniony niesłusznie o udział w powstaniu Nowogrodu, zesłany był w r. 1546 na Białe-jezioro; wkrótce ułaskawiony, należał do spisku przeciw Glińskim; w r. 1551 walczył pod Kazaniem, a w r. 1564 pobił Tatarów nad Oką. Ściągnąwszy na siebie podejrzenie, jakoby zamierzał strącić z tronu Iwana Groźnego, był przez niego własnoręcznie zamordowany i wyrzucony psom na pożarcie. Żona jego, Mary a, również skazana na śmierć, długo w podaniach ludu uchodziła za świętą.

Fedorow Jan (Iwan, Jo an), co znaczy: „Jan, syn Teodora”, i dla tego także Fedorowicz albo fonetycznie Fiedorowicz, Chwe-dorowicz, spolszcz. Teodor o wicz, drukarz moskiewski, następnie lwowski i ostrogski, rodem z W. ks. Moskiewskiego (f w grudniu 1583 r. we Lwowie). Pochodził z Kaługi. Dostawszy się do Moskwy, został dyakonem w klasztorze Ho-stunowskim. Kiedy Iwan Groźny, po sprowadzeniu, według historyków rossyjskich, umyślnie z Danii, drukarza, nazywanego Hans Mu (Ossenheim, zakładał „Pieczatnyj Dwór”, F , pod kierunkiem biegłego w kunszcie cudzoziemca, wyuczył się drukarstwa, rozmiłował się w niem i wraz z Piotrem Mścisławcem, według niektórych synem Tymoteusza, Białorusinem, prawdopodobnie wyuczonym w Krakowie ( gdzie już w r. 1490 Fioł drukował kirylicą), około r. 1563 został pierwszym w ówczesnem państwie Rossyj-skiem drukarzem pierwszych druków kirylickich, któremi były religijne. W tej urzędowej drukarni, osłanianej siłą zbrojną przed nieprzyjaźnią zarówno dostojników duchownych i świeckich, jak pospólstwa, podburzanego przez skrybów, zagrożonych utratą zarobku, wydrukował dwie książki: w r. 1564 „Apostoł” t. j. Dzieje Apostolskie, a w następnym „Czasosłow”. Wreszcie ciemnota i chciwość postawiły na swojem: pospólstwo moskiewskie wdarło się do drukarni, zburzyło ją, potłukło i popaliło przyrządy; sami drukarze ledwie z życiem uszli. F. schronił się do Polski, dokąd go miłościwie „zaprosił” (t. j. przybyć mu pozwolił) Zygmunt August, a gdzie go przygarnął Grzegorz Chodkiewicz, hetman wielki litewski („W. Enc.” XVIII str. 745), przygarnąwszy zaś, przez czas dłuższy zaopatrywał we wszelkie „potrzeby cielesne”, polubił go i darował mu już nawet wieś „nie małą”, jak sam wygnaniec powiada, byle go przy sobie zatrzymać. Jest podanie

to

przez piszących w naszych już czasach o F-e przyjmowane, jakoby Chodkiewicz w majątkach swoich umyślnie dla niego założył drukarnię, a F. w tej drukarni wytłoczył „Ewangelie uczytelnoje” i „Psał-tyr.” Rzeczywiście u Chodkiewiczów w Zabłudowie obie pomienione książki wyszły w latach 1569 i 1570, a zatem w czasie, kiedy „pobożny Moskwicin”, jak go nazwano, u hetmana Grzegorza przebywał, i obie też noszą na sobie nazwisko drukarza „Fedorowicz”; lecz, skoro już stosować się ma ono do tej samej osoby, niepojętym być musi w autobiografii przez F-a, do późniejszego „Apostoła” dołączonej, ten ustęp, w którym wygnaniec mówi, że gorzkiemi łzami łoże swe zlewał, aby nie zagrzebać „talentu darowanego mu przez Boga”—którym-to talentem było, oczywiście, drukarstwo. Zadziwia słusznie zarówno odejście od Chodkiewiczów, tak na niego łaskawych—ojca i synów—jak i ta wędrów- I 1 ka do Lwowa wśród wielkich utrapień i biedy, 1 i nakoniec to ściskanie kolan możnym znowu ze łzami, a z prośbą o pomoc, już po przybyciu na miejsce. Tutaj istniała już na Podzamczu drukarnia słowiańska, cyrylicka, ale w upadku. F., otrzymawszy środki ze źródeł dziś już niewiadomych, zakład podniósł i zajął się drukowaniem ksiąg wyznaniowych. Druk „Apostola”, już po-wtórny, rozpoczął d. 25 lutego 1578 r. (daty wschodniej). Tytuł jego: „Apostoł, wtorym tisnie-niem napeczatan diakonom Iwanom Fedorowym”

(Lwów 1574, folio); na odwrocie ostatniej karty:

„Iwan Fedorowicz Drukar Moskwitin.” Jest to jedyny druk lwowski Jana Fedorowa. Przyczyn wstrzymujących działalność nie znamy; dotychczasowe badania archiwalne przynoszą tylko okoliczności podrzędne. W czerwcu 1577 r. F. był jeszcze we Lwowie. Domysł p. Ptaszyckie-go, że później zajrzał na Multany, jest bez oparcia. W marcu 1579 r. występuje F. we Lwowie, już jako przybysz, i akta nazywają go „fa-mulus” (ks. wojewody kijowskiego Konstantego Ostrogskiego)”. Mając już syna, Jana, w tym czasie żeni się powtórnie z Tatianą Ancyporo-wiczówną, i w tym czasie też prawdopodobnie zastawia swoją drukarnię Izraelowi Jakóbowiczo-wi za 411 złot.; wogóle zaciąga bardzo wiele długów, których nie płaci, miewa spory, które syn dziedziczy.    W październiku 1579 („1578”

u p. Ptaszyckiego musi być pomyłką) tytułuje się impressor et servitor magnifici ostrohensis et palatini kijoviensis. Miał już wtedy urządzoną drukarnię kirylicką w Ostrogu. Przy urządzaniu pomocny mu był młody chłopiec, Hryncio Iwanowicz z Zabłudowa, kształcony przezeń w malarstwie u Filipowicza we Lwowie, dalej, w    stolarstwie „forsznajderstwie”,

„rzezaniu na stali — takoż i liter.” O te litery głównie szło F-i; wymógł też na wychowanku w Ostrogu uroczyste zobowiązanie pod karą 500 złot., że ich dla    nikogo rzezać nie będzie, okrom    nie    dotrzymał,    a    nawet    uciekł    — do    Wilna;    póź-

dla swego pana.    Wychowanek zobowiązania tego    niej    się    pogodzili.    W    r.    1580    drukarnia    była

cfS

■HëI i

QD

<s

cr>

Cl

IŁ

i80i

Aft

s>J4

rkKNJIŁ;

nem«

\OVr

>■

C70

o?

rv

-a

/r

Fig. 34. Nagrobek Jana Fedorowicza drukarza w kościele oo. Bazylianów we Lwowie.

s.

już czynną i wypuściła dwa druki: Nowy Za- j syi; stworzył ją psalmista (diak) Fedosij (Teo-wjet i Psałtyr, w r. następnym jeden, ale dozyusz) Wasiliew, który w r. 1696 założył wielki foliant: słynną Biblię Ostrogską, J klasztor i osadę bezpopowców w pobliżu gra-ukończoną d. 12 „Boedromiona” (Sierpnia 1581 r.).

Na tych trzech drukach skończyła się działalność drukarska w Ostrogu, i wogóle, o ile ślady pozostały, produkcya kunsztu drukarskiego F-a.

Dnia 2 lutego 1582 był już z powrotem we Lwowie; zamierzał wznowić drukarnię; choć nie był bez grosza, znowu pożyczał. P. Ptaszycki oblicza, że przez dwa lata zrobił 1500 złot. długów, a na drukarni ciążyło wogóle 1560 złot. Czy ją urządził i otworzył na nowo — wątpić należy wobec tego. że w rok po śmierci F-a stawał przed kahałem z przyrządami do tłoczenia po-trzebnemi ów Izrael, zeznając, iż mu je dał nieboszczyk w długu: zastaw zatem pierwotny trwał.

Datę śmierci F., przedtem wyczytywaną z kamienia grobowego jako 5 grudnia, p. Ptaszycki ustanawia na 15-go t. m. (1583 r.). Ciało złożono prawdopodobnie na cmentarzu kościelnym u świętego Onufrego; płyta grobowa znalazła się później w posadzce kościoła i była tam jeszcze w czerwcu 1883 r. aż do ruinacyi, w której popękała w kawałki. Rysunek jej z Kłosów podajemy. Z nazwiska pozostało tylko „..icz”; dalej „drukar Moskwitin, kotoryj swoim tszczaniem drukowanie zaniedbałoje obnowił. Prestawiłsia w Lwowie 1583 dekabria 5”. Herb Sr ze nia

N.

w a odmienna (grot zam. krzyża) znajduje się i na drukach F-a, mianowicie na Biblii Ostrogskiej. Drukarnią za 1 500 zł. od owego Jakóbowicza, z podniety metropolity Bałabana, nabyto funduszem, zdaje się, składkowym; wszakże wątpliwą jest rzeczą, czy ten zakład F-a stanowi zawiązek późniejszej drukarni stauropigiańskiej. Są względy przemawiające za tern, że ta późniejsza od F-a tłocznia powstała z nowej zupełnie fundacyi, do której pocliop dał patryarcha Jeremiasz 1579 r., w przejeździe przez Lwów. — Bibl. Z dawniejszych pisarzów rossyjskich Sopikow i Stro-jew. Z Sopikowa skorzystał Linde w „Pam. warsz.” T. IV str. 290. Po nim Bandtkie „Hist. drukarń etc” T. I str. 381: Jocher „Obr. bibl.-hist.” T. II, nr 2280 i 2352 (w Notach obszerne wyjątki, ważne do historyi Biblii Ostrogskiej i przygód F-a, opowiedzianych w „Apostole”); „Kraj” petersb. 1883 nr 50; „Kłosy” 1884 półr. I T. XXXVIII str 219 i 224 („Jan Fiedorowicz” przez Pietkiewicza i wyobr. płyty grobowej); Petrusze-wicz ks. „Iwan Fedoro w, russkij pierwopieczat-nik” (Lwów 1883); Ptaszycki Stanisław „Iwan Fedorowicz, drukarz rossyjski we Lwowie z końca XVI w. etc” (Kraków 1884; toż w „Rozpr. i spraw. wydz. filolog. Ak. Urn.” T. XI, Kraków 1886; 20 stronic wykładu i 23 druku 34-ch dokumentów archiwalnych). Historyi Lwowa, zwłaszcza jej kunsztów i cechów, zapewne uda się wydobyć fakta poważniejsze od dotychczasowych.

Fedosiejewszczyzna, sekta bezpopowców wRos-

nie litewskich; z początku niczem się oni nie różnili od swych współwyznawców w głębi Ros-syi; ale z czasem powstały wśród nich pewne wątpliwości, tyczące się niektórych artykułów wiary, a stąd wynikły spory, które ostatecznie doprowadziły do utworzenia nowej sekty Fedo-siejewców, używających na krzyżu liter I, H, H, 1 (Iisus Nazarejskij, Car Judiejskij), gdy tymczasem inni bezpopowcy pisali: „I. Xp. II,apL Cjia-bbi” . Fedosij ułożył dziewięć artykułów swego wyznania, określających różnice religijne. Oprócz powyższych liter, ważniejsze były dwie: uznanie małżeństwa, odrzucanego przez dotychczasowy cli bezpopowców, i odrzucenie w nabożeństwie modlitwy za cesarza, przyjętej przez tych ostatnich. Po śmierci Fedosij a, zmarłego w więzieniu w Nowogrodzie w r. 1711, ogniskiem F-y było miasto Stara Russa nad Ilmeniem, a przewódzcą ich został syn Teodozyusza, Jew-strat (Eustrates). W tym czasie nastąpił zwrot w poglądach na małżeństwo: gdy bowiem Bezpopowcy poczęli powoli je uznawać, Fedosiejew-cy występują przeciw niemu, zmuszając swych wyznawców do bezżeństwa; od tego czasu kwestya małżeństwa stała się najważniejszą przyczyną niezgody obu tych sekt. W drugiej połowie XVIII-go w. ogniskiem F-y została Moskwa, gdzie sekciarze podczas zarazy morowej założyli osobny dla siebie cmentarz, zwany dotychczas Preo br aże ńskim; na nim zbudowali sobie domy modlitwy, szpital i inne budynki. Naczelnikiem sekty w tym czasie był kupiec moskiewski, Kowylin, zagorzały wróg małżeństwa legalnego, które nazywał „kacerstwem”. Za panowania cesarza Pawła I-go różnice między sektami bezpopowców i fedosiejewców nieco się zatarły, gdy ci ostatni przyjęli modlitwę za panującego i poczęli wstępować znów w związki małżeńskie. Za czasów cesarza Mikołaja I-go F., jak zresztą wszystkie sekty w Rossyi, była prześladowaną, mimo to nie znikła dotychczas i liczy wielu zwolenników, zwłaszcza wśród sfer kupieckich w Rossyi środkowej, a od r. 1883 cieszy się prawie zupełną swobodą wyznania.

Fedotow Paweł, malarz rossyjski (* 1815 w Moskwie—f 1852 w Petersburgu). Wychowywał się w korpusie kadetów, potem r. 1823 wstąpił do wojska i, będąc już oficerem, uczęszczał do Akademii sztuk pięknych w Petersburgu; a rozmiłowawszy się w malarstwie, r. 1844 wziął dymissyę, aby się mu całkiem poświęcić. Główne jego obrazy są: Zaręczyny maj ora, za który został akademikiem; Wdowa; Wybredna narzeczona; Młoda dziewczyna w niebezpieczeństwie. Oprócz tego jest wiele jego robót tuszowych, sepiowych i akwa-rellowych. Początkowo F. malował tylko sceny

1841).

wojenne; lecz pod wpływem Krylowa zaczął brać temata do swych obrazów z żywota ludu rossyjskiego i wraz z Wenecyanowem stał się założycielem w Rossyi malarstwa rodzajowego. Charakterystyczną cechą jego obrazów jest wrodzony mu humor, dochodzący niekiedy do sarkazmu, i ścisłość realistyczna. Kierunek ten, wręcz przeciwny tradycyom klasycznym Akademii, pod wpływem F-a stał się panującym w młod-szem pokolenin malarzy rossyjskich, a jemu zjednał tytuł Gogola malarstwa rossyjskiego. W literaturze znany jest z utworów satyrycznych, które, aczkolwiek grzeszą formą zaniedbaną, cieszyły się wielką wziętością i krążyły w licznych odpisach. Zbiór ich, z życiorysem autora i licznemi reprodukcyami jego obrazów, wydał Bułhakow r. 1843 w Petersburgu.

Fedr, <I>ar§poę.—1) Syn Pytoklesa, według Ateneusza, wcale nie uczeń Sokratesa, ale podawany za ulubieńca Platona, lubo ten, w mowie wkładanej mu w usta podczas dyalogu „Symposion”, przedstawia go, jako człowieka słabego, przesadzonego, naśladowcę retorów sycylijskich. Różnym od niego jest 2) Filozof epi-kurejski, żyjący w Atenach za czasów Cycerona i Cezara. Zaliczał on do swych słuchaczów (lubo go ku doktrynie nie zjednał) Cycerona, który w dziełach swych (Fin. I, 5; V, 1. Nat. deor. I, 33, Famil. XIII. list. I.) nadzwyczaj zachwala jego charakter i wyznaje swą dlań największą przyjaźń. Napisał on traktat Ilepi ©swv, z którego podobno filozof rzymski wiele korzystał, a nawet wiele ustępów wcielił do dzieła swego „De Natura Deorum”. Fragment, odkryty w Her-culanum, a pod imieniem F e d o n przez Chrystyana Patersona wydany, jest prawdopodobnie autentycznym. Tytuł jego: „Phoedri epi-curei, vulgo anonymi Herculanensis, de natura deorum fragmentum instauratum et illustratum” (Hamburg 1833). We fragmencie tym, więcej historycznym niż dogmatycznym, autor przytacza kilka interpretacyj fizycznych, jakie szkoła stoicka stosowała do mitologii greckiej.—Por. Olleris „De Phoedro epicureo, sive de Romanis Epicuri sectatoribus circa Caesaris tempora” (Paryż

K. K.

Fedra, córka króla Krety, Minosa, i występnej Pazyfai, żona Tezeusza, z którym miała dwóch synów: Akamanta i Demofonta. Pokochała namiętnie swego pasierba, Hippolita, zrodzonego z amazonki Antyopy, a gdy ten wzgardził jej miłością, oskarżyła go przed mężem, iż ośmielił się targnąć na jej cześć niewieścią. Zrozpaczony Tezeusz przeklął Hippolita i błagał Poseidona, aby syna za tę zbrodnię śmiercią ukarał, co też bóg niezwłocznie wykonał. Wtedy F., dręczona zgryzotami sumienia, lub też obawiając się zemsty męża, gdy ujawnionem zostało jej kłamstwo, odebrała sobie życie; według innej legendy, zabił ją Tezeusz. Występna miłość F-y posłużyła za treść do bardzo wielu utworów literatury

starożytnej i nowej. Trudno jest określić, jaki był pierwotny układ tego podania. O F-e wspomina już Homer w Odyssei (XI, 321) w liczbie cieniów, które Odysseusz spotyka w krainie umarłych, bez żadnych jednak szczegółów. Z poetów dramatycznych greckich opracowali to podanie: Sofokles, Agaton, Eurypides i wreszcie, w epoce aleksandryjskiej, Likofron; lecz tragedye ich, poświęcone F-e, zaginęły, prócz tragedyi Eurypidesap. t. Hippolit przynoszący wieniec, którą należy odróżniać od zatraconej trag, tegoż autora: Hippolit zasłaniający się. W pierwszej z wymienionych tragedyj F. przedstawiona jest jako ofiara mściwej Afrodyty, która w celu ukarania Hipolita za okazywaną jej pogardę, zapala w sercu F-y występną miłość ku pasierbowi, co w następstwie pociągnie za sobą zgubę młodzieńca, wielbiącego tylko czystą Artemidę. Z głęboką znajomością serca ludzkiego, a tak zgodnie z prawdą, przedstawia Eurypides walkę, jaką toczy w swej duszy F., miotana namiętnością, niedającą jej ani na chwilę spokoju. Palona żarem wewnętrznym, pochłaniającym jej siły, nie przyjmuje żadnych pokarmów, niknie z dniem każdym, a przez długi czas nie chce wyjawić przyczyny swych cierpień, nawet mam-ce, która ją macierzyńską opieką otacza; wreszcie, zniewolona natarczywemi jej prośbami, przyznaje się do dręczącego ją uczucia; atoli i wtedy, aby nie skalać ust swych imieniem kochanka, pyta mamki, jak się nazywa syn Amazonki, a gdy ta wymawia imię Hippolita, F. przerażona woła: „z ust własnych, nie ode mnie to słyszałaś”; dalej oświadcza F. o zamiarze odebrania sobie życia w celu ocalenia honoru swego i dzieci, ponieważ nie jest w stanie pokonać namiętności. Mamka z początku również przestraszoną i oburzoną została wyznaniem F-y, lecz wkrótce, powodowana przywiązaniem do pani, pod pozorem poszukania czarów dla wyleczenia F-y, oddaliła się wbrew jej woli, aby zdradzić jej tajemnicę Hippolitowi. Kiedy ten, w obecności F-y, nawet nie odzywając się wprost do niej, jako tego niegodnej, z największem oburzeniem i wzgardą odrzuca niecne propozycye mamki, F., dotąd cnotliwa, wzbudzająca w widzach litość i szacunek, knuje w swej głowie plan ohydny, który niebawem spełnia: odbiera sobie życie, pozostawiając list, w którym oskarża Hippolita o zamiar zbeszczeszczenia łoża ojcowskiego.—Lubo w literaturze dramatycznej rzymskiej pozostała jedna tylko tragedya Seneki, mająca za treść to podanie, jednak wzmianka u Wergiliusza (VII 761), oraz częste powracanie Owidyusza do tegoż przedmiotu (Fasti III 266, VI 737; Metam. XV 492; Epist. Her. IV) wymownie świadczą o żywotności tego tematu w literaturze rzymskiej. W tragedyi Seneki, jak również w zatraconej tragedyi Eurypidesa, F. sama wyznaje swą miłość pasierbowi. W epoce Odrodzenia F. Seneki cieszyła się większem powodzeniem, aniżeli tra-

ny jest w Arycyi.

S. Drz.

J. K,

gedya grecka; w r. 1483 była wystawioną na scenie w Rzymie, a w r. 1573 ukazała się we francuskiej przeróbce Garnier’a. W pierwszej połowie XVII-go w. podanie to zostało nanowo opracowane przez Gilbert’a p. t. „Hippolyte ou le garęon insensible.”—1 stycznia 1677 Rasyn wystawił swą znakomitą F e d r ę, a w dwa dni później, staraniem koła nieprzyjaznego Rasynowi, wystawiono z wielkiem powodzeniem nieudolną tragedyę pod tymże tytułem, Pradona, F. Rasy-na pod wielu względami różni się od bohaterki Eurypidesa. Okrutna zemsta F-y, niedość usprawiedliwiona u poety greckiego, umotywowana jest tutaj zazdrością, ponieważ Hippolit zakochają u.

Fedrus (Phaedrus), rzymski bajkopisarz, rodem z trackiej ziemi Pieryi. W młodych już latach dostał się, jak się zdaje, jako niewolnik, na dwór cesarza Augusta. Obdarzony przez niego wolnością, pisze z tej racyi na tytule dzieł swych: Phaedri Augusti liberti fabulae. Z powodów nam dzisiaj nieznanych, nie cieszył się wielkiemi względami publiczności, pozostał wszakże wiernym studyom swoim, a szczególnie bajkopisarstwu. Za smutnych czasów cesarza Ty-beryusza upatrzono w niektórych wierszach jego wyraźne alluzye do wysoko postawionych osobistości, a wzgląd ten spowodował przemożnego Sejana do ścigania poety. Surowe postępowanie takie nauczyło F-a ostrożności, gdyż, kiedy pierwsze dwie księgi swych bajek wydał z wszelką pewnością za panowania Tyberyusza, poznajomił z pozostałemi trzema księgami tylko najściślejsze koło przyjaciół, a później dopiero je ogłosił. Za panowania cesarza Klaudyusza odzyskał wreszcie wolność osobistą i literacką. Spuścizna jego doszła naszych czasów dość u-szkodzona, a dziwnem zrządzeniem losów długie wieki ukrywały imię i utwory F-a w grubych ciemnościach. Z pomiędzy starożytnych autorów wymieniają go tylko mimochodem Marcyalis i Avianus. Mimo tych wiarogodnych świadectw, powątpiewano długo, czy bajki F-a rzeczywiście z czasów starożytnych pochodzą. Niesłusznie przypisywano je arcybiskupowi Mikołajowi Pe-rottemu, którego dziełem jest prawdopodobnie 30 bajek, dochowanych w neapolitańskim i watykańskim rękopisie, a drukowanych dzisiaj pod tytułem Appendix. W Średnich Wiekach przerobiono wiersze F-a na prozę, a parafrazy te zupełnie przytłumiły oryginalne dzieło wraz z imieniem autora. Dopiero w r. 1596 ukazało się we Francyi pierwsze wydanie bajek F-a w oryginalnej formie, którego dokonał P. Pithou według rękopisu, jaki dostał od brata swego, Franciszka. Zasługą F-a jest to, że stworzył w bajkach swych samodzielną gałąź rzymskiej poezyi. On sam jest wielce dumnym ze swych utworów i ani chwili nie wątpi, że przyszłe pokolenia w nich rozkoszować się będą. Przerabia on szczególnie bajki Ezopa, wszakże z latami próbuje sił swych i w samodzielnej produkcyi, a w 4-ej księdze wyraźnie się chełpi, że „Ezop stworzył bajkę, lecz nasza ręka doprowadziła ją do doskonałości”. Wielkiemi zaletami bajek F-a są: krótkość, zupełny brak retorycznej napuszoności i jasny, czysty język; tylko w częstem używaniu abstraktów przebija się upadek rzymskiej literatury. Zganić w nim natomiast należy niedostatki w inwencyi poetyckiej, głównie zaś niezręczne zastosowanie moralnej nauki we wstępach i zakończeniach jego bajek. F. mało też okazuje zdolności poetyckich, więcej przyrównać go można do pilnego pracownika na niwie poezyi. Szczególną wadą charakteru jego jest próżność i zarozumiałość, a niemi powodowany jest niesprawiedliwym nawet dla mistrza swego, Ezopa, któremu przecież całą swą sławę zawdzięcza. Najlepiej wydali bajki F-a: Bentley (razem z Te-rencyusza komedyami) w Cambridge r. 1726; L. Miiller z krytycznym apparatem w r. 1877 w Lipsku; Riese r. 1885 w Lipsku; najnowsze wydanie pojawiło się w Paryżu (Hachette) w r. 1824 pod tytułem: „Edition paléographique d’après le manuscrit de Rosanbo”. Dla szkół wydali bajki F-a: Siebelis-Eckstein w Lipsku i Raschig-Richter w Berlinie. Z niemieckich tłó-maczeń najlepszem jest Siebelisa, w Sztutgar-dzie r. 1869.—Por. L. Müller „De Phaedri et Aviani fabulis” (Lipsk 1875); Nisard „Etudes sur les poètes latins” (w 1.1 str. 3—53); Hervieux „Les fabulistes latins” (2 tomy, Paryż 1884); Hartman „De Phaedri fabulis” (Lejda-Lipsk 1890).

Fee. Fea jest to istota nadprzyrodzona w podaniach przeważnie romańskich i celtyckich, odpowiadająca czeskim Sudiczkom (Parkom, Nornom), naszym Dziwożonom i Rusałkom. Pochodzenie nazwy i samej postaci sięga czasów rzymskich. Imię rozwinęło się z łacińskiego fatum—prze-znaczenie; późniejsi poeci rzymscy wspominają tria fata (trzy niby losy uosobione), a nawet w rodzaju żeńskim: Fata=Parka, skąd włos. Fata, hiszp. i portug. F ad a, franc. F é e, a dalej i średniowieczno-niemiec. F ei e, albo Feine. W Wiekach Średnich wyobrażano sobie trzy Fee, jako prządki, zawiadujące żywotem człowieka; dwie z nich były dobrotliwe, a trzecia złośliwa i ta przecinała nożycami nić życia ludzkiego; wszystkie trzy były skończenie piękne. Oprócz głównego tego zajęcia około przędzenia nici żywota, występują one w podaniach i romansach średniowiecznych jako najczęściej dobroczynne (np. Meluzyna), a rzadziej szkodliwe, czarodziejki, wtrącające się do żywota codziennego ludzi; ukazują się np. już w wieku XI, w „Podróży Karola W-go”, a potem bardzo często w podaniach cyklu Arturowego, później zaś u Ariosta, Szekspira i t. d. — Więcej szczegółów: w H. Schreibera „Die Feen in Europa” (1842); Maury „Les fées au moyen âge” (1843); wreszcie w Grimma „Deutsche Mythologie” (1854), rozdz. XVI-ty, szczególnie od str, 382,

Fée Antoni — Fehling Herman.

166

n.

A. A. K.

jakiejś rośliny dwuliściennej.

Fée Antoni La u renty Apollin ar y, przyrodnik francuski (* 1789 w Ardentes — f 1874 w Paryżu). Był lekarzem wojskowym, następnie profesorem w szkole lekarskiej wojskowej w Lille, członkiem Akademii lekarskiej, a od r. 1833 profesorem botaniki w uniwersytecie strassburskim. Był on autorem mnóstwa dzieł, przeważnie botanicznych, osobliwie zaś z dziedziny skrytopłciowych. Poza tern jeszcze wydał: „Flore de Virgile” (Paryż 1823); „Commentaire sur la matière médicale et la botanique de Pline” (tamże 1839—43 w 3-ch tomach); „Flore de Théocrite et des autres bucoliques grecs” (t-że 1833); „Vie de Linnée” (Lille 1823); „Etudes sur l’instinct et l’intelligence des animaux” (Paryż 1853); „Le Darvinisme” (t-że

1864), i zbiór ludowych pieśni korsykańskich (Strassburg 1850).

Féer Leon, orjentalista francuski, ur. w Rouen, 22 listop. 1830. Zasłynął głęboką nauką w dziedzinie wiedzy indyjskiej, tybeckiej i w mon-golszczyźnie. W r. 1864 objął po F. Foucaux katedrę języka tybeckiego w Bibljotece narodowej w Paryżu, a następnie 1865 w Szkole języków wschodnich; w 1869 przeszedł do Collège de France, jako wykładający język tybecki i mongolski. W 1872 wstąpił do Bibljoteki narodowej, pracował tam w dziale rękopisów, gdzie otrzymał tytuł bibljotekarza. Ogłosił prace następujące: „Les Ruines de Ninive” (1864); „La Puissance et la civilisation mongole au XIII-me siècle” (1867); („République et Royauté” 1871, w 12-ce); „Analyse du Kandjour” (1881 w 4-ce, stanowiące tom II roczników: „Les Annales du musée Guimet”); „Le Sùnra en quarante-deux articles” (1878 w 18-ce); „Contes indiens: les trente-deux récits du trône” (1883 w 18-ce); „Avadànaçataka: Cent Légendes bouddhiques” (1891 w 4-ce, jako tom XVIII „Annales du musée Guimet”). W zbiorze tekstów staroindyjskiego języka pali p. t. Samyuttanikâya, ogłosił 3 tomy: Sagâtha, Nidâna, Kandha (Londyn 1884—90). Od r. 1866 umieścił szereg artykułów w „Journal asiatique”, prawie wszystkie pod ogólnym tytułem studjów buddyjskich (Etudes bouddhiques). Prace te wzbogaciły nowemi faktami i poglądami dzieje, literaturę i naukę buddyzmu północnego i buddyzmu Syngalezów. Drobniejsze prace F. ogłasza w czasopismach: „La Revue chrétienne, La Revue des cours publics, La Revue bleue i Le Bulletin de la Société de l’histoire du protestanisme français”; należy także do współpracowników wielkiej encyklopedji Lamiraulfa.

Féeries (francuskie) są to wielkie widowiska teatralne, których nazwa pochodzi od Fée, istoty nadprzyrodzonej, fantastycznej, żywioł bowiem cudowny, fantastyczny, nadaje im największą wagę, i przezeń tylko budzą one najżywsze w publiczności zajęcie. Czarownice, czarnoksiężnicy, boginki, gnomy, sylfy i t. p. bajeczne, legendowe istoty odegrywają, naturalnie, najważniej

szą w nich rolę. Głównym ich celem jest to, aby reżyserom, dekoratorom, kostiumerom teatralnym i baletnicom nastręczały sposobność do rozwinięcia w całej pełni kunsztu swojego. Osnowa dramatyczna jest w nich rzeczą podrzędną; wszela-koż, poczynając od w. XVII, pisali je nawet znakomici dramaturgowie, jak np. Szekspir (Burza, Sen nocy letniej), Corneille (Andromeda i Złote runo) Corneille i Molière (Psyche). Zupełna wolność, nieoglądanie się na rzeczywistość, na logiczność i na prawdopodobieństwo czyni sztuki tego rodzaju bardzo podatnemi do przedstawienia silów, złudzeń, symbolów i allegoryj, jak to uczynił Szekspir w swojej Burzy. Z innych F yj, mających wartość literacką, godne są uwagi Gozzego (Włocha): Król geniuszów, Turan do i Księżniczka chińska. Gruntem, na którym się najbujniej rozkrzewiły F. i prawdziwym, niewyczerpanym ich rozsadnikiem była i jest do dziś dnia Francya, gdzie publiczność największe w nich znajduje upodobanie, twórcy ich odznaczają się osobliwszą pomysłowością, a maszy-nerya teatralna doprowadzona jest do najwyższej doskonałości w wywoływaniu natychmiasto-wem czarodziejskich obrazów, metamorfoz i sztuk najrozmaitszych. Tamże też powstały takie dziwa, jak „Arlequin dans un oef”, jak „Pied de mouton” Martainville’a, którą się Paryżanie przez ćwierć wieku rozkoszowali, jak „Pillules du diable”, któremi się bawią do dziś dnia, a które miały przeszło 2 000 przedstawień. W nowszych czasach zdobyły ogromne powodzenie i rozgłos: „La Biche au bois”, „Peau d’âne”, „Ali Baba”, „Barbe bleu”, „Belle au bois dormant”, „Les Mille et une Nuits”, „Cendrillon” i in. Z F-yj, potrzebujących zwykle pomocy muzyki, wytworzyły się opery feeryczne, czyli czarodziejskie; do tego rodzaju należą szczególnie niektóre opery Quinault’a i Lullego, Rameau, Herolda, Aubera (Jezioro wieszczek i Koń spiżowy), Haleviego (Wieszczka róż), Mozarta (Flet zaczarowany), Webera (Oberon) a po części i Faust Gounoda. W ostatnich latach niektórzy młodsi pisarze dramatyczni, francuscy i niemieccy, starali się, idąc w pewnej mierze w ślad za Teodorem Banvillem, ożywić i pogłębić temata F-yj. We Francy! Maeterlinck, a w Niemczech jeszcze bardziej Hauptmann (autor Hanusi) dali świetne próby tego rodzaju. Nawet Zola w „Théâtre naturaliste” przyznaje, że F. mogą w przyszłości zająć poczesne i poważne miejsce w sztuce dramatycznej.—(Porówn. Anatola France „Vie littéraire” i Lemaître’a „Impression de Théâtre”).    *

Fegonium Un g er (paleont). Pod tą nazwą opisał Unger pewne szczątki drewna kopalnego z pokładów trzeciorzędowych, należącego do

K. J.

Fehling Herman von (* 9 czerwca 1812 r. w Lubece—- f 1 lipca 1885 r. w Sztutgardzie). Uczeń Leopolda Gmelina, towarzysz i najbliższy przyjaciel Hermana Koppa, praktykę che-

Zn.

dlatego mniejsze statki mogą się do niej dostawać; bezwodna i bezleśna, ale żyzna i dobrze uprawna; powierzchnia płaska, niewielkiemi tylko pagórkami urozmaicona;—przestrzeń 185 km. Q, ludność przeszło 9 000 głów, która trudni się rolnictwem, hodowlą zwierząt domowych, żeglugą i rybołówstwem. W cieśninie Fehmarn-Sund, oddzielającej wyspę od lądu, dwie latarnie morskie, na północnem wybrzeżu trzecia.—Główna osada Burg.—F. (Imre, Amre) należała pierwotnie do słowiańskich Wągrów, którzy, choć reszta Słowiańszczyzny zachodniej wpadała w moc Niemców, mścili się na nich długo łupieżczemi napadami i korsarstwem. W pierwszej połowie XIII w. wyspa dostaje się Duńczykom i ma już wtedy ludność mieszaną: słowiańską i niemiecką, lecz w końcu tegoż wieku niemczeje zupełnie. W r. 1326 przechodzi od Danii na prawach lenna do hrabiów Holsztyńskich, którzy na połu-dniowem wybrzeżu wznieśli twierdzę Glambek (Głąbek?), lecz długie lata znosić musieli napady Duńczyków, aż wreszcie na początku XVII-go w. wyspa została stale połączona z duńskim Szlezwigiem.—Od r. 1864 należy do Prus.

miczną przebył w Giessen pod okiem Liebiga, który wcześnie ocenił niezwykłe przymioty w tym swoim uczniu. Na jego też zalecenie politechnika sztutgardzka powierzyła F-i wykład chemii i dyrekcyę pracowni, a wybór ten zaważył na losach szkoły, gdyż pełen zapału i wiedzy profesor był istotnym twórcą szybkiego i potężnego rozwoju tego zakładu. Pomimo jednak najgorliwszego oddania się sprawom pedagogicznym, F., w pierwszych mianowicie latach swej profesury, znajdował jeszcze dość czasu na badania samodzielne w zakresie chemii organicznej. Stu-dya nad kwasem bursztynowym, oraz odkrycie i zbadanie benzonitrylu, mogą służyć za wzór doskonałych prac naukowych, a bogate następstwa jednego i drugiego z tych studyów zapewniają imieniu F-a wieczną pamięć w historyi chemii organicznej. Właściwym jednak kierunkiem tego uczonego była działalność naukowo-społeczna, której nie ograniczał do katedry i pracowni, ale najszerzej i najowocniej rozwijał, jako członek rady lekarskiej, urzędu patentowego, różnych komissyj egzaminacyjnych, oraz dyrektor probierni centralnej handlowo-przemy-słowej. Jemu w przeważnej części przypisać należy ten wysoki stopień powagi i ważności, jaki uzyskał głos chemii w przemyśle i handlu, a także przed trybunałami sądowemi. Opracowaniu też i sprawdzaniu ścisłych a pośpiesznych metod rozbiorowych F. poświęcił niemało czasu i pracy, ważna zaś kwestya ujednostajnienia postępowania analitycznego miała w nim jednego z pierwszych rzeczników. Jako pamiątka po tym kierunku F-a pozostał w pracowniach ważny środek analityczny, nazwany od jego imienia. Obok niezmiernie żywej działalności w wyliczonych kierunkach F. był jednym z najpłodniejszych pisarzy. Tłómaczył Payena i Grahama na język niemiecki, był jednym z głównych współpracowników wielkiego „Handwoerterbuch der Chemie” i wszystkich wydań „Pharmaco-poea germanica.” W 1869 r. podjął nowe wydanie niemieckiej encyklopedyi chemicznej, którą pod tytułem „Neues Handwoerterbuch der Chemie” doprowadził do litery N. W tern wydaniu znaczna bardzo część artykułów jest pióra samego F-a, a monografie surowych produktów przyrodzonych, zwłaszcza organicznego pochodzenia, przez niego podawane, czynią z tego wydawnictwa niezbędną pomoc dla wszystkich pracujących nad chemią i pokrewnemi naukami.— Jako rys charakteru F-a przytoczyć wypada, że, wybrany na wice-prezesa Towarzystwa chemików niemieckich, długo wzbraniał się przyjąć to zaszczytne odznaczenie, gdyż sądził, że ubliżyłby sobie, nosząc tytuł, który nie wkłada żadnych obowiązków.

Fehmarn, wyspa niemiecka na morzu Baltyc-kiem, stnowiąca przedłużenie holsztyńskiego półwyspu Wagryi (podobnie jak Alsen szlezwickie-go Sundewitt); podnosi się z płytkiego morza,

And. S.

Fehrbellin, miasto w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regencyi Potsdamskiej, powiecie Hawellandzkim Wschodnim, przy kanale Rhin; wielkie młyny i cegielnie; około 2 000 m-ców. F. jest pamiętne zwycięstwem, odniesionem tu przez wielkiego elektora brandenburskiego, Fryderyka Wilhelma, nad Szwedami 28 (18) czerwca 1675 r. Elektor, zdobywszy 25 czerwca słabo broniony Rathenow, znalazł się w samym środku pozycyi Szwedów nad dolną Hawelą. Stojący w Brandenburgu generał szwedzki W. Wrangel cofnął się tedy śpiesznie na północ, aby połączyć się z idącym z Havelberga bratem swym, feldmarszałkiem G. Wranglem. Przeszkodzić temu było teraz celem elektora. Jakoż pod Linum, nie daleko od F-a, dopędził W. Wrangla 28 czerwca nad ranem książę Homburg na czele 1 500 jeźdźców brandenburskich, a miał polecenie zatrzymania go tam, dopóki nie nadejdzie reszta jazdy (4 200 ludzi), tudzież artyllerya (13 armat) w. elektora. Wrangel, którego korpus składał się z 4 000 jazdy, 7 000 piechoty i 38 dział, skręcił w bok ku Hakenbergowi. Branden-burczycy podążyli za nim i obsadzili działami na prawem skrzydle szwedzkiem pagórek, który panował nad całą pozycyą. Piechota szwedzka próbowała spędzić nieprzyjaciela z tego wzgórza i ostrem natarciem wyparowała już stamtąd dwa półki brandenburskie, atoli sam elektor stanął na czele swej jazdy i odparł atak. Wrangel, straciwszy 2100 ludzi i 10 chorągwi, rozpoczął pod osłoną lewego skrzydła odwrót ku F-owi, którego dla braku piechoty elektor nie poważył się hamować. Dopiero nazajutrz miasto zostało zdobyte, poczem odwrót Wrangla zamienił się w bezładną ucieczkę, która rzuciła popłoch także na

Hml.

Dr J. P.

bury i.

dekten”.

Feisi (F e i j a s i), A b 1 - F e i s I b n M u-

- perski (* 1547

168

Feidias —

Feistritz.

korpus feldmarszałka. Straty Brandenburczyków wynosiły wszystkiego 500 ludzi. Na pamiątkę tego zwycięstwa v. Roch o w kazał w r. 1800 wznieść na szosie pod Linum pomnik z napisem: „Tu dzielni Brandenburczycy założyli fundament wielkości Prus”; drugi pomnik wzniesiony został r. 1856 na pobojowisku. W r. 1875 obchodzony był uroczyście 200-letni jubileusz bitwy, podczas którego położono kamień węgielny pod trzeci pomnik (pod wsią Hakenbergiem), odsłoniony 1879 r. Jest to wysoka w kształcie wieży kolumna, ozdobiona posągiem Zwycięstwa.—W i t z 1 e b e n i Hassel „Zum 200- jährigen Gedenktag von F.” (Berlin 1895); Sello „Fehrbellin” (w „Deutsche Zeitschrift für Geschichtswissenschaft”, r. 1892, Fryburg w Bryzgowii).

Feidias, ob. Fidyasz.

Feiol, ob. Fiol.

Feigel Jan Teodor Antoni (* w Ankum pod Osnabrück w r. 1804—f w Würzburgu d. 26 listopada r. 1848), lekarz i rysownik niemiecki. Wykształcenie lekarskie otrzymał w szkole medyko-chirurgicznej w Monasterze, a od r. 1823 w uniwerstytecie würzburskim, gdzie w r. 1829 dyplom doktorski osiągnął i w roku następnym został prosektorem; stanowisko to zajmował do śmierci. Więcej niż zajęciom zowodowym oddawał się rysownictwu, będąc do tego obdarzonym zdolnością wielką; wartość dzieł jego polega też przeważnie tylko na wybornych tablicach, które zwykł był do nich dodawać, a raczej do których tylko tekst dorabiał: są to wszystko rysunki oryginalne, zręcznie, biegle i ze znajomością rzeczy wprost na kamieniach litograficznych wykonane. Dziełami jego są: „Vollständiges Handbuch der Anatomie etc” (Würzburg 1837, z atlasem in fol. tabl. 56). „Umfassende Abbildungen aus der Geburtshilfe etc”, (tamże 1841, 45 tablic in fol.) i „Chirurgische Bilder. XII Collectionen” (Lipsk 1845 i 46, z 60 tabl.; wyd. 2-gie, po śmierci autora dokończone przez Textor a młodszego (ob.), nosi napis zmieniony „Chirurgische Bilder zur Instrumenten-und Operationslehre auf 83 Steintafeln etc” Würzburg 1853; w przedmowie (str. III.) mieści się życiorys F-a).

Feildenia Heer, (paleont.). Rodzaj drzewa kopalnego z rodziny iglastych cisowa tych (Taxaceae), pierwotnie opisany przez Heera pod nazwą Torellia, ale zmieniony następnie na F., bo pierwsza nazwa nadaną już była poprzednio pewnemu mięczakowi. Szczątkami kopalnemi rodzaju tego są liście sztywne, skórzaste, całkowite lub widełkowate, długie, klinowato zwężające się ku podstawie, z tępemi zaokrąglone-mi końcami i grubemi nerwami w liczbie 7 — 12, między któremi delikatniejsze przebiegają. Heer opisał ich cztery gatunki, jako: F. rigida, F. bifida, F. Mossiana, i F. major, z pokładów iniocenowych Grenlandyi i ziemi Grinnella, Liście te osadzone są bądź na krótkich pędach, bądź spiralnie, jak to dziś ma miejsce na długich pędach u rodzajów modrzewia lub salis-

K. J.

Pein hl d w a r d, prawnik niemiecki, roma-nista (* w Brunświku w roku 1813 — f w r. 1858). Uczeń Zachariaego i Thibaut’a, zdał egzamin doktorski w r. 1833, poezem oddał się zawodowi obrończemu w mieście rodzin-nem. W r. 1838 porzucił adwokaturę i rozpoczął studya przygotowawcze do zawodu profesorskiego. Mianowany docentem w Heidelbergu, otrzymał następnie katedrę prawa rzymskiego w r. 1844 w Zurychu, a w r. 1845 w Jenie, wreszcie w r. 1852 w Tubindze. Niezależnie od zajęć pedagogicznych F. był przez pewien czas sędzią trybunału związkowego niemieckiego.—Napisał: „Das Recht der Collation” (Heidelberg 1842); „Chrestomathie der Beweisstellen zu Puchta’s Pandekten” (Zurych 1845); „Beitraege zur Lehre von des Novation und Delegation” (Jen:', 1850); „Das Recht der Kodizille” (Erlangen 1851 — 1853). Ta ostatnia monografia stanowi tom 15-ty i 16-ty dzieła Glücka „Ausführliche Erläuterung der Pan-

H. K.

b à r a t, sławny poeta w Agrze — f tamże 1595). był bratem Abul-fasla, pierwszego ministra Akbara Wielkiego, posiadał rozległe wiadomości filologiczne, filozoficzne. historyczne i lekarskie, i już w r. 1572 nosił tytuł króla poetów na dworze Akbara. Najznakomitsze są utwory jego liryczne, zebrane w t. zw. „Dywanie”: ody, elegie, pieśni miłosne, a zwłaszcza sentencye, czyli przypowieści czterowierszowe, tchnące podniosłym pante-izmem, które ze strony duchowieństwa muzułmańskiego ściągnęły na autora nienawiść i obelgi najgrubsze. Oprócz tego wydał F. dwa poe-mata o podwójnych rymach (Mesnevis): „Markus - i - ad war” i „Nal - u - Daman”, perskie naśladowanie słynnej opowieści indyjskiej o Nal u i Damajanti (litogr. w Kalkucie 1830, w Lak-nau 1847); kilku poematów epickich F. nie dokończył, natomiast przetłómaczył z sanskrytu na język perski „Lilavati”, traktat algebraiczno-geometryczny (Kalkuta 1828), oraz inne matematyczne i filozoficzne dzieła, a także wydał kommentarz do Koranu.—Porów. Max Müller

„Einleitung in die vergleichende Religionswissenschaft” (1874 r., Strassburg, także i po angielsku).    *

Feistritz, 1) F. kraińska Bistr ica, lewy dopływ Sawy w Krainie, wypływa z południowego stoku Alp Sawińskich (Sannthaler Alpen, systemat Karawanków), kierunek biegu południowy, uście poniżej Lubiany; dopływ prawy Pe-szata, lewy Radomia, długość 38 km.—2) F. lewy dopływ Raby (systemat Dunaju), ma źródła w Styryi, na granicy z Austryą Dolną, między szczytami Stuhleck i Wechsel, płynie zrazu ku południowi, malowniczą doliną górzystą, pod

And. S.

EL

Anger zwraca się ku południo-wschodowi, poni-niżej Ilz przyjmuje z prawej strony Hz, a poniżej Fiirstenfeldu—z lewej strony Laffnitz, po-czem wchodzi do Węgier i tu pod St. Gotthard wpada do Raby, ubiegłszy 110 km.—Niespławna, ale rybna. — 3) F. Deutsch F., miasteczko w Styryi, na północo-zachód od Hradca, na prawym brzegu Muru; około 3 000 rn-ców, którzy, niegdyś Słowianie, dziś zupełnie zniemczeli; rolnictwo, górnictwo (dobywanie galmanu i rud ołowianych srebrouośnych); fabryki żelaza i stali; piękny kościół; zamek.—4> F., Win dis ch F., Sio venska B i s t r i c a, miasto w Styryi, okręgu Marburskim, na południowo-wschodnim stoku gór Bacherskich; sąd; stary zamek; wyrób towarów żelaznych; winnice; 1 500 m-ców.— Prócz tego znajduje się kilka wsi i osad tejże nazwy w Austryi. jak np. w Krainie, Karyntyi, Styryi; te, jak i poprzednie od 1—4, pochodzenia są słowiańskiego (Bistrica, Bystrzyca).

Feitama Sijbrand, poeta hollenderski, (* 1094 w Amsterdamie—f 1758 tamże), najsroż-szy krytyk obyczajów, które chłostał, tłómacząc i przystosowując do swych czasów i narodu satyry Boileau, był zarazem głową kierunku francuskiego w literaturze hollenderskiej w w. XVIII. Za godło przyjął sobie sentencyę: „Studio fove-tur ingenium”, a doskonałość formy oraz czystość języka za rzecz główną uważał; nad niemi też osobliwie pracując, nie wiele mógł tworzyć oryginalnie, ale doszedł w nich do wysokiego stopnia doskonałości, o czem świadczy jego tragedya „Fabricius” (1720). Natomiast aż 12 tragedyj przełożył z francuskiego (wydanie zbiorowe w 2-cli tomach, Amsterdam 1735.) Oprócz tego przetłómaczył wierszami Telemaka z Fenelona (1733, wyd. drugie 1763) oraz Hen-ryadę Voltaire’a, nad którą lat 20 pracował. Poezye jego pośmiertne „Nagelaten Gedichten”, wydał Steenwyck 1764 r.    *

Feith Rhijnvis, poeta hollenderski (*1735 w Zwolle — f tamże 1824); ukończywszy studya prawne w uniwersytecie lejdejskim, od r. 1776 mieszkał w mieście rodzinnem, naprzód jako burmistrz, a potem jako poborca w kollegium admiralicyi, co mu wszakże nie przeszkadzało oddawać się literaturze. Oprócz romansów: „Julia” (1783); i „Ferdinand en Constancia” (1785); napisał cały szereg tragedyj treści patryotycznej lub religijnej, które się cieszyły powodzeniem, między in-nemi: „Thirza” (1784); „Lady Joanna Gray” (1791); „Inez de Castro” (1793); „Mucius Cordus” (1795). Na utworach lirycznych i dydaktycznych: „Oden en gedichten” (1796 — 1814 w 5-u t.) i „Het Graf” (1792) znać wpływ poezyi niemieckiej z okresu Werteryzmu. Prozą napisał: „Brieven over verscheidene onderwerpen” (1793 w 6-u tomach), odznaczające się poetycznością, oraz filozoficzne i krytyczne „Brieven aan Sophie over den geets van do Kantiaansche wijzbe-geerte” (1806), dzieło dość słabe; wreszcie wiele

rozpraw prawniczych i teologicznych, głównie zaś estetycznych.—Wespół z Bilderdijkiem wydał słynny poemat Harena „De Geuzen”, przyoblekłszy go w gładszą formę. Zbiorowe wydanie dzieł jego, z życiorysem, skreślonym przez N. G. van Kampena, wyszło r. 1824 w Amsterdamie.    *

Fejer György, uczony Węgrzyn (* 1766 w Kesztelys — f 1851 w Budapeszcie); odbywszy studya teologiczne, historyczne i filozoficzne, został kanonikiem w Wielkim Waradynie, a od r. 1824 był dyrektorem biblioteki w Budapeszcie. Odznaczył się jako jeden z celniejszych budzicieli narodu węgierskiego; w r. 1817 założył naukowe czasopismo zbiorowe „Tudo-manyos Gyiijtemeny”, poświęcone językoznawstwu, dziejom literatury, historyi, filologii i krytyce (od 1817 do 1841 300 zeszytów miesięcznych); wydał w Budapeszcie od r. 1809 do 1842: cztery tomy Antropologii, Historyę filozofii w pierwszych ośmiu wiekach (1837), a największą zdobył zasługę w zakresie znajomości dziejów ojczystych swym Kodeksem dyplomatycznym, sięgającym od czasu Arpada do Jana Hunyadego.

Fejerpataky (Belopotocky) Gaśpar z Kla-ćan, patryota i pisarz słowacki (* 1794 w Wielkiej Paluzie, w komitacie Liptowskim—f 1874 w Świętym Mikołaju). Ukończywszy kursa gi-mnazyalne Kieżmarku i nauczywszy się drukarstwa, osiadł r. 1821 w Świętym Mikołaju, i brał tam czynny udział w ruchu narodowym: założył wypożyczalnię książek i teatr słowacki, ale obie te instytucye, wskutek prześladowania przez Madiarów, upadły. Uzupełniwszy swoje wykształcenie czytaniem dzieł poważnych, jął się pióra i pisywał poezye, wrażenia z podróży oraz mniejsze artykuły pouczające. Przy tern przez lat 33 wydawał ulubiony „Ylastensky kalendar”, obok innych ksiąg pożytecznych, jak Abecadlniki, Śpiewniki i t. p. Stawszy się zwolennikiem Stura, złożył za jego „Slovenské Nowiny” 10 000 złr. kaucyi. Za tę miłość rzeczy ojczystych został już w r. 1834 wybrany na notaryusza kościelnego i dozorcę szkoły miejscowej, ale nienawistny Madiarom, kiedy ci w r. 1849 opanowali miasto, nieludzko przez nich sponiewierany, dostał się do więzienia w Aradzie. Później zamianowany był prezesem sądu kollegialnego, rychło wszakże pozbawiony tego urzędu, przeniósł się do Naméstova w Orawskiem i tam pędził żywot ustronny.—„Ottüv Słownik nańcny”. —

Fejervàr, Nangy F., madiarska nazwa serbskiego Biało g rod u.

Fejervary de Komlos Keresztes Geza, feldmarszałek austryacki (* 1833), kształcił się w akademii wojskowej w Nowem-Mieście pod Wiedniem i ukończył ją ze stopniem porucznika; zostawszy oficerem sztabu generalnego, odznaczył się w bitwie pod Solferino, za co otrzymał order Maryi Teresy. W r. 1865 w randze ma-

N.

And. S.

And. S.

R.

E. I).

E. D.

Dr A. P.

jora został mianowany przybocznym oficerem cesarza; zaś w r. 1872, jako generał brygady, otrzymał nominacyę na sekretarza stanu przy węgierskim ministrze obrony krajowej. W r. 1884 sam został tym ministrem i otrzymał w r. 1890 rangę feldmarszałka. W r. 1892 obrany był posłem węgierskim do parlamentu, od r. 1894 po utworzeniu powtórnem gabinetu Weker-ly’ego sprawował przez krótki czas obowiązki ministra rolnictwa. Posiadając wielkie zaufanie rządu, znacznie się przyczynił do wzmocnienia stanowiska Wekerly’ego u steru władzy i do u-trzymania projektu prawa o ślubach cywilnych pomimo odrzucenia go przez izbę panów.

Feketehegy, miasto w węgierskim komitacie Bacs-Bodrog, okręgu Topolya, nad rz. Krywaja, w środku obszernej płaszczyzny; kilka kościołów; handel; rolnictwo.—Ludność, częścią ma-diarska, częścią niemiecka, przeważnie protestancka; 5 500 m-ców. Tu dnia 14 lipca 1849 ban Jellaczyc na czele Serbów pobity został przez węgierskiego generała Perczela.

Felanitx, F elanie ii e, miasto w południowo-wschodniej ₍ części hiszpańskiej wyspy Mal-lorki, na m. Sródziemnem,—leży śród pagórkowatej, żyznej okolicy, która wydaje wina, owoce południowe i zboże wszelkiego rodzaju.—Ludność trudni się także chowem zwierząt domowych, pędzeniem wódki i wyrobem naczyń glinianych (jarras), niekiedy bardzo kunsztownych.— Portem miasta, liczącego do 12 000 m-ców, jest Colon. W niedzielę Palmową 1844 r. zawalił się jeden z tutejszych kościołów, grzebiąc pod gruzami blizko 500 ofiar.

Felapton (logika), ob. Syllogizm.

Felbel (rodzaj aksamitu), ob. Felpa.

Felbiger Jan Ignac y, znakomity pedagog i reformator szkół publicznych na Szląsku i w Au-stryi (* w Wielkim Głogowie r. 1724—-w Preszburgu 1788). Ukończywszy studya teologiczne we Wrocławiu, wstąpił do zakonu Augustyanów i w r. 1760 został zamianowany opatem w Że-ganiu (Sagan). Zapragnąwszy podnieść oświatę ludu, zabrał się z wielką żarliwością do tego dzieła. Zwiedził potajemnie w Berlinie pierwszą szkołę realną, założoną przez Heckera, aby się tam zapoznać z tak zwaną metodą tablicową czyli piśmienną Halina, i według tego wzoru zaprowadził nauczanie w szkołach, zostających w jego zawiadywaniu. To ściągnęło nań uwagę ministra pruskiego, hr. Schlabrendorfa, który powierzył mu offieyalnie reorganizacyę szkół na Szląsku. F. na tern stanowisku rozwinął bardzo ożywczą i zbawienną działalność w duchu prawdziwie ludzkim i tolerancyjnym; a oparty na ogólnym regulaminie szkolnym z r. 1763 regulamin szkół katolickich na Szląsku i w hrabstwie Glatz z r. 1765, zarówno jak jednocześnie założone seminaryum nauczycielskie we Wrocławiu, jego rzeczywiście jest dziełem. Owoce pracy F-a były tak świetne, iż Marya-

Teresa wezwała go r. 1774 do Wiednia, dokąd udawszy się za zezwoleniem Fryderyka II, otrzymał tytuł dyrektora generalnego szkół w państwie Austryackiem i tegoż roku wydał „Allgemeiner Schulplan für die deutschen Schulen in den k. k. Erbländern.” Regulamin ten ustanowił uczęszczanie do szkół obowiązkowe, ustalił we wszystkich szczegółach plan nauk w szkołach początkowych wyższych, oraz w szkole normalnej i nakazał używać podręczników jednakich. Po wstąpieniu na tron Józefa II F. wpadł w niełaskę, stracił swe stanowisko i usunął się do probostwa swego w Preszburgu, które otrzymał był od Maryi Teresy. Poglądy swe pedagogiczne streścił w niewielkiej książce p. t. „Eigenschaften, Wissenschaften und Bezeigen rechtschaffener Schulleute, um nach dem in Schlesien für die Römisch-Katolischen bekannt gemachten Landschulreglement der Jugend nützlichen Unterricht zu geben.” W książce tej F. zalecał nauczycielom, aby rozwijali pojętnośó i rozwagę swych uczniów, nie zmuszając ich do wyuczania się wszystkiego tylko na pamięć, aby odbywali z nimi ćwiczenia przez pytania i odpowiedzi. Wszelakoż obok tych pomysłów, zupełnie nowoczesnych, propagował systeinat sztuczny mnemo-techniki powszechnej,oparty na tablicach jasnych i metodycznych wszystkich przedmiotów nauk szkolnych. Wykaz wszystkich, bardzo licznych, pism F-a znajduje się w „Lexikon der von J. 1750—1800 verstorbenen Schriftsteller” T. III str» 297 i nast. — Porów. Salzmann „Denkwürdigkeiten aus den Leben ausgez. Teutschen” (Schnepfenthal 1820); Bormann „Die Berliner Realschule und die katolischen Schulen Schlesiens und Österreichs” (Berlin 1854); Volkmer „Felbiger und seine Schulreformen” (Halber-schwerdt 1890).

Pelc, z niem., wyrażenie używane w stolarstwie i ciesielstwie. Jest to wyjęcie w jednym z kantów deski lub belki zagłębienia pod kątem prostym. W futrynach (ob), np. okiennych lub drzwiowych musi być z jednej stro-Fig. 35. Fele. ny wycięty F., do którego drzwi lub rama okienna przylega.

Pelchubel, z niem., nazwa hebla służącego do wycięcia felcu (ob).

Pelcecłl (z niem.), toż samo co temblak u pałasza.

Felczer (z niem.), ob. Cyrulik i Chirur-g i a.

Feldafing, osada z kościołem w Bawaryi Wyższej, prześlicznie położona nad jeziorem Würm, uzdrowisko i ulubione schronisko letnie Monacliijczyków, kąpiele w jeziorze, urządzenia dobre, życie tanie. Stacya kolejowa w miejscu. W pobliżu królewski zamek Wörth.

Feldbach, miasto powiatowe w Styryi, na prawym brzegu Raby, przy drodze żelaznej Hra-dec - Steinamanger; starożytna osada z murami

And. S.

Dr A. P.

And. S.

wojny galon na rękawie.

Feldjegier (niem. Feldjager=rstrzelec polny). W Austryi Feldjegrami nazywają wojskowe bataliony strzelców. W Prusiech są konne korpusy feldjegrów, zorganizowane najpierw r. 1740 przez Fryderyka W. wyłącznie z synów służby leśnej, zrazu z 60, a potem ze 172 wyćwiczonych naukowo strzelców. Obecnie uzupełnia się konny korpus feldjegrów młodymi ludźmi, którzy

And. S.

łożone; 2 000 m-ców.

Feldman Wilhelm (* 7 kwietnia 1868), po-wieściopisarz i dziennikarz, rodem ze Zbaraża. Wychowany przez ortodoksyjnych rodziców w duchu konserwatywno-żydowskim, dopiero w 13-m ro-

obronnemi i warownym także kościołem; sąd; browary; cegielnie; 1 500 m-ów. W pobliżu zamek Riegersburg, napróżno niegdyś zdobywany przez Turków; w nim zbrojownia i kaplica z grobami hrabiowskiej rodziny Purgstall; w wielkim ołtarzu obraz Kraffta.

Feldberg, miasteczko w Niemczech, w W. ks. Meklembursko - Strzelickiem, w okolicy jeziornej; bardzo dobrze urządzony zakład wodoleczniczy, sezon od maja do listopada, koszta pobytu 200 m. miesięcznie. Stacya kolejowa w Blankensee, przy drodze żelaznej Berlin - Neu-brandenburg; sąd; 1 200 m-ców.

Feldberg, 1) F. najwyższy, 1 493 m. nad p. m. wzniesiony, szczyt Czarnego Lasu (Schwarzwaldu), leży w w. ks. Badeńskiem, na południo-wschód od Freiburga.—Wierzchołek przedstawia łagodnie zasklepioną kopułę, pokrytą pastwiskami, i z wzniesionej wieży przedstawiającą rozległy widok na Czarny Las, Alpy, Jurę i Woge-zy. Pień F-a zbud »wany jest ze skał archaicznych; z jego stoków, na których znajdują się trzy małe jeziora, spływają wody malowniczemi dolinami do Renu.—2) F. (Wielki i Mały), najwyższy szczyt gór Taunus, o półtrzeci mili na północo-zachód od Frankfurtu n. M., Wielki F. 881 m., z rozległym widokiem na dolinę Menu i góry Rhön, Spessart, Odenwald, Hunnsrück i t. p. Mały F. 827 m. Wogóle jest F. największem wzniesieniem w całym systemacie gór Łupkowych Nad-reńskich.

Feldcechmistrz (niem. Feigzeugmeister), dawniej w Austryi generał artyleryi, obecnie w piechocie. W Prusach F. jest artylerzystą, ma stopień Feldmarszałka.

Feldfebel (z niemieckiego „Feldwebel”), pierwszy podoficer w kompanii (rocie) piechoty,—tyle co w kawaleryi wachmistrz. Nazwę tę, pochodzącą od staro-niemieckiego czasownika „wei-beln” (być czynnym, krzątać się) spotyka się po raz pierwszy u lancknechtów XVI wieku. F. zajmuje w kompanii bardzo ważne stanowisko, ma bowiem dozór nad wszystkiemi jej wewnętrz-nemi sprawami służbowemi i jest jakby prawą ręką kapitana. On-to przyjmuje od dowódzcy kompanii rozkazy dzienne, składa mu raporty i meldunki, prowadzi księgi służbowe, wypłaca żołd ludziom, kieruje rozdawnictwem chleba, różnego prowiantu i odzieży. Dla tego wybiera się na F-a człowieka statecznego, doświadczonego, oswojonego z piórem i umiejącego nadać sobie potrzebną powagę. F. nosi pałasz oficerski i pod-

Hml.

się wykształcili w wyższych szkołach leśnictwa, i liczy dwóch oberjegrów (pierwszych poruczników) i 80 F-ów; na czele ich stoją: generaładju-tant królewski, jako szef, oraz inspektor jegrów i strzelców, jako komendant. F-y powinni odbyć studya leśnictwa, a otrzymawszy stopień nadleśnego, z korpusu feldjegrów ustąpić. Podczas ikiedy służą jako feldjegrzy, niektórzy z nich, po jednemu na przemian, używani bywają przy poselstwach za granicą, albo też w orszaku monarszym podczas podróży i pośredniczą jako kuryerzy w porozumiewaniu się z ministeryami w Berlinie. W Rossyi także pełni tę samą służbę korpus feldjegrów, który wszakże składa się z oficerów różnych stopni, poczynając od pułkownika i przechodząc do niższych, lecz nie ma nic wspólnego z leśnictwem. W innych państwach feldjeger znaczy tyleż, co żandarm. — Feldkirch, miasto okręgowe w austryackim kraju koronnym Przedarulańskim (Vorarlberg), nad rz. Ili, która o milę później wpada z pra- . wej strony do Renu i przy drodze żelaznej do Buchs (granica Szwajcaryi), do Bregenz i do Inns-brucku. Położone przy uściu bocznej doliny alpejskiej do obszernej tu kotliny Renu, miało oddawna ważne znaczenie handlowe i militar-

ne, będąc przyrodzoną twierdzą i kluczem do Tyrolu i leżąc na drodze, wiodącej z wyżyny Bawarskiej i Szwabii do Medyolanu. Pierwotnie należało do hrabiowskiej rodziny Montfortów, od których drogą kupna przeszło do Austryi r. 1376. W r. 1799 d. 22 i 23 marca Austryacy pod wodzą Jellaczyca odparli zwycięsko ataki Francuzów pod Oudinotem i Masseną, zaś w d. 15 listopada 1805 r. austryacki generał Wolfs-kehl złożył broń w ręce Francuzów z 6 000 żołnierzy.—Samo miasto, wciśnięte między wyniosłe góry skaliste, przedstawia się bardzo schludnie i należy do najstarszych osad.—Jest tu sąd pokoju i okręgowy, siedlisko katolickiego wika-ryusza z biskupią jurysdykcyą; gimnazyuin, szkoła realna, wielki zakład wychowawczy, założony przez jezuitów (Stella Matutina), ożywiony przemysł (przędzalnie, tkalnie, młyny, fabryki laku) i handel.—Liczne kościoły, z których wyróżnia się fara gotycka z r. 1478, z piękną kazalnicą i Zdjęciem z Krzyża, Holbeina. Klasztor kapucynów.— Około 4 000 m-ców. Ponad miastem sterczy starożytny zamek Schattenburg, zaś w poblizkiej osadzie Tisis istnieje katolickie se-minaryum nauczycielskie.

Feldkirchen, słoweński Terg, miasteczko w austryackim kraju koronnym Karyntyi (Koru-tany), 545 m. nad p. m., przy drodze żelaznej Wie-deń-Pontebba, nad Glanem (lewy dopływ Drawy), w ciasnej dolinie międzygórskiej; malowniczo po-

And. S.

ku życia zaczął się uczyć abecadła polskiego. Po ukończeniu szkoły ludowej nie mógł, dla braku środków, przejść gimnazyum i uniwerstytetu; to też, dostawszy się do Lwowa, pracował sam nad sobą, jako samouk. W r. 1886 pisywał do dzienników politycznych oraz do naukowego „Przeglądu społecznego”. Pozwijał wówczas żywą akcyę na polu uobywatelenia Żydów, wydawał w tym duchu czasopisma i broszury („Assymilato-rzy, syoniści i Polacy”; „O żargonie żydowskim”; „Stosunek Mickiewicza do Żydów”; „Kościuszko i Berek Joselowicz”). Jako sekretarz fundacyi bar. Hirscha (w Krakowie 1891—1894) miał sposobność wcielania swych idei w życie. Z ciasnego pola kwestyi żydowskiej przeszedł rychło na szerszą dziedzinę spraw społecznych i brał żywy udział w formowaniu w Galicyi partyi ra-dykalno-postępowej. W r. 1889 założył w Krakowie wraz z Franciszkiem Nowickim, Kazimierzem Tetmajerem, Ludwikiem Janikowskim, Wojciechem Szukiewiczem i in. organ młodzieży postępowej „Ognisko”. Działalność na tern polu sprowadzała nań niejednokrotnie procesy policyjne i sądowe. Gdy fundacya bar. Hirscha przeszła w ręce niemieckich centralistów, złożył swój urząd wraz z zarządem krakowskim, do którego należeli między innymi prof. Rosen-blatt, prof. Kasparek, poseł Rotter. Poprzednio jeszcze podróżował po Austryi, Niemczech i Włoszech; w 1894 wyjechał do Heidelberga, następnie do Berlina, gdzie słuchał wykładów z dziedziny nauk społecznych i filozofii. W Berlinie jednak wytoczono mu proces o „propagandę wielkopolską”, i o ostre korrespodencye, pisywane między inneini do „Kraju” Petersburskiego. Musiał tedy z końcem 1895 Berlin opuścić i osiadł w Krakowie. Tu założył „Dziennik Krakowski” i redagował go w duchu demokratyczno-wolno-myślnym, nawołując do energicznych reform społecznych. Kierunek ten, wzorowany na angielskich „fabianach”, nie znalazł należytego poparcia materyalnego; na moralnem nie zbywało, czego dowód między innemi w tern, że w „Dzienniku krak.” umieszczali swe prace: Adam Asnyk. T. T. Jeż, Kaz. Tetmajer, Józef Kotarbiński Mich. Bałucki, dr Henryk Biegeleisen, Andrzej Niemojewski, dr Zofia Daszyńska, Maciej Szu-kiewicz, Artur Górski, Tad. Miciński, Ludwik Szczepański i t. d. Po półtorarocznem istnieniu dziennik przestał wychodzić i F. osiadł we Lwowie, gdzie żyje z prac publicystycznych umieszczanych w „Kraju”, „Przeglądzie Tyg.”, „Prawdzie”, „Życiu”. Dotychczasowe jego utwory literackie są: 1) „Piękna Żydówka” (1887) 2 wydania, na niemieckie tłómaczona trzykrotnie; 2) „Żydziak” (1888) 2 wydania, tłómaczone na niem. 3) „Nowelle i obrazki” (1889). 4) „W Okowach” (1890) 2 tomy; 5) „Jak w życiu” nowelle (1892). tłom. częściowo na niemieckie i czeskie. 6) „Nowi ludzie” (1894) 2 tomy. 7) „Ananke” (1897);    8) „Sądy boże”, dramat (1898); Pierwsze trzy powieści są osnute na tle wybornie znanych autorowi strsunków żydowskich. Najznakomitszą z nich, a nawet ze wszystkich powieści F-a, jest „Zydziak”, trafny, a czasem głęboki pod względem psychologicznym, barwny pod względem stylu, dobrze skomponowany jako całość. Mniej zadawalają utwory osnute na stosunkach szlacheckich i mieszczańskich, niedostatecznie autorowi znanych i kreślonych na domysł po większej części. Powieść „W okowach” porusza kwestyę rozwodową; „Nowi ludzie” są powieścią prawie historyczną, zawierającą obraz pokolenia żyjącego ok. 1890 r. w Galicyi i walkę pojęć między ówczesnymi młodszymi a starszymi;” „Ananke” jako kartka chorej miłości wielce niemiłe zostawia po sobie wrażenia. Co do dramatu „Sądy Boże” nie jest on jeszcze drukowany; ma być przedstawiony we Lwowie w październiku 1898 r.

Feldmann Leopold, komedyopisarz niemiecki (* 1802 r. w Monachium — f 1882 w Wiedniu), syn rodziców starozakonnych, wstąpił był na naukę do szewca, lecz wkrótce ją porzucił i już w r. 1817 napisał pstrą łataninę dramatyczną p. t. „Der falsche Eid”, która była wystawiona na scenie w tak zwanym „Lipperlthea-ter.” Potem sposobił się do handlu, ale gdy humorystyczne i satyryczne artykuły jego, umieszczane w dziennikach, wielkie powodzenie znalazły, oddał się zupełnie zawodowi literackiemu. W r. 1835 ukazały się jego „Höllenlieder”, w których pod formą satyryczną ukrywała się boleść nieszczęśliwej miłości, a w teatrze monachijskim wystawiono pierwszą jego komedyę „Der Sohn auf' Reisen”, którą publiczność bardzo dobrze przyjęła. W ślad za tern odbył F. podróż pięcio-letnią, w której najdłużej bawił w Grecyi, a owocem literackim czasu tam spędzonego były „Reisebilder”, drukowane w Le-walda „Europie” i listy, pisywane do „Allgemeine Zeitung.” R. 1850 zamieszkał F. w Wiedniu, gdzie do 1854 był dramaturgiem teatru an der Wien i bardzo czynnie oddawał się pracy dziennikarskiej, nie przeniewierzając się wszakże dramatowi. Z jego licznych, odznaczających się świeżością i niewymuszoną wesołością, komedyj, które się cieszyły niezmienieni, choć krótkotrwałem, powodzeniem, wymienimy jako najulubieńsze: „Das Porträt der Geliebten”; „Die freie Wahl”; „Die Selige Gräfin”; „Der Rechnungsrath und seine Töchter”; „Ein Filz als Prasser.” Zbiór ich wyszedł w Wiedniu 1845—52 w 6-ciu tomach; nowa serya w Berlinie 1855—57 w 2-cli tomach.

Feldmanowski Hieronim (* w Poznaniu 1823 —f 1885 tamże), gdzie był sekretarzem Towarzystwa przyjaciół nauk, pisał wierszem i prozą, tłómaczył z języków słowiańskich i innych, zajmował się gorliwie badaniem języka i bibliografią. Oprócz współpracownictwa w wielu czasopismach, a pomiędzy innemi w „Tygodniku Jllu-

ii.

zyi)-

And. S.

And. S.

strowanym”, w?ydał oddzielnie: „Pieśni ilirskie, zebrał i po polsku wysłowił”... (Poznań 18*> 1 ); „Pieśni kroackie” (tamże 1867); „Drobnostki poetyczne” (przekłady z Byrona, Goethego i Schillera, 1861”);; „Wenecya w przededniu 1866” (Poznań 1866); „Przyczynek do historyi sporów o pisownię pana prof. Rzepeckiego” (1868); „Katalog Biblioteki Towarzystwa przyjaciół nauk” (1869)) „Katalog duplikatów z Biblioteki Towarzystwa przyjaciół nauk” (Po polsku i po niemiecku; 1872); „Wykopalisko pawłowickie z 8-miu tablicami litografowanemi, 1877). Prozą prze-tłómaczył: Andersena „Improwizatora” (z nie-miec. 1857)- „Życie Benvenuta Cellini” (z włoskiego 1868).

Feldmarszałek („hetman polny”), godność wojskowa, pierwotnie (w XVI wieku) tytuł do-wódzcy jazdy, później jako generał-feldmar-szałek najwyższa ranga wojskowa w Niemczech, Austryi, Anglii, Rossyi i Szwecyi. Oznaką jej jest buława. We Francyi tytuł „maréchal de camp” odpowiadał randze generał-majora. W Austryi po feldmarszałku idzie feldcechmistrz („Feldzeugmeister”—tyle co generał broni w innych armiach), a potem feldmarszałek-porucznik („Feldmarsehailieutenant”, w skróceniu FML.,— tyle co generał-porucznik albo generał dywi-

Hml.

Feldsberg, czeskie Valtice, miasto w Austryi Dolnej, w pobliżu granicy Morawskiej, przy drodze żelaznej Lundenburg-Nikolsburg; sąd pokoju; szpital; zamek księcia Liechtensteina z teatrem i wspaniałym parkiem; szkoła rolniczo-ogrodnicza; hodowla drzew owocowych; do 3 000 m-ców. W pobliżu: Deimwald, nad Dyją (Tha-ye), słynny z polowań zwierzyniec.

Feldsee, niewielkie, ale bardzo głębokie i rybne jezioro, na wschodnim stoku Feldberga (ob.), w górach Czarnego Lasu, 1112 m. nad p. m.;—odpływ do Renu przez Wutach. Zowie się także Feldberger See.

Feldspaty. Spaty polne (mineral.). Minerały tej nazwy stanowią całą grupę, w której odróżniają następujące ich gatunki: 1) spät polny jednoskośnoosiówy, czyli ortoklaz, krzemian glinu i potasu, czyli właściwy spät p o 1 n y potażowy, w którym

K : (Al₂)=2 : 1, a (Al,) : Si = 1 : 6;

2) spaty polne trój skośno os i o we, czyli p lagi o klazy, jakiemi są: d) mikro klin chemicznie nieróżniący się od ortoklazu; b) albit krzemian glinu i sodu, inaczej spät polny sodowy, w którym, podobnie jak w ortoklazie Na : (Al.₂)=2 : 1, a (Al.,) : Si—1 : 6. Tym sposobem ortoklaz, mikroklin i albit są feldspatami a 1 kalie z ne mi; c) Anortyt, krzemian glinu i wapnia, czyli spät polny w a p i en ny, w którym Ca : (Al.,)—-1 : 1, a (Al₂) : Si=l : 2. Albit i a-nortyt są jednopostaciowemi (izomorficznemi), a z rozlicznej, cli mieszaniny powstają pośrednie między niemi gatunki, spaty polne wapienno-sodowe i sodowo-wapien ne (oli-goklaz, andezyt, labrador i t. p.). Oddawna już wielu mineralogów wypowiadało pogląd, że między anortytem i albitem istnieją przejścia stopniowe, ale dopiero Czerniak przed trzydziestu laty podał teoryę wyjaśniającą wzajemny do siebie stosunek feldspatów trójskośnoosio-wTych, a która w głównych zarysach swoich do tego utrzymuje się czasu,—Kiedy jeszcze znaczenie mikroklinu nieznanem było, Czerniak przyjmował tylko trzy samoistne feldspaty, a mianowicie: potażowy czyli ortoklaz, sodowy czyli albit i wapienny czyli anortyt, opierając się na badaniach swoich. Spaty polne, zawierające współcześnie potaż î sodę (a zatem ortoklazy, zawierające sodę, i albity, zawierające potaż), uważał on za mechaniczne mieszaniny ortoklazu i albitu, opierając się na tern, że w pertycie, odmianie feldspatu z Kanady, istotnie widzieć się daje skupienie jedynie blaszek dw⁷óch tych minerałów, i że one nie są bynajmniej jednopostaciowemi. Opierając się, przeciwnie, na jednopostaciowości albitu z anortytem, uznał on wszystkie feldspaty, zawierające współcześnie sodę i wapno, za jedno-postaciowe mieszaniny albitu i anortytu w rozmaitych stosunkach, od których właśnie zależy względny ich ciężar właściwy.—Tym sposobem utworzył Czermak jeden szereg feldspatów ortoklazowo - albitowych i drugi feldspatów albitowo -- anortytowych, z których pierwszy obejmuje jedynie mieszaniny mechaniczne, drugi mieszaniny chemiczne. Ponieważ znowu niektóre feldspaty, zawierające wapno i sodę, wykazują również w składzie swoim niewielkie ilości potażu, przeto Czermak przyjął trzeci jeszcze szereg jednopostaciowych mieszanin feldspatu wapienno - sodowego, w których feld-spat potażowy istnieje jedynie tylko jako domieszka mechaniczna, z powodu swej różno-postaciowości. Teorya Czerniaka polega na przypuszczeniu, że pierwotnie w łonie ziemi istniały dwie oddzielne materye: albitowa i anor-tytowa, z których mieszaniny w najrozmaitszym stosunku wytworzyły się w⁷szystkie plagio-klazy, czyli spaty polne trójskośno-osiowe, jako ciała jednorodne. Przypuszczenie to przypomina do pewnego stopnia hypotezę Bunsena, wedle której wszystkie skały wulkaniczne powstają z dwóch podziemnych ognisk, z których jedno zawiera materyę tracliitową, drugie bazaltowy normalną, a które, spotykając się z sobą na drogach wylewu, pomieszały się w rozmaitych stosunkach. Czermak nadto pierwszy zauważył, że przy zwykłym sposobie pisania, pomimo istniejącej jednopostaciowości, odpowiednie wzory albitu: Na₂(A!₂)SifiO,fi (Ah) i anortytu: Ca(Al.,)Si₂0H, wtedy będą do siebie podo-bnemi, jeżeli się podniesie wagę cząsteczkową anortytu i przyjmie dla niego wzór:

C₂(Ąl₂)₂Si₄0₁₆=^)-

o    o    o    o

p-    p.    pj    p-

!>■    Je-    ^

p    J3JJ3T'_cr    o"    Ö"

§    >    >    >    %    §

•3    -³ -⁼ ° 'S

™ & §- §•£** .    to-

P    cr    cr    3    '

.. .s g, j> i g,

P    fc -2 §

'r= P 'S >> £ C d rP ⁰

K. J.

And. S.

A. L.

Obecnie tedy, wedle teoryi mieszanin Czerniaka przyjmują się następujące gatunki feldspatów, wedle stosunków ilości albitu i anortytu w mieszaninie:

Ponieważ każdy minerał z szeregu mieszanin ulega prawu temu, że stanowi mieszaninę, dającą się wyrazić przez mAb-f-nAn, albo inaczej przez AbmAnn, więc w feldspatacb wapienno-sodowych stosunek Al : Si zależy również od stosunku Na : Ca i na odwrót. Im więc podobny feldspat więcej posiada sodu, tern bogatszy musi być w krzemionkę, bo wtedy więcej zawiera bogatej w krzemionkę materyi albitowej; naodwrót, w razie przewagi wapnia, pochodzącej w skutek większej domieszki anortytu— zjawia się mniejsza ilość krzemionki, anortyt bowiem jest w nią uboższy. I zawsze przy zwiększaniu się w feldspacie ilości sodu zmniejsza się ilość wapnia, ze zwiększaniem się zaś ilości wapnia, zmniejsza się ilość sodu. Fakt ten stwierdziły setki rozbiorów, dowodzących rzeczywistości tej teoryi. Staranne badania ciężaru właściwego rozmaitych plagioklazów (feld-spatów trójskośno-osiowych), wykazały podobnież, że ciężar ich właściwy rośnie w szeregu, poczynając od lżejszego albitu do cięższego a-nortytu, czyli, że wzrasta w miarę większej w mieszaninie ilości tego ostatniego. Ponieważ, dalej, kwas solny nie działa na albit, przeciwnie zaś łatwo rozkłada anortyt, więc i zachowanie się plagioklazów względem kwasu tego. zależuem będzie wogóle od stosunku w nich albitu do anortytu. Badania nakoniec feldspa-tów wapienno - sodowych pod względem optycznym dowiodły, że własności ich optyczne, stosownie do ilości w nich albitu i anortytu, coraz więcej się zbliżają do własności optycznych pierwszego, to znowu do drugiego. W szeregu więc mieszanin albitu z anortytem trzy cechy, a mianowicie: skład chemiczny, własności optyczne i ciężar właściwy, wzajemnie się uzupełniają, tak, że każda z nich, brana pojedynczo, pozwala o dwóch drugich wnioskować stanowczo. Występowanie sodu w ortoklazach, a potasu w al-bitach objaśnia C z er mak przez mechaniczne wrośnięcie łuszczek i cząsteczek albitu w orto-klaz i odwrotnie—ortoklazu w albit A

Felegyhaza, Kis-Kun-F., miasto w węgierskim komit. Peszteńskim (Pest-Pilis-Soll-Mała Kumania), na południo-wschód od Pesztu, przy drodze żel. Peszt-Segedyn, z odnogą do Czongradu, śród obszernej stepowej płaszczyzny, zwanej Keczkemeckim stepengprzeszło 30000 m-ców, prawie wyłącznie Madiarów, którzy trudnią się uprawą wina, owoców, tytoniu oraz hodowlą ptactwa i zwierząt domowych (znaczny wywóz jaj i słynne jarmarki na konie). Jest tu giinna-zyum, szkoła handlowa, seminaryum nauczycielskie; sąd okręgowy; kilka kościołów; ratusz, w którym Kumanowie odbywali posiedzenia, i t. p. W XVII w. zniszczone przez Turków.

Feletz (Charles-Mar i e Dorimont, abbé de F.) literat francuski (* 1 767 pod Brive-la-Gaillarde—f 1850 w Paryżu). Wykładał filozofię i teologię w kollegium św. Barbary w Paryżu, a ponieważ był wyświęcony na kapłana przez biskupa nieprzysięgłego i sam nie chciał złożyć przysięgi konstytucyjnej, został uwięziony w Ro-chefort na pontonach, odzyskawszy zaś wolność po dziesięciu miesiącach, ukrył się na prowincyi. W r. 1801 powrócił do Paryża i wszedł do re-dakcyi „Journal des Débats”, gdzie aż do r. 18:?9 trzymał berło krytyki literackiej. W r. 1809 został kustoszem biblioteki Mazaryńskiej i współpracownikiem „Mercure de France”; należał do kommissyi uniwersyteckiej dzieł klasycznych (1812), w 1820 otrzymał nominacyę na inspektora Akademii paryskiej, a w 1826 wszedł do Akademii francuskiej. Był także współpracownikiem w „Plutarque français”, w „Encyclopédie des gens du monde” i w „Lettres champenoises”, przełożył Horacyusza do wydania zbiorowego Panckoucke’a i t. d. Artykuły jego krytyczne wyszły pod tytułem „Mélanges de philosophie, d’histoire et de la littérature” (Paryż 1826 w 6-u tomach), oraz „Jugements historiques et littéraires sur quelques écrivains el quelques écrits du temps” (Paryż 1840). Do „Biographie universelle” dał życiorysy pani du Deffand, La Fontaine’a, Palisot’a i Sénecégo. *

Felibien Andrzej, architekt i historyograf francuski (* w Chartres 1619 — f 1695). Za Colberta był sekretarzem Akademii budownictwa, a później kustoszem gabinetu starożytności w Paryżu.—Pisał dużo, oddawał się nawet poezyi („Le Songe de Philomathe” 1688), tłómaczył rzeczy włoskie i hiszpańskie (Życie Piusa V, Dzieła św. Teresy) oraz Pieśń nad Pieśniami i Jeremiasza.—Oryginalnie ułożył: „Origine de la peinture” (1660); „Entretiens sur la vie et les ouvrages des plus excellents peintres anciens et modernes” (1666); „Conférences de l’Académie de peinture” (1669); „Description de l’abbaye de la Trappe; de la Grotte de Versailles, du château de Versailles; des tableaux, statues et bustes des maisons royales”; „Principes de l’architecture, de la sculpture, de la peinture et des arts, qui en dependent” (Paryż 1676).— Wiele dzieł niewydanych, np.: „Etudes sur les habits et les vêtements antiques.”—Nadto listy w korrespondencyi ks. Nicaise.

Felibrowie (po fran. f é 1 i b r e s). Nazwę tę przybrali poeci prowansalscy, którzy w liczbie siedmiu (Aubanel, J. Brunet, A. Mathieu, Mistral, J. Rou-manille, Tavan i P. Giera)—zawiązali towarzystwo ku odrodzeniu języka i literatury prowan-salskiej, d. 1 maja 1854 r. w Fontségugne (Vaucluse). Towarzystwo nazywa się F é 1 i b r i g e. Pochodzenie wyrazu jest ciemne i różnie go tłó-maczą.—W średniowiecznych kantykach oznacza on tyle, co wierny; łac, felibris znaczy niemowlę, (f ellar e = ssać, stąd filius), gr. file-&rams=miłośnik hebrajszczyzny, doktor; filabros= miłośnik piękna; irlandzkie filea—bard, ber—przy-wódzca; wreszcie franc, fait-livre, ten, co pisze książki. Rozpoczęli oni od wydawania kalendarzy (almanachów) w gwarze ludowej. „Arrna-na provençau per lou bel an de Dieu” inaugurował tę encyklopedyę popularną, która dziś liczy tomów 40, a jest niejako ewangielią Pro-wancyi, zwiastunką odrodzonego poczucia narodowego.—Powiastki Roumanille’a zapewniły pierwszą popularność tym dążeniom.—Oprócz niego i Siedmiu założycieli, inni jeszcze pisarze rozwijali entuzyazm i miłość Prowancyi. Byli to: Castil Blaze, Goût, Bourrelly, Chalvet, Crousil-lat, Reboul, Adolphe Dumas, Aug. Boudin, dr Poussin i inni, przedfelibrowie, oraz nowi: pani d’Arbaud, B. Laurens, Autheman, Thouron, Legre, Poney, Martelly, Azaïs, Roumieux, Floret, Canonge, Gaidon i w. innych. Wogóle idea znalazła odrazu setki zapalonych pracowników; wszyscy oni jednak głównie oddawali się poezyi. Mistral pierwszy zrozumiał, że należy ideę pro-wansalską uogólnić na wszystkie sfery; dlatego pisał rozprawy historyczne, geograficzne; podawał wiadomości z astronomii i botaniki, rady moralne, a nawet przepisy kuchenne.—Taką jest treść pierwszych tomów „Armana proven-ęau”, gdzie mieszczą się też bardzo piękne utwory poetyckie.—Później wyszły poezye Mistrala „Mireio” (przekład polski Adama M - skiego) i „Calendau”; Aubanela „Miougrano entredouber-to”; Mathieu „Farandoulo”; komedye Roumieux, powieści Yidala i in.—Początkowo F. trzymali się granic literackich, ale wnet przeszli do spraw politycznych i społecznych. Protestowali przeciw centralizmowi i przewadze francuskiej, żądali zmian w wychowaniu szkolnem; propagowali ideę zbratania się ludów łacińskich; łączyli się z Katalonią i Kastylią duchowo, a nawet z Rumunią (przez poetę Alecsandrego); żądali równouprawnienia dla gwary prowansalskiej i katalońskiej; chwilami nawet zdawało się, że Prowancya zamierza oderwać się od Francyi, ale Mistral wytłumaczył uczucia swego ludu: żądają oni samodzielności bez separatyzmu.— F. mieli dwa pisma: „Lou Tambourinaire et le Ménestrel” oraz „Lou Bouil-Abaisso”, a nadto w r. 1855 ogłosili księgę zbiorową „Lou Rou-mavagi deis Traubaires.” Rozwój liter, felibrów dzielą na trzy okresy: I. zaczyna się od założenia felibrige’u i kończy ukazaniem się Mireio (1859). II. od 1859—1876 jest okresem największego rozkwitu poezyi langwedockiej t. j. w langue d ’ o c. Oprócz Mistrala i poprzednich pisarzy zasłynęli A. B. Crousillat („Bres-co”); pani d’Arbaud („Amouro de Ribas”); pani Roumanille i Antonina de Beaucaire („Belugo”); nakoniec Irlandczyk Wiliam Bonaparte - Wyse („Parpaioun blu” i „Piado de la Princeso”). W tym okresie nadto założyli F. dwa pisma „Revue des langues romanes” i ..Romania”, poświęcone filologii, etnografii, folklorowi i literaturze.—Mistral w swoim „Trésor dou F.” — dał zupełną encyklopedyę gwar południowej . Francyi i Katalonii. Z innych felibrów godni są uwagi: Arnavielle, S. Mengaud, B. Barbe, Ca-¹ stela, Ach. Mir, Oct. Bringuier i inni.—W r. 1876 wyszły „Li Carbounié” F. Grasa i „Lis Iselo d’or” Mistrala. Okres III (1876—1896) świadczy o pewnem wyczerpaniu się ruchu felibrów w znaczeniu twórczem, a natomiast o jego utrwaleniu się i unormowaniu. Jest dziś bardzo' wiele dzienników, czasopism, pisarzy w jęz. prow., którzy jednak nie wychodzą ponad miarę średnią; za to upowszechnił się teatr w języku prowan-salskim, oraz dzieła naukowo-moralne, filozoficzne, mistyczne. Niektórzy Felibrowie chcą odrodzić tradycye Waldensów i Albigensów, pod wpływem znakomitego pisarza protestanckiego, Napoleona Peyrat.—Felibrige według swroich statutów, uchwalonych 1876 dzieli się na 4 maintenances, odpowiadające czterem wielkim dyalektom języka O c: (Prowancya, Langwedocya, Akwitania i Katalonia), zależne od konsystorza centralnego. Ten konsystorz stanowi tak zwane corps des maj oraux, liczące 100 członków (50 dla Francyi południowej i 50 dla Katalonii), wybieranych z pomiędzy nieograniczonej liczby mainte-ueu r’ó w. Zasiadają oni co rok na zgromadzeniu ogólnem Felibrige’u, noszącem nazwę od dnia św. Estelli, ale odbywającem się w różnym czasie i w różnych miejscach. Okręgi (maintenances) dzielą się na szkoły, z których każdej przewodniczy cabiscol. Najczynniejsze są, podług daty ich założenia: Es colo dóu Flo-rège (Awenion); de Lar (Aix); dóu Parage (Montpelier); d e 1 a M a r (Marsylia); dis A u p (For-calquier); de la Mountagno (Gap); de Lerin (Cannes), t rzy najnowsze: Audemo (Careasso-ne) Mo un di no (Tuluza); Ci m osino (Tulle). Okręg Kataloński sam się rządzi od r. 1886. Felibrowie paryscy, dotąd niezależni, są członkami okręgów południowych. Wielkimi mistrzami F e-librige’u byli dotąd: Fryderyk Mistral (1876—

1888); Józef Roumanille (1888—1891) i Felix Gras od r. 1891. Towarzystwu F-ów paryskich przewodniczyli kolejno: baron Tourtolon. Jasmin syn, Paweł Arène i .Sextius Michel.—Każdy z 4-cli okręgów, niezależnie od ogólnego zgromadzenia na św. Estellę, miewaają osobne swoje zgromadzenia i konkursy coroczne. Co siedem lat w dniu św. Estelli przypadają wielkie gry kwiat o-w e Felibrów (Grands Jeux Floraux du Felibrige), na których otrzymują nagrody konkursowe jeden poeta i jeden prozaik za utwory w narze-

A. Tj.

ces humaines” (Yverdun 1770—-75, 42 tomy, 6 tomów suplementu i 10 tomów rysunków).

Jest to przeróbka wielkiej encyklopedyi podług

A. L.

K. K.

K. J.

czu langwedoekiem.—Ob. Marieton „La terre provençale” (Paryż 1890) i monografie celniejszych felibrów (Lion 1882); St René Taillandier „Etudes littéraires” (Paryż 1881); Roque-Ferrier „Etudes méridionales” (Paryż 1892); „Poètes provençaux; prosateurs provençaux”.—Po czesku Jarosław Vrchlicky; po polsku Ed. Porębowicz.

Felice Fortunat Bartłomiej de, publicysta szwajcarski, pochodzenia włoskiego (* w Rzymie 1723 —f 1789 w Y,verdun). Uczeń jezuitów, oddał się matematyce i w r. 1746 został profesorem fizyki w Neapolu.—Miłość oderwała go od kościoła, skutkiem czego uciekł do Szwaj-caryi i przyjął protestantyzm. Mieszkał w Bernie, gdzie poznał Hallera (ob.), a później przeniósł się do Yverdun, gdzie założył drukarnię.— Tłómaczył na włoskie Descartes’a i d’Alemberta; wydał „Tableau raisonné de Phistoire littéraire du XVIII siècle”, wiele dzieł filozoficznych i pedagogicznych, a wreszcie „Encyclopédie ou Dictionnaire universel raisonné des connaissait-nowego planu.

Felicitas, gr. Eu ty chi a, bogini płodności i pomyślnych wydarzeń. Jako bogini tych drugich, F. różni się od Fortuny, która jest zmienną. Wspominana już w aktach braci Arwalskich (ob), dużo miała ona w Rzymie świątyń, z których, jako pierwsza, znaną jest wystawiona przez K. Licyniusza Lukulla, w r. 150 przed N. Chr., na pamiątkę szczęśliwej wyprawy do Hiszpanii; potem, zwłaszcza za cesarstwa, mnożyło się ich coraz więcej. Bogini tej podczas obiat ofiarowywano krowę. Wiele też jej wyobrażeń znajdujemy na monetach rzymskich, zwłaszcza z czasów Galby, gdzie wspiera się ona o kolumnę, a w rękach trzyma paterę i róg obfitości; później, często posoch, niekiedy gałązkę w prawej ręce, a na monetach Hadryana podaje rękę cesarzowi. Czasami znowu obiatę sprawia na ołtarzu. Napis do imienia F. dodaje zwykle różne epitety. Na bronzach Antonina Pobożnego stoi ona trzymając w rękach koziorożca i posoch skrzydlaty, jak wyobraża figura jej w zbiorze monet Koliena. Felicitas!— było hasłem wo-jennem Cezara w bitwie pod Thapsus.

Felicitas Julia, rzymski przydomek starożytnego Olisipo, tj. dzisiejszej Lizbony.

Felicyan (święty), męczennik i brat świętego Prymusa, także męczennika (ob. Prymu s).—

Felicyan (święty), męczennik i towarzysz świętego Wiktora z Marsylii, także męczennika (ob. Wiktor).

Felicyan, heretyk aryański, w początkach V wieku; twierdził, że kwestye religijne wprzód roztrząsać należy rozumem, a później dopiero według Pisma Świętego. Przeciw niemu św. Augustyn napisał księgę O jedności Trójcy Świętej.

Felicyan, ob. Faleński Felicyatl.

Felicyanie, to samo, co Adopcyanie (ob.).

Felicyanki, zgromadzenie zakonnic św. Feliksa, pod regułą ks. kapucynów, głównie trudniące się wychowywaniem biednych sierot płci żeńskiej. Zgromadzenie to istniało od r. 1854 do 1865 w Warszawie, na ulicy Daniłowiczowskiej, w pałacu zwanym Biblioteką Załuskich. Miały one w Warszawie jeszcze zakład filialny przy u-licy Nowolipie i kilka na prowincyi, a między innemi w Grójcu i Kałuszynie.—Obecnie F. po siadają klasztory swoje w Krakowie i innych miastach Galicyi, oraz w Ameryce wśród osiadłych tamże Polaków.

Felicyssymus (święty), dyakon i towarzysz męczeństwa świętego Xysta (ob. Xyst).—Feli-cyssymus (święty), wyznawca albo męczennik i towarzysz świętego Rogacyana (ob. R o g a-c y a n.

Felicyta (święta), wdowa, wraz z siedmiu synami za cesarza Antonina umęczona za to, że wiary chrześciańskiej odstąpić, a bogom rzymskim ofiary złożyć nie chciała. Pamiątkę jej obchodzi kościół 23 listopada, a jej 7 synów 10 lipca. Inna Felicyta, także święta, towarzyszka św. Perpetuy (oh.), umęczona została w Kartaginie w III w. Martyrologium jej po służyło A. E. Odyńcowi za temat do pięknego dramatu, noszącego jej imię.

Felidae — Koty (paleoutol.). Koty stanowią krańcowych przedstawicieli typu drapieżników; zęby ich zbudowane są wyłącznie prawie do rozrywania mięsa. Trzonowe krające znacznie wielkością swoją przewyższają inne i stanowią długie ostre, a bardzo wązkie ostrza; zęby trące nie istnieją lub są nader małe; trzonowe szran-kowe w liczbie rozmaitej, u form krańcowych pozostaje z nich ostatni jedynie, są zaś one zawsze mocno spłaszczone z boków. Koty pierwotne były jeszcze nastopnemi, kiedy późniejsze są już pale o chód ne mi z długiemi stosunkowo nogami, o potężnych, ostrych i wysuwalnych pazurach. Z powodu znacznej zwykle redukcyi zębów trzonowych szczątki ich są bardzo krótkie, a skutkiem potężnie rozwiniętych mięśni żwaczy, łuki kości jarzmowej bardzo wypukłe, tak, że czaszka prawie kulistą się staje. Najdawniejsze postacie nastopne, z liczniejszemi trzonowemi zębami, zbliżają się nader do najdawniejszej psiej albo wiwerrowej rodziny. Szczątki ich znajdują się już w fosforytach (oligocen) europejskich, i w oligocenie Ameryki północnej. Dzielą je na cztery rodziny: Cryptoproctinae, Felinae, Nimravinae i Machairodinae.

Felieton (fr. Feuilleton), zwany u nas także odcinkiem, jest to część dziennika politycznego, lub też zajmującego się czy to naukami ścisłe-mi, czy jakim specyalnym przedmiotem, poświęcona lżejszym utworom, bądź czysto beletrystycznym, bądź też sprawozdaniom, recenzyom i t. p., traktującym w sposób belletrystyczny przedmio-

ty wchodzące w zakres głównego kierunku Apostolskiej za życia papieża Liberyusza, obranego w r. 352, a zmarłego 24 września 366. Feliks (święty), rodem z Noli, kapłan; prze- „Liber Pontifiealis” w ustępie, poświęconym pontyfikatowi Liberyusza, świadczy, że po wygnaniu tego papieża duchowieństwo rzymskie, idąc za radą samego Liberyusza, obrało na jego miejsce F-a, szanowanego ogólnie. F. na koncylium, złożonem z 18-tu biskupów, wyklął aryanów Urzacyusza i Walensa. Ci wymogli na cesarzu przywrócenie Liberyusza, który zobowiązał się poczynić rozmaite ustępstwa na rzecz aryanizmu. Zwołane w Rzymie koncylium biskupów heretyckich wygnało F-a. Usunął się on do swej posiadłości wiejskiej i umarł tam w spokoju, 29 lipca. Stronnicy jego ulegli prześladowaniu. Pod wyrazem „Feliks II” ta sama „Liber pontifiealis” przedstawia go również jako prawego i prawowitego papieża, atoli krótkie dzieje jego pontyfikatu podaje zgoła odmiennie. F. miał ogłosić cesarza Konstantyna heretykiem, za co z je-goż rozkazu został ścięty. Błąd tu oczywisty, albowiem Konstantyn umarł w r. 337 (inne źródła wymieniają imię Konstancyusza f 361). — W petycyi („Libellus precum”), wystosowanej do cesarzów Walentyniana i Teodozyusza, kapłani rzymscy, Marcelin i Faustyn, opowiadają, że natychmiast po wygnaniu Liberyusza archidyakon F. złożył wraz z całym klerem rzymskim przysięgę wobec ludu, że dopóki żyć będzie Libe-ryusz, nie wpuszczą żadnego innego biskupa na stolicę rzymską. Niemniej jednak duchowieństwo obrało wkrótce papieżem F-a, pomimo protestu całego ludu. Kiedy po trzech latach Li-beryusz, pojednawszy się z cesarzem Konstantynem, wrócił do Rzymu, lud powitał go z radością i wygnał F-a. Historycy Sozomenes i Teo-doret potwierdzają te relacye współczesnych świadków. Przy rewidowaniu Martyrologium rzymskiego za papieża Grzegorza XIII (1582) Ba-roniusz zaproponował wykreślić imię F-a, ale kardynał Sanctorius oparł się temu. Podczas wynikłego stąd sporu znaleziono przypadkiem pod jednym z ołtarzów kościoła św. Kozmy i Damiana starożytny grobowiec marmurowy z napisem: „Corpus sancti Felicis, papae et mar tyris, qui damnavit Constantium.” Pokonany tern świadectwem, Baroniusz cofnął swój wniosek. Ażeby usprawiedliwić wniesienie F-a na listę urzędową papieżów i pogodzić jego pontyfikat z jednoczesnym pontyfikatem Liberyusza, Bellar-min („De Romanis Pontificibus”) przypuszcza, że po wygnaniu Liberyusza F. był obrany legalnie i że po śmierci F-a Liberyusz odzyskał stolicę rzymską na mocy ponownego obioru. Wszakże w żadnych dokumentach niema najmniejszej wzmianki o tej powtórnej elekcyi.—Dollinger „Die Papstfabeln” (Monachium 1857); Duchesne „Etudes sur le Liber pontifiealis” (Paryż 1877).—3) F. Ill-ci albo Il-gi, jeżeli poprzedzającego F-a nie będziemy uważali za prawego papieża, zasiadał na stolicy apostolskiej od 2,

i;.

pisma.

trwawszy ciężkie prześladowania, przez pokorę ( nie chciał przyjąć wyboru swego na biskupa No-lańskiego, i umarł za ces. Waleryana, czy Gal-liena. Pamiątkę jego męczeństwa kościół obchodzi 14 stycznia.

Feliks (święty), wraz z siostrą św. Regolą, jeden z pierwszych krzewicieli chrześciaństwa w Szwajcaryi, dokąd się schronił przed prześladowaniem za czasów Maksymiana, i gdzie wraz z siostrą poniósł śmierć męczeńską.

Feliks Walezyusz (święty), ur. 1127, pustelnik, a później, wraz z Janem de Matha, założyciel trynitarzy (w Paryżu), których zadaniem było wykupywać więźniów z niewoli mahometań-skiej. Umarł 1212. Dzień jego pam. 20 listop.

Feliks (święty), żołnierz rzymski, który, gdy zostawszy chrześcianinem, wzbraniał się pogańskich pełnić obrządków, ścięty został w miejscu, gdzie dziś stoi Zürich w Szwaj caryi. Stąd był później patronem tego miasta. Pamięć jego święci kościół 11 września.

Feliks (święty), kapłan rzymski, okrutnie umęczony i ścięty za czasów Dyoklecyana i Maksymiana. Obchód pam. jego 30 sierpnia.

Feliks, imię kilku papieżów: 1) F. I-szy, święty, 27-y papież, obrany 5 stycznia 269 r.—f 30 grudnia 274. Kalendarz rzymski zalicza go w poczet męczenników, jakkolwiek historya pod rokiem śmierci tego papieża nie zapisała żadnego prześladowania chrześcian w Rzymie. Według „Liber pontifiealis” F. I ustanowił zwyczaj odprawiania mszy świętych na grobach męczenników w rocznice ich zgonu. Kiedy Paweł z Samosaty, złożony z urzędu biskupiego przez zgromadzony w Antyochii sobór, nie chciał ustąpić miejsca Domnusowi i sprawę przedstawiono bawiącemu podówczas w Antyochii cesarzowi Aurelianowi, ten kazał oddać spór pod rozstrzygnięcie biskupa rzymskiego. F. w liście, którego wyciągi znajdują się w Apologetyce Cyryla aleksandryjskiego oraz w aktach soboru efeskiego, oświadczył się przeciw Pawłowi. Przypisywane mu trzy dekretalia są fałszywe.—W. Smith i H. Wace „Dictionary of Christian biography” (Londyn 1877—1887, 4 t.). — 2) F. II figuruje na liście urzędowej, ogłaszanej co rok w „Ge-rarchia cattolica”, jako 38-y papież, urodzony w Rzymie, obrany w r. 365—f 366 po 15 miesiącach pontyfikatu. W Kalendarzu rzymskim imię jego zamieszczone jest w poczcie świętych i męczenników. Natomiast według znacznej liczby najpoważniejszych pisarzy kościelnych, że wymienimy tu św. Atanazego, św. Hilarego, Rufina, św. Augustyna, św. Optata, Eutychiusza, Sozo-mena i Teodoreta, F. nie był ani męczennikiem, ani świętym, ani papieżem, ale antypapieżem i aryaninem, albo przynajmniej wspólnikiem aryanów. Faktem jest, że F. zasiadał na Stolicy

koronie jedynie sankcyonowanie obioru. Od na* stępcy Teodoryka, Atalrycha, F. IV uzyskał dekret, na mocy którego papieżom przyznana była jurysdykcya cywilna nad duchowieństwem. Według „Liber pontiflcalis” papież ten wybudował bazylikę śś. Kuźmy i Damiana i odbudował zniszczony przez pożar kościół św. Saturnina w Rzymie. Z trzech przypisywanych mu listów jeden tylko jest autentyczny, mianowicie list do Cezarego arelateńskiego (Arles): „De Laicis ad sa-cerdotium antę probationem non promovendis.” Kościół zalicza F-a IV-go do świętych. —I) uches-ne „La Succession du pape F. IV” (Rzym 1833). — 5) F. V antypapież, ob. Amadeusz

Hml.

marca 483 r. do 24 lutego 492. Kościół katolicki uważa go za świętego i obchodzi jego pamiątkę 25 lutego. Za jego pontyfikatu nastąpiła pierwsza schyzma czyli rozdwojenie pomiędzy kościołami wschodnim a zachodnim, które trwało lat 35. Cesarz Zenon, w celu położenia końca sporom między katolikami a monofizytami, którzy, aczkolwiek potępieni przez sobór chalce-doński (451), w wielu prowincyach posiedli stanowczą przewagę, wydał z porady patryarchy konstantynopolitańskiego, Akacyusza (ob.),edykt, zwany henotikon (482), dążący do pojednania drogą wzajemnych ustępstw monofizytów z Kościołem. Część monofizytów przyjęła henotikon, a w ich liczbie Piotr Mongos, złożony z urzędu patryarclia aleksandryjski, który dzięki temu zasiadł teraz znowu na. stolicy patryarszej, na której stronnictwo katolików prawowiernych osadziło już było Jana Talaiasa. Ten, wygnany z Aleksandryt udał się do Rzymu ze skargą. Papież F. III wysłał do Konstantynopola dwóch legatów z listami do Zenona i Akacyusza, w których domagał się uznania postanowień soboru chalcedońskiego i usunięcia ze stolicy aleksandryjskiej Piotra Mongosa, jako kacerza i uzurpatora. Zarazem wzywał Akacyusza, aby stawił się w Rzymie dla usprawiedliwienia się z czynionych mu zarzutów. Akacyusz wezwania nie usłuchał, a nawet przeciągnął na swoją stronę legatów papieskich. Zawiadomiony o tern F. III zwołał synod 67 (77?) biskupów, który orzekł złożenie z urzędu patryarchy konstantynopolitańskiego i odłączenie jego, na równi z Mongosem, od kościoła (r. 484). Akacyusz w odpowiedzi na eks-komunikę kazał wymazać z d y p t y-clió w (ob.) kościelnych „imię F-a biskupa rzymskiego.” Cesarz oraz większość biskupów Wschodu stanęli po stronie patryarchy. W ten sposób dokonał się pierwszy rozbrat dwóch Kościołów, które pojednały się z sobą dopiero w r. 519. Polem działania F-a Iii-go była także Afryka, gdzie skutkiem krwawych prześladowań króla Wandalów, Hunnericha, wielu chrześcian odpadło od Kościoła. Kiedy po śmierci Hunnericha następca jego, Gundamond. przywrócił pokój Kościołowi, ci. którzy upadli w czasie prześladowania, prosili o odpuszczenie. F. zwołał z tego powodu do Lateranum synod 42 biskupów (r. 487); uchwalono tam warunek, pod jakim chrześcianie afrykańscy zostali przyjęci napowrót na łono Kościoła. Przechowało się 16 autentycznych listów tego papieża. — Jaffé „Regesta Pontificum Roman.” (Lipsk 1885, wyd. 2-e); Hefele „Conci-liengeschichte” (Fryburg 1869, t. II).—4) F. IV-ty albo III-ci, 56-ty papież (525—530), następca Jana I-go, został osadzony na Stolicy Apostolskiej przez króla Ostrogotów Teodoryka Wielkiego, bez udziału duchowieństwa i ludu rzymskiego. Fakt ten pozostał wszakże odosobnionym, albowiem Teodoryk potwierdził na przyszłość prawa wyborcze kleru i ludu rzymskiego, zastrzegłszy

VIII, książę sabaudzki.

Feliks Rachela, artystka dramatyczna francuska, ob. Rachela.

Felin, w dawnych kronikach łacińskich V i-1 i e n d e, w niemieckich Velin, ma przeszłość bardziej krwawą, niż inne grody tego kraju. Położenie wzgórkowate i nader malownicze, w części Infiant przez Estów zamieszkanej, nad strömend brzegami jeziora tejże nazwy, w okolicy żyznej a bezleśnej, zwanej Sakkala, w której za czasów pogańskich najpotężniejsze plemiona Estów miały swe główne siedliska, zachęciło jeszcze w czasach przedhistorycznych do założenia tu silnej warowni. Sakkalowie zamieszkiwali w tej okolicy liczne wsie i osady, żyjąc przeważnie z myśliwstwa i rolnictwa, tudzież z grabieży, dokonywanych w prowincyach okolicznych. Mszcząc się za takie najazdy, wpadały tu zbrojne tłuszcze Łotyszów z odwetem. Taki stan trwał przez lat wiele, zanim jeszcze Kawalerowie Mieczowi tym żyznym kraikiem owładnęli. Groźna Viliende (po estońsku W i 1-landi) wznosiła się na uroczych wyżynach, które odgraniczają kraje nadbałtyckie od kotliny jeziora Pejpus czyli Czuchońskiego, na tem-że miejscu, w którem jezioro Felińskie przecina znany ogólnie dział wodny. Ważność punktu dostrzegli oczywiście natychmiast także i przybysze niemieccy. Gdy po długich walkach gród ten już stale został wydarty pogańskim Sakka-lanom, mistrz inflanckich Kawalerów Mieczowych Volquin założył tu w r. 1224 jedną z najpotężniejszych warowni Zakonu i osobną komturyę; tuziemcy wszakże jeszcze w r. 1345 okazali swoją dawną do buntu skwapliwość. Odtąd atoli, po ukróceniu swobód Sakkalanów, rozkwitło w F-e nowe zupełnie życie: handel i przemysł podnoszą się, mieszczaństwo wzrasta w siły, wytwarza się tu miejsce składowe wielkiego znaczenia na drodze handlowej, prowadzącej tędy z Parnawy do Dorpatu i dalej do Pskowa, w którym związek hanzeatycki posiadał jeden z głównych swych kantorów. I F. niebawem do tego związku wstępuje. Wszelako w ostatnich wiekach zwierciadło wód jeziora tak znacznie zniżyło się, a rzeki, wypływające z niego do Parnawy i do jeziora Wiirzjerw, tak dalece zmalały, iż obec-

■:

h

.

-j;

V-

■ .t?

i

-i

!

V:

!

r:.

k.

' ^

i^y

I

■■ : i

V I

}î-

■

■!

i-    •

ï

i

t

fS

i

!

\

N

!

b

i

!

'

i

i

•i

I

?

' ï

'

i

ri

j

ji/

'^Wüfcäl;^ V . v :Jt ■    ■••"i f ' .j,! •; • :

%,-i\Vl

" '^fc ■ ^ L—

^Ss Lit Vit

© \\

. .i :

I,

i-..

B¹

i\\

fife

\V

%"'■*■ -f. V* 1

j"- \\

■1

c,

>•.

3F

wS-

sr:

iif

iv

<•

Aë\

•i

/n/Se/ifirm

ad/ SacrtuS/ly.Aftr /£&>'?ta*¹ c£> Suecûie/

Ot?

lime/i tti? Âa*c^ime/*r A/o*Jk+- StqaAaJtefu*- exxrcAu*

. ;■ 1

¹ i •"    ¹ f

£Æ4*aus**f+r&*ra/ÿuc'

Iîmffm

^Bsff

1*

Ç)>

àt‘ÊSm

il

'W,

,. 'L-5*mÏÏ''

W4-1

Üt

/! :* |,i

uir.fiiv,

fjm M-

’^mm

i m

<VjpS J P <Jfâ,T J?gr

\*

WM

J-

•liny!

¹ ';. '.|l lV V»

r ,1 h

•i

11

i'!,

'raVff' m

1 •• ‘VU i .•<- . '3

V₍

i-.

£i=-

■ Il

i'v;.

'iv

t» *

ii'

lïWXcî

■/11

§*

i-

>ç

Il il

ii¹

n fciKPn« /

B 1.1 L. ^

ÎS

jpjK

: wi

f'Ji':: I

ih.'ii -. ±î

Æïï

* 'R

i_-

r.

J.

u.

» x Sg/.

y*

l~~J

r.

aL- jjsu

4 fî' «    » lu

Si

VI

i:!

Onens

i'T.

W2>:a'

łm

a me

Vx-J

^VF

il'

lk

11

^iy

—

Of

i»

Ü'r,

■' jfj

r:

"■'^pWT    ' “ •    .*    ^    —

.î

Oj

:| il

n^y .

1,

II¹-

j.

I , .1

P!

x'W l*' |W.n

<r-i

4s-.

IS

r?

mm

y ; ,ï i

hüF

u ' i-«Sörr _ j®

«*v 1

tó.

ft

* I*

ii is^'-^iHiaj » 1

ï£ï&

iH9W.

■* 1,1,

x;

*ä<t

A-O"

i.

&|;'-

«b

ä    «

O    v^ji

J1

_/

\\

§rfl

yś^t'

1.1

mir

ïüÆ

lilî

li

\il'

rl

mm

;f

k:

•A

»fe

j/ y

[ii

Ml

yJl

iv f

Sß)

Dt*c]ar/itin litleraruin.

Ir Opp//y**/7<~Ts/x 'nprûlu- eń& fyuVtat    caZZtyty/i&n- 'jvwui/mæA’

/•ruAr/tZ/jt/n/ wrHVTAusjuA*rar*yxt&*f&aydM(cu> /*■ yfurrut*4/«mr -

* lil'JÎ?

‘"Ii

eKptaruTt/6ir£*rrTJ-nŸ>às*'iyZ/îu*nz' ZrqptyfatSaur pu/nertSttrytuf

Hl H

HHH CoUfa&t a&a/iurr»*p~oacumt*am LUJ* fix,S* x//vu:s*t*w -rusi*a<rs~r*f-

1.

f ëlfreyia' etrlu* Ofp+ru*£r opfuyrtaA+n*,. I ’oAtùJu/t* ftu/ftu*

absKrAu/rsr/ss est-/>edt!cÓzAus Ąycnus xushrt/o/f Jrtr^il pHliiUZaA, tf~ !*/

Ô'snt* trru*jun£- Ai/t*OVć/siycr *a* «int ifMł m/ ■

• îti

Sùvusûustuimdv.vrtiijui/t Z*<umavj*t jrzsUu ewmmäv ry*i/Ai*n»4Lr

;f

■I ;■

--

mf

F K LINUM

SeWe* o/rm    On/ysu* W A*

łi

A/yl €*?/>2c /Ó0&.

f’tWM

L

Hy,:. , v •' 1 ,x>

-|;/i Lr> ■ —

1\

il

•i!

A *»*A

C    Â*r *r*/xrs/r nrtj*Ąu/ a/ré/eA cvr&snMftl/

Ajulwe*/, trsS//r*y*cfry erfpu/t'U: • /rvAssm/uy putvfcrcufi* exyûs

r*t mnArs/y/rr**si/i*/ 4 Z'yl/it/r.-

I) (itf/as>* piuxsri ca/^*s*    •/Za/astMt/tfn' **Vtfurm f»r.

./♦»#»//» ,f/r/+ m/ss\a/s, yt/t* oms"* r/tn* ///rrrAissfntsfw ma/ 'tmtf*

/<rtSu*w/<uJ isii/s

tir,

.5 if I

Ii

ni

j*'

ämte&

11

U,

tr<//>tfSf>t/l*rr£tt**réiAu*6Z+>rrys**Ôu*tz4*ys «m/ÉttiW/www^.

t/usn a/ltmZZrrusn-jp'uaHrusK'jZy/yZtZ',

. <Wy4>/- ))rw»>4r/<ty,**/Vù/ <^rs>ry,as Sisysrsti.^-À /"j/tz/ytUAr

Uf

Hl

1

44

•%

/*t7r&/uAtsàusnA0/ Af&f/Jitù* ó/anysZr/u S«•/Æcraï.rrt (àsM.

11

/*mu* L.êeBolLé**ts, tj tm/i

mi/Z/u* ***/*« ; wtfZifruJ*. 'm/ łnrtłf/u*Mi0¥ éZutrysunaS

/*rr.ty//r/»W

Oblężenie Felina przez Jana Zamoyskiego w 1602 r. (podług kopii ze spółczesnego sztychu Jakóba Laura, Rzymianina, zamieszczonej w dziele p. t. „Collectanea vitam resque gestas Joannis Zamoyscii... illustrantia, edidit Adamus Titus cornes Pziałyński. Posnaniae. 1861.

Kopia ta mało się różni od oryginału, przechowanego w jednym z rękopisów Heidensteina).

Tablica do artyk. Félin (str. 178).

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 163. T. XXI.

r!

'

r

*>

!

i

t

«■'

.

I

!

'

V

■

â

O

i

i

i

■i ■

.

i

¹

nie żadna z nich nie jest już spławną. Niegdyś jednak stanowiły one ważną kommunikacyę wodną. Oprócz tego przechodziła przez F. droga militarna, prowadząca z Rygi do potężnego w owym czasie Dorpatu. Okoliczność ta tłóma-czy koszta nadzwyczajne, jakich nie wahano się łożyć na wzniesienie i podtrzymywanie potrójnego zamku w Felinie. Piętrzył się on na trzech wzgórzach, o 289 stóp nad powierzchnią morza a o 149 stóp nad powierzchnią jeziora wzniesionych, na prawym jego brzegu, równolegle od siebie położonych i z miastem F. za pomocą olbrzymiego muru połączonych; istniały też głębokie fosy, których brzegi w kamienne tamy były starannie ujęte i przez trzy olbrzymie bramy bronione. Do każdej z tych bram prowadziły mosty zwodzone, śmiało na sąsiednie wzgórza rzucone, i tym sposobem łączyły owe trzy wzgórza w jedną silną twierdzę. Główna warownia leżała na ostatniem wzgórzu ku stronie południa zwrócona, i tę, oczywiście najważniejszą, część dawnego obronnego zamku już od lat 20-tu starannie z rumowisk oczyszcza i odkopuje wytworzone w F-ie w roku 1877 Towarzystwo Starożytności, któremu piszący zawdzięcza nie jeden szczegół, w niniejszym artykule podany. Wykopaliska felińskie, których ' część znaczną odsłoniły w r. 1885 drzeworyty „Kłosów” (ob. tom XLI nr 1054 i 1055 str. 164—167 i 180— 182 oraz str. 192), przekonywają, że potrójny zamek w F-e już samemi swemi rozmiarami przewyższał o wiele zamek malborski, powszechnie dzisiaj sławiony. Pomimo trudności, jakie przedstawiał zupełny brak ciosowego kamienia, który z daleka sprowadzać musiano, zdołali ówcześni budowniczowie stworzyć w tej wspaniałej grupie gmachów zamkowych ozdoby plastyczne, zdumiewające swym prawdziwym artyzmem dzisiejszych architektów nadbałtyckich. Najbardziej zachwycają znawców szczątki średniej części zamku, zawierającej aż 4 piętra. Najniższą kondygnacyę stanowiła tu piwnica zamkowa; ciężkie, olbrzymich rozmiarów sklepienie (odpowiadające co do podziału osi sklepieniom znajdującego się pod nią refektarza) wyrastało tu na kształt potężnych koszów z kilku ogromnych monolitów. Silne sklepienne żebra o kwadratowym przekroju nadawały całości charakter olbrzymich drzew, których pnie, przechodząc jako słupy " granitowe przez wszystkie piętra, kończą się na najwyższem lekką koroną pozostałych tu i owdzie pnlmistych sklepień. Ale z końcem XV-go stulecia mijają czasy błogosławione pokoju i rozkwitu. Wojska W-go księcia moskiewskiego, Iwana Iii-go Wasilewicza, wtargnąwszy do Inflant, zamieniły kraj cały w rozległą pustynię. W roku 1481 staje się i miasto F. pastwą płomienia, w którem zginęło starodawne archiwum miejskie, przechowujące liczne przywileje ówczesnych mieszczan. Wszakże jeszcze przed końcem tegoż roku 1481 mieszkańcy

dźwigają na nowo swe domy z gruzów i popiołów, a także zaopatrują się w nowe przywileje, o które niezwłocznie postarano się u ówczesnego hermistrza krzyżacko - inflanckiego, znanego ze swej surowości, Bernarda Borclia. Pod łago-duem panowaniem jego następców, Fritage de Loringhove i Waltera Plettenberga, F. mógł zapomnieć o bolesnych skutkach inwazyi. Mimo to miasto dojść już nie zdołało do dawnego rozkwitu, zwłaszcza z powodu, że do wewnętrznych niepokojów, trapiących bezustannie ówczesne Inflanty, przyłączył się wkrótce ruch refor-macyi religijnej, który do ostatniego upadku związkowego państwa Inflanckiego nie mało się przyczynił. Traktat poswolski jest najlepszem świadectwem ówczesnego, iście opłakanego, stanu Inflant. Z jednej strony Carstwo Moskiewskie, z drugiej Szwecyapragnęły zająć kraj, zwany na północy rajem ziemskim. Liczne wojska cara Iwana IV-go wtargnęły do Inflant w roku 1559, krew popłynęła strugami i Dorpat wpadł w ręce groźnego zwycięzcy. Teraz silna warownia felińska została jedyną ucieczką, jedyną nadzieją kraju. Marienburg na początku roku 1560 poddał wiarołomny komtur miejscowy, który nawet tyle nie miał odwagi, by choć słaby dać opór. Bitwa pod Ermes zadała cios stanowczy zakonowi inflanckiemu. Uradowany zwycięstwem l wódz, Kurbski, ściągnął ze wszech stron siły zbrojne pod potrójny zamek feliński i zdobył go po czterotygodniowem oblężeniu, w dniu 22 sierpnia 1560 r. Komendantem ówczesnej załogi w F-ie był wiekowy Wilhelm Fürstenberg; bronił się on wytrwale. Odprowadzony do Moskwy w tryumfie, tam zakończył niespokojny i nieszczęśliwy swój żywot. W czasie tego oblężenia zniszczono wszystkie domy i gmachy miasta z wyłączeniem pięciu, a w ich liczbie był, dotąd tam istniejący, starożytny kościół św. Jana, Wodzowie carscy rządzili tu do r. 1582 t. j. do chwili zawarcia pokoju w Kiwerowej - Horce, na mocy którego całe Inflanty wraz z F-em przy Polsce pozostały. Zaledwie przez lat 18 cieszył się F. pokojem za panowania Polski, gdyż 9 sierpnia 1600 roku pod Rewlem stryj Zygmunta Iii-go, nowy król szwedzki, Karol IX-ty, wylądował, zdobył wkrótce Parnawę i stanął znienacka pod F-em, mającym w owym czasie zupełnie niedostateczną załogę. Ta, widząc zbliżającego się nieprzyjaciela, rozkazała spalić miasto, tylokrotnie niszczone, i ograniczyła się bronieniem twierdzy. Musiała atoli poddać się po niejakimś czasie, ulegając przemocy (Hiärn Kronika lib. VII Monum. Liv. antiquae, tom I, str. 383). Nieprzygotowany zgoła na to Zygmunt III mógł tyko generała Farensbacha z małą liczbą ludzi przeciwko nieprzyjacielowi wystawić, ponieważ stany Rzpltej chciały wojny uniknąć. Więc wojska nieprzyjacielskie w ciągu 6-ciu miesięcy opanowały całe Inflanty aż pod Rygę i Kokenhuzę. Kraj, co prawda, zajęty został

t T”

_-a-r

jggj

■ 'I r’i;

-^SsB

-èë^Ê

S S

■; ■ ImS

♦r£

Ä.Ü

p>t'

tszKm:**?.

0WŹ:

-■

Ci -:ź?Str****śik

UtM*. ^

vTCî

*%.

•J

■

m.ér.

mXa

*1

Æ .j

Rv-

Fig. 36. Stan obecny bramy środkowej w potrójnym zamku Felińskim.

:3g

31

-i

...

t>1

....

i«

M IsklI

\ Vj

:J£ '

sgg a

gSëëfl

.w

fil

ik/~W§

ît

■*>-

4.£r

a*,

it

5Sr

DH s jsSjs

si

r-

gg

'5gj

....

3?ji

•4?

«r

Æh

PlT<.ô

•FF

w •

W j| '

I FF

■ Cn’V'-

•V

il

F)

* » ;-i

IĄ

wt

rer

8*3*

w£tr f*>

ÉBfeïïï

WPu

g* F ■    -3 F -yÜ

5S5B

bardziej przez zdradę, niż przez czyny wojenne, czątkach XVIII-go stulecia silnie tu grasowało, Szwedzi, pobici pod Kiesią przez Radziwiłła, niemal wszystkich wyniszczyło mieszkańców, a pod Kokenliuzą przez Chodkiewicza, rozbite To też nic dziwnego, iż dopiero pod panowa-oddziały połączyli znowu pod Rygą, gdzie 30 sierpnia 1601 roku Chodkiewicz i Jerzy Farens-bach zdołali usiłowania nieprzyjacielskie w niwecz obrócić. Wiadomość o przybyciu Zygmunta III go i Jana Zamoyskiego z dawno wygląda-nem wojskiem skłoniła Karola do cofnięcia się w głąb Estonii, skąd udał się do Abo. Król Zygmunt przybył w połowie września, a gdy nadeszły słoty jesienne, do domu powrócił, nic nie zdziaławszy. Zamoyski, skoro pozamarzały rzeki i bagna, zabrał się do oblegania twierdz, a z początkiem roku 1602 przystąpił pod F. Mimo podeszłego wieku, sam z konia zsiadłszy, drapał się na mury. Po kilku zapamiętałych szturmach, w ciągu trzech miesięcy przedsiębranych, poddała się twierdza. Jerzy Farensbach, waleczny wojewoda wendeński a przyjaciel od serca Jana Zamoyskiego, życie przy niej postradał w dniu 17 maja 1602 r., a i Zamoyski był ran nym. Karol IX, zmartwiony utratą F-a, zgłaszał się o rozejm do Zamoyskiego. Byłby nań przystał hetman, ale Zygmunt III żadnego przyjąć nie chciał, chyba pod warunkiem oddania Szwecyi. W cztery lata później (1606) dowódzca szwedzki, Andersson, widząc, że nie zdoła wziąć Polakom twierdzy felińskiej, przed odstąpieniem od niej ze swemi hufcami zapalił miasto i oddalił się. Lecz już w r. 1608 tenże Lasse Andersson, ze znaczną siłą zbrojną do F-a posłany, staje się panem miasta i twierdzy w dniu 20 sierpnia. Głód i zarazy we wszystkich tych latach niszczyły zarówno mieszkańców kraju, jak Polaków i Szwedów. Dla tego częstokroć ustępowano tern łatwiej z warowni, lub miejsc obronnych, jeśli inne okolice kraju mniej się wydawały zniszezonemi i mniej na niebezpieczeństwo zarazy narażonemi. Szwedzi wkrótce ustąpili z F-a i wciągnęła doń znowu załoga polska; ta aż do roku 1625 twierdzy felińskiej nie opuszczała. Lecz w r. 1629 całą tę okolicę wraz z F-em do Szwecyi zagarnięto. Teraz upadły ostatecznie siły żywotne mieszkańców F-a i tylko bardzo zwolna zdołała się podnosić ze swoich rumowisk ta, za czasów szwedzkich już całkiem nędzna, mieścina. Zamek feliński został dziedziczną własnością hr. Jakóba de la Gardie i jego spadkobierców. Mieścina zaś nowa, wylęgająca się z popiołów dawnego F-a, wzrastała w zupełnej zależności od prywatnych dziedziców miejscowego zamku. W r. 1682 liczył F. zaledwie 55 mieszczan a domów 43.

niem rossyjskiem lepsze dla F-a nastały czasy. Katarzyna II podniosła materyalne położenie tego miasta, wyznaczając dlań grunta na własność i uwalniając mieszkańców od uciążliwych obowiązków, niegdyś względem dziedziców zamku felińskiego stale wypełnianych. Nowem życiem odtąd odżyła ta dziwnie uroczo położona mieścina. Handel stopniowo począł się ponownie rozwijać, zamożność ogólna wzrastała, oświata coraz się bardziej rozkrzewiała. Obrót coroczny handlowy, który w r. 1854 wynosił tu zaledwie 250 000 rubli', dochodził w r. 1881 do dwóch milionów rocznie. Posiadał w tym czasie F. aż 3 księgarnie, własne czasopismo „Der Felli-ner Anzeiger”, gimnazyum klasyczne niemieckie, zwane „Das livländische Landesgymnasium” kosztem prowincyi utrzymywane, szkołę powiatową z wykładem niemieckim, szkołę miejską elementarną niemiecką dla chłopców, takąż szkołę prywatną dla biednych chłopców, szkołę wyższą żeńską prywatną, szkołę żeńską miejską również z wykładem niemieckim, a od r. 1877 Towarzystwo przyjaciół starożytności miej scowych, któremu wiele szczegółów o dziejach twierdzy i miasta zawdzięczamy.— 1) „Collectanea vitam resque gestas Joannis Za-moyscii illustrantia” (Rzym 1603 r. z siedmiu tablicami; przedruk nowszy wydany przez Adama Tytusa Działyńskiego, Poznań 1861); 2) „Einige Blicke in die Geschichte der Vorzeit Fellin’s” (autor Kriese; wyszło w Parnawie w 5-ciu zeszytach, drukowanych w latach 1837 — 1843;

3)    Besbardis „Materialien zur Geschichte der Stadt Fellin” (w „Bunge’s Archiv” z r. 1842);

4)    Jegor v. Si vers, artykulik ogłoszony o F-e w „Album baltischer Ansichten” (w r. 1860);

5)    Broszura Hols ta „Die Entwickelung der Stadt Fellin u. ihrer Verfassung” (Dorpat 1864);

6)    Gustaw Manteuffel „Ruiny i przeszłość warowni Felińskiej” (w tygodniku warszawskim „Kłosy” z r. 1885, tom XLI, nr 1054 i 1055).—Źródła rękopiśmienne przechowują się w magistracie F-a oraz w tece podpisanego.

Felinae—Koty właściwe (paleont). Zwierzęta ssące napalczne, czyli chodzące na palcach; o dwóch najwyżej trzonowych szrankowych zębach w szczęce dolnej, dolnym trzonowym krającym bez wyrostka i brodawki, górnym z wielką brodawką, kle niezbyt długim, siekaczach ostrych. Szczątki ich występują w Europie, począwszy od górnego miocenu; obecnie niema ich tylko w Australii. Rodzaje do tej rodziny należące są: Felis L.

K. J.

Cr. M.

Felińska z Wendorffów Ewa (* 26 grudnia 1793—f 1859), powieściopisarka i podróżopisar-ka, z ojca Zygmunta, matki Zofii z Sągajłłów, urodziła się w Uznoże, w pow. Nowogrodzkim na Litwie. Smutnemi okolicznościami zaznaczy-

Większą część miasta od lat 80-ciu zalegały same rumowiska i gruzy. Wszelako czara góry- i Lynx Geoffr. (ryś), czy jeszcze i teraz nie była do dna wyczerpaną. W roku 1703 był w F-e pożar okropny, a w r. 1770 ogień, przypadkiem wzniecony, pochłonął większą część ówczesnych zabudowań.

JSTa domiar klęsk morowe powietrze, które w po-

ły się pierwsze lata jej dzieciństwa; ojciec osierocił ją w 4-ym roku jej życia; interesa były w zawikłaniu; dalsza rodzina przysparzała kłopotu niezaradnej wdowie, która osiadła na małym folwarczku pod Słuckiem. Ewy nie uczono niczego, nie przymuszano do żadnego zajęcia; mimo to, mając rok szósty, znała katechizm, umiała czytać po polsku, pisać dużemi literami na tablicy lub woskowanym papierze, robić pończochę, szyć, dziergać. W siódmym roku życia zawieziono Ewę do Uznohy, ażeby tam wraz z cio-tecznemi i innemi z sąsiedztwa dziewczętami pobierała dalsze nauki od „dyrektora w kapocie z sukna sieraczkowego”; trwało to jednak pół roku tylko; poczern przeniosła się do Holynki, do domu zamożnego Stanisława Wendorffa; francuszczyzna, gra na fortepianie, nauka wyższego tonu towarzyskiego była tu uprawiana; ale gdy siostra stryjeczna wyszła za mąż, 11-letnia Ewunia musiała ukończyć swą edukacyę. Czytała więc sama, najwięcej powieści w języku francuskim i polskim. Z czasem zajęła się poważniejszemu przedmiotami, np. fizyką. Jako 14-letnia panna zaczęła się bawić, mianowicie w Boratynaeh (pow. Ihumeńskiem). W 18-m roku życia wyszła za mąż z miłości za Gerarda Felińskiego, brata Aloizego (ob.). Był to człowiek, rządzący się bezwarunkową prawie otwartością, zawzięty nieprzyjaciel wszelkiego fałszu, ale porywczy, nieoględny, samowolny i dosyć chłodny. Ewa musiała przejść bardzo twardą szkołę życia, bo każde nowe doświadczenie przepłacać musiała drogo; ale cnota cierpliwości i wytrwałości dopomogła jej do przezwyciężenia trudności i zahartowania woli na przyszłość. Wśród zajęć domowych, zwykłych, powszednich, upłynęło lat kilkanaście, nie zaznaczając się żadnym wybitniejszym faktem. Na początku r. 1833 umarł jej mąż. Ponieważ nie miał nikogo z blizkich krewnych, Felińska została jedyną opiekunką sześciorga dzieci: trzech synów i trzech córek; najstarsza, Paulina, miała lat 12, najmłodsza, Wiktorya, rok jeden. W cztery lata po śmierci męża, F., uważając, że wszystkie prawie dzieci doszły do tego wieku, w którym wychowanie wymaga starań najtroskliwszych, opuściła gospodarstwo wiejskie, wydzierżawiając. Woj utyn, a sama wraz z dziećmi wyjechała na mieszkanie do Krzemieńca, gdzie łatwiej znaleźć mogła pomoce naukowe. Przy niej osiadła także matka, staruszka, dotknięta od lat kilku paraliżem rąk i nóg. F. weszła w Krzemieńcu do grona ludzi, którzy poczytywali sobie za świętą powinność obchodzić się po bratersku z poddanymi i sługami, pracując nad ich wykształceniem, tak moralnem, jak i umy-słowem, działając na młode pokolenie za pomocą szkółek i ochronek, na dorosłych za pomocą książek, rozmów, a zwłaszcza własnego przykładu. Grono to, posiadając wśród siebie kilku ludzi wysoko wykształconych i z niepospolitemi zdolnościami, niemały wpływ wywierało na tych nawet, co nie byli jego członkami: i temu - to głównie wpływowi całe towarzystwo krzemienieckie zawdzięczało charakter godności, prostoty i zacności. W gronie tern przeżyła F. półtora roku. Dnia 11 marca 1839 opuściła kraj, dążąc do Berezowa. W Berezowie F. przebyła dwa lata i umiała sobie pozyskać szacunek wśród tamtejszych mieszkańców. W 1841 wyjechała do nowego miejsca pobytu, które było znacznie bliższem stron rodzinnych, do Saratowa. Tu żyła lat trzy; przybyły do niej córki: Paulina (Sze-meszowa) i Zofia, odwiedzał ją syn Zygmunt-Szczęsny, późniejszy arcybiskup warszawski; od zamieszkałych tam rodaków serdecznego doznała przyjęcia. F. potrafiła się zastosować do okoliczności: przestawała na małem, a czas swój zapełniała z początku robótkami kanwowemi, potem zaś pracą piśmienniczą. Lubiła obserwować i rozważać. Widziała i słyszała dużo, gdyż, pomimo zamiłowania do samotności, nie unikała ludzi, a z rozmowy umiała wyciągać pożytek możliwie największy. Umysł jej, wskutek doświadczenia, nabył mnóstwo wiadomości, które nie pozostawały w nim w formie surowego ma-teryału, lecz przerabiały się na poglądy, łączyły się i wiązały z sobą. Czego jej nie dało wychowanie i wykształcenie, to zdobyła sobie w ciągu życia. Rozważając, jaki rodzaj literacki wybrać jej wypadało dla wypowiedzenia swych myśli, przyszła do przekonania, że po-wieściopisarstwo jest najodpowiedniejsze dla kobiety; lękała się tylko, czy jej dopisze wyobraźnia w piątym krzyżyku, który biegł w objęcia szóstego. Przywykłszy łamać trudności, postanowiła spróbować; napisała artykuł p. t. „Myśli”, podznaczyła go pseudonimem Weneraudy Kokorz i posłała do szeroko wtedy rozpowszechnionego, „Tygodnika Petersburskiego”. Redaktor wydrukował „Myśli”, r. 1843 w N. 27, a chociaż zastrzegł, że nie podziela zasadniczego zdania autorki, przyznał jej talent. Mając taki dowód uznania, wzięła się F. do powieścio-pisarstwa i w przeciągu roku 1843 napisała aż trzy utwory. Pierwszy z nich przesłała w rę-kopiśmie do oceny Michałowi Grabowskiemu, a ten przyznał mu wyższość nad owoczesnemi powieściami Nakwaskiej, Wilkońskiej i t. p., chociaż mu odmawiał tego znaczenia, jakie miały powieści Hofmanowej, Jaraczewskiej. Z druku wyszły one dopiero po powrocie 1846 roku F-ej wraz z córką Zofią do kraju. Najpierw ukazała się „Hersylia” (1849, Wilno, T. Glücksberg, dwa tomiki), potem „Wigilia Nowego Roku” (w „Athenaeum”), następnie „Pomyłka” (tamże 1851), w końcu „Pan Deputat” (Wilno, 1852), „Siostrzenica i Ciotka” (tamże 1853). Wątku do wszystkich opowiadań dostarczyły F-ej młodociane jej wspomnienia, ku którym się z miłością zwróciła; nie opromieniała ich jednak szczególniejszym urokiem, nie idealizowała na

mi dla rozbujałej wyobraźni; ale dla umysłu spokojnego i rozważnego, pragnącego wzbogacić swe wiadomości, są one cenną skarbnicą, gdyż autorka starała się o wierność opowiadań i opisów, nie pozwalając sobie na żadną przesadę, na żadne fakta podrobione. Pierwszy tom najwięcej obfituje w opisy przedmiotowe, najmniej w refleksye i poglądy. F. przedstawia kolejno podróż z Kijowa do Tobolska, pobyt w Tobol-sku, podróż z Tobolska do Berezowa i dwuletni pobyt w Berezowie; dwa dalsze mieszczą w sobie wiele uwag, znamionujących umysł autorki. Uwag tych znajdujemy jeszcze więcej w „Pamiętnikach” z życia, wydanych w r. 1856 (trzy tomy) i 1858 (dwa tomy w Wilnie); dopro-

À* a

i,;

wzór Chodźki, a nawet, biorąc rzecz przeciętnie, więcej wystawiała ujemnych, niż dodatnich stron w charakterach i stosunkach, jakie opisywała.

A nie robiła tego bynajmniej z wyraźnym celem satyrycznym; wynikło to wprost ze sposobu, w jaki odtwarzała swoje wspomnienia. Utwory jej zarysowują nam pierwszą ćwierć naszego stulecia na Litwie i Wołyniu. Występują tu ciągle chorążowie, podkomorzowie, marszałkowie, szambelani; przypatrujemy się tu dawnym strojom polskim w przeciwstawieniu z ubiorem modnym francuskim i bierzemy udział w ustawicznych zabawach, imieninach, balach; assystu-jemy „eksdywizyom”. A wszędzie widzimy życie nad stan, upadek charakterów, podstępne oszustwa, fałszerstwa i morderstwa, dokonywane przez ludzi, używających w świecie poważania; jednem słowem: rozstrój w stosunkach rodzinnych i społecznych. Ciemny, ponury koloryt panuje tu prawie wszechwładnie; uśmiech szczęścia i zadowolenia pojawia się rzadko i nakrót-ko. W artyzmie autorki jest błąd kardynalny: zupełny brak perspektywy, zupełna nieumiejętność w układzie części, mających się złożyć na utworzenie całości. Skutkiem tego błędu wypadki ważne, a nawet tragiczne, zacierają się, maleją, zlewają się z tern szarem tłem pospolitości, które przeważa w utworach; czytelnik nie doznaje wrażenia, iżby czytał utwór artystyczny, ale kronikę plotkarską danej prowincyi.

Skutkiem tego błędu, piękne a nawet wyborne pomysły nie bywają należycie rozwinięte i tracą bardzo wiele ze swego znaczenia. Autorka nie lubi malować, opowiada tylko. Wprowadzając zaś tłum osób, nie umie sobie z nim poradzić, musi bardzo często urywać opowiadanie, ażeby się przenieść w inne strony, dla przedstawienia innych stosunków. Osnuwszy intrygę zajmującą, nie potrafi jej przeprowadzić odpowiednio i marnuje temat, który pod zdolniejszem piórem mógłby w wysokim stopniu zainteresować. O uprawdopodobnienie następstwa zdarzeń ________

wcale nie dba; idą one po sobie luźnie, a czy-    ___[

telnik, chcąc nie chcąc, musi zupełnie zawierzyć '* powieściopisarce, że tak lub owak było, gdyż sam o tem przekonać się nie może z uprzednich przygotowań. Analiza psychologiczna i krajobrazy nie. wchodzą do zbioru środków artystycznych F-ej.—Po r. 1851 F. zaprzestała powieścio-pisarstwa a zwróciła się do kreślenia swoich wspomnień w formie dziennika czy pamiętnika.

W r. 1852 i 1853 wyszły w Wilnie w 3 tomach jej „Wspomnienia z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie”. Zebrała tu plon obfity i z wielu względów zajmujący. Interesowała się zarówno gruntem, krajobrazem, jak ludnością, jej zwyczajami i pojęciami, a jako kobieta umiała wniknąć bardzo dokładnie w życie domowe, rodzinnie, w szczegóły i drobiazgi form zewnętrznych. Nadzwyczajnych przygód nie doznała; stąd jej wspomnienia nić dostarczą kar

HR

Fig. 37. Felińska z Wendorffów Ewa.

wadziła w nich F. opowiadanie a losach swoich do r. 1821. Pamiętniki są dla historyi obyczajów na Litwie i Wołyniu nadzwyczaj ważne; widzimy w nich życie magnatów, szlachty biednej, urzędników i ludu; zapoznajemy się z ich mieszkaniem, odzieżą, jadłem, zabawami; przypatrujemy się ich wychowaniu i nałogom, słuchamy ich poglądów; słowem, przenosimy się żywo w początki wieku bieżącego. Naturalnie, F. pisząc w 60-ym roku życia i pod wpływem nie tylko zamiłowania, lecz nadmiernego uwielbienia dla swojszczyzny, widzi osoby i wypadki przeszłości w barwie różowej. Według niej,

P. Chm.

przed rozpowszechnieniem się modnej francuszczyzny była wiara w Boga, rzetelność w interesach, czystość w obyczajach, rządność w gospodarstwie, praktyczność w wychowaniu kobiet, przykładna zgoda wśród wszystkich stanów, solidarność bogatych i możnych z uboższymi i słabymi. Modne wychowanie, w połączeniu ze zmianą bytu politycznego, na raz popsuło wszystko. O ile to zaślepienie względem jednostronnie rozważanych zalet nie przeszkadzało F-ej, widziała ona rzeczy jasno, a mając długoletnie doświadczenie za sobą, dawała narodowi rady trafne, np. o wychowaniu panien, o rutynicznej uprawie muzyki, o powierzchownej ogładzie, o zadaniu szlachty i potrzebie zachowania dobrego stosunku z włościanami.—Ogólną zaletą umysłowości F-ej jest, że nie zatrzymała się na jakimś jednym punkcie, lecz, ulegając różnorodnym wpływom otoczenia i doświadczenia, starała się dotrzymać kroku rozwijającemu się pochodowi naprzód. Była ona przedstawicielką przeciętnego ogółu kobiet naszych, była obywatelką w całem znaczeniu tego wyrazu; lecz górowała nad tym ogółem zarówno pewnym stopniem talentu odtwarzającego, jak i chęcią wchłonięcia prądów umysłowych, które niezależnie od niej się rozwijały; czy to w kraju, czy po za krajem, górowała dążnością do zachowania pewnej samodzielności duchowej. Obszerniej o F-ej w dziele Piotra Chmielowskiego „Autorki polskie XIX” (Warszawa 1885).

Felińska Emilia, ob. Feliński Aloizy.

Feliński Aloizy (* 1771—f 24 lut. 1820), poeta, tragedyopisarz i pedagog, urodził się w Lucku, gdzie ojciec jego, Tomasz, jako sędzia ziemski nieraz przebywał, chociaż posiadał dwie wioski na Wołyniu: Osowę i Wojutyn. Oddany do szkół w Dąbrowicy, prowadzonych przez Pijarów, wcześnie już bardzo, bo w 15-ym roku życia, okazywał zdolności wierszopisarskie. Utraciwszy ojca, musiał myśleć sam o sobie; wszedł więc na praktykę prawniczą do palestry lubelskiej, gdzie się zapoznał z rówieśnikiem swoim, Kajetanem Koźmianem. Niedługo tu jednak zabawił; wzięty przez starszego o lat kilka Czackiego do Warszawy w r. 1789, przebył tu najwrażliwsze lata młodości, poznając osobiście najznakomitszych wówczas autorów. Zalecony wraz z Michałem Wyszkowskim na towarzysza dla młodego Jana Tarnowskiego, siostrzeńca Czackiego, spędzał w bibliotece Załuskich znaczną część dnia, gromadził koło siebie intelligentną młodzież, zachęcał ją do pracy umysłowej, sam dając dobry przykład, wprowadził zwyczaj odczytywania wspólnego wzorowych pisarzy, co nastręczało przedmiot do długich i nauczających rozpraw ustnych lub piśmiennych. Do tego grona, korzystającego z opieki Czackiego, należeli: Łukasz Gołębiowski, Franciszek Rudzki, Konstanty Tymieniecki i Michał Wyszkowski. Przyjaźń zachowali sobie wzajemną aż do zgonu.

W r. 1794 sprawował F. przy boku Kościuszki urząd sekretarza do korrespondencyi francuskiej, i na tein stanowisku został podobno aż do klęski pod Maciejowicami. Potem znalazł się w Dzikowie (w Galicyi) u serdecznie dla niego usposobionej rodziny Tarnowskich, wraz z wielu innymi rozbitkami, a mianowicie z przyjaciółmi swymi: Wyszkowskim i Tymienieckim, jako też ze słynnym gramatykiem, Onufrym Kopczyńskim. Spędziwszy tu kilka miesięcy, powrócił w strony rodzinne, ponieważ i sam tęsknił do nich, i matka oczekiwała po najstarszym synu pomocy i wyręczenia w trudach gospodarskich. Za stratę obcowania z wykształconymi towarzyszami, znalazł w domu niejakie wynagrodzenie w osobie siostry swojej, Emilii, która oczytaniem i uzdolnieniem ryinotwórczem górowała nad wszystkiemi wtedy szlachciankami na Wołyniu. Zajęcie się jej młodocianym talentem, posyłanie jej wierszy do oceny przyjaciołom, wyczekiwanie ich rad i zdania, uprzyjemniały mu jednostajny tryb życia wiejskiego i przenosiły go w czasy spędzone w Warszawie. W korrespondencyi z Rudzkim wypowiedział pierwsze swe poglądy wychowawcze, będące odgłosem Roussa, jako to, że ludzie są niczem z natury, a stają się wszyst-kiem przez edukacyę i t. p. Do r. 1796 włącznie przebywał F. razem z matką i rodzeństwem w Wojutynie; od kontraktów 1797 wziął dzierżawę od księcia Jabłonowskiego w dwu wsiach Klepacze, a od matki niedużą osadę, która mu jednak bardzo do smaku przypadła z powodu „rzeczek, gaików i wielu położeń romansowych.” Tu obrał sobie na długo stałą siedzibę; tu z zapałem studyował literaturę francuską, przejęty jeszcze bezwzględnem uwielbieniem dla Woltera i Roussa; tu zapoznawał się z niektórymi pisarzami angielskimi: Popem i Sternem; tu wreszcie, za pośrednictwem tłómaczeń francuskich, zaczął przyswajać sobie piękności Horacego i Wergiliusza. Pierwsza zawiedziona miłość, a zawiedziona z powodu filozoficznych przekonań F-go, których ojciec panny nie podzielał, nie odbiła się silnie w duszy poety, gdyż niebawem pocieszył się po niej i ożenił z panną, nie piękną, mającą ruchy i nawyknienia męskie, ale dobrą, serdeczną i gospodarną, Józefą z Omiecińskich, r. 1800. Odtąd przez lat kilka czuł się zupełnie zadowolonym; gospodarstwo dosyć mu się powodziło, dzieci zdrowo się chowały. W r. 1805 dotknął go bolesny cios: umarła siostra Emilia, a w rok potem przyjaciel, Franciszek Wiśniowski. Ukojenia szukał w literaturze i przełożył starannie „Ziemiań-stwo” Jakóba Delille’a, z drukiem bynajmniej się nie śpiesząc, gdyż chciał usłuchać przepisu Horacego, który 9 lat nakazywał utwór poetycki wygładzać. F. istotnie zasięgał rady ówczesnych literatów i znawców poezyi i według ich uwag pracę swą bezustannie poprawiał. Zachęcony przykładem Ludwika Kropińskiego, który

Celiński Atoizÿ.

„Ludgardą* swoją, odczytywaną mu w ręko piśmie r. 18Ü9, pobudził twórczość jego w kierunku dramatycznym, zabrał się do pracy nad „Barbarą”, a przedewszystkiem do zapoznania się z epoką i głównemi osobami w niej działającemu Po dwu latach trudów usilnych, wykończył wreszcie swoją tragedyę latem 1811 roku i przesłał ją do oceny Michałowi Wyszkowskiemu, prosząc go, żeby zakomunikował ten utwór innym znawcom i doniósł mu o zdaniu sędziów. Bo druku, naturalnie, dzieła swego nie podał, ale wziął się do przekładu tragedyi Al-fieyego „Wirginia” oraz Crébillona: „Radamist i Zenobia”; dokonał tych tłómaczeń świetnie.

Pod koniec r. 1815 wyjechał do Warszawy dla skorzystania z uwag i rad areopagu krytycznego, któremu chciał się osobiście przedstawić.

Doznał tu tak świetnego przyjęcia, że mógł dostać zawrotu głowy. Jako autor „Barbary”, lubo niedrukowanej i nie granej jeszcze, był przedmiotem owacyj nieustannych. Wyrywali go sobie uczeni, zapraszały wyższe towarzystwa-panie ubiegały się o zaszczyt uczenia się u niego mowy ojczystej; krytycy, sławni Ixowie, wzywali go do swego grona: ujrzeć „Barbarę” na scenie stało się życzeniem powszeclinem; rok jednak upłynął, nim się ono ziściło, zapewne z woli samego poety, który wciąż jeszcze poprawiał swoje ukochane dzieło, uwzględniając starannie zarzuty krytyków stołecznych. Nareszcie dnia 27 lutego 1817 r. ukazała się „Barbara Radziwiłłówna” w teatrze, a powodzenie jej było naówczas bezprzykładne: publiczność i krytyka przyjęły ją z niesłychanym zapałem.

Publiczność widziała z głębokiem wzruszeniem obraz świetnej przeszłości kraju, króla Zygmunta Augusta, którego autor zrobił dzielnym, bohaterskim wojownikiem, wiernym w miłości, stałym w przedsięwzięciu, porywczym wprawdzie, ale zawsze szlachetnym; królową Barbarę, nie tylko przywiązaną do męża całem sercem, lecz gotową do poświęcenia szczęścia swego dla dobra narodu; Izabellę, niezachwianą niczem w przyjaźni dla niej; Tarnowskiego, osiwiałego w bojach rycerza, strzegącego zarówno praw ojczystych, jak i godności monarszej; Boratyń skiego, domagającego się od Zygmunta wyrzeczenia się żony, lecz zwyciężonego jego szlachet- wni.” Rozprawa ta należy do najlepszych i naj-nością;—słuchała z dumą pięknych zdań i ty- ! gruntowniej szych opracowań traktowanego w niej rad. wypowiedzianych językiem pięknym, wier- | przedmiotu, jakie się przed r. 1830 w piśmien-szem dźwięcznym i potoczystym. Krytyka ro- I nictwie naszem ukazały. Wprawdzie wywody biła wprawdzie pewne zarzuty, mianowicie co do słabości intrygi, ale była zadowolona, że F. uczynił zadość wymaganiom estetyki owoczesnej, i uznała Barbarę za najcelniejsze dzieło dramatyczne w języku polskim. My, po latach tylu, zdanie to przyjmujemy, dodając tylko, że jest ona rzeczywiście dziełem najcelniejszem u nas— w zakresie dramatyki pseudo-kla§ycznej. Piękne wiersze i rozumne zdania do dziś dnia nie utraciły wartości swojej; ale zarówno w układzie

sztuki, jak i w przedstawieniu charakterów widzimy już brak naturalności i pogłębienia psychologicznego. Mało wyobraźni, mało prawdziwego uczucia, a zbyt dużo retoryki: to są zasadnicze wady „arcydzieła” pseudo-klasycznego.—Jeszcze przed wystawieniem „Barbary”, bo w połowie r. 1816, F. puścił w świat tom I-szy zbiorowego wydania swoich utworów p. t. „Pisma własne i przekładania wierszem.” Mieściło się w tym tomie: „Ziemiaństwo” Delille’a, licznemi opatrzone przypiskami, oraz obszerna rozprawa p. n. „Przyczyny używanej przeze mnie piso-

Wk

\}c    •

w*

'Mà

Mi

sfsa-

:> • Mil

Fig. B8. Feliński Aloizy.

autora nie opierają się ani na dokładnej znajomości dziejów języka, ani na fizyologicznem zbadaniu natury dźwięków, gdyż taki sposób obrabiania kwestyj ortograficznych w najnowszych dopiero czasach został u nas, za przykładem obcych uczonych, wprowadzony; ale, bądź-co bądź, wywody te były po większej części rozumnie i gruntownie przemyślane i świadczyły zarówno o trafnem poczuciu właściwości języka naszego, jak i o dojrzałej rozwadze nad środkami

używanemi do wyrażenia dźwięków. Zaproponowane przez F-go użycie joty, zamiast dawniej używanych i, y, przyjęło się, pomimo gromów, ciskanych na tę nowość przez tak wpływowego człowieka, jak Jan Śniadecki.—Kiedy F. bawił w Warszawie, zaproponowała mu komissya oświecenia katedrę literatury w nowo otworzyć się mającym uniwersytecie warszawskim. Po nie-jakiem wahaniu się odmówił tak zaszczytnej posady; nie mógł się atoli oprzeć naleganiom księcia Czartoryskiego, ażeby takąż katedrę objął w gimnazyum wołyńskiem, które w r. 1818 otrzymało właśnie nazwę „liceum Krzemienieckiego.” Dodać wszakże należy, że razem z tą katedrą otrzymał F. posadę dyrektora gimnazyum i że ta głównie okoliczność przyzwolenie jego ostatecznie spowodowała. We wrześniu r. 1818 F. dał przychylną odpowiedź, ale upłynęły trzy kwartały, nim został urzędowo na dwu posadach zatwierdzony. Wykład literatury rozpoczął w sierpniu roku 1819; bywały na nim „tłumy.” Ogólny zarys nauki literatury »u aj dujemy w szkicu F-go p. n. „Wykład sposobu, jakim dawane być mają lekcye literatury polskiej w Krzemieńcu.” Główny nacisk położył na jasne, porządne i poprawne wysłowienie się w listach, raportach, prośbach, dekretach, mowach na zgromadzeniu publicznem; drugorzędne miejsce w jego planie zajmu ą ci, co mają być kiedyś nauczycielami, miłośnikami lub opiekunami sztuk pięknych; a na trzeciem dopiero miejscu uwzględnia potrzeby tych, których „natura przeznaczyła na poetów łnb mówców.” Jako środki do osiągnięcia celu podaje F. głównie ćwiczenia szkolne i domowe, dodatkowo zaś niejako teoretyczny kurs literatury polskiej, z którego opracował tylko trzy traktaty: 1) „O wierszowaniu czyli budowie wiersza polskiego i o poetach polskich od panowania Zygmunta I-go aż do naszych czasów”; 2) „Dyalogi czyli rodzaj rozmów”; 3) „O listach.” Z tych traktatów pierwszy jest i najobszerniejszy, i najbardziej informujący, lubo wielce daleki od wyczerpania przedmiotu; dwa drugie są jasno, ale bardzo pobieżnie skreślone. Wykłady F-go trwały zaledwie sześć miesięcy; wpływu na rozwój pojęć stylistycznych młodzieży krzemienieckiej nie można im przyznawać doniosłego; więcej i silniej odziaływała na nią twórczość poetycka profesora; tem się też głównie tłómaczy sympatya, jaką sobie w liceum pozyskał.—Wychowany w okresie bezpośrednio poprzedzającym wielką rewo-lucyę francuską, uległ wpływowi „wieku oświeconego” i pisał ody na cześć rewolucyi; zrażony następnie i wstrząśnięty do gruntu rzekami krwi, wytoczonej przez jakobinów, ochłódł w swoim entuzyazmie dla idei wyznawanych poprzednio; został wyznawcą potrzeby kształcenia rozumu i smaku pod daleką osłoną zasad religijnych. które chronić miały umysłowość ludzką i skiem Skórczu, d. 1 listop. 1822 r., z ojca Ge-od zapędów krańcowych: „obskurantem” być nie ( rarda i matki Ewy z Wendorffów, pochodzącej ze

chciał, do „liberalnych” chętnie się zaliczał. Do lubieżności pociągu nie miał wcale, lubo widział, jak najszanowniejsi skądinąd pisarze nasi z końca XVIII- go wieku nie umieli się wyłamać z pod wpływu mody francuskiej, która wybryki erotyczne upoważniała. Dlatego też od pierwszej swojej pracy literackiej („Jasio i Mikołajek”), do której treść wziął z Woltera, aż do „Barbary” nie wprowadził ani jednego rysu, któryby mógł moralności ubliżać; a w tern dążeniu wytrwał, wspierany przez temperament, do końca, starając się zawsze budzić tylko szlachetne i czyste uczucia: zapał dla swobody, miłość ojczyzny, uwielbienie dla wielkich ludzi, lubo sam skłaniał się w życiu spokojnem ku pełnieniu jeno obowiązków gospodarza i obywatela. Talent miał niewielki, ale użył go rozumnie i dobrze.—Zbiorowe wydanie utworów F-go wyszło p. n. „Dzieła A. F-go, wydanie nowe (Wrocław 1840, dwa tomy, str. 307 —279). Najnowszą, bardzo staranną, edycyę „Barbary Radziwiłłówny” ogłosił B. Gubrynowicz (Lwów 1892). Obszerniejszy życiorys F-go znaleźć można w dziełku Klemensa Kanteckiego p. t. „Dwaj Krzemieńczanie” (Lwów 1879).— Zob. Piotra Chmielowskiego: „Kasza literatura dramatyczna” (Petersburg 1898, t. I, 179—205).

Feliński Antoni, nieznany nam z danych biograficznych, w Bibliografii Estreichera wymieniony jest, jako autor powieści wierszowanej p t. „Polska bohaterka” (Grodno 1828),

Feliński Stanisław, kaznodzieja i kanonik honorowy miński, później kapelan wojskowy, pisarz moralno-obyczajowy i religijny z drugiej połowy w. b. Najpierwszym utworem jego była powiastka p. t. „Czyn szlachetny” (Wilno 1856), za którą poszły „Złoty medalik”, „Chciwość ukarana”, „Zemsta”, razem zebrane p. t. „Powieści” (Warszawa 1878, wydanie 3-cie). Z religijnych: „Majowa nowenna” (Mińsk 1861), „Kazania na niektóre niedziele i uroczystości z dodaniem Życia Chrystusa” (Warszawa 1878); „Krótkie opisanie początku obrazu Matki Boskiej częstochowskiej z dodaniem modlitw” (wydanie 3-cie 1879 w Warszawie). Umarł w Mińsku około 1880; szczegóły biograficzne nieznane.

Feliński Zygmunt Szczęsnym, ks. Arcybiskup. Metropolita Warszawski, Arcyb. Tarseń-ski. Rodzina Felińskich ziemiańska, średniej zamożności, oddawna osiadła na Wołyniu, w pow. Włodzimierskim, gdzie wioska Wojutyn, jak w wieku ubiegłym, tak i dotąd, jest po części w ich posiadaniu. Z tego gniazda rodzinnego wyszedł Aloizy Feliński, poeta, dramaturg, dyrektor liceum Krzemienieckiego, i brat jego rodzony, Gerard, ojciec ks. arcybiskupa, synowie Tomasza i Róży z Ostrowskich. Zygm. Szczęsny Feliński urodził się w Wojutynie, rodzicowej siedzibie, należącej do parafii katol. w pobli-

P. Chm.

Słucczyzny, na Litwie. Ojciec był właścicielem części Wojutyna i, niezależnie od pracy około roli, oddawał się służbie publicznej, jako urzędnik od wyborów, co go powoływało często do odległego miasta gubernialnego, Żytomierza; młody F. wychowywał się przeto głównie, wyłącznie prawie, pod opieką i kierunkiem matki, kobiety serca podniosłego i umysłu niepospolitego, która później stała się u nas znaną w literaturze. W jedenastym roku życia F. stracił ojca (f w Wojutynie w r. 1833) i cały ster wychowania przeszedł na matkę, która w młodociany umysł swej dziatwy—a miała ich sześcioro— umiała wszczepić ten wysoki stopień wiary i cnót, jakiemi później odznaczali się w życiu. Oddano F-ego do szkół klęwańskich, lecz gdy te nie odpowiadały oczekiwaniom troskliwej matki, zabrała wprędce synów z Klewania i zamieszkała w r. 1839 w Krzemieńcu, gdzie, lubo liceum było już zwinięte, mogła znaleźć środki naukowe dla dalszego kształcenia dzieci. W 1838 Ewa F-elińska, opuszcza Krzemieniec, wyjeżdża do Kijowa, u w marcu 1839, do Berezowa. Sześcioro dzieci, trzech synów, tyleż córek, pozostało w Krzemieńcu, i wówczs najstarsza z tej dziatwy, 7-tnia córka, Paulina, staje się opiekunką, przewodniczką reszty rodzeństwa, stara się im matkę zastąpić. Pełna miłości, poświęcenia, umiała sprostać zadaniu nad wiek i siły. F., w znacznie późniejszych latach życia, o tej idealnej siostrze, młodocianej opiekunce swych lat chłopięcych, w książce, którą poświęcił jej pamięci, tak się wyraża: „Rzeczywiście była to druga matka. Cały żywot tej pięknej duszy stanowiły dwie najczystsze miłości: ziemska swej rodziny i niebieska Twórcy”... „Ona, przy niedostatku, pisze Ewa F-a, musiała odpierać naciskające potrzeby tylu osób, któremi opiekować się czuła w obowiązku, czuwać nad wychowaniem rodzeństwa, którego zaniedbać nie chciała”... I rzeczywiście, wychowania i kształcenia dalszego dzieci nie przerwały nieszczęścia rodzinne. Później nieco rozebrały te sieroty domy możniejsze lub rodzinne. Wówczas i młodziutki Szczęsny F. był ponownie oddany do szkół klęwańskich, które wprędce przeniesiono do Równego, gdzie skończył giinnazyum i wstąpił na wydział matematyczny uniwersytetu moskiewskiego. Ewa F-a. po kilkoletnim pobycie w Berezowie, zamieszkała w Saratowie, i tam dwukrotnie odwiedzał ją ów syn miłujący, korzystając z uniwersyteckich wakacyj. Kiedy ukończył studya w Moskwie, prywatne pedagogiczne zajęcia do Paryża go zaprowadziły. Pomimo wieku młodego, pozyskał tam uznanie wśród kół poważnych: ceniono w nim naukę, cnotę, pracę, prostotę, czerń się od jutrzenki lat dojrzalszych wyróżniał. Juliusz Słowacki, z którym łączyły go w Paryżu stosunki zażyłe, co się wprędce na przyjaźń miały zamienić, pisze o nim (w r. 1848) do matki, dając taką charakterystykę: „Ukochany to chłopiec, już z chłopca człowiek, wszyscy go tu ukochali, szanując; postępki jego były anielskie, wiedza rozkwitająca: stanie się kiedyś chwałą naszą”... Nieco zaś później Słowacki powtórnie takie o nim zdanie wygłasza w poufnej kor-respondencyi z matką: „Feluś pisał do mnie z Tyrolu list przecudnej piękności i wielkiej wagi dla mnie, bo pisał go już jako człowiek zupełny i pełny wiedzy; jest to więc skarb na przyszłość i jeden z tych, którzy mnie o przyszłości zaspakajają”... Przewroty rewolucyi lutowej obiły się echem w stolicach środkowej Europy; nad Wartą powstały liczne nadzieje; F. wraz z gronem ziomków, wśród których był i Słowacki, pośpieszył w Poznańskie, brał udział w wypadkach tamecznych; z bitwy pod Miłosławiem wyszedł z ciężką raną od szabli pruskiej. W r. następnym widzimy go ponownie w Paryżu; na jego przyjaznem ramieniu zgasł wówczas J. Słowacki, w wielkiem, prawdziwie religijuem skupieniu ducha. Ci, co wtedy patrzyli na F-go w Paryżu, tak go nam zarysowują: „Miał umysł wrażliwy i podniosły... gorącem sercem kochający kraj i przeszłość naszą, głęboko religijny i uczuciowy zarazem, charakter słodki, obyczajów surowych, sięgających do ascetyzmu... Powierzchowności miłej... szczupły, nerwowy, oczu niebieskich a włosów jasnych, trochę szepleniący, lecz z łatwością słowa. Wogóle znać w nim było staranne i troskliwe wychowanie domowe, dane mu przez zacną matkę, o której zawsze mówił z wielką miłością synowską”... Wszystkie te rysy charakterystyczne z latami nie zatarły się, lecz się wzmogły. Pobyt w Paryżu w r. 1849 stał się w jego życiu chwilą wielkiego przełomu; idąc za natchnieniem łaski Bożej, powziął wówczas myśl poświęcenia się stanowi duchownemu. Prawdziwe głębokie uczucie religijne wprowadziło go na tę drogę, na której, w ciągu czterdziestu lat, przyświeca jako wzór kapłana, biskupa, człowieka pełnego poświęceń, żyjącego dla innych. W Żytomierzu odbywa studya seminaryjne, a w Petersburgu kończy Akad. Duchowną, gdzie w r. 1855, d. 20 wrześ., gasnący już wtedy arcyb. mohylowski, Hołowiński, wyświęca go na kapłana. Od owej chwili rozpoczyna się dla F-ego czterdziestoletni zawód kapłański, oblit\ w prace i owoce. Widzimy go siedem lat w Petersburgu, naprzód na stanowisku wikaryusza i spowiednika przy kościele św. Katarzyny, później profesorem filozofii i „ojcem duchownym' alumnów w Akademii Duch. Pozostały liczne ślady jego działalności z owych lat: jednym z nich jest do dziś istniejący przytułek dla starców i sierot, jego staraniem urządzony, rozszerzony, wraz z kaplicą, na wyspie Bazylego, w Petersb.; dzieło zaś dwutomowe „Konferencye duchowne” jest pamiątką nauk, jakie miewał dla alumnów; świadczy ono, jak wysoko pojmował swe duchowne przewodnictwo w Akademii.

W siódmym roku kapłaństwa ks. F. prekonizo- j piero w roku 1883 zrzekł się arcybiskupstwa wany został w Rzymie, d. 6 stycz. 1862, na arcybiskupa metropolitę warszawskiego, a kon-sekracyę otrzymał w Petersb., w kościele św.

Jana, d. 26 stycznia tegoż r., z rąk metrop. mobil. Żylińskiego, w obecności biskupów sufrag.

Bereśniewicza, Staniewskiego i Platera. D. 10 lut. 1862 r. objął w Warszawie rządy swej ar-chidyecezyi i powołał na pomocnika w zarządzie duchownym ks. Pawła Rzewuskiego, męża znanego z nauki i życia świętobliwego. Arcyb. F., który dotąd zwykle używał imienia Szczęsnego,

Fig. 39. Ks. Zygmunt Szczęsny Feliński.

jako arcyb. przybrał swe pierwsze imię chrzestne, Zygmunt, i odtąd używał dwóch im. „Zygmunt Szczęsny”. Stanowisko F. na stolicy arcybiskupiej było nader trudne i krótkotrwałe; mimo chęci najlepszych, nie mógł ani pozyskać zaufania swojej owczarni, ani zadość uczynić wymaganiom władzy Najwyższej. Po szesnastu miesiącach swego pasterstwa, które były dlań pasmem nieprzerwanem ciężkich utrapień, d. 1J czerw. 1863 roku wyjechał do Gatczyna, a po trzytygodniowym tam pobycie do miasta Jarosławia nad Wołgą, gdzie spędził lat 20, i do-

warszawskiego a otrzymał tytuł arcybiskupa Tarsu. W owym roku udał się przez Lwów i Kraków do Rzymu, ad li min a Apostołom m. W roku powrotu z Jarosławia osiadł w Czer-niowcach, na Bukowinie, wprędce jednak przeniósł się na wieś do Dźwiniaczki, na Podolu Galicyjskiem, blizko rzeki Zbrucza i Okopów świętej Trójcy. Wieś Dźwiniaczka, własność p. Koziebrodzkiej, posiada kaplicę, przy której osiadł arcybiskup, pełniąc ze zdumiewającą prostotą i pokorą obowiązki kapłana, pomagającego proboszczowi dość odległej parafii. Tak tam przebył lat dwanaście. Pomimo wieku i tylu przejść, nie dawał sobie wypoczynku. Każda praca, mająca na celu podniesienie religijne, moralne lub umysłowe, miała w nim orędownika a najczęściej pracownika pełnego zaparcia się. W jednym ze swych listów, na kilka miesięcy przed zgonem, pisze: „co można, trzeba robić, bo czas pracy już niedługi, oby tylko do-| brze skończyć”. Każda bieda miała do niego przystęp i bez pomocy nie odchodziła. Widziano raz arcybiskupa w Dźwiniaczce siedzącego bez butów parę dni, bo ostatnie ubogiemu oddał. Pomimo znacznego uposażenia, które mu rząd Rossyjski wypłacał, bez względu na brak potrzeb i życia prostotę, nie miał nieraz dla siebie ani grosza; tak było w Jarosławiu, tak w Dźwiniaczce; a gdy umarł, nie było na koszta trumny dla arcypasterza, które to koszta, wraz z wydatkami pogrzebu, poniósł ks. bisk. krakowski, Puzyna. Poświęcenie się dla dobra duchownego maluczkich, potrzebujących światła, religijnego kierunku, pochłaniało, jak dawniej, tak i w ostatnich latach życia, wszystkie jego siły i cały czas. Ani wiek, ani słabnące zdrowie nie wstrzymywały go od życia nader pracowitego. W Dźwiniaczce długie godziny codziennie spędzał w konfesyonale; służba miała rozkaz, by o każdej porze dnia uwiadamiała go o żądających spowiedzi, a wnet do nieb. śpieszył. W ostatnich latach życia dużo pracy, osobistego trudu, z narażeniem zdrowia, już znacznie podupadłego, zużył na ustalenie w Galicyi dawniej przez siebie założonego zgromadzenia sióstr Rodziny Maryi. Hartowanie charakterów, kształcenie umysłów i serc dziewczątek, szczególniej z rodzin uboższych, ma być zadaniem tego zgromadzenia, a to zadanie uważał F. zą najodpowiedniejsze czasom dzisiejszym, za najważniejsze dla społeczeństwa. Stanęły jego staraniem domy tego Zgromadzenia we Lwowie, Czerniowcaeh, Dźwiniaczce i Łomnie. Trudy, poniesione przy zakładaniu tego ostatniego, podróże w tym celu przedsiębrane w górach, po drogach kamienistych, przyśpieszyły zgon tego prawdziwie apostolskiego męża. Praca nie dawała mu czasu na kuracyę, gdy jeszcze możność ratunku istniała; dopiero na początku września 1895 roku udał się do Karlsbadu, ale tam zaledwie dni kilka zabawił;

stan zdrowia okazał się tak groźnym, iż arcybi- ! ga przerwaną została. Podług niektórych wia-skup postanowił co prędzej wracać do Dźwiniacz- domości, kanał miał być zasypany z rozkazu ki; dojechał wszakże jedynie do Krakowa, i tam cara Iwana Groźnego, w czasie jednej z wy-w drugorzędnym hotelu Pollera ulokował się, praw na Kawalerów Mieczowych; podług zaś a wezwani lekarze orzekli, iż ratunku niema, innych, miejsca wznioślejsze w kierunku tej

Wówczas ks. biskup krak., Puzyna, ofiarował mu gościnność w pałacu biskupim, gdzie F. w dni parę po przybyciu do Krakowa, w starożytnych murach biskupów krakowskich, d. 17 września 1895 r., oddał Bogu ducha swojego. Pogrzebano go na cmentarzu krakowskim, ale po trzech tygodniach, staraniem pani Koziebrodzkiej, przewieziono do wsi Dźwiniaczki, i na miejscowym cmentarzu wiejskim, maluczkim, na którym sam areb. F. drzewka niegdyś sadził, złożono. Lata życia pożytecznego trudu zapełniał on i pracą literacką. Dość długi jest szereg dzieł drukowanych arcybiskupa F-go. Oto ich spis: „Konfe-reneye duchowne” (2 tomy, Lwów 1885); „Wiedza-chrześciańska i bezbożna, wobec zadań społecznych” (Lwów 1889); „Wiara i niewiara w stosunku do szczęścia społecznego” (Kraków 1890); „Wspomnienia życia i zgonu Ignac. Hołowiń-skitgo” (Wilno 1856); „Pod wodzą Opatrzności” (Kraków 1888); „Paulina, córka Ewy Felińskiej” (Lwów 1886); „Pamiętniki ks. Zyg. Szczęsn. Felińskiego, arcybisk. warszawsk.” (2 tomy, Kraków 1897); „Nawoływanie narodu do wypełnienia ślubów Króla Jana Kazim. i Stanów Rze

czypospolitej” (Lwów 1890); „Oskar i Wanda, obraz dramatyczny w piętnastu odsłonach”.—O arcybisk. Felińskim pisano dotąd bardzo mało; a mianowicie w polsk. jęz. są tylko trzy prace: „Wspomnienie o Zyg. Szczęsnym Felińskim, arcybiskupie metropolicie warszawskim” przez ks. Ign. Polkowskiego, pod pseudon. Prawdzickiego (Kraków 1866); „Ks. Zyg. Szcz. Feliński, arcybiskup metr. warsz.”—przez ks. Dra Wincentego Smoczyńskiego” (Kraków 1896); i „Mowa żałobna na pogrzebie ś. p. Zygm. Szczęsnego Felińskiego”—przez ks. Dra J. Pelczara” (Kraków 1895). W jęz. włosk. jedna, umieszczona w dzienniku, wychodzącym w Medyolanie, „L’Osserva tore Cattolico” N. 228, 1895 r. Najważniejszą jest praca ks. D ra W. Smoczyńskiego.

Feliński kanał. Tak się nazywa niegdyś projektowany i dokonany już po części kanał dla połączenia jeziora Czudzkiego z morzem Baltyc-kiem, za pomocą rzek Embachu i Parnawy. Jest podanie, w wielu aktach urzędowych wspominane, że pomiędzy Parnawą a Embachem, a zatem i pomiędzy morzem Baltyckiem a jeziorem Czudzkiem istniał związek handlowy i pływały okręty. Müller w Zborniku historyi rossyjskiej powiada, że w kronice miasta Felina znajdują się ślady istniejącej niegdyś kommunikacyi okrętowej, mianowicie pod rokiem 1556 jest wzmianka, że miasto obszerniejszém było dawniej, miało domy murowane, używało praw służących miastom portowym i t. d. Rozmaicie twierdzą o powodach, dla których żeglu-

M. D.

drogi koinmunikacyjnej zarosły, lub też z postępem czasu zabudowane zostały. W ogóle, o żegludze tej wiadomości dokładnych nie posiadamy, a całe podanie, być może, że powstało z podwójnej nazwy Embachu, gdyż imieniem tern nazywała się tak rzeka Parnawa, jak również i ta, która płynie od jez. Wiirzijerw do jeziora Pejpus. W czasie panowania Szwedów w Inflantach kwestya połączenia Pejpusu z Par-nawą powstawała nieraz: w r. 1950 za królowej Krystyny i w r. 1660 za jej następcy. Do roku 1764 niema wzmianki w żadnym akcie o żegludze pomiędzy Pejpusem a Parnawą. W dalszych latach, poczynając od r. 1764, roboty różnych planów, aż do r. 1820 dokonywane były bezskutecznie. W tym czasie, podług planu pułkownika Browna rozpoczęte prace miały być w przeciągu łat 6 za summę 6 299 425 rubli assygn, ukończone. Osobne części, stanowiące system kanału, składały się: 1) z wielkiego Embachu, płynącego z jeziora Wiirtzjerwskiego do Pejpusu; 2) z jeziora Wiirtzjerwskiego, przeciętego linią żeglowną; 3) z Tennasilmu, płynącego z jeziora F-ego do Wiirtzjerwskiego; 4) z jeziora F-go, które stanowić miało punkt przedziałowy i zbiornik. Od Felina, w kierunku do Pejpusu, niwellowanie dokonane było tylko do Dorpatu; prowadzić je dalej za rzecz zbyteczną uważano, gdyż, poczynając od tego miasta, rzeka staje się zupełnie spławną; pochyłość do jeziora 23 stopy 8'/.₂ cali wynosiła. Z jeziora Felin kanał szedł wązkim i głębokim Felinem mniejszym, stąd rzeką Keppo, do której wpada i razem z nią wlewa się do Hallist. Na tej stronie od jeziora Felin do Reidenhofu, wpadającego do Parna-wy, albo do strumienia Reidenhofskiego, pochyłość płaszczyzny wynosiła 143 stopy. Szerokość kanału oznaczoną była na 6 sążni. Roboty trwały aż do roku 1822, w którym Brown umarł. Embach został oczyszczony, a do Tennasilmu dodano kanał obwodowy; to wszystko kosztowało 250 591 rubli assygnacyjnych. Dalszych robót, z powodu sprzecznych zdań inżynierów, zaniechano.— „Eric. S. Org.”

Felińskie starostwo niegrodowe. Leżało w Inflantach, w powiecie Parnawskim, o 35 i pół mili od Rygi. Wedle metryk kor. król Stefan Batory po zawojowaniu Inflant, bawiąc w Grodnie w r. 1586, przywilejem z d. 6 listopada nadał to srtwo Marcinowi Kurczowi, marszałkowi nadworn., w nagrodę wielkich zasług dla kraju, a szczególnie za okazane męstwo przy zdobyciu Wielkich Łuk. Wówczas srtwo to składało się z dwu obronnych zamków: Felina (ob.) i Taurusu, z przy-ległemi wsiami. Słynne jest toż s-two w wojnie przeciwko Szwedom, prowadzonej w r. 1602,

gdy armia polska, pod wodzą Zamoyskiego, Chodkiewicza, Wejera i w in., nie tylko całe wojsko szwedzkie w różnych potyczkach zniosła pod Kiesią, Kokenhuzą, Rygą, ale i wszystkie zamki i fortece, między któremi był i Felin, powróciły znów pod berło polskie. Po różnych zmianach terrytoryalnych, od r. 1710, wraz z całemi Inflantami, przeszło s-two Fel. pod berło rossyj-skie. „Encykl. S. Orgelbr. synów”.

Felis, Kot (paleont.). Rodzaj z rodziny kotów właściwych,Felinae\ wzór zębów trzonowych

Gatunki kopalne: F. attica Wagn.

K. J.

J. Chr.” (1890, wyd. 2-ie).

t e s a.

3.1

2.1 ‘

z pokładów pliocenowych góry Pikermi w Atty-ce. F. Spelaea Goldf. Lew jaskiniowy. Kot podobny do lwa afrykańskiego, albo może tenże lew afrykański z pokładów czwartorzędowych (diluvium) europejskich.

Felix Antonius Cla u d i u s, prokurator, czyli namiestnik rzymski Judei, Galilei i Sama-ryi, od r. 52 do 60 albo 61 po Nar. Chr.; był wyzwoleńcem cesarza Klaudyusza i bratem ulubieńca Neronowego, Pal łasa. Sprawował, według Tacyta, powierzoną sobie w Palestynie nieograniczoną władzę z wielką surowością, tłumiąc wszelkie objawy niezadowolenia ludności za pomocą okrutnych i często nierozsądnych re-pressaliów. Arcykapłana żydowskiego, Jonatana, kazał zamordować. Na ostatnie lata jego rządów (59—61) przypada jego stosunek ze św. apostołem Pawłem, którego Claudius Lysias, prefekt Jerozolimy, stawił, na żądanie Żydów, przed trybunałem prokuratora w Cezarei (Dzieje A post. 21—26). F. obchodził się ze św. Pawłem łagodnie i miewał z nim częste dysputy prywatne; ze względu atoli na Żydów, domagających się kary śmierci na Apostoła, trzymał go w więzieniu aż do chwili, kiedy, oskarżony przez Żydów Cezarei przed Neronem, został odwołany z Palestyny. Miejsce jego zajął Festus.—F. był ożeniony z wnuczką Antoniusza i Kleopatry, Druzillą, po jej zaś śmierci pojął za żonę córkę Heroda Agryp-py, również imieniem Druzillę.—E. Schürer „Geschichte des jüdischen Volkes im Zeitalter

TTml.

Felix, prokonsul Judei za cesarza Decyusza (249—251 po N. Chr.); odznaczył się krwawe-mi prześladowaniami chrześcian, których gromadnie posyłał na śmierć i katusze, ażeby przypodobać się swemu władzcy. Zamordował nawet własnego pasierba, P o 1 i e u k-

Hml.

Felix, malarz krakowski vitreator (na szkle); w r. 1548 był starszym cechu. Rast. T. I. x

Felix, le Père Cel es tin Joseph, słynny kaznodzieja francuski (* 1810 w Neuville sur l’Escaut—-f 1891 w Lille), członek Towarzystwa Jezusowego, profesor retoryki. W r. 1851 przybył do Paryża i został kaznodzieją, naprzód u św. Tomasza z Akwinu, następnie u św. Ger-

mana des Près, a od 1853 w Notre Dame, gdzie przez lat 10 miewał konferencye, na które się tłumnie zbierano. Później zamianowany został superyorem swego zakonu, najpierw w Nancy, potem w Paryżu. Kazań jego, odznaczających się wytworną formą klasyczną i czystością języka, a traktujących głównie o potrzebach będących na dobie, wydano cały szereg, mianowicie: „Progrès par le Christianisme” (1856 — 71, 16 tomów); „Socialisme devant la société” (1870); „Christianisme et socialisme” (1879). Niektóre wychodziły pojedynczo, jak np.: „La parole et le livre” (1867); „L’Observation du repos de dimanche” (1856); „Le travaille. loi de la vie et de l’éducation” (1856); „La Destinée” (1887); „L’Eternité” (1888); „Les Passions” (1890). Oprócz kazań i konferencyj F-a godne są jeszcze wspomnienia jego broszury polemiczne i okolicznościowe: „L’Athéisme à la porte de l’Académie” (1863); „Discours au Congrès de Malines” (1864); „Le Prince Adam Czartoryski” (1862); „Les Quatre types de l’autorité” (1353); „Renan et sa Vie de Jésus” (1863); „La Guerre aux Jésuites” (1878); „Qu’est-ce que la Révolution?” (1879); „Le Charlatanisme social” (1884); „Paternité et maternité dans l’éducation” i inne.    *

Feljanci po franc. Feuillants, po łac. fu lieuses, folietani (zakon). Założycielem kongregacyi F-ów był J an de la Barrière (* 1544 w Saint-Cè-re). Gdy r. 1562 Karol de Crassole, opat zgromadzenia Cystersów, zwanego Matki Boskiej w Feuillant pod Tuluzą, został protestantem, Janowi, naonczas 18 letniemu, dostała się komenda tego opactwa, którą w trzy lata później objął, lecz przez lat jedenaście sprawował ją jako człek świecki, nim nareszcie, po trudnej walce z sobą, zdecydował się wstąpić do zakonu. Zaraz też zajął się wznowieniem rozluźnionej pod wpływem nowinek protestanckich karności wpośród zakonników swego opactwa, i po długich walkach z ich oporem, zdołał reformę doprowadzić do skutku, podniósłszy regułę zakonną do ascetyzmu najostrzejszego, którego wzór w sobie podawał. Stolica Apostoł. 1586 i 1587 r. uznała i pochwaliła tę reformę, pozostawiła jednak zakonników feljanckich pod zwierzchnictwem opata Cystersów. Dopiero Klemens VIII (1 592— 1605) pozwolił im mieć własnego opata, zwanego abbé des Feuillants, wybieranego przez kapitułę gen. na 3 lata. Już wszakże r. 1595 pierwotna surowość reguły została znacznie złagodzona. Kiedy liczba klasztorów feljanckich znacznie się rozmnożyła, tak we Francyi, jak i we Włoszech, Urban VIII oddzielił kongregacyę francuską, która otrzymała nazwę Notre Dame des Feuillants, od kongregacyi włoskiej, nazwanej Rif o rmati di San B e r n ar do, ustanowiwszy dla każdej osobnego generała. Wkrótce liczba klasztorów feljanckich we Francyi doszła do 24 męskich i dwóch żeńskich. Zakon-

K.

And. S.

Dr A. P.

li i c y z r e f o r m o w a n i nosili habit biały, bardzo szeroki, bez szkaplerza, sznurem przepasany, i duży kaptur, także biały, na głowie. Fe-ljanci francuscy mieli habit węższy i z grubszej materyi, a ze względu na ostrość klimatu wolno im było nosić trzewiki. Historyę zgromadzenia F-ów napisał O. Józef Maronius p. t. „Cistercii reflorescentis, seu congregationum Ci-stercio-monasticarum B. M. Fuliensis in Gallia et reformatorom Sancti Bernardi in Italia, cliro-nologica historia” (Taurini 1690). Konstytucye, po zmianach uchwalonych 1634, wyszły tegoż roku w Paryżu.—Fe lj antki. Już Barrière od kilku kobiet pobożnych przyjął był śluby r. 1588 w Montesquieu. Jednocześnie prawie kardynał Rustico w Rzymie zbudował klasztor św. Zuzanny dla ośmiu ubogich pobożnych kobiet, dając im przełożoną z klasztoru św. Cecylii i powierzając je duchownemu kierownictwu F - ów. Do domu w Montesquiou tak wiele kobiet wstępowało, iż trzeba było instytut przenieść do Tuluzy, gdzie za przykładem Antoniny Orleańskiej, młodej wdowy po markizie Karolu Gondi, wiele znakomitych niewiast się pogarnęło, ale rozporządzenia kapituły generalnej r. 1595 i 1598 nie pozwoliły F-om przyjmować pod opiekę swoją żadnego innego domu, prócz tuluskiego. Udało się jednakże Annie Austryaczce, żonie Ludwika XIII, r. 1662 założyć w Paryżu dom Feljantek. Zakonnice te nosiły habit podobny do habitu F-ów, miały też wspólną z nimi regułę i poddane były ich zarządowi bullą papieża Klemensa VIII. Obecnie zakonnic tych nigdzie już niema.

Felka (po słów. Welka), miasteczko spiskie, oh. Wielka.

Felkerzamb Otto Fryderyk, wojewoda inflancki w końcu XVII wieku. Felkerzambowie po niemiecku: Voelkersam, była to jedna z tych rodzin inflanckich, co aż do upadku rzeczy pospolitej pozostały jej wiernemi. Pochodził z niej Otto Fryderyk, starosta naprzód czorsztyński już w roku 1680. Starostwo to wziął po żonie, Butlerównie z domu, która była wprzódy za Ernestem Magnusem Grotusem, pułkownikiem koronnym, starostą czorsztyńskim („Met. kor., 214, 33”). Potem został F. kasztelanem inflanckim, z tego wojewodą czerniechowskim od roku 1688, nareszcie inflanckim przed samą śmiercią Jana III, w roku 1696. Niezmierne miał łaski u króla Jana, którego był domowym przyjacielem; toż druga żona jego, z domu Elżbieta de Windischgrath (Win-dischgraetz), u Maryi Kazimiery. Wojewoda ten z całym domem przyjął wiarę katolicką, bo był poprzednio dyssydentem, i stąd po większej części płynęły na niego te względy pańskie. Wysłany do Inflant przez konstytucyę sejmową, budował tam kościoły katolickie. Fundował F. w Warszawie kościół Trynitarzy na Solcu razem z żoną, Elżbietą. Kiedy mu umarła, ożenił się znowu z panną grafówną de Windiscligraetz.

krewna to widać jakaś była jego drugiej żony. Umarł, do ostatniej chwili będąc dobroczyńcą Trynitarzy, dnia 27 listopada 1705 roku. — Jul. Bartoszewicz „Encykł. S. Orgelbranda”.

Felkerzamb Adam Ewald, ostatni wojewoda inflancki. Urodził się na Inflantach około roku 1723. Za młodu służył w wojsku rossyj — skiem. Potem powrócił do Polski i został szairi-belanem Stanisława Augusta. Przez lat kilka w Warszawie sprawował różne obowiązki publi-czuę, nie żałując kosztu i pracy. Ludzki, miał dobre serce. Król go lubił. Wierny był rzeczy-pospolitej. Dla tego naprzód otrzymał order ś. Stanisława roku 1784. Kasztelan witebski od lutego 1787 roku („Gazeta waszawska” Nr. 18”) Na sjmie wielkim zasiadał, wyznaczony na nim członkiem deputacyi do egzaminowania oskarżonych o bunty na Rusi, 28 sierpnia 1789 r. Wojewodą inflanckim mianowany 20 października 1790 roku po Kacprze Rogalińskim. Kawaler orderu Orła Białego. Żonę miał Polkę, Ewę z Os-kierków, która widać miała stosunki na wielkim świecie, skoro została damą krzyża gwiazdowego w Austryi, bo zaszczyt ten dostawał się tylko paniom z najwyższej arystokracyi. Miał dwóch z niej synów i córkę jedynaczkę, umarł 23 lutego 1 794 roku w dobrach swoich dziedzicznych, Tabor, w Kurlandyi. W kilka miesięcy po śmierci, jeszcze mu się trzeci podobno syn urodził. Jednocześnie z wojewodą było jeszcze dwóch innych F-ów w służbie polskiej: Antoni, szambe-lan od roku 1776, poseł na sejm z Inflant w r. 1786 i kawaler św. Stanisława od roku 1786; oraz Jerzy Gottlieb, szambelan i kawaler św. Stanisława od roku 1789.—J. Bartoszewicz w „En-cykl. S. Orgelbranda”.

Fella, lewy, całkowicie górski dopływ rzeke Tagliainento, ma źródła pod szczytem Montaggio-w Karyntyi, pod Pontebbą wchodzi w granicö-Włoch, płynąc tu urwistym, nader dzikim i strdo mym, wąwozem, którym także wiedzie droga żelazna Tarvis-Udine; powyżej Venzono wpada do Tagliainento; ubiegłszy 48 km.

Fellach, V e 11 a c li, osada w Austryi, w Karyntyi, po słowiańsku Bela, albo Belany, 600 m. nad p. m., w uroczej dolinie Yellach: doskonale urządzony zakład zdrojowo-kąpielowy ze czterema źródłami szczawy alkalicznej. Stacya kolejowa w Kiihnsdorfie, przy drodze żelaznej Marburg-Klagenfurt (Cełowiec).

Fellachowie, arabs. f e 11 ahrzrpług, 1. mn. f e 1-lahin, zatem „oracze”. Tą nazwą oznaczają rolniczą i mahometańską ludność krain, nad Nilem i m. Czerwonem położonych, w ściślejszem zaś znaczeniu rolników Egiptu, w przeciwstawieniu do koczujących i równie mahometańskieh Beduinów, oraz do oddanych handlowi i rzemiosłom, lecz chrześcijańskich i zamieszkujących miasta, K o p t ó w.—F. są potomkami dawnych E-gipeyan, dosyć silnie zmieszanymi z krwią Arabów.—Pracowici, zamiłowani w spokoju, religij-

stale na roli, gdy reszta po dawnemu wiodła żywot koczowniczy, a powtóre, że Egipeyanin uważał ich zawsze za nieczystych i gardził ni-Fellach mi.—Po Hyksosach nastąpili Żydzi, duchowo wpływowi Egipcyan podlegli i nawzajem pewien wpływ na nich wywierający.—Lecz fizycznych, cielesnych śladów swego pobytu w Egipcie, jak się zdaje, nie pozostawili.—Józef biblijny przybył tu czasu ostatnich królów z semickich Hyksosów, dlatego też u pokrewnych znalazł dobre przyjęcie i sprowadził Żydów do Egiptu. Lecz jak sami Hyksosi, tak i Żydzi, zajmowali tylko północno-wschodnią część dolnego Egiptu, miasta bowiem przeważnie, a wsie wyłącznie, zaludnione były po dawnemu przez właściwych Egipcyan, gdy wybrzeża morskie osiedli Fenicyanie.— Po wypędzeniu Hyksosów obrócono Żydów, którzy dotąd paśli swe trzody, do robót pańszczyźnianych, bardzo uciążliwych („dom niewoli”), i pogardzano nimi na równi z koczującymi Hy-> ksosami.—Nie wywarli też większego wpływu na Egipcyan ani Assyryjczycy, ani Persowie, ani nawet Grecy.—Kroplę po kropli obcej krwi wsączała każda taka inwazya w żyły egipekie, i zdawać-by śię powinno, że powolne przeobrażenie ludu, zwłaszcza fizyczne, nastąpić tu musiało. Tymczasem przeciwnie: po każdem wstrzą-śnieniu politycznem lub militarnem następowały długie lata spokoju, i ta właśnie okoliczność była powodem, że lud miał czas skupiać sią w sobie, wyodrębniać i nad zachowaniem swych właściwości pracować. Był to więc w starożytności prawdziwy nar ód, jednolity, solidarny, samowie-dny, strzegący czystości jężyka, zwyczajów i o-byczajów, uważający kraj, w którym mieszkał, za swoją własność, miłujący swych bogów, pod których stał opieką.—Dopiero zmiana religii była w stanie rozerwać ten związek wewnętrzny. Najście Arabów w r. 638 i rozszerzanie islamu stało się najdonioślejszym faktem w dziejach całego Egiptu. Islam pokruszył kit, który spajał dawny naród.—Braterstwo i równość wszystkich wiernych w proroku doprowadziły do zmieszania egipckich mahometan z ich arabskimi współwyznawcami.— Tym sposobem powstała nowa generacya, t. zw. F-ów mahometańskich, rolników i zarazem mieszkańców wsi, w których jednakże płynie czystsza krew dawnych Egipcyan, aniżeli w mieszkańcach miast.—Jest to zresztą rzecz naturalna. W czasie najazdu arabskiego tubylcza ludność Egiptu wynosić mogła około 5 milionów, liczba zaś najeźdźców była bez porównania mniejszą, zwłaszcza po wsiach, dlatego też wkrótce przez liczniejszą i rasowo-silniejszą ludność pochłoniętą i zassymiłowaną została. W górnym Egipcie, gdzie, Egipcyanie, zarówno w miastach, jak i po wsiach, mieszkali gęstą i zwartą masą, ludność miejscowa zdoła-dym jednak razie zmieszanie się Hyksosów ła się nawet od zmieszania z Arabami uchronić: z Egipcyanami nie mogło być wielkie, raz dla- podróżnik dzisiejszy spotyka tam postacie, na tego, że tylko mała część pierwszych osiadła których widok sądzi, że ma przed sobą żywe

ni, wstrzemięźliwi, umysłowo słabo rozwinięci,— wo gole potulni, stanowią główny rdzeń ludności Egiptu, ludności uciśnionej nadmiernemi podatkami i ogłupionej samowolą władz, jest średniego wzrostu, o silnie rozrosłych kościach, o szerokiej piersi, silnych i pełnych ramionach, muskularnem, do tycia niepodatnem, ciele. Postać kobiet i dziewcząt jest nadzwyczaj smukła, przypominająca układem antyczne wyobrażenia niewiast.—Oblicze F-ów szerokie, okrą-gławe, ma silnie wystający podbródek, grube wargi, szerokie zęby, podługowatą oprawę oczu, prostolinijne brwi i gęste rzęsy; ich ręce i nogi są trochę za długie, stopy płaskie; cera środkuje między żółto-brunatną a żółto-czerwonawą, u kobiet jest ona zazwyczaj jaśniejszą. Cielesne, zewnętrzne cechy F-a wyróżniają go zaró wno od Araba, jak i od Negra,—jest to coś pośredniego między obydwoma. Ratzel („Völkerkunde”) widzi w F-u rdzeń zachódnio-azyatycko-pół-nocno-afrykański, z domieszką czysto afrykańskiego elementu, przyczem tak różnice, jak i podobieństwa z Arabami, warunkuje on zewnętrznemi także stosunkami. Arab, jako pasterz, nomada, jeździec, rozbójnik, inaczej ukształtował całe swe ciało, aniżeli F., który od wieków orze, nosi ciężary lub rąbie drzewo.—Obaj oni jednak leżą na drodze wiodącej z Europy do Negrów Sudanu, t.j.na granicy, gdzie się stykają chamickie elementy Egipcyan z semickiemi Arabów.—Dzieje przedstawiały nam dotąd ludność starego Egiptu jako jednorodną. W dzisiejszem jednak oświetleniu badań egiptologicznych staje się coraz widoczniejszą, że obce, a zwłaszcza semickie, elementy, odgrywały w Egipcie rolę większą, niż dawniej przypuszczano. Z Azyi mianowicie nadpływały ludy, które następnie wsiąkały w egip-cką kulturę: Hyksosi, Żydzi, Persowie, Arabowie ciągną od wschodu na Nilową dolinę, a zwłaszcza na deltę, gdzie mieszkali właściwi Egipcya-nie, wciśnięci między Libijczyków na zachodzie a Semitów na wschodzie i spokojnemu na żyznej glebie oddani rolnictwu. To byli protoplaści dzisiejszych F-ów.—Pierwszej takiej inwazyi dokonały koczujące, z pasterstwa żyjące, hordy Hyksosów, i podbiły pod swe panowanie lud rolniczy. Powtarza się to i dziś w Afryce, gdzie śmiałe i rzutne plemiona koczujące: Fulbe, Galla lub Wahuma, z łatwością dokonywały podboju ludów osiadłych i z roli żyjących. Hyksosi byli niewątpliwie semickiego pochodzenia i władali Egiptem przez lat pięćset. Że w biegu czasu wywarli pewien wpływ na istotę podbitego przez się ludu, z którym się nawet po części zmieszali, to nie może ulegać wątpliwości, z drugiej jednak strony i sami ulegli cywilizacyi Egiptu, któremu dali królów, nie rządzących gorzej od Perskich władzców lub Ptolemeuszów.—W każ-

And. S.

And. S.

posągi z epoki Faraonów. — Przedewszystkiem uderza wyraz oblicza dobrotliwy, melancholijny, jakby odrętwiały i apatyczny, jaki widzimy na wyobrażeniach starożytnych, gdy przeciwnie wyraz twarzy Araba znamionuje żywość, intelligen-cyę i przebiegłość. F. więc dzisiejszy zachował wiele właściwości fizycznych, odziedziczonych po przodkach, ale, niestety, dostały mu się w udziale i ich duchowe oraz umysłowe strony, a jeszcze bardziej ich los niezazdrościwy, który od lat tysięcy cięży na wieśniaku egipskim, jakby jego prawo przyrodzone.—Mamy dziś przed sobą lud, który w linii prostej od starych Egipcyan pochodzi, który wprawdzie w biegu stuleci doznał, skutkiem zmieszania krwi, pewnych, nieznacznych zmian, nawet przyjął język i religię swych arabskich zdobywców, ale który zarazem egipsko-koptyjskie pierwiastki całej swej istoty w czystości niemal utrzymał.--Z rąk Arabów przeszedł Egipt w r. 1517 pod panowanie Turków, którzy kraj Faraonów na zwykłą prowincyę zamienili.—F. uważa się za istotę od nich wyższą, bowiem Turcy są w ich oczach przywłaszczycie-lami kalifatu i gnębicielami Arabów, z których wyszedł ród proroka.—Obecni władzcy i dygnitarze Egiptu są Turkami; jest ich do 10 000. Tyleż mniej więcej wynosić może liczba Ormian; Żydów i Greków szacują na 25 000, wszystkich zaś Europejczyków na 75 000. Tej garstce obcych elementów przeciwstawia się 5 milionów Fel-lachów i Koptów, t. j. prawdziwych Egipcyan. Nie przylgnęli oni sztucznie do swego zagona, ale weń stale od tylu wieków wrastali; to też z większą daleko słusznością, niż którykolwiek naród na ziemi, mogą się nazywać dziećmi swego kraju.—Żyją oni i pracują, z niejakiemi zmianami, tak samo, jak dawni poddani Meny lub Ramsesa. Wyższe warstwy społeczeństwa uległy wielkiej zmianie; władzcy, duchowieństwo, kupcy, mieszkańcy miast przeobrażali się ustawicznie i w każdej niemal epoce dziejowej odmienną mieli fizyczną i duchową postać od swych poprzedników i następców. Tylko F. od 5000 lat pozostał tym samym.—Nawet zmiana religii głębiej go nie przeniknęła: jest on po dawnemu sługą przesądów i po dawnemu ubóstwia siły przyrody, choć się modli pozornie do Allaha, a nie do duchów swych przodków.— Kto chce zatem uchwycić nić wijącą się bez przerwy od starego do nowego Egiptu, niech nie szuka jej w turecko-arabskiej hierarchii urzędników i władzców, ani śród zarabiałych miast, ani śród kupców i rzemieślników, lecz niech zejdzie do lepianki F-a, na łany prosa i pszenicy, lub pod cień palmy daktylowej, która mu niekiedy za jedyne służy pożywienie. Cierpliwie i powoli, ale statecznie posuwa on swe siedziby w górę doliny Nilowej, zawsze cichy i pracowity, zawsze uciskany przez system podatkowy, i zawsze na sprawy polityki sfer wyższych obojętny.—(Wedł. Ratz-la: „Völkerkunde” T. III Lipsk 1888).

EncyH. Powsz. Ilustr. Zesz. 164. T. XXI.

Fellatah, F eil ata, ob. Ful be.

Fellbach, miasteczko w król. Wirtemberskiem, o milę na północo-wschód ot Sztutgardu; uprawa wvbornego wina (Lämmler); 3 800 m-ców.

Z poblizkiego szczytu Kappellenberga wspaniały widok na okolicę.

Fellenberg Filip Emanuel, znakomity filantrop i pedagog (* d. 27 czerwca 1771 r. w Bernie w Szwajcaryi—f 1844), z rodziców zamożnych. Matka jego była prawnuczką słynnego admirała hollenderskiego Van Tromp, ojciec zajmował stanowisko członka rady miejskiej; oboje rodzice odznaczali się wysoce szlaclietnemi, humanitarne-mi zasadami i zaszczepili je w umyśle syna. Matka, opiekunka ubogich, ciągle mu powtarzała: „Możni mają wszędzie przyjaciół, ale ty, mój synu, bądź przyjacielem ubogich, osieroconych i pognębionych.” Te zasady rozwij:ał dalej w młodocianym umyśle dziecka nauczyciel jego, Rengger, który potem był ministrem rzeczypo-spolitej szwajcarskiej; również stanowczy wpływ na umysł młodego F-a wywarł osobisty jego przyjaciel, słynny Pestalozzi. Dalsze nauki F. pobierał w słynnym naówczas zakładzie Pfeffela w Kolmarze, potem w kilku uniwersytetach niemieckich, mianowicie w Tubindze gdzie słuchał wykładów prawa prof. Hofackera, oraz studyo-wał filozofię i politykę. Nadzwyczajny zapał do nauki ujemnie oddziałał na jego zdrowie, tak, że lekarze stanowczo wzbronili mu dalszych stu-dyów, zalecając natomiast zmianę miejsca, dużo ruchu na świeżem powietrzu i stosowną dyetę. Idąc za ich radą, F. puścił się na długą, bo 10 lat trwającą, wędrówkę po Szwajcaryi. Tu miał sposobność zapoznać się z ludem szwajcarskim, zbadać jego materyalne i duchowe potrzeby i doszedł do przekonania, że jedynie dobre wychowanie może dać rękojmię pomyślności i dobrobytu dla mieszkańców kraju. W roku 1795 przedsięwziął podróż do Paryża, tam poznał Sieyès’a i wielu innych znakomitych mężów stanu, a wykłady Grégoire’a obudziły w nim niewygasły zapał dla sprawy wychowania ludowego. Wróciwszy do kraju sprawował wysoki urząd w rodzinnym swoim kantonie, ale wkrótce zrzekł się tego zaszczytu, aby się bez przeszkody urzeczywistnieniu ulubionej swej myśli poświęcić. W tym celu wspólnie ze swym ojcem zakupił dobra Hofwyl w pobliżu Bernu, aby tam założyć wzorową szkołę dla ubogich dzieci; uważając wszakże rolnictwo za główny kształcący czynnik przy wychowywaniu dzieci wiejskich, zakład swój połączył ze wzorową szkołą rolniczą. Do szkoły tej przyjmował F. ubogie dzieci i sieroty bezpłatnie i, wdrażając je do systematycznej pracy, wpajał w nie początki ogólne nauk. Podnosząc kulturę ziemi, starał się ulepszyć narzędzia rolnicze i zbudował bardzo praktyczny siewnik. Usilną pracą zdołał dochód z majątku powiększyć pięciokrotnie, tak, że wkrótce imię F-a nabrało takiego rozgłosu, jak imię słynnego Albrechta

25

tablicach; Aarau 1808—1816). stopada 1844 r.

And. s.

And. S.

A. L.

Thaera. Zachęcony zasłużonem powodzeniem, F. w 1804 r. założył u siebie wyższą szkołę rolniczą oraz instytut wychowawczy dla chłopców zamożniej szyci i rodzin, do którego garnęli się uczniowie nie tylko ze Szwaj caryi, ale i z innych krajów. Zakłady te, rozwijając się nader pomyślnie, dawały początek coraz nowym, tak, że do roku 1820 w Hofwyl stanęły następujące:— 1) Gospodarstwo wzorowe, pod zarządem samego F-a, przynoszące znaczne dochody; 2) gospodarstwo doświadczalne, w którein odbywały się na oddzielnych działkach gruntu najrozmaitsze próby; 3) fabryka narzędzi rolniczych wraz z pracownią dla kształcenia rzemieślników wiejskich; 4) szkoła przemysłowa dla ubogich chłopców, gdzie każdy, oprócz czytania, pisania, rachunków, miernictwa i rysunków, mógł się uczyć rzemiosł, jako to: ciesielstwa, stolarstwa, tokarstwa, kowalstwa, ślusarstwa, krawiectwa i szewctwa; 5) pen-sya dla synów zamożniejszych rodzin od 8 do 20 lat wieku, na której uczniowie otrzymywali wyższe wykształcenie; 6) teoretyczno - praktyczna szkoła rolnicza; 7) szkoła normalna, do której w ciągu lata zjeżdżali się nauczyciele szkół ludowych w Szwaj caryi, aby na podstawie instrukcyi, popartej przykładami, kształcić następnie swych uczniów. Wszystkie te zakłady, wspierając się wzajemnie, były żywotnemi częściami jednej wspólnej całości. Młodzieniec wychowywany według zasad religii chrześciańskiej i moralności uczył się być obywatelem Hofwylu, aby potem zostać obywatelem kraju, na stanowisku, jakie mu los wyznaczył.—Miał z początku i F. wielu niechętnych, a nawet otwartych przeciwników; ale głosy zawiści zamilkły wobec świetnych rezultatów togo systemu wychowania i, jak to zwykle bywa, pierwsze słowa uznania ozwały się, nie w jego własnym kraju, lecz poza granicami jego, nietylko w Europie, lecz w Ameryce i w Australii. F. zostawał w stosunkach z najznakomitszymi współczesnymi sobie mężami, że wymienimy tu imioa niektórych: Sieyès’a, Talleyrand’a. Pictet’a, Dombasle’a, Thaera, Capo dTstria, Wilhelma Humboldta, Fichtego, Goethego, Broughama, lorda Byron’a, a z osób panujących—cesarza Aleksandra I, króla Fryderyka Wirtemberskiego oraz arcyksięcia Jana i wielu innych członków rodzin królewskich.—Przy tak licznych zajęciach F. napisał i wydał znaczną liczbę ważnych dzieł, przeważnie dotyczących rolnictwa. Z pomiędzy innych wybitniejsze są następujące: O Rolniczych zakładach w Szwaj caryi, tudzież najwłaściwszych środkach udoskonalenia ich (Karlsruhe 1807); O gospodarstwie w Hofwyl (na

F. zmarł 21 list. Rew.

Felletin, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Creuse, okręgu Aubusson, na prawym brzegu rz. Creuse, 540 m. nad p. m.— w okolicy górzystej i malowniczej; piękny kościół z r. 1451; kollegium; przemysł tkacki; wyrób dywanów, sięgający początków XII-go w.; 3 360 m-ców. W starożytności A r i s t o-d u n u m.

Felling, przemysłowe miasto w angielskiem hrabstwie Durham, na południo-wschód od New-castle’u, na prawym brzegu rz. Tyne, przez którą prowadzi wspaniały wiadukt z mostem; wielkie fabryki farb, przetworów chemicznych i szkła; budowa statków; 17 500 m-ców.

Fellow (ang. czyt. feil o), towarzysz, członek towarzystwa; jest to używany w Anglii termin na oznaczenie członka związków naukowy cli, gdy członkowie związków politycznych i in. zowią się me mb er. Wyraz feil o w dotyczę specyalnie życia uniwersyteckiego. W Ox fordzie i Cambridge’u nazywali się fellows ci studenci, którzy byli przyjęci jako członkowie pewnej korporacyi (feil o wsh i p—feil os zip), mającej własne fundusze i zapisy, rodzaj burs lub stypendyów.—Inni studenci zowią się comiń oners.—Przy rosnącem bogactwie kollegiów zaczęto do fellowshipów przyjmować tylko tych studentów, którzy mają stopień (baclielors, masters, doctors); reszta nosi nazwę undergraduâtes. Z liczby fellows wybierają t. zw. tutorów t. j. dozorców i kierowników konferen-cyj szkolnych. Inni mogli swoje dochody samodzielnie wydawać i mieli obowiązek corocznie tylko 6—8 tygodni przebywać w zakładzie (résidence). Wraz z naczelnikiem (wardeu, pro-Yost, dean) stanowili oni właściwe ciało kolie gium. W r. 1877—na zasadzie prawa o reformie uniwersyteckiej, postanowiono ograniczyć t. zw. idle fellowships (stów. nieczynne) i liczbę nauczycieli niepracujących samodzielnie. W ten sposób członkami fellowshipów stają się przeważnie profesorowie uniwersytetu we wła-ściwem znaczeniu tego słowa.— Jednakże dawne znaczenie wyrazu F. dotąd się zachowało i w mowie potocznej dotąd jest używane F. common ers na oznaczenie bogatszych studentów Oxford u i Cambridge’u.—Liczne donacye i zapisy dają F-om zabezpieczenie finansowe. Bursy bywają różne ,od 30 funtów st. do 256 rocznie. Najbogatsze zapisy mają fellowshipy duchowne.—Członkowie różnych fellowshipów używają w podpisach różnych skróceń np. F. A. S. = fellow of the Society of Arts.; F. R. S. L.—fellow of the Royal Society of Littérature; F. S. A. = fellow of the Society of Antiquarians.

Fellowes Sir Jakób (* w Edynburgu w drugiej połowie w. XVIII—f d. 30 grudnia r. 1857 w Langstone Cottage pod Havant), lekarz wojskowy angielski, zasłużony badacz chorób zaraźliwych i zakaźnych. Do nauk przykładał się w Cambridge i Londynie, następnie w Edynburgu; dyplom doktorski otrzymał w r. 1797 w Cambridge, w r. zaś 1803 został członkiem kollegium lekarskiego w Londynie. Służbę wojskowo-lekarską rozpoczął jako assystent szpitalny; w r. 1794 towarzyszył wojsku angielskiemu do Flandryi; po ukończe-

Za usługi oddane król Jerzy III w r. 1809 zaszczycił go klejnotem szlacheckim, wkrótce potem mianowano go lekarzem naczelnym wojsk angielskich w Kadyksie; nakoniec F. został inspektorem generaln. szpitali wojskowych. W r. 1815 opuścił służbę i ogłosił wtedy pracę następującą: „Reports of the pesti-lential disorder of Andalusia... 1800, 1804, 1810 and 1813; with a detailed account of the fatal epidemie... at Gibraltar... 1804; also observation on the remitting fever etc” (Londyn 1815)—Por. W. Munk „The roli of the Royal College of Phisicians of London etc.” wyd. II. (Londyn 1878,

Dr J. p.

morowa.

A. L.

Konfiskata wszakże wyrzeczoną być

stone’a.

i t. p.

(Darmsztad 1875).

Felseis. Herb polski porozbiorowy. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem błękitnem dwa skrzyżowane młoty o złotych rękojeściach; w lewem, czarnem, krzyż srebrny. Nad hełmem korona szlachecka. Labry z prawej strony błę-

e;

D.

niu tej wyprawy odpłynął z flotą jako „Physician of the Forces” do wyspy San Domingo, skąd w r. 1804 powołany był do Gibraltaru, gdzie wybuchła zaraza

T. III. str. 24).

Fellows (cz. fellos) Sir Charles, archeolog angielski (* 1799 w Nottingham—f 1866).— Długo przebywał we Włoszech, Grecyi i Azyi Mn., zwłaszcza zaś w Licyi, gdzie odkrył ruiny Ksantusu. Ogłosił: „Journal written during an excursion in Asia Minor” (Londyn 1839); „An account of discoveries in Lycia” (1841); „The Xanthian marbles” (1843); „The inscribed monuments at Xanthus” (1843); „Lycia, Caria, Lydia, illustrated by G. Scharf” (1849); „Account of the łonie Trophy monument excavated at Xanthus” (1848); „Coins of ancient Lycia before the reign of Alexander” (1859) i in. Wykopalisko, zgromadzone przez Fellowsa, znajduje się w British Museum w Londynie.

Felonia oznacza bezprawie, względem zwierzchności popełnione.—V/ Wiekach Średnich felonią nazywano ciężką zniewagę, wyrządzoną przez hołdownika (wassala) panu. — Pociągała ona za sobą konfiskatę majątku (t. zw. commise) w następujących wypadkach: 1) gdy hołdownik uwiódł żonę, córkę lub siostrę swego pana, jeśli ta ostatnia mieszkała w domu swego brata, niemniej, gdy uwiódł jego narzeczoną, matkę lub pozostałą po nim wdowę; 2) gdy znieważył go czynnie; 3) gdy mu ciężką wyrządził krzywdę w jego majątku; 4) gdy uczynił zamach na jego życie; 5) gdy rozmyślnie odmawiał spełnienia obowiązków hołdowniczych.

mogła tylko wówczas, gdy wassal wykazał istotny zamiar znieważenia swego pana. Jeśli tedy naprzykład, uwiódł mu żonę lub córkę, nie znając ich pochodzenia, to popełniał tylko przestępstwo zwyczajne, za które konfiskata nie groziła.— I pan mógł również utracić swe prawa zwierzchnicze, jeśli wyrządził swemu hoł-downikowi taką krzywdę, za którą - by wassala czekało pozbawienie majątku. — Ob. Felony w „Commentary of the English Law” Black-

H. K.

Felpa v. Velpel, rodzaj aksamitu wełnianego. Zazwyczaj rozróżniają trzy gatunki, a mianowicie: prawdziwy aksamit wełniany, plusz wełniany i velpel. Dwa ostatnie gatunki różnią się od pierwszego jedynie długością włosa, i tak: najkrótszy jest w aksamicie, dłuższy nieco w pluszu, a najdłuższy w vel-pelu.—Tkaniny te są używane na pokrycia meblowe, firanki (portyery), podszewki, kołnierze, czapki i t. p.—Zależnie od gęstości tkania, dłuższego lub krótszego włosa, z postrzyżeniem, lub bez niego, wreszcie czysto technicznych warunków wykończenia .(appretury), noszą tkaniny te w handlu rozmaite nazwy, jak: astrakan, kr immer, bibę r, castorin, aksamit utrechcki

L. H.

Pelsberg, 1) F., miasto w pruskiej prowincyi Hesko-Nassauskiej, regencyi Kasselski ej, powiecie Melsungen, na lewym brzegu Edery (dopływ Ful-dy); nadleśnictwo; sąd pokoju; na bazaltowej skale ruiny starożytnego zamku, będącego gniazdem rodzinnem hrabiów na F-u; 1 100 m-ców. 2) F., jeden ze szczytów Odenwaldu w W. ks. Hesskiem, 513 m. nad p. m., zbudowany z sye-nitu; na zboczach olbrzymie złomy skał najdziwaczniejszej postaci, zwane przez lud morzem skalistem (Felsenmeer); niektóre z nich noszą na sobie wyraźne ślady obrobienia; jakoż są to pozostałości po rzymskich kamieniołomach (por.

v. Cohausen „Römische Steinbrüche auf dem F.”

And. S.

»w

Oj

Fig. 40. Felseis (herb polski).

kitne, podbite srebrem, z lewej czarne, podbite również srebrem. Herb ten nadany został d. 20 września 1852 r, Janowi Felseis, radzcy apellacyjnemu krakowskiego sądu kryminalnego z przydomkiem Ne cli ay. (Spis szlachty galicyjskiej; Borkowski; Hefner „Wappenbuch des blühenden gallizischen Adels”),

Dr A. P.

K. J.

A. L.

And. S.

Felsöbanyit Kenngott (mineral.). Minerał ten, stawiany z początku przez Kenngotta obok hydrargillitu (wodanu glinki), pokazał się następnie, skutkiem badań Haidingera i Hauer a, blizkim aluminitowi. Występuje on pod postacią drobnych kulistych grup krystalicznych, złożonych z tabliczek rombowych, bardzo miękkich; c. wł. 2.33; tw. 1.5; barwy białej. Według Hau er a ma on wzór (Al₂).₂SO(J-(-10H.₂O, zawiera 44.01 glinki, 17.23 kwasu siarczanego, 38.76 wody; ogrzewany w kolbce wydziela dużo wody, pod dmuchawką błękitnieje z roztworem kobaltu, kwas solny rozpulchnia go tylko, kwas siarczany w części tylko rozpuszcza, stopiony z sodą rozpuszcza się całkowicie w kwasie solnym. Znajduje się na spacie ciężkim w Felsóbanyi na Węgrzech.

Felsö-Euszbach-Fürdö, osada lecznicza w węgierskim komitacie Spiskim (Zips), zdrojowisko z bardzo obfitemi źródłami (5 milionów litrów) ziemnej szczawy, o 18° do 25° C. 617 m. nad p. m, w zalesionej okolicy, zasłoniętej od pół-

Dr A. P.

And. S.

Felsenegg, osada w szwajcarskim kantonie Zug, 940 m. nad p. m., uzdrowisko klimatyczne (Schönfels); prześlicznie i wzorowo urządzony zakład wodoleczniczy, nadto kuracya mlekiem, żętycą i winogronowa. Koszta pobytu 300 fr. miesięcznie. Sezon od połowy maja do października. Stacy a kolejowa w Zug, stąd omnibusem.

Felsina, nazwa Bononii italskiej u Liwiusza.

Felsinotherium (paleont.), inaczej Halitbe-r i u m F o r e s t i Cap., rodzaj wieloryba roślin-nożernego z pokładów pliocenowycli we Włoszech.

Felsing, trzech sztycharzy niemieckich tego nazwiska: 1) Jan Konrad (* 1766 w Giessen—f 1819);—2) Jan Henryk, syn poprzedniego (* 1800—f 1875).—3) Najsławniejszy, J a-kób, brat poprzedniego (* 1802 w Darmszta-dzie—f 1883). Początkowo uczył się u ojca, a potem w Medyolanie u Longhego; za pracę G e-sń all orto, podług Carlo Dolce, otrzymał wielką nagrodę w Akademii medyolańskiej.—Po powrocie do Darmsztadu sztychował obrazy szkoły Diisseldorfskiej. Śród jego sztychów najznakomitsze: Madonna podług A. del Sarto; Skrzypek podług Rafaela; Święta rodzina podług Overbecka; Genowefa podług Steinbriicka; Poezya podług Kohlera; Salvator podług Leonarda da Vinci; Loreley podług Sohna; Mojżesz podług Kohlera; Św. Cecylia podług Hoffmanna.

Felsö-Banya, starożytne miasto górnicze w wę-. gierskim komitacie Szatmarskim, w górzystej okolicy, w prawem dorzeczu Samosza; kopalnie złota, srebra, miedzi i ołowiu zatrudniają około 1000 ludzi, lecz chylą się do upadku. Jest tu także urząd górniczy, niższa szkoła górnicza, źródła szczawy żelezistej i wyrób naczyń glinianych. Około 4 500 m-ców, prawie wyłącznie Madia-rów.

K. J.

nocy. Do środków leczniczych tu stosowanych należą: serwatka, kefir i tak zwana Terrainkur. Lekarz zdrojowy dr Csńky. Stacya kolejowa w Kieżmarku, na linii Poprad-Kieżmark, albo Orlo lub Piwniczna na linii Tarnów-Koszyce, stąd na miejsce w 2 godziny powozem. Poczta i telegraf w odległem o '/₂ godziny miasteczku Podolin (Podoliniec).

Felsztyn, 1). F. miasteczko w gubernii Podolskiej, powiecie Płoskirowskim, na wyżynie, z której spływa Smotrycz i jego dopływy do Dniestru, 354 m. nad p. m.; kościół katolicki murowany, parafialny, cerkiew, zarząd policyjny i gminny, młyny, jarmarki, ożywiony handel, dzięki blizkości granicy galicyjskiej, około 3 000 m-ców, z których ²/₃ żydów, ¹/i katolików.—F. założyli Herburtowie na mocy przywileju Stef. Batorego z r. 1584, który nadał miastu prawo magdeburskie i ustanowił jarmarki. W 1615 r. zajęty przez Tatarów; w r. 1680 na mocy traktatu Żó-rawińskiego przechodzi do Turcyi; podczas Koli-szczyzny Maryanna z Kalinowskich Grabianczyna broni się z tutejszego zamku przeciw hajdamakom. Pierwotny kościół drewniany, z r. 1594, został przez późniejszych właścicieli F-a zamieniony na murowany iw r. 1791 przez Krasińskiego, biskupa Kamienieckiego, poświęcony. 2). F. miasteczko w Galicyi, starostwie Staromiejskiem, okręgu sądowym Starosolskim (Starasól), przy drodze żelaznej Sanok-Sambor, 340 m. nad p. m., zajmuje przestrzeni 1.4 km. w r. 1891 miał 200 domów i liczył 1 257 m-ców, w tej liczbie 463 katolików, 175 unitów, 619 żydów; 1175 Polaków i 82 Rusinów. Jest tu kościół katolicki, cerkiew, unicka, szkoła ludowa, poczta, telegraf, stacya kolei.—F. w dokumentach: Fullensteyn, Fulsthin, Felstin, Folsteyn, Phulstyn, założony przez Her-burtów około r. 1380, którzy przybyli z Moraw i na pamiątkę rodzinnego zamku Felsstein na Szląsku, nową osadę F-ein nazwali.—Pierwotna wioska została przez Kazimierza Jagiellończyka w r. 1488 podniesioną do godności miasta i obdarzoną przywilejem na jarmarki i targi.— Zygmunt August uwalnia F. od wielu podatków w r. 1551 i 1553. Stąd wzrósł i pisał się zasłużony w Polsce ród Herburtów; tu urodził się na początku XVI w. Jan Herburt z F-a, kasztelan sanocki i wydawca „Statutów” oraz Długosza; tu także urodził się Sebastyan Felsztyński, muzyk XVI w.—W miejscowym kościele pochowane są zwłoki wspomnianego wyżej Jana Herburta, oraz biskupa przemyskiego, Walentego Herburta, którego Zygmunt August mianował posłem na Sobór Trydencki.—Od Herburtów przeszedł F. w połowie XVII w. do Daniłłowiczów.—(Porówn. „Sło-wnikGeogr.”.

Felsztyński v. Nałęcz odmiana. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem chusta biała, skręcona w formę kolistą, z końcami niezwiązanemi. Nad hełmem w koronie szlacheckiej złotej, ozdobionej kamieniami, trzy

D.

cm«®

Fig. 41. Felsztyński v. Nałęcz (odmiana) h. polski

A. Pol.

Hml.

strusie pióra białe. Herb ten nadany został przez Stanisława Augusta w dniu 16 maja 1780 r. Ignacemu Felsztyńskiemu, ex-neoficie. („Arch. warsz. sekretne—ks. kanclerskie” 45— 46, t. 33).

Felsztyński S e b a-

s t y a n, właściwie S e-bastyan z Felszty-na lub Fulsztyna, słynny teoretyk i kompozytor muzyczny z XVI-go wieku. Szczegóły jego życia nie dość są znane i pewne, lubo wielu pisarzów o nim wspominało. Ja-nocki („Janociana”) mówi, że F. otrzymał przezwisko (cognomen-tum) od miejsca swego urodzenia, Felsztyna (pod Przemyślem), starego gniazda Her-burtów; że kształcił się w akademii Krakowskiej, że został księdzem w połowie lat swoich (ad mediam fere aetatem), i że sta-' ranieni Mikołaja Her-burta, kasztelana przemyskiego, został wkrótce mianowany plebanem sanockim. Nazywa go też Janocki Rusinem (Roxolanus). Chodynicki („Dykcyonarz”) przytacza te same szczegóły, od siebie zaś dodaje, że F. kosztem Andrzeja Herburta, wojskiego Samborskiego, w 1514 roku (data błędna), „odbył nauki w Akad. Krak., że był proboszczem Samborskim, później dziekanem Kaliskim, nao-statek proboszczem Sanockim”. Nadto, zarówno pisarze powyżej wzmiankowani, jak i inni, twierdzą, że F. był „pierwszym, który uczył muzyki w akad. krak.”. Wiele z tych szczegółów jest niedokładnych, a wiele wprost błędnych. To tylko wątpliwości nie ulega, że F. d. 29 listop. 1507 r. (a więc nie w 1514, jak Chodynicki utrzymuje), został zapisany, jako student, do Akad. krakowskiej, o czem świadczą księgi zapisów uczniów Akad. („Metrica studiosorum”) »znajdujące się w rękopisach biblioteki Jagiellońskiej. Po dwóch latach został bakałarzem nauk wyzwolonych, po uprzedniem zdaniu egzaminu, w jesieni 1509 roku, za dekanatu Marcina z Wolborza (Muczkowski: „Statuta nec non liber Promotionum etc.”). Błędne mniemania Janoc-kiego, Chodynickiego i innych, o niektórych szczegółach życia i działalności F-go stąd powstały, że było w XVI w. dwóch Sebastyanów z Felsztyna: jeden muzyk, syn Jana, drugi syn Andrzeja, który zapisał się do Akademii 1560 r., a następnie zostawszy magistrem, wykładał

w niej nauki—niewiadomo tylko na jakim fakultecie („Metrica studiosorum”); czynności więc jednego F-go i szczegóły życia mieszano z czynnościami i szczegółami życia drugiego Felsztyń-skiego. Z licznych kompozycyj F-go doszły do nas tylko trzy chóry: „Felix es, Virgo Maria”, „Introit, Rorate coeli” i „Alleluja pro paschali tempore cum Prosa”. Te cenne zabytki przechowuje w rękopisach archiwum Katedry Krakowskiej na Wawelu. Z dzieł teoretycznych F-go wyszły z druku: 1) „Opusculum mu-sicae compilatum noviter per dominum Seba-stianum presbyterum de Felstin. Pro institu-tione adolescentium in cantu simplici seu Gre-goriano” (Kraków, u Floryana Unglera 1519 in 4-to), 2) „Opusculum musices noviter conge-stum etc.” (Kraków, Hieronim Vietor). To dziełko miało wiele wydań; w 1515 było już wyd. 2-e. Do wydań z 1534 i 1539 dołączono: „De musica figurata”, Marcina Kromera. 3) „Divi Aurelii Augustini, episcopi Hipponensis, de musica dialogi VI, etc.” (Kraków, Hier. Vietor, 1536 in 4-to), 4) „Directiones musicae ad ca-thedralis ecclesiae Premisliensis usum, etc.” (Kraków, Hier. Vietor, 1544, in 4-o). Z kompozycyj chóralnych wyszło z druku: „Aliquot hymni ecclesiastici vario melodiarum genere editi” (Kraków, Hier. Vietor, 1522). Na polu pedagogii muzycznej Sebastyan z Felsztyna znakomite położył zasługi; wykształcił wielu muzyków wybornych, z których największego rozgłosu dostąpił gienialny Marcin Lwowczyk (Leopolita), sławny kompozytor i organista nadworny Zygmunta Augusta.

Felton John, zabójca księcia Buckingha- * ma (ob.), (* r. 1595—f 28 list. 1628), był porucznikiem w wojsku angielskiem i w r. 1625 brał udział w wyprawie do Kadyksu. Ponury i nietowarzyski, nie był lubiony przez kolegów.

R. 1627, doznawszy szorstkiej odprawy od księcia Buckinghama, którego prosił o awans, wziął dymissyę. Zamieszkał w Londynie, nie mając prawie żadnych środków do życia; d. 23 sierpnia 1628 przybył do Portsmouth pod pozorem wstąpienia napowrót do armii, na której czele Buckingham gotował się właśnie odpłynąć do Francyi na odsiecz Roszelli. Zdybawszy zaraz tego osławionego faworyta królewskiego, F. zabił go pchnięciem noża. Czyn ten, aczkolwiek dokonany z pobudek zemsty osobistej, wywołał w Anglii powszechny entuzyazm; porównywano mordercę z Dawidem, który zabił Goliata. Kiedy go powieszono w Tyburn, pamięć jego sławiła cała literatura epitafiów i ballad, z których W. F. Fairholt utworzył sporą książkę, wydaną w r. 1850 przez „Percy Society” pod tytułem: „Poems and songs relating to Buckingham and his assassination”.

Feltre, miasto powiatowe w departamencie włoskim Belluno, w pobliżu granic Tyrolu i w pięknej dolinie rzeki Piave, u stóp Alp Ka-

dorskich, przy drodze żelaznej Padwa-Belluno, do 15 000 m-ców (gmina, 1891). Starożytna ta osada była siedliskiem biskupstwa, które w roku 1819 zostało połączone z biskupstwem Belluno, obecnie jest rezydencyą wikaryusza katedralnego, ma okazałą katedrę z cennemi obrazami szkoły weneckiej, piękny ratusz, bramę cesarską (Porta Imperiale), wzniesioną przez Piotra Lombardi, seminaryum duchowne, gimnazyum, dom zastawniczy (monte di pieta), najstarszy w Europie, gdyż założony w XV w., szpital, dom sierot i t. p.; handel zbożem, winem i tkaninami jedwabne-mi; blicharnie wosku, młyny, tkalnie jedwabiu, wyrób narzędzi żelaznych, garncarstwo. W XIII w. władał tu Ezzelino, później rodziny della Scala i Carrara.—W E. urodził się uczony pedagog V. Ramboldini, zwany także Vittorino da F., oraz księgarz i drukarz Pandolfo Castaldi, któremu Włosi przypisują wynalazek czcionek ruchomych i któremu też wzniesiono tu w r. 1868 pomnik. W r. 1809 Napoleon nadaje tytuł księcia F. marszałkowi i zarazem ministrowi wojny, Clarke.

złotym.

i 288.

And. S.

taj U.

And. S.

Feltre (książę de), ob. Clarke Henryk Ja-kób Wilhelm.

Feluka, był to mały a zwinny statek morski wojenny w XV i XVI wieku na morzu Śródzie-mnem, jak niemniej w no wszy cli czasach u łu-pieskich mocarstw muzułmańskich północnej Afryki używany, tak do żagli, jak i wioseł usposobiony. Miał on kształt małej galery i, jak ona, dwa maszty, nieco naprzód pochylone, przy których upinano dwa niezmiernej wielkości żagle w czasie wiatru, a gdy wiatr ustał, imano się wioseł, zwinąwszy żagle na pokład. Z przodu statku wystawała sztuka drzewa okrągła, strzałą zwana. Każdy bok miał po dwanaście wioseł, wioślarze do pół ciała zakryci byli ścianą, na przodku mieściły się dwa działa, a po bokach stały na wyniesieniach 32 małe armatki miedziane, poruszające się na zawiasach. O wygodnych lokalach dla załogi ani więc myśleć można było; majtkowie mieścili się jak mogli, to pod pokładem, to w kryjówkach. Nie o wiele też wygodniej szem było mieszkanie do-wódzcy: siedział on na jakimś wózku, pokrytym budą i miał okok siebie łóżko, szafę i coś na-kształt stolika. Tuż za nim mieścił się sternik. „Enc. 8. Org.”.

Felupowie, Felup, Fulup, F lup, plemię z grupy Murzynów nadatlantyekich albo zacho-dnio-afrykańskich, w Senegambii, między uśeiami Gambii i Casamance. Mają cerę mocno ciemną, prawie czarną, włos wełnisty, silną budowę ciała. Z Europejczykami rzadko wchodzą w bliższe stosunki; cechuje ich mściwość, złośliwość, pijaństwo i lenistwo, są jednak w bitwie odważni. Pojęciami religijnemi zbliżają się do najgrubszego fetyszyzmu, w ostatnich wszakże czasach islam zaczyna robić postępy między ni mi,—Żyją z uprawy roli oraz hodowli kóz i pta-etwa domowego, zajmują się także pszczelni-ctwem, prowadzą handel woskiem i proszkiem

And. S.

Felwer J a n, doktor medycyny, był lekarzem przybocznym królewicza (późniejszego króla) Jana Kazimierza i towarzyszył mu w r. 1638 podczas podróży do Hiszpanii. Rząd francuski, podejrzewając podróżującego incognito królewicza o chęć zbadania na korzyść Hiszpanii portów śródziemnomorskich Francyi, ka zał go, jak wiadomo, uwięzić; F. dzielił z swym panem przygody i losy niewoli i dopiero w r. 1640 wolność odzyskał. Inne jego życia koleje nie są znane. — Por. -J. U. Niemcewicza „Zbiór pamiętników” T. III, str. 244, 274

Dr. J. p.

Felvincz, miasto w węgierskim komitacie Torda-Aranyos, na prawym brzegu Marosza. przy drodze żelaznej z Nagy - Enyed do Maros-Vasar-liely, 280 m. nad p. m., było do r. 1876 stolicą komitatu (dziś jest nią Torda); sąd komitatowy, dwa kościoły, 1 700 m-ców, przeważnie Madia-rów, którzy trudnią się rolnictwem, uprawą wina, hodowlą bydła i rybołówstwem.

Feix, zamek w gubeinii Estońskiej, w powiecie hapsalskim, w parafii fikelskiej (Fikkel), leży w stronie południowo-wschodniej od Hapsalu, blizko traktu z Rewia do Parnawy. Zbudowany roku 1264 przez biskupa ezelskiego, Hermana Buxhewdena, dla obrony od napadów Litv\y. Na mapie dawnych Inflant, Krausego, z roku 1562, F. oznaczony jako forteca; dziś pozostały same fundamenta wieży.

Felzyt (geolog.). Jest główną zasadniczą masą porfiru felzytowego czyli kwarcowego, budowa więc mikroskopowa w obudwu jest jednakowa. Swojem występowaniem w przyrodzie F. ujawnia również najbliższe swoje powinowactwo z odpowiedniemi porfirami, czyli występuje na ich granicach, i przedstawia bardzo często stopniowe w nie przejścia; rzadziej fel-zyty występują samoistnie, tworząc żyły wśród innych mas skalnych.—W Rossyi felzyty spotyka się na Kaukazie między rzekami Kurą i Araksem; Cotta wymienia je na Ał-

K. J.

Felzytowy albo Kwarcowy porfir (geologia). Jest skałą, składającą się z tak zwanej felzytowej masy głównej, czyli zasadniczej, w której rozsiane są porfirowato kryształy i ziarna ortoklazu i kwarcu, a obok nich spotyka się niekiedy plagioklazy i mikę. Masa główna felzytowTa bywa często zbitą, bardzo twardą, bez blasku, popielatej barwy, najczęściej czerwonawo - brunatnej barwy z zielonkawym, żółtawym, szarym, a nawet niebieskawym odcieniem. Pod względem swej budowy masa ta przedstawia się rozmaicie pod mikroskopem. Czasami stanowi ona wyraźne krystaliczne skupienie spatu polnego i kwarcu (budowa mikrokrystaliczna); kiedyindziej przy silnych

cha cli górskich.

K. J.

S. K.

dopiero powiększeniach ujawnia się skupienie krystaliczne, wykazujące się słabą zmianą zabarwienia w równolegle spolaryzowanem świetle (budowa skryto-krystaliczna); niekiedy znowu masa ta zasadnicza jest mikrofelzytową, czyli obok krystalicznych osobników występuje jeszcze masa stanowiąca ntotne szkło z fluidalną często budową i sferolitowym układem. W tym ostatnim razie wśród porfirów felzytowych rozróżniają: Sferolity, przedstawiające jednorodną promienistą masę, w której ukazuje się krzyż czarny w świetle spolaryzowanem; felzo-sferyty, okrągłe, nieforemnie ziarniste, okrą-gławe, włosiste lub pierzaste skupienia skryto-krystalicznej, czyli mikrofelzytowej zasadniczej masy, ale nieukazującej czarnego krzyża w świetle spolaryzowanem; nakoniec grano-sferyty, kuliste skupienia czystej mikrokrystalicznej masy zasadniczej. Tak nazwany porfir kulisty (pyromeryd) zawiera liczne kuliste utwory znacznych rozmiarów, dosięgające wielkością głowy ludzkiej i składające się ze współśrodkowych, czerepowatych, naprze-mian obejmujących się warstw jaspisu i chalcedonu, zawierających wewnątrz próżnie z kryształami spatu wapiennego, fluspatu, ametystu i oligistu łuszczkowego. Wiele porfirów felzytowych zawiera okruchy skał innych. W masie zasadniczej tej skały porflrowo wkropione bywają: ortoklaz, oligoklaz, kwarc i mika. Orto-klaz bywa barwy białej, żółtawej lub czerwonawej, czasem z czystości podobny do adularu, niekiedy tworzy bliźniaki. Plagioklaz występuje w drobnych kryształkach, zaś kwarc—w ziarnach nieforemnycli, a rzadziej w kryształkach szarawo - białej barwy; wewnątrz zawiera liczne mikroskopijne cząstki cieczy, szkła i masy felzytowej zasadniczej. Mika w porfirach felzytowych rzadko się pojawia. W niektórych miejscowościach (jak np. w Saksonii) porfir felzytowy zawiera rozmaite minerały pirokse-nowe (angit, diallaż, enstatyt), a w tym razie nosi nazwę porfiru kwarcowego pirokse-nowego. Jako minerały podrzędne w porfirach felzytowych natrafiają się: magnetyt, tytanit, granat, hornblenda, apatyt, odmiany piro-ksenu, cyrkon i anataz; minerałami wypełnia-jącemi próżnie wewnętrzne, tworzącemi jądra i cienkie żyłki, są: spät wapienny, kwarc, chalcedon, agat, ametyst, fluspat i t. p., niekiedy w znacznej ilości; w postaci zaś wkropień: piryt żelazny, epidot, granat, fluspat i chloryt. Porfir kwarcowy uważają za skałę wybuchową, odnosząc ją w zachodniej Europie głównie do okresu permskiego; ale spotyka się go w trya-sie, a w Szkocyi w dolnych nawet pokładach jurajskich. Szczególnym rozwojem porfir ten cieszy się w Ałtaju, gdzie tworzy prawie sam przez się bardzo poważne góry. Zdaje się występować również i w innych azyatyckich łańcu-

K. J.

Felzytowy smołowiec i porfir smołowcowy.

(witrofir). Felzytowy smołowiec jest nawpół szklistą, kruchą, przeświecającą na brzegach skałą, wyglądającą jak skrzepła żywica, o tłustym blasku, odłamie muszlowym, twardości ledwie ortoklazowej. Przeważna jej barwa cie mno - zielona, brunatno - czerwona i czarna, często występująca paskami lub w postaci obłoczków. Smołowiec stanowi rodzime szkło, zawierające wodę, powstałe, jak przypuszczają, skutkiem szybkiego ostygnięcia roztopionej masy porfiru kwarcowego. Smołowiec felzytowy pod mikroskopem widziany, wydaje się w części tylko złożonym ze szklistej masy, występującej obok mikrofelzytowej, czyli skryto-kry-stalicznej substancyi. W wielu smołowcach masa felzytowa tworzy warstewki, żyłki, jądra, współśrodkowe wizerunki i t. p. Niekiedy w masie zasadniczej daje się widzieć budowa sferolitowa albo perłowa, dosyć zaś zwykłemu w niej są mikroskopowe kryształki ortoklazu, plagioklazu, kwarcu i miki czarnej. Niektóre smołowce obfitują w mikrolity zrastające się z sobą w postaci listowia paproci, krzyżów, gniazd i t. p. Są one zwykle augitowemi. Jeżeli w smołowcu felzytowym znajdują się por-firowate sekrecye, to skałę taką zowią porfirem smołowcowym (witrofirem), a minerałami wkropionemi w ową nawpół szklistą masę zasadową smołowca bywają kryształki i ziarnka sanidynu, plagioklazu, kwarcu, rzadziej—miki, hornblendy, lub oliwinu; często też trafiają się w niej okruchy skał przyległych. Smołowce w Niemczech występują w okolicach bogatych w porfiry kwarcowe, wśród których tworzą oddzielne żyły, które szczególniej ciekawe są na wyspie Arran w Szkocyi.

Fernem, Fimbria, Imbria, Cimbria parva, nazwy staroż. wyspy Fernern (Fehmarn) na morzu Baltyckiem, ob. Fehmarn.

Femgericht, sąd tajemny, ob. Vehmgericht.

Fen, wiatr alpejski, ob. Föhn.

Fen (fan, fung, ang. fun), w Chinach ułamek Y,₀; jako miara długości=0.1 tsun, w Chinach od 3 do 4 mm., w Anämie od 4 do 6.4 mm. Jako miara gruntu— ’/,₀ meu.

Fenakistoskop, przyrząd optyczny, ob. Strobo sk o. p.

Fenakit Nordenskiöld (mineral.). Minerał szeregu romboedrycznego; kryształy romboedryczne, lub krótkie słupki z zakończeniem piramidalnemu zrostki bliźniacze o równoległym układzie osi. Łupliwość romboedryczna, odłam muszlowy. C. wł. 2.96—3.0; tw. 7.5—8.0. Bezbarwny, nie^ kiedy z żółtawym odcieniem; blask szklisty, do kwarcu podobny; przezroczysty lub przeświecająr cy. Chemicznie jest obojętnym krzemianem glucyr nu: Be₂S i 0₄, zawierającym 54.47 krzemionki i 45.53 glucyny. Pod dmuchawką nietopliwy; w soli fosforowej rozpuszcza się powoli z osadzaniem skieletu krzemionkowego; z sodą daje

►⁵

W

.au«

lày

ÉÈèè^

1

Ç<SU

$

K

w

ai

*âè

Na

55

Pt—

m

<Tlć&,

£k-

Ź5Ś

r ■-; =

igj

K

s?

«

y

•■*•

Fig. 42. Feneki i Skoczki.

m

tm

=a

£1

F

ü

mm

-m

m

a

K

STi-’

m

ktâm

ss

¥ N

f\

i

L

K J

t J

F . .

«c

kj

■fl

'

u

V

H

■■■■

1

V

&

* .

«

NM '/

8

Wm

rr-

,i .-^

\

Ér

WÛ

y

>v?

k

' ^5"

<? r

>.j

c\

I

3

mm

ru

if W

gr²?²---

■^ààë^i à

«r

ÉÂ?:

f î

SI

Ç-v

p

m.

AV:

}

k

â

Fendi Piotr — Fénelon Franciszek.

ii

K. J.

A. L.

B. M.

Fénelon Franciszek de Salignac de la Mothe (* w Périgord 1651—f w Cambrai 1716), znakomity pisarz duchowny i świecki, pochodzący z rodziny starożytnej i wsławionej. Od najmłodszych lat z zamiłowaniem oddawał się czytaniu klasyków; uczył się w Cahors, w Paryżu,

szkło mętne; z roztworem kobaltowym przybiera barwę błękitno-szarą; kwasy na niego nie działają. Znajduje się we Framont, w Lotaryngii, wraz z kwarcem w żeleziaku brunatnym; na Uralu w łupku mikowym brunatnym, nad rzeką Take-waja, o 85 wiorst na północo-wschód od Jeka-terynburga; w górach Ilmeńskich, w Miasku, w żyłach granitowych, z topazem i zielonym spatem polnym; pod Durango w Mexyku i w Pikes-Peak w Colorado.

Fendi Piotr, malarz i rysownik wiedeński (1796—1842); artysta nadworny cesarza Ferdynanda. Malował rzeczy rodzajowe.

Fenek (Vulpes z er do, Canis, Megalotis i Fe-necus zerda s. zerda, F. arabicus i brucei, Vulpes zaarensis i miniums, Viverra aurita)—najmniejszy z lisów; długość ciała razem z ogonem nie przynosi 65 cm. w tein na ogon przypada 20 cm., wysokość także około 20 cm. Budowa ciała bardzo zgrabna, pysk ostry; oczy wielkie o źrenicach okrągłych, otoczonych brunatną tęczówką. Uszy wielkie, długości głowy; szerokość wynosi połowę długości. Wewnętrzna strona uszu pokryta białemi włosami. Na pysku sterczą długie szczeciniaste wąsy, które stanowią charakterystyczną cechę feneka. Futro miękkie, jedwabiste. Wierzch futra jest koloru piaskowego, brzuch biały, nad oczyma białe plamki. Długi puszysty ogon barwy żółtej z czarną plamką u nasady i czarnym koniuszkiem. Samica barwy jaśniejszej; w starości zaś feneki wogóle stają się jaśniejszemu Feneki, jak gazele, są zwierzętami charakterystycznemi dla pustyni; żyją w norach, które kopią nie głęboko, w miejscach porosłych t, zw. stipa capellata, prawdopodobnie dla tego, że grunt w takich miejscach jest zwięźlejszy a więc przydatniejszy na nory. We dnie F-i śpią w norach i dopiero po zachodzie słońca opuszczają je, dążąc najprzód do źródła, gdzie piją dużo i chciwie. Zaspokoiwszy pragnienie, szukają żeru. Drobne ptaszęta są ich najpożądańszym pokarmem. W braku ptasząt zjadają jaszczurki, koniki polne, nie gardzą i skoczkami. Przy sposobności zaglądają i do gajów palmowych, gdzie rade się żywią daktylami i figami, co dało powód do twierdzenia, jakoby F-i przebywały na drzewach i żywiły się wyłącznie pokarmami roślinnemi. Samica w marcu miewa 8—4 lisiąt, które przychodzą na świat ślepe, są niezwykle piękne, barwy żółtej. Łowią F. w sidła lub wykopują w norach. W niewoli oswajają się łatwo i prędko i są bardzo miłemi i wesołemi zwierzątkami. Wogóle podług świadectwa przyrodników (Breh-ma i in.) Fenek jest najprzyjemniejszym z lisów.

a potem w seminaryun św. Sulpicyusza i został księdzem. Początkowo przez trzy lata poświęcał się pielęgnowaniu chorych, a w r. 1678 został przełożonym zakładu des Nouvelles Catholiques dla nawróconych protestantek. Jednocześnie słynąć zaczął jako znakomity kaznodzieja, współzawodnik przyjaciela swego, Bossueta, od którego różnił się zamiłowaniem paradoksu, nowości i osobliwości w znaczeniu literackiem, nawet w teologii; jeżeli Bossuet był klasykiem, to w F-ie widzimy zwrot do baroku. Pisarz niesłychanie ujmujący, pełny wdzięku, dowcipu i pomysłowości, zarazem giętki i zdolny do wyrażenia wszelkich nastrojów i umiejący się zastosować do najrozmaitszych umysłów—w dziełach swych okazuje też wielkie urozmaicenie. Z drugiej strony, będąc gorliwym katolikiem, miewał on jednak dążności sekciarskie, które wywołały spór jego z Bossuetem. Wielce zasłużony wobec Kościoła, od r. 1685 t. j., od zniesienia edyktu nantejskiego, pracował w Bretanii, celem nawracania hugonotów, istotnie też Bretania do dziś jest najwierniejszą córą Kościoła katolickiego. Mimo to, niekiedy wpadał w rodzaj herezyi, mianowicie poznanie jasnowidzącej, pani Guyon, skłoniło go do wiary w t. z w. kwietyzm, i na zasadzie jej widzeń napisał dzieło p. t. „Explication des maximes des Saints” (1696), które zwalczał Bossuet i które papież Innocenty XII pomieścił na indeksie. W r. 1689 F. został nauczycielem ks. Burgundyi, wnuka Ludwika XIV, którego znakomicie wykształcił; ale skutkiem klątwy papieskiej, Ludwik XIV go oddalił i nigdy do łaski nie dopuścił. Dla księcia F. pisał różne dzieła, a mianowicie: „Fables”, „Dialogues des Morts”, „Vie de Charlemagne” i nakoniec „Les aventures de Télémaque”. Dzieło to przyczyniło się również do niełaski F-a u dworu; wydrukowane ukradkiem i zakazane za Ludwika XIV, ulegało podejrzeniom, że stanowi satyrę na dwór królewski i stosunki ówczesne. Polemika w sprawie kwićtyzmu była bardzo długa i w dziełach Bossueta i F-a zajmuje blizko 12 tomów. Walczył również F. z Jansenizmem—i w tym celu ułożył nauki pasterskie. Chwilowo zmuszony był zająć się polityką, w interesie swego wychowańca, w czasie wojny Anglii i Austryi przeciw Niemcom. Delfin umarł i książę burgund zki miał najbliższe prawo do tronu; Ludwik XIV dopuścił go do współudziału w rządach, a F. kierował krokami swego ucznia i nakreślił t. zw, „Tables de Chaulnes”, plan jego panowania: orga-nizacyi wojska, urządzenia dworu, zarządu pro-wincyi, reformy prawa, ograniczenia szlachty. We wszystkich tych kwestyacli okazał się F. bardzo biegłym myślicielem i statystą głębokim. Ale książę burgundzki umarł w r. 1712, mając lat 29. Pismo „Le roi”, po śmierci księcia wydane, miało na celu usunięcie od tronu ks. Orleańskiego, ówczesnego kandydata do korony.— Dzieła F-a są bardzo liczne i w wydaniu wersal-

Fénelon Franciszek.

202

A.. L.

skiem z r. 1820—24 obejmują 22 tomy, a wraz z korrespondencyą 35 tomów; nadto trzy tomy biografii F-a przez Bossueta. Dzieła te dzielą się na kilka kategoryi; mianowicie I klasa: Dzieła teologiczno-polemiczne: Pierwsza sekcya: „Ouvrages sur divers sujets de métaphysique et de théologie” (tomów 3), między innemi są tutaj: „Le traité de l’existence et des attributs de Dieu”, „La Refutation du système de P. Malebranche sur la Nature et la Grâce” (po raz pierwszy wydane w r. 1820). Druga sekcya: „Ecrits relatifs au quiétisme” (tomów 7). Sekcya trzecia: „Ouvrages sur le Jansénisme” (tomów 7). Klasa II. Dzieła moralne i duchowne (tomów 2); „Le traité de l’éducation des jeunes filles”; siedem kazań, jedyna pamiątka działalności kaznodziejskiej F-a, i plany kazań w liczbie 20. Klasa III. Listy pasterskie. Klasa IV. Dzieła literackie: „Fables”, „Dialogues des Morts”, „Télémaque”, „Dialogues sur l’éloquence”, „Lettre suites occupations de l’Académie française” (tomów 3 i pół). Klasa V. Pisma polityczne (Plan panowania księcia Burgundzkiego. Pismo pod tytułem „Le roi” i in.) mieszczą się w drugiej połowie tomu XXII-go. Nadto 12 tomów kor-respondencyj (korresp. z księciem Burgundzkim, z rodziną; korrespondencyą kapłańska, korresp. w sprawie kwietyzmu). Zauważyć należy, że w tych 35-iu tomach pominięto „Explication des Maximes des Saints”, jako zapewne dzieło heretyckie i Ha indeksie postawione. Dla współczesnych najważniejsze są z dzieł F-a: Traktat o wychowaniu dziewcząt, gdzie autor domaga się znacznego rozszerzenia ich nauki; dalej „Télémaque”, jako dotąd używana książka szkolna; wreszcie „Dialogues des Morts” jako miła, dowcipna i elegancka lektura. Dla historyi języka francuskiego ma ważne znaczeilie: List o zajęciach Akademii francuskiej, która zaprosiła F-a na członka redakcyi Słownika akademickiego; jako wstęp do Słownika proponował F. podać naukę o wymawianiu. W r. 1825 wyszedł nieznany przedtem list F-a do Ludwika XIV-go, gdzie surowo krytykuje rządy króla-słońca. Był to umysł szeroki, grand seigneur, jak go zowie Brunetière, i otaczał się zawsze pewnym blaskiem wolnomyślności. Dlatego-to encyklopedyści, wrogowie Bossueta i Pascala, mieli zawsze wielki szacunek dla F-a. Umarł F. w r. J715 w Cambrai, jako przełożony seminaryum w tern mieście.— Bibliografia. O F-e pisali Bossuet (1829), Ta-baraud, Gosselin, Bonnei, Grivau (o Maksymach świętych), Guerrier (o pani Guyon), Em. de Bro-glie, P. Janet. Wiele studyów literackich: (La Harpe, Nisard, Ste Beuve). Po niemiecku: de la Torre Rob. „ Fénelon etc.” (Augsb., 1846); Ma-hrenholtz Rieh. „F. etc.” (Lipsk 1896). Tłóma-czenia polskie F-a: „Dowody bytności Boga” (Warszawa 1772 (S. Dąbrowski); 2) „List o czytaniu Pisma św.” (Wilno 1791, bez wym. tłómacza, wyd. Żółkowski); 3) Toż samo 1816; 4) „Modły

dla katolików” (Kraków 1836 i 1859; 5) „Tele-mak” (tłom. Jabłońskiego 1726, 1750; tłom. Sta-wiarskiego 1805 i inne; 6) „O wychowaniu młodzieży płci żeńskiej ” (tłom. W. Kosickiego; Warszawa i Suwałki 1823); 7) „Rozmyślania w czasie choroby” (tłom. Antoniewicza, Lwów 1882).

Fénelon jako filozof. Wielki pisarz francuski był zarazem wybitnym filozofem. Był to umysł typowo francuski, jasny, trzeźwy, ścisły, śmiały, lecz ostrożny i nie unoszący się. Jego dzieła filozoficzne: „Traité de l’existence et des attributs de Dieu”; „Lettres sur la métaphysique” i „Réfutation du système du P. Malle-branche sur la nature et la grâce”, pisane nieporównanie pięknym językiem, stylem przejrzystym i nawet w najzawilszych miejscach przystępnym i łatwo zrozumiałym, uderzają przez połączenie niezwykle wysokiego polotu myśli ze ścisłością i oględnością rozumowania.—F. był racyonalistą w duchu Descartes’a. Najdonioślejsza z jego prac filozoficznych, „Traité de l’existence et des attributs de Dieu”, jest teodyceą, osnutą na zasadach systemu tego filozofa. W części wstępnej, poświęconej wykładowi metody, Fénelon okazuje się w niemniej szym stopniu od samego Descartes’a skończonym i konsekwentnym intellektualistą. Rozumowi daje stanowczą przewagę nad wyobraźnią i nad zmysłami. Wespół z innymi racyonalista-mi uznaje za prawdę to wszystko, co się rozumowi jasno i wyraźnie jako prawda przedstawia. Nadto, stawia, jako regułę naczelną rozumowania naukowego: nie twierdzić i nie przeczyć o żadnej rzeczy nie, oprócz tego, co się mieści w jej poprawnie zbudowanem pojęciu, lub co jest przez nie wyłączonem. Oczywiście, wobec tego, że pojęć żadnych przedmiotów konkretnych ściśle i poprawnie zbudować niepodobna, reguła ta nie może być nigdzie, poza obrębem logiki formalnej i matematyki, z powodzeniem stosowaną. Skutkiem tego można F-i, może jeszcze w większym stopniu niż innym ra-cyonalistom, zrobić zarzut, że przedmioty jego dociekań są wytworami jego własnego umysłu.— Ideą zasadniczą wszelkiej teodycei jest podług F-a pojęcie Istoty nieskończonej. Pojęcie to, ciemne i zawiłe dla zmysłów i dla wyobraźni, może być ujętem tylko przez fozum; wszystkie cechy Istoty nieskończonej wynikają z konstruk-cyi rozumowej Jej pojęcia. Jest więc Ona prostą, niepodzielną, nie może być zmniejszoną, ani zwiększoną; jest jedną; jest niemateryalną i pozbawioną wszelkiej formy, i z tego właśnie względu nieprzystępną dla wyobraźni. Konieczność Jej bytu wywnioskowuje się stąd, że człowiek nie istnieje sam przez się, że jest bytem warunkowym, a zatem, dla wytłómaczenia jego istnienia niezbędnym jest Byt bezwarunkowy. Byt bezwarunkowy (byt sam przez się) ma „pełność bytu", czyli, że wszystkie attrybuty, jakie posiada, posiada. w najwyższym stopniu; stąd Byt bezwa-

runkowy jest ząrazem Bytem nieskończonym; I właściwie na czynieniu dobrze, lecz raczej na jako taki, jest On niezmiennym i doskonałym. ¹ oderwaniu się od spraw doczesnych i zatopieniu Istnienie jego nie ma początku, środka, ani koń- j się w kontemplacyi Boga. Wzorów jej dostar-ca; jest wiecznem, nie będąc w czasie.—Powyższa | czają mistycy. W tym stanie duszy jedynym dedukcya Istoty nieskończonej, będącej zasadą i źródłem bytu tego wszystkiego, co oprócz niej - istnieje, przekracza szranki teodycei Descartes’a i wykazuje raczej pewne analogie ze Spinozą.

jej aktem jest miłość Boga kontemplacyjna i jednocząca (unitive). Znikają w nim wszelkie interesy, nie wyłączając najbardziej prawowitych. Postępowanie człowieka jest wynikiem miłości do Boga, lecz nie ma żadnego celu, nawet własnego zbawienia. Ta doktryna kwiety-styczna wywołała poróżnienie się F-a z Bos-suet’em i stała się źródłem długiego i namiętnego sporu, który się zakończył porażką F-a wobec Kościoła. — Jak już wyżej powiedziano, główną zasługę F-a dla nauki stanowi nader szczegółowe opracowanie dyalektyczne pojęcia

Lecz poty tylko, nie dalej, idą te analogie.

§i

rt.

Mi

ajaf

HP

-y -=

RS

■Ł4m.

W/

VI

y.

Ustaliwszy pojęcie Istoty nieskończonej, jako Bytu bezwarunkowego, F. uważa byty warunkowe, nie jak Spinoza, za modyfikacye pierwszego, lecz za istoty, powołane przez Niego do istnienia za pomocą wolnych aktów stworzenia. Istota nieskończona (Bóg), oprócz powyższych cech metafizycznych, dostępnych wyłącznie dla deduk-cyi rozumowej, ma jeszcze attrybuty moralne, które znaleźć można przez analogię z cechami człowieka; do takich należą: wolność, mądrość, dobroć, sprawiedliwość,—różniące się od tych samych przymiotów człowieka przez to tylko, że są nieskończone.—Zasługą historyczną traktatu o istnieniu i przymiotach Boga jest bardzo subtelne opracowanie pojęć nieskończoności i Istoty nieskończonej.—W rozprawie p. t. „Refutation du système du P. Malebranche sur la nature et la grâce” F., jakkolwiek Boga, na równi z Malebranche’em, uważa za niezmiennego, walczy jednak przeciw sposobowi, w jaki Malebranche tę niezmienność interpretuje. Podług Male-branche’a wszystkie czynności Boga są przez jego naturę wyznaczone, tak, że Bóg nie ma wolności wyboru. F. zaznacza, że „natura” Boga nie jest względem Niego czemś zewnętrznem, że zatem Jego czynności, jako wyznaczone przez Jego mądrość i dobroć, czyli przez Niego samego, są wolne. Bóg, podług F-a, mógł nie stworzyć świata, lub stworzyć go inaczej, niż stworzył.

/j/

/te

wy

Fig. 43. Fénelon Franciszek de Salignac.

nieskończoności (nie matematycznej, lecz metafizycznej) i Istoty nieskończonej. Opracowanie to bardzo ułatwiło późniejszym filozofom (w ich liczbie i Kantowi) krytykę tych pojęć, z których F. zrobił jakgdyby preparaty anatomiczne. Do tej części filozofii F-a może być słusznie wymierzonym jeden tylko zarzut: że, pragnąc być nauką, nie formalną, lecz realną, analizuje ona przedmioty, nie dane nam przez doświadczenie, lecz będące wyłącznie wytworami naszego umysłu. Daleko więcej zarzutów zrobić można części konstrukcyjnej jego filozofii. W tej części ujawnia się ze strony F-a tak silna tendencya do obronienia za wszelką cenę pewnych zasad, że nawet przyrodzona jasność i ścisłość jego umysłu nie chroni go od widocznych i rażących niekonsekwencyj. W kwestyi determinizmu ma

Tę wolność postępowania F. przypisuje Bogu i człowiekowi i w dziele p. t. „Lettres sur la prédestination et la grâce” gorąco polemizuje przeciw determinizmowi teologicznemu i metafizycznemu.—Wartość filozoficzna zarówno polemiki przeciw Malebranche’owi, jak i listów o przeznaczeniu i łasce, jigst od wartości traktatu o istnieniu Boga znacznie niższą. Porywająca świetność stylu pokrywa w nich częstokroć istotne braki rozumowania. Zresztą, w innej jeszcze pracy, zatytułowanej „Explication des maximes des saints”, F. znowu się cokolwiek zbliża do Ma-lebranche’a i Spinozy, zwłaszcza zaś do pierwszego: powiada mianowicie, że, jakkolwiek zwykła moralność ludzka możliwa jest tylko przy wolności postępowania, wszelakoż jest stan jeszcze doskonalszy, stan, który pociąga za sobą niemożliwość grzeszenia (impeccabilitć); w tym stanie wolność postępowania znika, ustępując miejsca konieczności świętego życia. Doprowadzenie siebie do tego stanu świętości zdeterminowanej jest najwyższym aktem wolności, która odtąd ustaje. Świętość ta zresztą nie polega

204

Fénelon J. B. A. — Fenger Karol Emil.

nad nim przewagę nietylko daleko genialniejszy od niego Spinoza, lecz i Malebranche, który zresztą ustępuje F-owi pod względem jasności i lotności umysłu.—F. był, obok Augustyna, naj-racyonalistyczniejszym z teologów, najkonsekwen-tniejszym i najdalej idącym intellektualistą. Nawet ostateczną zasadę wiary upatrywał on w zrozumieniu tego, co jest jej przedmiotem, i stanowczo przeczył możliwości uznawania za prawdę czegokolwiek bądź, co się rozumowi jako jasna prawda nie przedstawia. Twierdzenie to zawiera w sobie implicite uznanie rozumu za najwyższą instancyę w rzeczach zarówno nauki, jak i wiary, a artykułów wiary za przedmiot nauki.—Literatura o F-e, jako o jednym z największych pisarzy francuskich, jest obfitą; prac atoli poświęconych wyłącznie rozbiorowi działalności filozoficznej F-a niema wcale. Oprócz dzieł wymienionych w poprzednim artykule, zawierających w sobie mniej lub więcej obszerne ustępy o F-e, jako filozofie, wskazać można: Bonnel „La controverse de Bossuet et de Fénelon” (Paryż 1850); Matter „Le quiétisme au temps de Fénelon” (Paryż 1865).—W ostatnich czasach G. Góry w dziele p. t. „Immanence de la raison dans la connaissance sensible” (Paryż 1897) usiłował dać zarys całkowitego systemu filozoficznego, opnrtego na idei Istoty nieskończonej, w tej formie, jaką jej nadał F.

Fénelon (J. B. A. Salignac de la Motlie—), z tej samej rodziny (* 1714 roku—f w Paryżu 1794); był jałmużnikiem królowej Maryi Leszczyńskiej.—W czasie rewolucyi, podejrzany o ro-jalizm, został gilotynowany.

Fenestella Lonsd. (paleontnl.). Rodzaj kopalny z gromady mszanek (Bnjozoct) o pniu lejkowatym lub wachlarzowatym, mocno u dołu przyrośniętym i rozdzielonym na liczne, proste lub zgięte, gałęzie, połączone z poprzecznemi listewkami, tak, że szkielćt jego podobny jest do siatki. Otwory komórek w dwóch szeregach podłużnych na wewnętrznej stronie gałązek; szeregi te oddzielone są od siebie : zeregiem ziarnek, albo podłużną listewką. Zewnętrzna strona lejka i poprzeczne listewki nie noszą otworów komórek. Skamieniałość pospolita w pokładach pale-ozoicznych, tworząca niekiedy niewielkie koralowe rafy. Gatunki główne: F. nobilis Barr. z dolnego dewonu w Czechach; F. infundib-u-liformis Gf. ze środkowego dewonu w Eiflu i Reńskich górach łupkowych; F. multiporata M’Coy. z dolnej formacyi węglowej w Anglii; F. retiformis Schl. z górnego permu (zechsteinu) w środkowych Niemczech i Anglii.

Fenestella, historyk rzymski z czasów Augu-

Mus.

A. J-..

ciwnie, Askoniusz i Aulns Gelliusz zarzucają mu wiele błędów.—Laktancyusz zowie go di lige n-tissimus scriptor.—Cytaty u autorów z Fe-nestelli dotyczą prawa, obyczajów i literatury (np. o prowokacyi. o kwestorach, o quindecimvi-racli, o lex Aurelia, o dniach festi i profesti, o cyrku, o Sybilli, o Cyceronie, o Terencyuszu).— Podobno też pisał poezye.— W XVI w. wydano pod jego nazwiskiem dzieło p. t. „De magistra-tibus ac sacerdotibus Romanorum”; książka ta była w istocie dziełem księdza Fiocclii (f 1452) i tak wydana w 1501. —Ob. Poethe„De Fenestella liistoriarum scriptore et carminum” (Bonn 1849); H. Peter. „Historicorum romanorum fragmenta”

A. L.

(Lipsk 1883).

Fenestrelle, franc. F é nés treli es, miasto warowne w departamencie włoskim Turynu, -okręgu Pinerolo (Piemont), w głębokiej dolinie górnej rzeki Chiusone (Clusone), 1 154 m. nad p. m., leży przy drodze bitej, wiodącej z twierdzy Briançon przez przełęcz Mt. Genèvre do Pinerolo i miało ważne znaczenie strategiczne. Mury forteczne zbudowali Francuzi wr r. 1696; w r. 1708 wpadły w ręce Włochów, lecz w r. 1796 odzyskali je znowu Francuzi na mocy kapitula-cyi i zburzyli doszczętnie; później odrestaurowano je w części i obrócono na więzienie stanu, w którem Xavier de Maistre pisał swoje dzieło: „Voyage autour de ma chambre”.— Ludność, w liczbie około 1 500 głów, jest w części z Francuzów złożona.

.And. S.

Fénétrange, Fénestrange, niemiec. F i list in gen, miasto w Lotaryngii Niemieckiej, okręgu Saarbug, na lewym brzegu rz. Saar i przy drodze żelaznej Saarburg-Saarbrücken, było dawniej siedliskiem rodziny hrabiowskiej Salin i Saarwerden, w r. 1665 przyłączone do Lotaryngii; dwa kościoły, garbarnie, sąd pokoju

And. S.

1 500 m-ców.

Fenger Karol Emil (* w Kopenhadze d. 9 lutego r. 1814—f d. 24 września r. 1884), zasłużony lekarz i mąż stanu duński. Pod przewodnictwem stryja, Krystyana, profes. i chirurga królewskiego, rozpoczął nauki w Kopenhadze; złożywszy świetny egzamin z chirurgii, wyjechał na lat kilka za granicę, bawiąc najdłużej w Paryżu i poświęcając się pracy nietylko nad sztuką lekarską, ale także nad statystyką, ekonomią polityczną i skarbowością. Powróciwszy do Kopenhagi, został licencyatem, a w r. 1842 doktorem medycyny, w roku następnym drogą konkursu otrzymał lektorat anatomii patologicznej i patologii ogólnej; na stanowisku tern wsławił się szybko, nie tylko jako uczony poważny, ale też jako świetny profesor, dążący za postępem nauki sta, zmarły w r. 19 po N. Chr. (lub, jak inni poda- i wysoko jej sztandar podnoszący. W czasie tym ją, w 36). Właściwie jego imię nieznane, tylko ogłosił po duńsku szereg prac statystyczno-le-przezwisko.—Ułożył Annales, z których pozo- karskich, bardzo cenionych. W r. 1852 objął wystały fragmenty. Noniusz, Pliniusz Starszy, Swe- kłady w nowo-urządzonej klinice chorób wewnę-toniusz, Laktancyusz, św. Hieronim często go cy- trznych i, tworząc nową szkołę, stał się refor-tują lub powołują się na jego powagę. Prze- | matorem poglądów lekarskich w swojej ojczy-

K. J.

Dr J. p.

K. J.

And. S.

źnie; z wielką szkodą dla nauki ustąpił z katedry, żeby się poświęcić służbie publicznej. W mi-nisteryum Hal la piastował tekę finansów, następnie był członkiem królewskiego Kollegium zdrowia, dyrektorem szkoły weterynaryjnej, którą podniósł i poprawił według wymagań nauki, dalej radzcą miejskim, burmistrzem stołecznym; obok tego pracował wciąż nad medycyną, szczególniej zaś nad statystyką i higieną. Prac jego, pisanych wyłącznie po duńsku, nie wyszczególniamy, pomimo, że posiadają wartość rzeczywistą. Poglądy jego lekarskie poznać można w dziele Petersen a „Hauptmomente in der geschichtlichen Entwicklung der medicinischen Therapie” (Kopenhaga 1877, str. 320—337).

Fengit Czerniak (mineral.). Nazwę tę nadał Czerniak pewnym odmianom muskowitu, czyli miki potażowej, zbliżającym się do lepidolitu (miki litynowej) z tego powodu, że są bogatsze w krzemionkę, a uboższe w glinkę, niż inne miki potażowe, nie zawierając jednakże przytem większych ilości lityny i fluoru. Do takich należy np. mika z Rothenkopf w Zillerthalu i z Sobotli w Styryi.

Fen-ho, Fön-ho, lewy dopływ rzeki Hwang-ho (Hoang-ho), w chińskiej prowincyi Szan-si, bieg ma południowy, równoległy do rzeki głównej, długi około 600 km. w dolnej części żeglowny. Leżą nad nim znaczne miasta, jak Tai-jiien, Fen- czou, Ping-jang. ■

Fenianie (F e n i a n s), od wyr. celtyckiego f i n n, fionu, oznaczającego imię wojownika irlandzkiego z III w. po Chr., stąd finna albo fianna= rycerze Finna, stan wojskowy. Pod tą nazwą znane jest w dziejach najnowszych stronnictwo polityczne irlandzkie, usiłujące za pomocą ruchów i powstań zbrojnych, oraz czynów gwałtownego zniszczenia sprowadzić pośrednio lub bezpośrednio oderwanie Irlandyi od Anglii. Mając już przed sobą tradycye „Młodej Irlandyi” w czasach 0’Connell’a i Smitha 0’Briena, powstało ono podczas wielkiej wojny domowej Stanów Zjedn. wśród walczących, i w osobnym legionie, i w ogólnej masie, za sprawę północy Irlandczyków: wykiełkowało w promieniach nadziei, która dla Europy nawet była oczekiwaniem poważnem, że ciągłe nieporozumienia Anglii z rzćcząpospolitą wywołają nareszcie wojnę między obu mocarstwami. Wszystkie też zabiegi swoje, jako obywatele amerykańscy, F-e ku tej wojnie kierowali. Pierwszy zawiązek sprzysiężenia przypada na lata 1858—59 i łączy się z nazwiskami Stephen sa i O’Donovana (oh.). Zorganizowanie F-n amer, było dziełem 0’Mahoney a (ob.). Na początku r. 1861 bractwo F. szerzy się już po Irlandyi, gdzie głównym działaczem jest ów Stephens; sprowadzenie zwłok i pogrzeb M’Manusa w listop. t. r. było już wspaniałą manifestacyą fenianizmu. Na wiosnę r. 1863 legion amerykański był już prawie całkowicie dla sprawy zjednany przez braci z ojczy-zny: w razie wojny wylądowałby na ojczystycli brzegach. Ruch szerzył się szybko po St. Zjedn. Na jesieni t. r. 0’Mahoney złożył w Chicago wielki wiec, na którym zorganizowano pracę zbiorową.

Z bogatej Ameryki płynęły pieniądze do biednej Irlandyi. Za pieniądze te powstał W Dublinie w listopadzie t. r. „Irish People”, organ i zarazem ognisko stronnictwa; jednocześnie zwożono broń i ćwiczono przyszłe oddziały powstańcze. Działano w ciągłej spójni z Ameryką. Wielki zjazd z całej unii w Chicago na jesieni 1864 r. był już sejmem z posłów wybranych. Zakończenie wojny domowej r. 1861 — 65 dało F-m obfity zasób w ludziach. Ci napłynęli do Irlandyi i wywierali nacisk na przyśpieszenie ruchu. Ale rząd angielski go opóźnił. D. 15 września policya otoczyła redakcyę „Irish. People’a”, zabrała ludzi (m. in. O’Donova-na Rossę), papiery i spisy, wykryła cały prawie schemat sprzysiężenia, schwytała wreszcie Ste-phensa. Lud w Connaught’cie, na który liczono, nie poruszył się; ale praca szła dalej, znowu dzięki Stephensowi, który z więzienia był uciekł, i Ameryce, która czuwała nad ruchem. W paźdz. 1865 w N. Yorku odbył się już sejm konstytucyjny przyszłej Irlandyi: ustanowiona rzeczpospolita, 0’Mahoney prezydentem, dodani mu ministrowie wojny, marynarki i skarbu. Nałożono na siebie podatek dochodowy i uchwalono dwie wyprawy: do Kanady i do Irlandyi, pierwszą pod 0’Mahoneyem, drugą pod Stephèn-sem. W r. 1866 Anglia zawiesiła Habe as Corpus Act i powściągnęła ruch w Irlandyi: do wyprawy nie przyszło. Wyprawę kanadyjską, podjętą bez porozumienia się rewolucyjnego z miejscową ludnością, sami Kandyjczycy anglosascy odparli, a wojsko Stanów Zjednoczonych rozzhroiło (1866 czerw.). W Europie roboty tajemne nie ustawały i od lutego do kwietnia 1867 wydawały owoce w ruchach powstańczych, nawet w samej Anglii, głównie jednak w lir. Kerry, w wybuchach pod Dublinem i w Droghedzie; w czerwcu dopiero przypłynęła wyprawa z Ameryki pod W a t e r f o r d (ob.), wyprawa marniej sza jeszcze od powstania.—Na niej kończy się doba fe-nianizmu orężnego; nastaje okres czynów gwałtownych, których widownią będzie cała już Anglia. F. skorzystali z licznej ludności irlandz-: kiej w wielkich ogniskach przemysłowych Anglii i w samym Londynie: wciągnęli ją i do robót, i do ciężarów. Zaczęło się to jeszcze w roku 1866, zaświadczyło o sobie widomie w r. 1867 w Manczesterze (wrzesień) i Londynie (grudzień). W obu miastach rzucono się na więzienia dla wyzwolenia swoich: w tamtem ze skutkiem, w tern niepomyślnie. Z Manczesteru więźniów wydobyto (z wozu więziennego), choć za cenę życia trzech ludzi, powieszonych przez Anglików. Napad na londyńskie Clerkenwell przyniósł tylko śmierć, ciężkie rany i kalectwo mieszkańcom domów, sąsiadujących z więzieniem, które F,

Fenicius — Fenicya.

206

Zamordowanie

Nazwa F-i jest

prochem wysadzić usiłowali w powietrze; jeden też z przewodzców napadu zginął na szubienicy. Rządy Gladstone’a i jego polityka gojąca i podnosząca złożyły się wraz ze znużeniem narodu na dziesięciolecie względnej ciszy, w której F. ustąpić musieli pierwszeństwa Home-Rulerom (ob.), stronnikom samorządu irlandzkiego, używającym przedewszystkiem oręża prawa, a raczej agitacyi, przez prawo dozwolonej, zwłaszcza działania w parlamencie, niewypiera-jącym się wszakże i surowszych środków, gdyby łagodniejsze nie pomagały. Zarówno podmiotowe, jak przedmiotowe czynniki pchały Irlandczyków ku biegunowi siły fizycznej. W r. 1878 nurtujący wciąż prąd fenianizmu porwał lud, stał się niejako narodowym i w łożysku stosunków ekonomicznych wystąpił pod postacią t. zw. przestępstw agrarnych, okrutnego landlorda Leitrima spotęgowało upór, pobudziło do ustanowienia w Londynie wspólnego rządu (z siedmiu członków: czterech na Irlandyę, trzech na Anglię), któremu przyszła z pomocą, założona w r. 1879, roku wielkiego nieurodzaju, przez Michała Davit ta (ob.), Liga gruntowa (Land League), organizacya straszliwa. Fenianizm nawskroś ją prawie przejął, zwłaszcza w warstwach ludowych, choć organizacyjnie był od niej odrębnym. Ameryka dawała pieniądze i F-m i Lidze. Uwięzienie Parnella i zniesienie Ligi (1881 paźdz.) pobudziły radę najwyższą (Supreme Council) fenianizmu w Londynie, ulegającą wpływowi O’Donovana Rossy, do ujęcia przestępstw, a w szczególności mordów agrarnych, w stałą organizacyę i wogóle do używania zabójstwa jako środka politycznego. W listop. 1881 powstało w Dublinie stowarzyszenie tajemne Niezwyciężonych (Irish Invincibles); z jego łona wyszli sprawcy głośnego zamachu w stolicy Irlandyi w d. 6 maja 1882 r. na Cavendisha (ob. Devonshire) i Bourke’a (ob.). W roku 1883 zdrada Carey’a (ob.) zgotowała tym Niezwyciężonym srogą klęskę: przewódzcy powpadali w ręce policyi angielskiej. Pod rządami Co er ci on Act’u mając bardzo utrudnioną działalność w Irlandyi, fenianizm w nowem swem przeobrażeniu postanowił złamać Anglię przerażeniem, terroryzmem; odrzucając nóż, chwycił za dynamit. Nawet Westminster w r. 1883 doznał na sobie skutków takiego programatu. Energia F-n stanęła wtedy u szczytu, ale był to szczyt zawrotny. Od r. 1884, przy współdziałaniu dokonanych (r. 1881) i zamierzonych przez „wielkiego starca” (Gladstone’a) reform w Irlandyi, urok fenianizmu, nawet dla najbezwzględniejszych namiętności politycznych, coraz szybciej gasł, i od lat dziesięciu (r. 1898) niema już na Zielonej Wyspie czynnych Fenian.—Bibi. Argyll „Irish nationalisai, an appeal to History” (Londyn 1893); Dały J. B. „Ireland in 98 Sketches of the principal men of the Time” (Londyn 1888); Hassen-kamp R. „Hist. of Ireland” (Londyn 1888); Huil-

bert „Ireland under Coercion” (Edynburg 1888. 2 tomy); Lawless E. „Ireland” (Londyn 1888); M’Carthy Justyn „A History of our own Time” (Londyn 1880, 4 t.); M, Carthy J. „A history of our own Time”, from 1880 to the Diamond Jubilee” (Londyn 1897); Morris W. 0’C. „Ireland 1798—1898” (Londyn 1898); 0’Brien W. O. „The great famine in Ireland and a Retrospect of fifty years 1845—1895” (Londyn 1896); Rutherford „Secret history of the Fenian Conspiracy” (Londyn 1877, 2 t.); „Schulthess’ Gesch. Kalender”; rzeczy dotyczące Butta, Davitta, Gladstone’a, O’Donovana, Parnella.    s-

Fenicius, ob. Phaenicius Stanisław.

Fenicya słynna w starożytności kraina handlowa, położona na wybrzeżu Syryjskiem pomiędzy 33° a 35° szer. półn. niezaprzeczenie greckiego pochodzenia. Sami F-nie nazywali siebie poprostu Chanaanejczykami (Chna’i), a swoją ojczyznę Ch an a an, w skróceniu Chna‘, co prawdopodobnie znaczy: „nizina”. Mniemany zaś egipski pierwowzór słowa F.—fenchu napisów Tutmosisa IIKgo ostatecznie wyłonił się jako poetyczne określenie dalekich lądów, podbitych przez tego faraona (Max Müller): właściwa egipska nazwa F-i brzmi Zahi, Qodi. Zdaniem starożytnych F. miała oznaczać „kraj palm”; jednakże stosownie do praw języka greckiego z phoinix, palma—nie mogła powstać nazwa krain typu phoinikë, a z tej na-powrót phoinix jako miano jego mieszkańców. Przypuszczalnie więc nie F. od palm, ale palma za Greków otrzymała swoją nazwę od F-n. Phoinikë pochodzi raczej od pierwiastku plioin (pboin-os) czerwony, który bez przyrostka ik występuje w łacińskiem Poen-us. Stąd phoinix= człowiek o skórze czerwonawej, opalonej od słońca, a następnie p h o i n i k ë—kraj ludzi czerwonych. Nazwa F-nie wyrugowała inną, dawniejszą „ S y d o ń c z y c z y” (od m. Sydonu), wyłącznie jeszcze używaną w Iliadzie nie wcześniej, jak w VIII wieku przed Chr., gdyż pojawia się dopiero w najmłodszych ustępach Odyssei (XV, 403); powstała zaś prawdopodobnie w Sycylii, gdzie Hellenowie wtedy właśnie zetknęli się z wychodźcami z najrozmaitszych zakątków F-i: trudno było ich wszystkich obdarzać mianem „mieszkańców Sydonu”. Z Sycylii też zapożyczyli i Rzymianie swoje poenus.

Kraj, noszący te nazwy, nie jest właściwie lądem, lecz tylko szeregiem portów, połączonych wązkim paskiem ziemi” (Renan). Na całej przestrzeni 30-u mil od Karne (obecnie Karnun) do Akko (Akra) zewsząd otaczają go góry, tworząc prawie nieprzebyty wał od strony Sy-ryi: na północy pasmo Bargylus (Anasajrieh), a raczej jego południowa poprzeczna odnoga Kassius z, od wschodu Liban, na południu Karmel. Tylko na krańcach pozostają dwa wyłomy—północny pomiędzy Bargylem a Libanem, południowy między Libanem a Karmelem.

Przeciętna szerokość wybrzeża od morza do gór ! możność stosunkowo pokojowego rozwoju nawet wynosi 1—2 mil. Miejscami jednak Liban wy- pośród takiej areny ciągłych walk, jaką była syła poprzeczne odnogi, które, podobnie jak w starożytności Syrya. Naturalne przegrody— Kassiusz i Karmel, wstępują aż do morza; spusz- grzbiety przylądków—przyczyniły się do wytwo-czając się do wód pionowo, tworzą one cały szereg skalistych przylądków i wysokiemi grzbietami swojemi rozrywają na 4 części nadbrzeżną nizinę. Z tych—okręgiem najbardziej wysuniętym na północ jest równina Marat li, otwarta od wschodu a zraszana przez Eleutheros (Nahr el Kebir). Tu na wybrzeżu leżą miasta:

rżenia w oddzielnych zakątkach zbyt wielu różnic na to, aby mogło powstać jednolite państwo; z innej znów strony tak dalece utrudniały one kommunikacyę lądową za pomocą drogi, ciągnącej się wzdłuż wybrzeża, że cały ruch przeniósł się na morze. Tym sposobem F-nie wykształcili się na doskonałych żeglarzy.

Mieszkańców F-i Biblia wyklucza z rodziny Semickiej, zaliczając ich do potomków Chama, a więc do ludów pokrewnych Etyopoin („Kuszy-tom”) i Egipcyanom (Gen. X, 6.15). Czyni to jednak dopiero najmłodsza wersya Księgi Rodzaju; w najstarszej Chanaan, przedstawiciel F-i, był rodzonym bratem Sema i Jafeta, drugim synem Noego (porów. Gen. IX, 25; We liii au sen „Die Compos. d. Hexat.” str. 8). Nie mamy zatem prawa tłómaezyć etnograficznej i kul-

Karne, Antarad (Tortosa), Marath (Amrith),

S i m y r a (Sumra) i A a r k a; naj większe xaś Arad (Ruad) zbudowane było na wysepce o pół mili od brzegu. Poniżej miasta T ryp o lis wysoki i spadzisty grzbiet przylądka Th eu Prosôpon (Rasz en Nakura) prawie zupełnie zamyka drogę do następnej, górzystej części F-i. Okręg ten przerzynają strumienie—Adonis (Nahr Ibrahim),

Lykos (Nahr el Kelb), Thamyras (Dhamur), a nad morzem wznoszą się miasta Botrys (Ba-

. Dżebel) i Beryt (Bejrut), wśród maleńkiej równiny tegoż imienia. Rzeka Bo str en (Nahr el Auły) i przylądek Rasz el Dżedżunjeh stanowią północną granicę trzeciego skrawka F-i, mianowicie równiny m. Sydonu, którą zrasza Leontes (Nahr el Litany). Obok Sydonu znajdowały się tu jeszcze: Sarepta, oraz słynny Tyr (Sur), położony na wyspie, odległej o pół kilometra od brzegu. Przedmieścia Tyru—P a-letyr („Stary Tyr”)—rozścielały się już na samem wybrzeżu; Grecy niesłusznie uważali je za najstarszą część miasta. Równinę Sydonu na południu zamyka zapora nie mniej trudna do przebycia, niż Theu Prosôpon—przylądek Rasz en Nakura, przez którego wierzchołek prowadziły słynne wykute w skale „Schody Tyryj-skie”. Tym sposobem najbardziej ludna część F-i pomiędzy 33°2(V—34°50' jest zupełnie odcięta od Syryi i prawie że niedostępna dla wielkich armij. Ostatnia jednak fenicka równina, od Karmelu do Rasz en Nakura, z miastami Ekdip-pa (Ez - Zib) i Akko, znów całkiem stoi otworem, gdyż łączy się przez dolinę rzeki Kiszon ze słynną palestyńską niziną Jezreel. Poza granicami F-i właściwej za fenickie jeszcze poczytywano miasta Paltos, Gabala (Dżebili) i Laodicea (fen. Ramantha, obecnie Latakja) — na północy, a na południu, w dolinie Szaron— Dor (Tentura) i Joppe (Jaffa). Wbrew powszechnemu mniemaniu, mało ma F. dobrych przystani, w dodatku najlepsze przez starożytnych prawie nie były używane (Bejrut). Za to nizina jest nader żyzna, klimat umiarkowany, a góry, zwłaszcza Liban, ongi obfitowały w lasy, rudę żelazną i pewnego rodzaju skamieniałą żywicę, zupełnie podobną do bursztynu. Przyrodzone warunki geograficzne po części wytknęły kierunek, w którym miała się rozwinąć fenicka cywilizacya. Wał obronny gór zapewnił F-nom

truna), „święte” Byblos (fen. Gybel, obecnie turainej odrębności F-n przypuszczeniem, że istniała w F-i jakaś pierwotna warstwa, bądź owych fikcyjnych azyatyckich „Kuszytów” (Renan), bądź Suinero-Akkadów (C o n der), gdyż ze względu na język musimy ich uważać za czystych Seinitów szczepu chanaanejskiego. Według Herodota (I, 2; VII, 89) mieli oni przybyć do Syryi aż z ponad Ery-trejskiego morza, co—stosownie do geograficznych pojęć tego autora—mogłoby oznaczać zarówno zatokę Perską, jak i morze Czerwone. Podług innego podania, które zachował Justyn (XVIII, 3 § 2), F-nie wyruszyli z okolicy Syryjskiego jeziora, t. j. Martwego morza („Syrium stagnum” jezioro bez odpływu), uciekając przed trzęsieniem ziemi. Obie te, na pozór tak sprzeczne, trądy cye w gruncie rzeczy mówią jedno i to samo, lecz wersya Justyna jest poprawniejszą. Morze Erytrejskie wystąpiło u Herodota niewątpliwie tylko skutkiem nieporozumienia, zamiast morza Edomskiego, o którem mu wspominali jego clianaanejscy informatorowie, nadając taką nazwę morzu Martwemu od Edomitów, zamieszkujących jego lirzegi. Pomyłka powstała z tego, że zarówno edom w języku chanaanejskim jak erythros po grecku, znaczy „czerwony”, a Martwe jezioro, głęboko ukryte w Syryjskiem zagłębiu, nawet prawie w 5 wieków po Herodocie (za Strabona )zaledwo bardzo niedokładnie znane było Grekom. Późniejsi greccy pisarze jeszcze dalej rozsnuli wątek nieporozumień, powodując się wypadkową, aczkolwiek wcale nie dziwną— tożsamością nazw Tyr (fen. Cur, skała) i Arad (Arwad, schronisko) dwóch słynnych miast F-i i dwóch wysepek pośród zatoki perskiej (Stra-bon XV, 3 § 4; prawdopodobnie teraźn. Bahrein). Teorya o pochodzeniu F-n z ponad zatoki perskiej odziedziczoną została przez nowożytnych badaczy; „Syrium” zaś „stagnum” Justyna mylnie czytano „Assyrium” i, upatrując w niem jezioro Bambykë, uważano je za je-

dną ze stacyi, przez którą przechodzili F-nie biłeś; drugi-niedokonany na odwrót—z zaimka-f-podczas swojej wędrówki z mezopotamskiego pierwiastek czasownika: 'atta-\-pa‘al=.ti-p‘al, ro-wybrzeża. Tymczasem świadectwa Herodota bisz. Przedrostek n (i) nadaje czasownikom i Justyna, pomimo swojej zgodności, bynajmniej znaczenie bierne lub zwrotne. K—z rozmaitemi nie zasługują na wiarę, nawet w przytoczonem samogłoskami znaczy jak, W—i, 'al, lo—nie. powyżej prawdziwem swojem znaczeniu. Współ- Zwroty biblijne w rodzaju „rzekł, mówiąc” iva-nem ich źródłem jest znane chanaanejskie po- jdabber le-mor na każdym kroku spotyka się danie o kataklizmie, który miał spowodować utwo- w napisach fenickich. Różnice między językiem rżenie się jeziora Martwego. Widocznie w Cha- fenickim a hebrajskim nie dają się nawet nazwać dyalektycznemi; są to raczej zwykłe pro-wincyonalizmy. O ile można wnosić, fenicki bardziej lubuje się w samogłoskach głuchych, jako to: y zamiast e, u zamiast o: hebr. gebal góra, fen. gybel; hebr. ‘olani wieczność, fen. ‘ulom. Wyrazy, które w hebrajskim są tylko właściwością poezyi lub archaizmami, w fenickim zdają wicie z Arabii, którą obecnie prawie wszyscy się być powszedniemi: 'aleph byk, hebr. zwykle uznają za pierwotną siedzibę Semitów, lecz nie sor; pa‘al, hebr. ‘asah, robić. Inne znów wyrazy wynika to ze świadectw Herodota i Justyna. mają znaczenie nieco odmienne, bardziej szero-iJęzyk fenicki znany jest prawie wyłącznie kie lub bardziej zwężone, np. z pierwiastkiem tylko z napisów. Niepodobna go zbadać dokład- cjd łączy hebrajszczyzna pojęcie łowów wogóle, nie, ponieważ napisy fenickie, dość liczne zresz- fenicki—tylko rybołówstwa (stąd Ci don, Sydon— tą, z małemi wyjątkami zwykle powtarzają tylko jedne i te same utarte zwroty. Nadomiar złego, pismo fenickie wcale nie zna samogłosek i nie oddziela wyrazów; jedyny zaś wokali-zowany tekst, monolog Hannona w komedyi PI auta „Poenulus”,—jest niemiłosiernie pokaleczony dla komicznego efektu. To jednak, co wiadomo o języku fenickim, wystarcza, aby go zaliczyć do zachodniej grupy języków semickich, do której oprócz niego należą jeszcze—hebrajski z moabskim, oraz prawdopodobnie edom-ski i ammonicki. Dość blizkie pokrewieństwo łączy go z centralną, aramejską (syryjską) grupą narzeczy semickich i wschodnią, assyro-ba-bilońską, mniejsze—z południową, arabską. Do hebrajszczyzny jest tak podobnym, że podobieństwo to prawie graniczy z tożsamością. Posiada, zarówno jak hebrajski, tylko dwie gardłów-ki właściwe—alef i rgain. Słownik jest niele-dwo-że identyczny; 'ab ojciec, 'am matka, ’isz człowiek, 'abd(?) sługa, hohen kapłan, deber mówi. Rodzajnikiem jest dźwięk h z rozmaitemi samogłoskami. Liczba mnoga wyraża się końcówkami: m dla rodzaju męzkiego, th dla żeńskiego, Deklinacyi właściwej niema; znaczenie 2-go i 4go przypadku nadają rzeczownikom przyimki l i ' eth. Zaimki osobowe brzmią: ' anak ja, ’atta, ’alt ty męz. i żeń. rodzaju, hu', hi' on, ona. Mają one pewnego rodzaju odmianę, gdyż 2 przypadek wyraża się za pomocą końcówek—

naanie nadawano tej katastrofie szersze znaczenie sądu Bożego nad całą ludzkością (porów. Gen. XIX, 31). Dla tego też F-nie (zresztą niewiadomo nawet, czy sami F-nie) tu właśnie mieścili swoją pierwszą ojczyznę, podobnie jak Żydzi swoją—u stóp wieży Babel. Być może, iż F-nie przybyli z ponad zatoki perskiej, miano-

miejsce łowienia ryb). Co do samej budowy grammatycznej, to jako jedną z najważniejszych różnic można wytknąć, że t. zw. forma czynności powodującej (genus verbi causativum) w hebrajskim brzmi hi—ph‘il (ok pa ‘al, dał zrobić), w fenickim zaś ‘i — ph‘il). Poza tern jeszcze rzeczowniki rodź. żeńskiego stale kończą się na ath, co w hebr. jest archaizmem. Rzadziej też używali F-nie rodzajnika, niż to czyni Biblia. W niektórych wypadkach, odstępując od hebrajszczyzny klasycznej, zbliża się język fenicki do narzecza Talmudu, np. w użyciu przyimka l, jako oznaki 2-go przypadku. Wątpić można, czy język fenicki posiadał jakie narzecza. W koloniach nawet odległych, jak Kartagina, utrzymywał się on przez długie lata w zupełnej prawie czystości. Wyraźnie psuć się i zmieniać zaczął dopiero wtedy, gdy ostatecznie zerwane zostały stosunki między koloniami i ojczyzną, zwłaszcza po zburzeniu Kartaginy. Tym sposobem powstało w północnej Afryce t. zw. narzecze no w o-p unickie. Mówiono niein jeszcze za czasów św. Augustyna, wygasło więc prawdopodobnie dopiero po podbojn arabskim w V1J wieku po nar. Chr. W F-i właściwej język prawdopodobnie już około IV-go wieku przed nar. Chr. ulegał wpływowi narzeczy aramejskich, zarówno jak i hebrajski. Od czasów Aleksandra Wielkiego poczęła go rugować greezyzna. Za Seleucydów fenickie monety miały jeszcze dwujęzyczne napisy, za Cezarów już tylko greckie. Św. Hieronim pod koniec IV wieku naszej ery zna jeszcze narzecze nowo-punickie, lecz nic już nie wie o języku fenickim, chociaż mieszkał w Palestynie.

1) i, 2) ka, 3) h (oh?) i t. p., będących szczątkiem odpowiedniego zaimka, a przystawianych do rzeczowników: 'ab-i mój ojciec; 4-y zaś przypadek—za pomocą podobnych końcówek, dostawianych do czasowników. Słowo posiada tylko dwa czasy, a raczej postaci: dokonaną i niedo- ¹ Religia fenicka wyrosła z tego samego pnia, co konaną; pierwsza powstała przez połączenie pier- i wszystkie inne chanaanejskie. Wspólną ich pod-wiastku słownego z następującym, odpowiednim stawą była cześć partykularnych bóstw opiekuń-zaimkiem: pa‘al robić, pa‘al 'atta—pa'al-ta zro- czych, z których każde wyłącznie darzy swemi ła-

skami pewną tylko grupę społeczną, dla niej jedynie będąc ojcem, opiekunem i panem. Typ bóstw opiekuńczych u Semitów chanaanejskich wytworzył się bez wątpienia na tle patryarchalnych stosunków koczowniczego życia i na nich się wzorował; to też bóg plemienny, opiekun pewnego związku krwi—szczepu, rodu, jest najpierwotniejszą jego formą. W F-i jednak, pod wpływem osiadłego trybu życia, już w zaraniu dziejowem wszędzie typ plemienny przekształcił się na nowy terrytoryalny: każde miasto, każda osada miała swego odrębnego boga-opiekuna, zwykle bezimiennego „pana”, Ado na, „władzcę” Baala lub „króla” Milka (Malka, Melka, Moloch-biblij-ny). Od innych bóstw odróżniał się on tylko imieniem tego miasta czy też okręgu, w którym panował. Tym sposobem „władzcą” Tyru był Baal-Cur, inaczej zwany „królem miasta” Melk-garth, władzcą Sydonu Baal-Cidon i t. p. Baal miasta Byblos, które uważano za święte (Zadi-szath), oraz Berytu, nazywał się poprostu El —bó g. Istnieli jednak bogowie, którzy właściwie utracili swoje państwo, gdyż czczono ich w kilku miejscach jednocześnie, jak np. Eszmun, niewiadomo dla czego nazwany „ósmym”. Towarzyszkami Baalów były Baalath, Milkat, bo ginie „władczynie” miast. Zwykle zajmowały one podrzędne miejsce jako małżonki, przybrane przez Baalów za wzorem ich ziemskich czcicie

li. W Byblos jednak Baalath zaćmiewała zupełnie swego męża, Ela, i cieszyła się taką sławą, nawet poza granicami F-i, że Rib-Adda, król Byblos, w listach do Amenhotepa III wśród czołobitności zawsze wtrąca frazes: „Władczyni Byblos zsyła moc królowi panu memu” (Beze ld „Oriental Diplomacy” A® 13.14). Mogłoby więc być, że mamy tu do czynienia z jakiemś opiekuńczem bóstwem żeńskiem, starszem od męskiego, a więc powstałem jeszcze za matryarchatu (W. Robertson Smith). Gdy zlewały się w jedną dwie osady, łączyli się też i ich bogowie; tym sposobem powstali: Maik Baal, Eszmun-Melk-garth i t. p. Mitologiczne czy też przyrodnicze znaczenie Baalów wykluwało się powoli, po części dopiero pod wpływem obcym. Duchami przyrody Baalowie początkowo w każdym razie nie byli. Dopiero, kiedy F-nie stali się ludem rolniczym, a przez to pewne zjawiska przyrody poczęły dla nich nabierać wyjątkowej wagi, bóstwa opiekuńcze, jako szafarze między innemi i tych łask, zaczęły się łączyć i utożsamiać z temi zjawiskami. Stąd poszła nazwa Baal-Szamem, władzca niebios, pojawił się bóg żniw Dagon (dagan—zboże) oraz mit o Adonisie, bogu, który gdzieś w dolinie rzeki tegoż imienia miał zamierać wraz z przyrodą podczas upałów, a budzić się jesienią (ob. Adonis). Obok zasadniczej czci bóstw opiekuńczych istniało w F-i jeszcze wiele innych kultów, wysnutych na tle ogólnem pierwotnego animizmu. Góry miały swoich Baalów, jak to: Baal-Liban,

Enc. Powsz. llustr. Zesz. 164. T. XXI.

Baal-Hermon; czczono kamienie, drzewa, a raczej pnie ogołocone z gałęzi (aszerath), źródła i t. ])., uważając wszystkie takie fetysze za siedliska duchów, a nawet Baalów. Ci ostatni lubili zwłaszcza obierać sobie siedzibę w kamieniach, ociosanych nakształt ostrosłupa. Były to t. zw. be tyle czyli „domy boże”; nie dały się one wyrugować posągom i za czasów greckich stały jeszcze we wszystkich świątyniach fenickich (Herodot II, 44). Z wpływów obcych najwcześniejszy—babiloński—-najdosadniej się odbił na bóstwach żeńskich. Wzorując się na babilońskiej Isztar, boginie Baalath bardziej uwydatniły swoją cechę niebiańską („virgo coelestis”) oraz swój charakter, jako bóstwa płodności. Wszędzie też—z wyjątkiem jednego może Byblos— przejęły od niej imię w nieco zmienionej formie A star te (Asztarith, biblijne Asztoreth). Dalej jeszcze sięgnął wpływ egipski, który od czasu podbojów XVIII dynastyi zyskał stanowczą przewagę w F-i. Za przykładem U sir i i Re, Baalowie głównych miast F-i stali się bogami słonecznymi—B aal-S z e me s z; pojawiły się Molo-chy-Ozyrysy—Malk-Osir. Myt o śmierci Ozi-rysa splótł się z chanaanejskiem podaniem o A-donisie, a opłakująca go Astarte utożsamiła się z Izydą. Jako Izis lub Hat hor, Astarte na rzeźbach poczęła występować z tarczą słoneczną pomiędzy rogami, Asztarith Qarnaim („rogata”). Później przestano rozumieć ten symbol; uznano go za półksiężyc, i niebawem Astarte stała się bóstwem księżycowem. Pod wpływem „ennead” heliopolitańskich (grup z dziewięciu bóstw) powstało prawdopodobnie owo tajemnicze kollegium Kabirów, synów Cadyka („sprawiedliwego”), z Eszmunem na czele. Głownem ich siedliskiem był Beryt; uchodzili oni za opiekunów żeglarzy; przedstawiano ich czasem w postaci potwornych karłów, podobnie jak nieznanego bliżej bożka Pu mai (w imionach: Pumai-jathan, grec. Pygmalion=Pumai darował), który, jeśli sam nie był egipskiego pochodzenia, to przynajmniej zewnętrzny swój wygląd zapożyczył od egipskiego potwora Bisu (Bes).—Ewolucyę religii fenickiej zakończył wpływ grecki. Grekom zawdzięczają F-nie pewną systematyzacyę swego chaotycznego panteonu różnych bóstw miejscowych. Za najstarszego boga uznali Grecy Ela miast Byblos i Berytu, nazwawszy go Kronosem; wszystkich miejscowych Baalów utożsamili z Zeusem, Melkartha z Herkulesem, Esz-muna z Asklepiosem. Z Astartą rady sobie dać nie mogli: raz jest ona Herą, to znów Artemidą, Ateną lub Afrodytą, stosownie do tego, co brali pod uwagę, czy cechy jej jako bóstwa opiekuńczego, czy też przyrodnicze, jako księżyca lub bogini płodności. Niewiadomo, o ile powyższe kombi-nacye wpłynęły na przezwyciężenie partykularnych tendencyj fenickiej religii; czy dzięki im różni odrębni miejscowi Baalowie-Zeusi i A-starty-Artemidy połączyli się kiedy w jedną naj-

27

wyższą parę bóstw, wspólną dla całej F-i? Być może, iż coś podobnego zaszło za czasów najpóźniejszych, w przeddzień upadku pogaństwa. Chociaż teologia fenicka z łatwością ulegała wpływom obcym, kult obrzędowy odznaczał się nieubłaganą zachowawczością. Wielka właśnie ilość przeżytków, pochodzących z epoki zupełnego barbarzyństwa, nadawała mu ów odcień rozwiązły i krwawy, który ougi wzbudzał oburzenie proroków Izraela, a później podziw ludów klasycznych. Baalom i Maikom w razie klęsk składano ofiary z ludzi, zwłaszcza z pierworodnych dzieci królów lub możnych rodzin. Podczas święta Adonisa kobiety w okolicach Byblos obowiązane były oddawać się cudzoziemcom, a pieniądze składać w świątyni ku czci Astarty; później wolno było im wykupić się przez obcięcie warkocza. Jest to bezwątpienia przeżytek z czasów egzogamicznego wielomęstwa. Takiegoż samego pochodzenia zdaje się być i zwyczaj utrzymywania „świętych” nierządnic (gedeszoth) przy świątyniach Astarty. Natomiast

t. zw. „psy bogini” (kelabim, z grecka: gaili), którzy, pozbawiwszy się męzkości przed jej ołtarzem. w imieniu jej oddawali się na pastwę przeciwnej naturze rozpusty—byli niezaprzecze-nie tylko wytworem przerafinowania czasów historycznych. Zwykłym jednak sposobem, używanym na to, aby zapewnić sobie łaskę bóstwa, były tylko ofiary, które mogły być „błagalne” (sawath), a zarazem całopalne (kalii), lub też dziękczynne (szelem), częściowe. Taksę opłat, pobieranych przez kapłanów za spełnienie ofiary, znaleziono w Marsylii; jest ona dość wysoką: za ofiarę całopalną z wołu płacono 10 sekli srebra. Za spełnienie życzeń ofiarowywali F-nie bogom ex vota płyty kamienne (mattana=dar), namaszczone olejem i zaopatrzone odpowiednim napisem; początkowo miały one prawdopodobnie służyć, jako siedziba, bogom.—O życiu pozagrobo-wem mieli F-nie pojęcie nader nieokreślone. Przeważał, zdaje się, pogląd, że dusza po śmierci pozostaje na ziemi i błąka się około grobu lub w nim spoczywa obok innych cieni (refaim). Na wielu grobowcach stawiano słupki kamienne, w których duch miał przemieszkiwać. Nosiły one charakterystyczne miano „dusz” (nep-hesz); namaszczano je olejem, ponieważ olej, nie wysychając, długo mógł służyć za strawę głodnemu duchowi i przynęcać go. Ciało w grobowcu zwykle spoczywało przywiązane na jednej tylko desce. I tu jednak wpływ egipski dał się uczuć: poczęto bardziej dbać o zachowanie ciała, układać je w kamienne sarkofagi, a nawet balsamować.

Żeglugę wzdłuż wybrzeża uprawiali F-nie od niepamiętnych czasów, bądź-to jako rybacy, bądź też zmuszani do tego przeszkodami w kommuni-kacyi lądowej. Najpierwsze ich statki—te, na których za XVIII dynastyi dopływali po Nilu do Teb, niewiele różniły się od t. zw. triakon-

ter,    używanych później jedynie do walki. Były to więc długie łodzie bez pokładu, z wązkim trójkątnym żaglem, niemogącym chwytać wiatrów bocznych, i dwoma wiosłami zamiast steru, poruszane zaś jednem tylko piętrem wioseł po 15 z każdej strony. Późniejsze okręty handlowe (gaulos) przybrały kształt bardziej zaokrąglony, posiadały pokład i ster. Galery zaś wojenne, o ile nie były zwykłemi triakonterami z ostrzem metalowem na przedzie, miały jeszcze zwiększoną ilość wioseł—po dwa („biremy”; już za Sennacheryba, ob. Archeologia fenicka,

rys.    817), trzy (triery), cztery (quadriremy), a ostatnio nawet po pięć rzędów z każdej strony—dla tego mianowicie, że wiosła zapewniały dowolność i szybkość ruchów, tak pożądaną w boju. Prąd wód po części wytykał kierunek, w którym miały się posuwać wątłe statki F-an wzdłuż wybrzeży Śródziemnego morza: wdziera się on z Atlantyku przez cieśninę Gibraltarską i, zakreśliwszy koło tuż ponad brzegami Afryki, Syryi, Azyi Mniejszej oraz południowej Sycylii, ginie dopiero w pobliżu Hiszpanii. Z prądem więc na północ skierowały się pierwsze wyprawy i kolonizacya F an. Główną pobudką do dalekich podróży była chęć bogacenia się przez korzystną wymianę, albo i przez rabunek. Podobnie jak nowożytni Hiszpanie, tak i F-nie posuwali się naprzód coraz dalej i dalej, szukając jakiegoś El-Dorado, krainy obfitującej w różne rzadkie w Azyi metale. To też z ilości tych ostatnich, będącej w obiegu wśród ludów Syryi w różnych epokach, możemy z niejakiem prawdopodobieństwem wnioskować, jak dawnemi były morskie wyprawy F-an do pewnych krajów. Kopalni srebra w Azyi nie było, a jeśli były, to bardzo skąpe. Tymczasem za Ramsesa II (który według astronomicznych obliczeń Maillera panował od r. 1348 do 1281), o ile można wnosić z wykazów danin, ilość srebra w Syryi nagle i znacznie się powiększa. Przypuszczalnie zatem około tego czasu F-nie musieli już dotrzeć do najdalszego kresu swoich podróży, „sre-brodajnej” Hiszpanii. Z tego jednak, że cyna jako składnik bronzu znana był w Egipcie i Azyi i od bardzo dawnych czasów, bezpośrednio nie wynika jeszcze, aby F-nie wtedy właśnie już mieli dopłynąć aż do „cynowych” wysp Brytań-skich (Kassiterydów, Strabo III, 5 § II); wiemy bowiem teraz, iż bronzu dostarczała też i A łasz yj a, kraj na północy F-i (Bezold „Oriental Dipłomacy” list króla Alaszyi X« 5, 10). Podobnie dość wątpliwemi stały się obecnie i wyprawy F-an na Bałtyk po bursztyn, gdyż coś zbliżonego do bursztynu znajdywano w samym Libanie.

Kolonie fenickie w większości wypadków początkowo były tylko faktoryami, założonemi w celu eksploatowania jakichś kopalni oraz innych bogactw przyrodzonych, lub też dla podtrzymania stosunków handlowych. Różniły się

„Hippo druga”,

od greckich swojem położeniem i charakterem, F-nie bowiem nie mieli żadnych zamiarów politycznych, nie myśleli o ujarzmianiu wybrzeży, jak to czynili Grecy. Kilka też wieków upłynęło zapewne, zanim te faktorye przekształciły się w prawdziwe miasta, a różne zdziałały to przyczyny: rozwój stosunków handlowych, napływ ludności z F-i skutkiem wewnętrznych rozterek lub zewnętrznych napaści, jak zwłaszcza za czasów assyryjskich, ostatnio zaś prawdopodobnie i skutkiem przeludnienia. Według podań fenic-kich pierwszy wyruszył na wędrówkę El miasta Gebal czyli Byblos, później Sydońska Astarte, a w końcu dopiero Melkart Tyryjski. Rzeczywiście, niektóre najstarsze osady fenickie na Cyprze zdają się być gebalskiemi (mit o Ki-nyrasie, królu Byblos, w m. Paphos). Cała ta wyspa tak bogata miedzią, skolonizowana została przez F-an na długi czas przed podbojem egipskim. Zbudowali tam miasta: Paphos, Kurien (Episcopi), Amatunt (Hagios Tychonas), Kition (Larnaka), Idjal (Dali), Ta mas sos, Karpasia, Lapetos (Larnax Lapitu) i prawdopodobnie kilka jeszcze innych. Ż Cypru wzdłuż syryjskiego wybrzeża posunęli się F-nie ku Azyi Mniejszej. Jakie mianowicie miasta na południowym brzegu tego półwyspu były osadami F-an, niepodobna zbadać: trudnoż przecie za fenickie uważać wszystkie te, których nazwy brzmią z semicka, jak, dajmy na to, Tar sis. Zająwszy całkowicie Rodos, stanęli F-nie u wrót morza Egejskiego, lecz ślady ich pobytu na Cykladach i g p o radach oraz w G r e c y i właściwej są nieliczne, nie bardzo też i wiaro-godne. Osiąść mieli na wyspach: Th as os, gdzie mieli kopalnie złota (Herodot VI, 47), Syros, P a r o s, 01 i a r o s, T h e r a i Melos, a w Gre-cyi zbudować Teby (mit o Kadmie). Oparłszy się o Cyterę (skąd czerpali purpurowe ślimaki), Kr etę i kilka innych wysepek jak Meli te (Malta), G a ul os (Gozzo) i Kossura (Pantella-ria), przedostali się do zachodniej połowy morza Śródziemnego. Tu na drodze do Hiszpanii powstała wielka ilość osad fenickich—w Sycylii: Rosz Melkart (Heraklea Minoa), Motye, Eryks, Panor mus (Palermo); w Afryce: Lep-t i s Większa (Lebda) i Mniejsza (Benita), Hadrumet (Susa), Kartagina („Nowe Miasto”), Utyka (przy uściu rz. Medżerda), dwie Hip-pony — Zarytis (Hippagreta Bizerta) i Regius (Bona); w Sardynii—Kara-lis (Cagliari), a z Pityuzów zajęli Ebuzę (I-brusim=„kraj sosen”). W Hiszpanii, w krainie Tarszisz, pomiędzy Guadaletą a Guadianą, poza słupami Herkulesa stanął G ad es (gader „twierdza”, Kadyks), który, zdaniem Greków, miał być zbudowany wcześniej niż najdawniejsza osada Fenicyan w Afryce—Utyka (Atiqa=„stara”?), mianowicie w kilkanaście lat po wojnie Trojańskiej (co zresztą stanowi określenie nic nie mówiące). W Afryce poza słupami Herkulesa

istniało jeszcze według Greków 300 (!) miast fenickich. Z tych wymieniano tylko Tin gis (Tanger) i L iks os (Chemmisz).

Uniwersalny handel starożytnego świata stworzyli głównie F-nie. «Z Babilonu zapożyczyli system wag i miar z zasadniczą jednostką, talentem, który, jak wykazały nowsze badania (Brandis „Münz-und Gewichtsysteme” 1866 r.), był pierwotnie wagą 1 stopy sześciennej wody z Eufratu przy średniej temperaturze kraju (stopa babilońska=0.315 metra). Dzielił się talent na 60 min, a mina na 60 s y kłów, również podług zasad numeracyi, używanej w Mezopotamii, mianowicie odpowiednio do rachuby na sos y—60 jednościom i Sary—60 X 60=3 600. (Porów. Reis ner „Altbabylonische Gewichte” w „Ber. der Berliner Akademie” 1896, str. 417). Waga ta w późniejszych czasach przeszła do Greków i Rzymian, upowszechnili ją zaś F-nie. W miarę bowiem rozwoju handlu zamiana przedmiotów na przedmioty ustępowała przed zamianą przedmiotów na kruszce, szczególnie złoto i srebro, które ważono, gdyż monety na Wschodzie nie znano aż do czasów perskich. Handel morski był samodzielnym wynalazkiem F-an, zarówno jak i system kolonizacyi». Z kolonii przywozili głównie produkty surowe, zwłaszcza cenne metale. Pierwsze podróże F-an do Tarszisz wywołały podobny przewrót w pieniężnych stosunkach Azyi, jak w europejskich odkrycie Ameryki: srebro o piątą część spadło w cenie. Z Egiptem utrzymywała F. stosunki i przez morze, i na lądzie. Trudno wyliczyć wszystkie przedmioty, które F-nie dowozili do Egiptu lub wywozili z niego (tkaniny lniane, Ezechiel XXVII, 7; wino: Herodot III, 6); jeszcze trudniej odróżnić wyroby egipskie od fenickich. W każdym jednak razie ma słuszność Herodot, gdy twierdzi, iż F-nie handlowali głównie „towarem egipskim” (I, 1). Okręty ich dopływały do Teb, a w Memphis posiadali kantory w dzielnicy Anch-tui („leukos teichos”, Her. III, 91). Za czasów Salomona, dzięki przyjaźni jego z Hiramem, królem Tyru, otworzyła się dla morskiego handlu F-an jeszcze jedna droga z edomickiego portu E z i o n-g e b e r przez morze Czerwone do złotodajnego Ofiru (I Król. IX, 26), tej samej prawdopodobnie krainy, co egipskie Pawanit, a więc Jemenu lub wybrzeża Somali. Przywozili stamtąd złoto, drogie kamienie, drzewo sandałowe (?almugim), kość słoniową (goph) i pawie (thukkiim). Zestawiając nazwy hebrajskie tych przedmiotów z odpowie-dnieini sanskryckiemi: valgu (drzewo sand.), ka-pi (małpa) i ęikki (paw), utożsamiano dawniej (Lassen) Ofir z indyjską krainą Abhira. Zestawienia te nie są jednak wolne od zarzutów, może jedno tylko Kopii- kap i jest słusznem. Tożsamość nazw daje się zresztą łatwiej wytłó-maczyć stosunkami, utrzymywanemi przez mieszkańców południowej Arabii z Indyami. Morskie wyprawy F-n do Ofiru od czasów Salomona, jak

się zdaje, więcej już się nie powtarzały (por.

I Król.' XXII, 49).—«Na lądzie Azyi, Afryki a nawet Europy rozciągnęli F-nie sieć kommuni-kacyi karawanowej. 1) W kierunku południowym, z najbliższej Palestyny i Egiptu, ściągali zboże i oliwę. Dalej na południe karawany dążyły do kamiennego grodu P e t r y, gdzie droga dzieliła się na dwie odnogi. Pierwsza szła brzegiem morza Czerwonego przez Maro-kabę (Mekkę), aż do Saby w Arabii Szczęśliwej. Tu można było dostać nie tylko towarów arabskich: kadzidła, myrry, gummy, balsamów, kassyi, ale i afrykańskich: złota, kości słoniowej, hebanu, czarnych niewolników oraz indyjskich: korzeni, cukru, pereł, drogich kamieni, bawełny, chińskiego jedwabiu, ponieważ do wyspy Sokotora za Adenem przybywały z mus-sonem statki Hindów. Druga droga z Petry zmierzała do miasta Gerrha, które też posyłało towary indyjskie do Babilonu. 2). W kierunku wschodnim przez m. Hamath i pustynię Syryjską dążyły karawany do Taapsaku, zbudowanego podobno przez F-an nad Eufratem, w miejscu, gdzie można było przechodzić rzekę w bród, albo przez Tadmor (Palmyrę) do Karkami s z, gdzie był drugi bród. Następnie dochodziło się brzegiem Eufratu do Babilonu. Prócz towarów, ściąganych jako do punktu środkowego ze wszystkich 4-ch stron świata, Babilon dostarczał jeszcze towarów własnej produk-cyj: tkanin wełnianych, dywanów, rzeźbionych z drzewa i kamienia przedmiotów oraz pieczęci. Dalej biegły drogi do S u z y, a brzegiem rzeki Tygrys przez Assyryę, Medyę i wąwóz na milę długi t. zw. Bramę Kaspijską (Caspiae Pylae) do H ekatompylos, Aryi i dzisiejszego Her atu (Alexandria in Ariis), skąd jedna droga skręcała ku rz. Indus, druga na północ do Baktryi, ojczyzny lapis lazuli (ultramaryny), Marakandy, złotodajnego Ałtaju i nareszcie do krajów chińskich (Seres), ojczyzny jedwabiu. Czy aż tak daleko zachodzili F-nie, czy też dostawali towary dalekiego Wschodu za pośrednictwem Babilonu? Niewiadomo. Wszakże miasto Ni si bis, prawie u źródeł Tygru, miało podobno być założone przez F-an.— 3). W kierunku północnym szła jedna droga przez Armenię, obfitującą w konie i muły, do Kolchidy. skąd dowożono silnych niewolników; druga zaś brzegiem morza do Azyi Mniejszej. I tu zjawiali się F-nie, zakładając, być może. gdzie niegdzie kantory w Cylicyi, Kary i. nad Pro-pontydą i Pontem. Aż przy liściach Dniepru znalazła się podobno ich osada Nowy Tyr. Ślady pobytu F-an miano wykryć nad Dnieprem aż w gub. Smoleńskiej».

Przemysł fenicki nie był znów tak różnorodnym, jak powszechnie przypuszczają. Własna wytwórczość F-n, początkowo przynajmniej, liczyła głównie na odbyt wśród ludów napół barbarzyńskich. Były to więc tkaniny, broń i świe-cidła bez większej wartości. Tylko purpura tyryj ska, wyroby szklane i metalowe słynęły naprawdę w starożytności. Nazwy tkanin purpurowych w jęz. hebrajskim, a więc prawdopodobnie i fenickie: ar gam an (p. czerwona) i techelet (bardziej fioletowa) nie zdają się być chanaanejskiemi. Wątpić zatem można, czy sami F-nie wynaleźli purpurę. Produkcya purpury ześrodkowywała się głównie w Tyrze. Barwnik otrzymywano ze ślimaków: Murex trun-culus, M. brandaris i Purpura lapillus („Bucci-num” Pliniusza). W tym celu miażdżono je, a osoliwszy w kadziach, wystawiano przez 3 dni na powietrze. W otrzymanym płynie, który początkowo był koloru żółtego, zanurzano tkaniny wełniane, lniane (byssos) za późniejszych czasów i jedwabne (Pliniusz „Hist. Nat.” IX, 38). Za najlepszą uchodziła purpura dwukrotnie zabarwiana (dibapha). Prawdziwa tyryj ska nie była wcale szkarłatną, miała raczej mieniący się odcień ciemno-fioletowy (techelet). Zresztą wyrabiano wiele gatunków, dodając też i barwników roślinnych. Z „Buccinum” otrzymywano purpurę bardziej jasną i szkarłatną t. zw. tarencką, „argaman z wysp Elisza” proroka Ezechyela. Funt fioletowej purpury za Augusta kosztował 100 denarów (Pliniusz IX, 59); wartość odpowia-dada trwałości barwy. Wątpliwem jest czy szkło nauczyli się wyrabiać od Egipcyan; z Egiptu wszakże otrzymywali „natron” (węglan sodu) potrzebny do wyrobu szkła. Były trzy rodzaje szkła fenic-kiego: bezbarwne przezroczyste, kolorowe napół przezroczyste i białe nieprzejrzyste, zbliżone do porcelany. Najudatniejszemi były wyroby ze szkła kolorowego—kubki, butelki, amfory, gemmy i paciorki, znajdywane obecnie zwłaszcza na Cyprze. Barwy, nadawane za pomocą tlenków metali, nie odznaczały się jednak żywością. Produkcya szkła ogniskowała się w Sydonie i Sarepcie; nazwę tej ostatniej wyprowadzano nawet od sarapli=topić, miałaby więc Znaczyć „huta”. Wśród metalowych wyrobów fenie kich wyróżniały się t. zw. galanteryjne jak to: lustra, podstawy do lamp, bransolety, trójnogi, czary, a przedewszystkiem patery pięknie rzeźbione w stylach wschodnich. Odlewano czy też kuto je ze złota, bronzu, miedzi, a wreszcie i z żelaza.

Sztuka fenicka żyła naśladownictwem. Typy i motywy dekoracyjne czerpała z Babilonu, później z Egiptu, w końcu także i z Grecyi, łącząc je mechanicznie, lecz nie zlewając w styl jednolity. Za wzór mieszaniny form oraz mechanicznego ich zespolenia służyć może płaskorzeźba rys. 316 (t. IV str. 612) do art. Archeologia fenicka: postać siedzącej bogini Baalat odrobioua jest w stylu egipskim jako Hat-hor, sam zaś król Jehawmelek przybrał kształty bardziej zbliżone do konwencyonalnego typu monarchów Babilonii. W jakim kierunku przekształcali F-nie zapożyczone formy, świadczy rys. 320 (tamże): nie-

zgrabny bałwan (betyl) z lewej strony jest przeobrażeniem egipskiego hieroglifu „życie”, t. j. krzyża z uszkiem owalnem (pierwotnie: lustra ręcznego), który został przyjęty przez F-an, jako ulubiony motyw ornamentacyjny. Czysty natomiast styl egipski widzimy na pieczęci Abi-baala rys. 315. Sztuka fenicka ulegała nawet wpływom barbarzyńskim, czego dowodzą posążki, znajdywane w Sardynii, a może też i szczątki waz myceńskich w samej F-i. Ogół jednak posągów fenickich, zarówno jak i figurki z ter-rakoty lub metalu (większość tych ostatnich przedstawia babiloński typ Astarty nagiej, z rękoma podtrzymującemi piersi) ujawnia wyraźną dążność ku plastyce, assyryjskiej, ku uwydatnianiu zewnętrznej budowy ciała (muskulatury), odstępując od konwencyonalnych konturów egipskich. Formy jednak są nader nieproporcyonalne, a spokojny układ postaci nieudolny i przesadzony. Musieli też rzeźbiarze feniccy łamać się z trudnościami, nieznanemi w Egipcie, ponieważ zbyt miękki materyał (kamień wapienny) nie nadawał się do kształtowania szerokich draperyj oraz długich sukni, używanych w Syryi. Skutkiem tego kontury zacierały się, postacie wychodziły zamazane, jakby spowite. Z utworów architektury fenickiej (porów. rys. 308, 318, 323 Arch.) jako tako dochowały się tylko grobowce. Jedne, jak Kabr-Hirani, na drodze z Tyru do Kana, dowodzą, że budowniczy zapatrzył się na „masta-by” egipskie XVIII i XIX dynastyi. Inne znów, t. zw. me gaz ile, w pobliżu Amritb, swoim kształtem wież okrągłych przypominają raczej budowle chaldejskie. Jako rdzennie fenicką formę budowlaną wskazać można tylko kształty świątyni w Byblos (a prawdopodobnie i wielu innych), przedstawionę na monecie tego miasta z czasów cesarza Makryna. Główną część świątyni stanowi czworokątne podwórze z wysokim betylem pośrodku, otoczone filarowym krużgankiem; z boku tylko istniała kryta przybudówka, miejsce składania ofiar.—(Porów. Architektura fenicka).

Pismo fenickie było pierwszym głoskowym alfabetem świata, wzorem dla wszystkich prawie późniejszych. Składa się z 22-ch znaków, wyobrażających wyłącznie spółgłoski (ob. tablicę ait. Abecadło). Każdy ze znaków był pierwotnie obrazem takiego jakiegoś przedmiotu, którego nazwa rozpoczyna się odpowiednią głoską, o czem jeszcze teraz świadczy forma liter oraz ich nazwy: beth—dom, daleth—drzwi, cade— haczyk od wędki i t. d. Zbudowany więc został alfabet fenicki na zasadzie t. zw. akrofo-nii. Wynaleziono go pomiędzy X-ym a XV-ym wiekiem przed Nar. Chr.: X-ego sięgają najstarsze napisy fenickie, a w XV-ym wieku używali jeszcze F-nie pisma klinowego. Powstał niewątpliwie w Chanaanie, ponieważ nazwy niektórych liter (aleph, daleth), wzięte jako słowa odrębne, są wyłączną właściwością chanaanejskiej

tylko gromady języków semickich, oraz babilońskiej, która tu jednak w rachubę wchodzić nie może (tam—pismo klinowe). Alfabet fenicki nie oddaje wszakże wszystkich dźwięków, rozróżnionych przez niektóre poszczególne narzecza owej gromady, jak hebr.: szin—ś i sz, ajin—grec. spir. asper i Tg (Zimmern „Vergleich. Grammatik d. Semit. Sprachen” 1898, str. 9).-—Deecke („Zeift. d. Mor-genl. Gesellschaft” XXXI,str. 102) i H o mmel „Geschichte Babylonien’s” str. 50) wyprowadzają znaki pisma fenickiego od klinów babilońskich; egipto-logowie; de Rongé, Maspero i inni—z hieratycznych znaków egipskich; Halévy („Mélanges d’épigraphie” str. 168)—z hieroglifów. Podobieństwo jednak do niektórych liter hieratycznego pisma, graficzne tylko (i to niezupełne) oraz fonetyczne, nie usprawiedliwia dostatecznie tezy de Rouge. Wynikałoby z niej, iż F-nie egipskiego orła (a) przerobili na byka {aleph), tron (g) na wielbłąda (gimel), lotos (sz) na zęby {szin). Tymczasem łączność nazw liter fenickich z kształtem ich swoistym jest zbyt ścisłą na to, aby nazwy mogły być dopiero wtórnem i sztucznem tłómaczeniem niezrozumianej grafiki znaków egipskich, jak tego chce Ph. Berger. Dlatego też, nie zaprzeczając, iż F-nie z Egiptu zapożyczyli zasadę akrofonii, a poczę-ści wzorowali się może i na klinach babilońskich, przyznać trzeba jednak z de L agar d e’m („Sym-micta” str. 113), Wrightem („Lect. on comparât. Semit, grammar” str. 37); Nowackiem („Lehrb. d. hebr. Archaeologie” I, 283) i Deutschem („Entstehung d. ält. Schriftsystem’s” str. 221), że w wyborze znaków oraz konsekwen-tnem przeprowadzeniu zasady alfabetycznej postępowali zupełnie samodzielnie. Czy zaś pismo fenickie było pierwotnie ideograficznem, czy też syllabicznem, odgadnąć niepodobna.

Epigrafika fenicka, jako źródło dziejowe, niewielką posiada wartość, ponieważ napisy (zwykle osób prywatnych) treść mają wyłącznie religijną, a nie historyczną. Gdy pominiemy pojedyń-cze wyrazy na pieczęciach i gemmach, dają się napisy fenickie podzielić na dwie główne kutego rye — grobowych i dziękczynnych; te drugie na przedmiotach ofiarowanych ex voto. O treści niewielu dłuższych napisów grobowych może dać pojęcie najważniejszy—Eszmunazara, króla Sydonu (ob. E szumna z ar); oprócz niego na wzmiankę zasługuje jeszcze napis Tebnita, ojca Eszmunazara; o krótszych prywatnych — następujący: „Ja Abd-Osiri, syn Abd-Susima, syna Hura, za życia jeszcze pobawiłem ten pomnik sobie oraz żonie swojej iwnmath-Asztarith, córce Taama, syna Abd-Meleka [i umieściłem goj—„nad lochem mego grobu na wieczne czasy” („Corp. Inscr. Sem.” I, 68). Pośród dziękczynnych wyróżnia się napis króla Jehawme-leka (ob.); inne brzmią mniej więcej w ten sposób: „Panu naszemu, Melkartowi, władzcy Tyru—[ofiarowuje]—jak ślubował, Abd-Osiri, słu-

ga twój, oraz Osiri-Szomar, brat jego, obaj sy- i królów Tyryjskich”. Urywki z ich dzieł docho-nowie Osiri-Szomara—za to, że wysłuchał głosu wał Józef Flawiusz, ale czerpał je prawdo-ich. Niech ich błogosławi” (tamże). Z powyż- podobnie już z drugiej ręki (Miiller-Didot szej klasyfikacyi wyłamuje się taksa opłat „Fragm. hist. Graec.” IV, 398, 445; Josephus za spełnianie ofiar, znaleziona w Marsylii, a po- „Contra Apionem” c. 18, 21). Trzeci, Filon chodząca z czasów kartagińskich. Oto jej po- z Byblos, pracę swoją o mitologii podawał za czątek: „Świątynia Baala... Wykaz opłat, usta- tłómaczenie księgi F-nina Sanchoniatona (Mńller-nowiony przez przełożonych nad opłatami za Didot III, 565; ob. Sanchoniaton). Dalej idą: czasu panów naszych: Halas-Baala, suffety, syna Herodot, Diodor Sycylijski (do czasów per-Abd-Tanitha... i Halas-Baala, suffety, syna Abd- skich) oraz Justyn, którego wzmianki zdają się Eszmuna... oraz ich towarzyszy. Za wołu, jako pochodzić ze źródeł kartagińskich. ofiarę całopalną, błagalną lub dziękczynną, ka- Chronologia dziejów F-i zâ czas od r. 969 planom [należy się] 10 [syklów] srebra na każ- do 774 i 587—532, ustalona poniekąd dzięki dego. Gdy ofiara będzie całopalną, oprócz tej dwóm listom królów Tyryjskich, które Józef płacy mają otrzymać jeszcze 300 wag mięsa; (Contra Ap. 18, 21) wypisał z dzieła Menandra, gdy zaś jest błagalną, [mają otrzymać] łój i do- chcąc dowieść, że świątynia w Jerozolimie zbu-datki, a ofiarodawca zachowuje skórę, wnętrzno- dowaną została na 143 lata i 8 miesięcy przed ści, nogi oraz resztę mięsa”... [C. I. S. I, 226]. Kartaginą, a na 240 po „założeniu” Tyru, i że Najstarszy napis fenicki na szczątkach wazy, Żydzi w niewoli Babilońskiej przebywali lat 50. znalezionej na Cyprze, zdaje się pochodzić z cza- Pierwszy jednak z tych wykazów jest tak po-sów Hirama I (C. I. S. I, 22). W roku 1887 kaleczony przez przepisywaczy, że nawet po wśród zwalisk pałacu Amenhotepa IV w Tell- ustaleniu najlepszego tekstu (Niese) wynika el-Amarna odkryto korrespondencyę dyploma- z niego, jakoby król Itthobaal miał syna już tyczną tego faraona oraz jego ojca z różnymi w 8—11 roku swego życia. Ery fenickie do wia-monarchami Azyi, między innymi wiele listów domości naszej nie doszły; z późniejszych mamy od królów miast F-i: Tyru, Sydonu, Byblos i Be- Tyryjską z r. 274 przed Nar. Cbr. i Sydoń-rytu, które podówczas, w wieku XV, znajdowały ską z r. 111 też przed Nar. Chr. się pod zwierzchnią władzą Egiptu. Listy pisa- Dzieje F-i dają się podzielić na 6 okresów, ne są w jęz. babilońskim, pismem klinowem na stosownie do wpływów, czy też podbojów obcych, cegiełkach. Jako typowy pod względem formy którym ulegała, oraz zmian w stosunkach han-i treści, przytaczamy początek listu Abi-milki, dlowych, a zwłaszcza kolonialnych. O stosunkach króla Tyru, do Amenhotepa IV. „Do króla me- I-ego okresu, przeważnych wpływów babiloń-go pana, mego słońca, mego boga, co następu- skich, który sięgał czasów, kiedy osady fenickie je: Ja Abi-milki, sługa twój, siedemkroć i jesz- usprawiedliwiały jeszcze swoje nazwy: miejsce cze siedem razy upadam do nóg króla pana, połowu ryb (Cidon), schronienie (Arad) i t. d., proch jestem z pod nóg króla, pana mego; kró- możemy tylko snuć domniemania na podstawie kor-lu, panie mój, tyś jak słońce, jak Ramman na respondencyi z Tell el Amarna. Z ostatnich lat niebie. Niech poradzi król słudze swemu. Król, tego okresu datują się prawdopodobnie najdawniej-pan mój, mianował mnie, abym strzegł miasta sze wyprawy i kolonie F-an na Cyprze i w Azyi Tyru, służebnicy królewskiej. Posłałem więc Mniejszej. Pierwsze pewniejsze wieści o F-i tabliczkę z wieścią do króla pana mego, lecz mamy dopiero z czasów podboju egipskiego nie nadeszła odpowiedź do mnie. Jam wielko- (okres II), który ostatecznie dokommy został rządzca króla, pana mego, posłałem więc królo- przez T hut m o si sa III około r. 1474 (według wi, panu memu, wiadomość o tern, co było do- Mahlera). Tylko Arad opierał się, a później po-brego i złego. Niech wyśle król 20 (tak!) żoł- wstawał kilkakrotnie; inne miasta F-i uległy bez nierzy dla obrony miasta swego, i niech wrócę walki. Zresztą jarzmo egipskie nie było uciążli-znów przed króla, pana mego, a niech oglądam we; faraonowie zadawalali się wysyłaniem od oblicze jego... Wie król, pan mój, że gdy za- czasu do czasu posłów po daninę, pozostawiając mianował mnie wielkorządzcą Tyru, Zimrida królów krajowych na tronie. Za Amenliotepów III z Sydonu zajął miasto Sazu i wyzwolił je i IV-ego panowali w Sydonie—Zimrida, w Ty-z pod panowania Tyru. Niema więc wody, rze Abimelek, w Byblos Rib-Adda. W listach niema drzewa... ludzie poumierali z tego. Niech do faraona skarżą się oni ciągle na napaści nie-poradzi król, pan mój, słudze swemu”... Be- jakiego Aziru, króla Amorejczyków, i wiecznie z o ld „Orient. Diplomacy” j\° 28, w. 1—29, proszą o pomoc. Pomimo to jednak F. kwitła; 47—54).    wyprawy F-an w t^m czasie ogarnęły już całą

Ze źródeł dziejowych obcych, oprócz napisów wschodnią połowę Śródziemnego morza, pod ko-egipskich, assyryjskich i Biblii, głównie wchodzą nieć zaś panowania Egipcyan sięgały już praw-w rachubę trzej autorowie greccy, którzy ma- dopodobnie do Hiszpanii. Według źródeł grec-teryał czerpali bezpośrednio z F-i i. poświęcili kich stanowczą przewagę w F-i miał mieć pod-jej specyalne księgi. Dwaj, Menander z Efe- ówczas Sydon. Najście ludów „morskich” za zu i Dios, posiłkowali się jakiemiś „rocznikami Ramsesa III, podkopując potęgę Egiptu, było

też chwilą przełomu i dla F-i. Jeden z tycli ludów, Filistyni, miał po drodze spustoszyć fenickie wybrzeże, zburzyć Arad, według Egip-cyan, Sydon zaś według Greków (około r. 1197, Men an der). Z innej znów strony najazd ten świadczy, iż ludy „morskie”, t. j. między innymi Grecy, poczęli i wówczas rugować F-an z wysp Egiejskiego morza (Thucydydes V, 112), Azyi Mniejszej, Krety i Cypru, co zapewne zmusiło F-an do tern energiczniejszej koloniza-cyi zachodnich wybrzeży morza Śródziemnego: Sycylii, Afryki, Hiszpanii. Po upadku panowania Egipcyan za ostatnich Ramsesów XX- ej dy-nastyi, F. wstępuje w okres III, zupełnej samodzielności i największego rozkwitu. Przewagę zyskuję Tyr. Król jego, Hi ram, syn A biba al a (969—936), utrzymywał w karności nawet tak odległe kolonie, jak Utyka, siłą oręża zmuszając je do płacenia daniny. Z sąsiadami, Dawidem i Salomonem izraelskimi, łączyły go stosunki przyjaźni, z których ciągnął korzyści handlowe (Ofir) i terrytoryalne: otrzymał od Salomona 25 miasteczek w nagrodę za pomoc przy budowie świątyni Jerozolimskiej. Oddzielne wysepki, na których stał Tyr, połączył w jedną, zasypawszy ziemią przerwy między niemi. Po śmierci syna Hirama, Baalbazera (935—919), powstały w Tyrze zamieszki. Król Ab dastart (918—910) zabity został przez czterech synów swojej mamki, z których najstarszy, Methu-astart (909—898), objął rządy. Następcą Me-- thuastarta był brat jego, Astarrym (897—889); tego zamordował trzeci brat, Felles, który znów po 8-u miesiącach panowania zginął z ręki Ittobaala, arcykapłana Astarty.—Z rządami Ittobaala (887 — 856), założyciela kolonii Auzea w Afryce, rozpoczyna się IV okres dziejów F-i, epoka walk przeciwko Assyryi. Już w r. 876 musiała F. złożyć hołd Assurnazirpalowi. Królowie Tyru: Baalazar (855—850), Mat ton (849—821), Pygmalion (820—774, za niego miała być zbudowana Kartagina, ob. Elissar), Hiram II oraz Matt on II nieśli jarzmo assyryjskie z mniejszą lub większą uległością. Dopiero El ul eus z (Luli, pomiędzy 728—692), który zdaje się panował także w Sydonie, wszczął uporczywą walkę z Salmanasarem III, Sargonem i Sancherybem. Kilkakrotnie jednak po długiem oblężeniu musiał się poddawać. Sanche-ryb w Sydonie osadził jakiegoś Ittobaala. Następca Ittobaala, Abdimilkut, znów podniósł sztandar rokoszu, skutkiem czego Asarhaddon w r. 678 do szczętu zburzył Sydon. Za Assurbani-bala jeszcze raz oblegali Assyryjczycy Tyr, w którym podówczas panował Baal; nie zburzyli go jednak. Walki te ustały dopiero z chwilą upadku Niniwy. Jeszcze w r. 636 wymieniają źródła assyryjskiego wielkorządzcę w fenic-kiem mieście Simyra. Wynikały one z tego, że F-nie, kierując się jakąś tradycyjną polityką, zawsze ciążyli ku Egiptowi i jego stronę trzymali w wojnach tego państwa z Assyryą. Podobnie postępowali i za Nabuchodonozora, króla Babilonu; ten zmuszony był przez lat 13 oblegać Tyr, zanim mu się w 574 poddał król It-tobaal II (585—574). Nabuchodonozor osadził w Tyrze Baala (574—564). Po śmierci jego. zaszły widocznie zamieszki, gdyż przez lat 7 i miesięcy 3 panowali jacyś uzurpatorzy, t. zw. sędziowie: Eknibaal, Chelbes, Ab bar, Mat-ton i Gerastart, każdy po kilka miesięcy, a „wśród nich król Balat o r przez rok” (Me-nander).—Po nich nastąpili Merbaal (555 — 552) i Hiram III (551-—532). W 14-yin roku rządów Hirama, Cyrus, król Persów, zdobył Babilon, poczem F. wraz z całą Syryą bez walki przeszła pod panowanie perskie (okres V). Wojny z Assyryą i Babilonem wyczerpały jej siły. Zależność kolonij od ojczyzny, istniejąca jeszcze za Ittobaala I, znikła. Grecy wyrugowali zupełnie handel F-an ze wschodniej połowy morza Śródziemnego; przedarli się nawet do Sycylii, Korsyki, Hiszpanii. Pod wpływem takiego parcia dalsze kolonie fenickie, nie mogąc się spodziewać pomocy z ojczyzny, poczęły się chronić pod skrzydła wyrastającej nowej potęgi, Kartaginy. Widząc’ w Grekach swoich głównych wrogów, F-nie skwapliwie dopomagali Persom podczas wojen Medyjskich. Flota fenicka dzielnie walczyła pod Sal aminą, a w sto lat później obecność jej na wodach greckich skłoniła Spartan do zawarcia słynnej umowy z Persyą w r. 387. Sydon znów zajął najpierwsze miejsce wśród miast F-i. Tyr tak osłabł, iż około roku 390 z łatwością opanował go Eu ago ras, tyran Cypryjski. Królem Sydonu w połowie V-ego wieku był Eszmunazar I, po nim nastąpił: Tebnit I, Eszmunazar II i brat tego ostatniego, Strat on (Abdastart), który panował do r. 361. Syn Stratona, Tebnit 11(361—345), przyłączył się do powstania, które podniósł przeciwko Persom w Egipcie Nektanebef II. Zdradził później sprawę swojej ojczyzny, pomimo to jednak został ścięty, gdy Artakserkses Oclius zajął Sydon (345). Następcą jego, Strato II, utrzymał się na tronie aż do roku 333. Z chwilą zburzenia Tyru przez Aleksandra Wielkiego, w zimie z roku 333 na 332, za króla Azemilka, nastaje dla F-i okres VI—stopniowej hellenizacyi i upadku. Główne tętno jej życia, handel morski, pomału bić przestawało, skutkiem zbudowania Aleksandryi w Egipcie. Aleksandrya teraz stała się handlową stolicą świata. Znaczna część kolonii już dawno przepadła była bez śladu; te zaś, co pozostały, utworzyły odrębne potężne państwo—Kartagińskie: Kartagina więc miała w dalszym ciągu podtrzymywać życie dziejowe Fenicyau.

Bibliografia. Heeren „Ideen über d. Politik etc” (1815, t. I cz. II); Movers „Phönizier” (1841—56, t. 4) i „Phönizien” w „Allg. Encyk

v. Ersch” (1848, sekc. III, t. 24, str. 327); Ber-

(t. 48, str. 565).

ger „Phénicie” (1881); Gutschmit „Phoenicia” w IX wyd. „Enc. Britannica” (t. XVIII, str. 803; por. „Jalirb. f. dass. Phil.” 1880, t. 121, str. 293); Rawlinson „Hist, of Phoenicia” (1889); Pietschmann „Gesch. d. Phönizier” (1889 On-cken’s „Allg. Weltgescliichte”); Meltzer „Gesch. d. Karthager” (t. I, 1879); Krall „Tyros u. Si-don” (1888 w „Sitz. Ber. d. Wiener Akademie” t. 116, str. 631); E. Meyer „Gesell, d. Alter-tum’s” (1884, t. I); W. AL Muller „Asien u. Europa nach aegypt. Denkmälern” (1893, str. 337); Alaspero „Hist. anc. d. peuples de 1’Orient” (1897, t. II, str. 167); C on der „Pre-Semitie element in Phoen.” (1888 w „Archeol. Review” I, 91); Renan „Hist, des langues Semit.” (1864, str. 181); Schröder „Phön. Sprache” (1869); Stade „Prüfung d. zwisch. d. Phön. und Hehr, bestehender Verwandtschaft” w „Alorg. Forschung.” 1875, str. 167); Bloch „Phön. Glossar” (1891); Tie le „Gesch. d. Religion” (1895, t. 2); Robertson Smith „Lecture on relig. of Semites” (1894); Daressy „Une flotille phén.” w „Rev. Archeol.” (1896, t. 27, str. 286); Soetber,, Goldland Ophir” w „Zeitschr. f. Volkswirtschaft” (1880, t. 68); Peters „D. goldene Ophir” (1895); Renan „Alission de Plién.” (1864); P errot-Chipie z „Hist, de Part” (1885, t. III); Berger „Hist, de l’écriture” (1891); Levy „Phön. Studien” (1856—70, cz. 4-ta); „Corpus inscrip. Semit. Pars. I, Inscr. phoeu.” (1881 — 85); Delattre „Lettres de Tell el Amarna” w „Pro-ceed. of the Society of Biblical Archeol.” (1890— 93, t. 13, 14, 15); Rühl „Die Tyrische Königsliste Alenanders” (1893) w „Rheinisches Museum”

W. Oh.

Fenig (z niemieckiego Pfenig): w dawnym języku niemieckim rozumiano pod tym wyrazem zarówno monetę bitą, czyli pieniądze, jako też monetę używaną w rachunku, według której płacono. W Niemczech przez wieki całe jedyną monetą wybijaną był fenig srebrny, czyli de-narius, których za czasów frankońskich szło 12 na jeden szyling (solidus), a 240 na funt (libra); ostatnie zaś, t. j. szyling i funt, były tylko monetami używanemi w rachunku. Aż do XI wieku tylko F-i, czyli denary, były umiarkowanej wielkości i grubości i nosiły stempel po obu stronach. Od tego czasu, zapewne wskutek poznania, podczas wojen Krzyżowych, większych monet cesarzy bizantyjskich, zaczęto monecie nadawać większą średnicę, a nie mogąc zmienić stopy mennicznej, czyli powiększyć na nią ilości metalu, znaleziono się w konieczności zmniejszenia grubości blachy, na monetę przeznaczonej. Tak cienka blacha nie mogła przyjąć podwójnego stempla i stąd to w pierwszej połowie wieku dwunastego (zapewne w Turyngii) F-i ze stemplem tylko po jednej stronie były wybijane, zwane brakteatami (ob.). Jednakże ilość srebra, zawartego w takich F-acli, tak szybko się zmniejszała, że w Erfurcie około r. 1150 z marki wybijano 270, około r. 1200 do 330, około r. 1250 do 440, około r. 1300 do 700, a później jeszcze więcej F-ów wybijano. Król czeski, Wacław II, zapobiegając temu zniżeniu wartości monety, jako też niedogodnościom z jej wielkiej cienkości wynikającym, postanowił, aby z jednej marki srebra wybijano 60 sztuk monet z obu stron bitych, które nazwano F-ami grubemi, grossi denarii, albo groszami; takiż systemat przyjął wkrótce margrabia Miśnii. Od tego czasu 60 takich groszy, czyli kopa groszy, przyjętą została za normę w rachunkach, F-i zaś stały się monetą zdawkową. Długi czas wybijano je ze srebra podlejszego; od szesnastego wieku zaczęto wybijać z miedzi, co w r. 1738 zostało powszechnie przyjętem. Dawniej w państwach północnych niemieckich, należących do związku celnego, wybijano F-i z miedzi, licząc ich 12 lub 10 na grosz srebrny lub nowy, czyli 360 albo 300 na jeden talar. W dawnym systemacie miar w Erfurcie i we Frankfurcie nad Alenem funt zawierał w sobie 512 F-ów.—„Enc. S. Org.”

Feniks (po grecku epotvü), mityczny święty ptak Egipcyan, który, według podania, w pewnych peryodach (t. z w. p ery o dach feniks owych), z ojczyzny swej, Arabii albo z Indyi, do Heliopolis, egipskiego miasta słońca, po egipsku A nu, w Piśmie św. On zwanego, przylatywał, gdzie w świątyni bożka słońca gniazdo z mirry budował i w niem się na stosie palił, aby z popiołów znowu odmłodzonym powstać. Tacyt („Ann.” 6, 26) podaje inną wersyę, i to, że F., skoro koniec żywota jego się zbliża, w Arabii gniazdo sobie buduje, z którego młody F. powstaje, a gdy dorośnie, ojca swego na ołtarzu Heliosa pali i potem popioły jego grzebie. Wyobrażano go w postaci żórawia lub czapli, wielkości orła, ze złoteini, czerwonemi albo czterobarwnemi piórami, mianowicie na tyle głowy długiemi. Podania te wiązać się miały ściśle, jak z razu przypuszczano, z pewnym gatunkiem żórawia lub czapli, na egipskich pomnikach B e n n e zwanym, pojawiającym się w Egipcie regularnie przed podnoszeniem się wody w Nilu. Nowsze badania wykazały jednakże, że mityczna opowieść o F-e powstała na gruntownej astronomicznej podstawie i że jest symbolicznem obrazowaniem peryodycznego przejścia planety Alerkurego przez tarczę słoneczną, powtarzającego się regularnie co 652 lata po wiosennem zrównaniu nocy z dniem. Takim sposobem nabiera podanie o feniksowych pery .dach wielkiego znaczenia pod względem chronologicznym. Prawdziwy F. pojawił się według pewnych źródeł n. p. w r. 2555 przed Chr. dnia 6 kwietnia, następnie po raz drugi w roku 1904 przed Chrystusem dnia 8 kwietnia, a po narodź. Chrystusa w r. 50 dnia 15 kwietnia za panowania cesarza Klaudyusza. W trzynastu razach na podstawie monet, odnoszących się do pojawienia się F-ów w pewnych

S. Drz.

A. L.

A. L.

sze.

Hml.

And. S

latach, udowodniono dzisiaj istotnie, że we wszystkich tych latach bez wyjątku, na które starożytne czasy zjawienie się F-a naznaczały, Merkury rzeczywiście przez tarczę słoneczną przechodził. Od tego prawdziwego F-a, którego zjawienie się obchodzono w Egipcie z wielkim przepychem, odróżniano jeszcze nadzwyczajnego F-a, zwanego po egipsku A 11 o ë; na pomnikach i monetach przedstawiano go bez piór na tyle głowy, przetykającego głowę przez tarczę słoneczną.—F. służy częstokroć jako symbol nieśmiertelności, jako znamię nowego życia, do którego dąży wszystko, co śmierci uległo. — W heraldyce przedstawiają go jako orła, siedzącego na płomieniach z podniesionemi skrzydłami. — Por. Seyffarth „Berichtigungen der róm., griech., pers., aegypt., hehr. Geschichte nnd Zeitrechnung, Mythologie und alten Religionsgeschichte” (Lipsk 1855).

Fenili Francesco Paolo, romansopisarz włoski (* 1833 w Palermie). —Napisał powieści: „Orfana torinese”; „Irena”; „Pellegrinaggio in Sicilia”; „II Mal Sentiero”; „Medico e marito” i in.;—komedyę „Un Colpo di stato.”

z Fenixfeldtl Jan, Czech uczony, ob. Banno Jan z Fe nixfei du.

Fenn George M a n v i 11 e, pisarz angielski (* 1831 w Londynie), współpracownik pism „Cas-sel’s Magazine” i „Once a Week.”—W r. 1866 wydał „Featherland”, potem „Eli’s children”, „The man with a Shadow”, „Quicksilber.”

Fenner von Fenneberg Jan Henryk Krzysztof Mateusz (* w Kirchhainie pod Marburgiem d. 25 grudnia r. 1774—f w Schwalbach d. 16 grudnia roku 1849), lekarz-balneolog niemiecki. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Marburgu, gdzie też w r. 1791 dyplom doktorski uzyskał. Początkowo osiadł jako lekarz zdrojowy w Schwalbach, następnie był przez czas pewien lekarzem urzędowym (Physicus) w Nastätten, poczem zajął znów dawniejsze swe stanowisko w Schwalbach i dotrwał na niem do śmierci. Pisał przeważnie o zdrojowiskach, którym najznaczniejszą część życia swego poświęcił, służąc im z pożytkiem i przyczyniając się nie mało do ich rozwoju; oprócz tego opracował też źródła lecznicze Schlangenbad i Selters, oraz pozostawił kilka prac innych o balneologii i chorobach dziecięcych; wszystkie są od dawna przestarzałe, nie wyszczególniamy ich więc; spis ich znaleźć można w Cal li sen a „Medicinisches Schriftsteller-Lexikon” (T. IV, str. 227 i XXVIII, str. 23). W latach młodszych pisywał też wier-

r»r J. P.

Fenner von Fenneberg Daniel, rewolucyo-nista niemiecki (* r. 1820 w Trydencie w Tyrolu—-f 1863 w Bregenz w Vorarlbergu), był synem austryackiego feldmarszałka-porucznika, barona Franciszka Filipa F-a (* 1762—f 1824). Po ukończeniu akademii wojskowej w Wiener - Neustadt, służył w armii, lecz już w r.

Enc,vkl Powsz. Tlusfcr. Zesz. 164. T. XXI.

1843 wziął dymissyę. W r. 1847, prześladowany za ogłoszenie dziełka: „Oesterreich und seine Armee”, w którem poddał ostrej krytyce austrya-cką organizacyę wojskową, schronił się do południowych Niemiec, skąd w r. 1848 wrócił do Wiednia i był tam podczas powstania październikowego szefem adjutantury polowej, a następnie, wraz z Messenhauserem, dowodził gwardyą narodową. Po zdobyciu Wiednia przez Win-dischgraetza uciekł do Bawaryi. W maju 1849 r., kiedy wybuchło powstanie w Palatynacie, komitet narodowy powołał F-a na naczelnego wodza; niepowodzenie jednak przy zamierzonem zdobyciu twierdzy Landau skłoniło go do zrzeczenia się zbyt trudnych obowiązków. Po stłumieniu rewolucyi w Palatynacie i Badenii, udał się do Szwajcaryi, skąd wygnany na żądanie mocarstw sąsiednich, popłynął do Ameryki, gdzie od r. 1851 wydawał w Nowym Jorku tygodnik niemiecki „Atlantis”. W r. 1858 wrócił do Europy i umarł w szpitalu obłąkanych. Napisał: „Zur Geschichte der rheinpfälz. Revolution und des badischen Aufstandes” (Zurych 1850) oraz „Geschichte der Wiener Oktobertage” (Lipsk 1849).

Fenni w łac. średn. Fini and czy cy.

Fenningia albo Finnin g i a, w. łac średn. Finlandy a.

Fennonia, toż co Fenningia.

Fenny-Stratford, niasto fabryczne, w angieł-skiem hrabstwie Buckingham, w węźle dróg żelaznych i przy kanale Wielk. Połączenia (Great-Junction), łączącego Tamizę z rz. Ouse; wyrób koronek, kapeluszy słomkowych, cegielnie, fabryki towarów żelaznych; około 20 000 mieszkańców.

Fenol, C,.H.OH, zwany także oksybenzo-lem, karbolem, kwasem karbolowym i alkoholem fenylowym. Jest przedstawicielem i najniższym członkiem wielkiej gromady związków aromatycznych, której nadał swe imię. Może być otrzymany wszystkiemi sposobami syntetycznemi, wspólnemi dla całej gromady, a nadto powstaje z benzolu pod wpływem wody i ozonu, albo dwutlenku wodoru. Znajduje się obficie w smole gazowej (około 30%), z której wydobywają go za pomocą działania sody gryzącej i rozłożenia kwasem utwo-rzonnego fenolatu sody. Do celów lekarskich wyrabiają czysty fenol z benzolo sulfonianu sodu. Fenol został odkryty w roku 1834 przez Rungego. Stanowi on bezbarwne ciało krystaliczne z p. t. 42° i p. w. 180°, c. wł. 1.084, rozpuszczalne w 15 cz. wody, a bardzo obficie w alkoholu, eterze i t. p. Z niewielką już ilością wody F. tworzy związki ciekłe w zwykłem cieple. Łatwo przybiera zabarwienie różowe, ciemniejące stopniowo, szczególniej pod wpływem powietrza i światła słonecznego; istotna przyczyna tego zabarwienia nie jest ściśle znana. Posiada charakterystyczny zapach; smak bardzo rozcieńczonych jego roztworów jest słodkawy

Zn.

i zarazem palący; w roztworze stężonym lub w stanie czystym wywiera na język działanie nadzwyczaj ostre; działa również silnie na skórę, tworząc na niej oparzeliny, które mogą być niebezpieczne, jeżeli zajmują znaczniejszą powierzchnię. Przyjęty wewnątrz jest silną trucizną. Działając gwałtownie na białko istot żyjących, uśmierca je, a działaniu temu szczególnie łatwo podpadają drobne organizmy roślinne i zwierzęce. Stąd F. przecina rozwój wszelkich spraw, za źródło mających działalność żywotną mikroorganizmów, a więc wszelkiego rodzaju fer-mentacyj i wielu spraw chorobowych natury zakaźnej. Jest on skutkiem tego jednym z najzwyklejszych środków odkażających, jakkolwiek użycie jego musi być ograniczone z powodu bardzo trujących własności i silnej woni, dla wielu osób nieznośnej.—Jako materyał, z którego przygotowuje się kwas salicylowy, kw. pi-krynowy, wiele barwników oraz innych, technicznie ważnych produktów, F. stanowi przetwór niezmiernie cenny w przemyśle chemicznym. Zn-Fenole, są to pochodne tlenowe węglowodorów aromatycznych, co do własności pośrednie między alkoholami a kwasami. Tworzą się one przez zastąpienie wodoru w pierścieniu za pomocą grupy hydroksylowej, przyczem wszystkie sześć atomów wodoru mogą z kolei ulegać wstąpieniu. Stąd F-e mogą być jedno—dwu—... sze-ścio - hydroksylowe. F-e są niekiedy cieczami, najczęściej ciałami krystalicznemi, odznaczają się wonią charakterystyczną, której przykładów dostarczyć nam mogą: fenol zwykły, czyli tak zw. kw. karbolowy, tymol, kumenol w kminku zawarty i t. d. Związki te są trwałe, zwykle bez rozkładu lotne, w wodzie najczęściej trudno, w alkoholu i t. p. łatwo rozpuszczalne. Posiadają najczęściej smak bardzo ostry i palący, na białko żywe działają, jako gwałtowne trucizny, są silnemi środkami dezynfekcyjnemi i antysep-tycznemi. Podobieństwo ich do alkoholów przebija się w P.twości, z jaką tworzą etery (np. anizol, eter fenylo-metylowy, CpH^-O-CH.,) i estry (np. kw. fenylo-siarczany, CfiH.-0-S0:iH). Najbardziej zbliżają się do alkoli. trzeciorzędowych, które również mają grupę OH związaną z węglem bezwodornyin—i na wzór których, utleniając się, ulegają rozpadnięciu się cząsteczki. Względem środków utleniających F-e są jednak bardzo oporne, oporniejsze od alkoholów, i pod wpływem wielu środków, które na alkohole działają utleniająco, ulegają innym reakcyom lub nie zmieniają się wcale. Kwasowy charakter F-ów rozpoznajemy w działaniu na nie ciał zasadowych, pod którem wodór hydroksylowy ulega wymianie na metal i tworzą się sole stosunkowo trwałe, od alkoliolatów daleko bardziej typowe. Te fenolaty są zwykle w wodzie rozpuszczalne i krystaliczne, lecz dwutlenek węgla rozkłada je, co dowodzi słabego działania kwasowego F-ów. Jeżeli jednak w F-u atomy wodo

ru zostaną zastąpione przez rodniki elektro-odje-mne, np. NO.,, charakter kwasowy związku znacznie się wzmacnia. Jako typowe związki aromatyczne F-e łatwo ulegają chlorowaniu, nitrowaniu, amidowaniu, diazowaniu i t. p. reakcyom, wbrew temu, co stosuje się do alkoholów prawdziwych. Co do izomeryj, to zauważyć na- • leży ze szczególnym naciskiem, że w liomolo-gonach benzolu zastąpieniu przez hydroksyl mogą ulegać atomy wodoru nietylko w pierścieniu, ale i w bocznych łańcuchach, i że tworzące się wtedy związki są rzeczywistemi alkoholami aromaty cznemi, izomerycznemi z F-ami.—F-e znajdują się dość często w przyrodzie w stanie gotowym: im - to zawdzięcza zapach i ostre własności znaczna ilość pachnących olejków lotnych, używanych jako przyprawy i lekarstwa. Niemniej często spotykamy F-e w różnych produktach przerobu ciał organicznych, a szczególniej w produktach suchej dystylacyi. W t. zw. smole gazowej, tworzącej się przy suchej dystylacyi węgla kamiennego, F-e stanowią ważną część składową, od której głównie zależy woń i własności przeciwgnilne tej smoły. Znajdują się one także w smołach i dziegciach drzewnych. Na drodze czysto chemicznej otrzymujemy F e wielu sposobami: tak np. przez topienie z alkali gryzącem sulfonianów aromatycznych (CfiH₅S0₃K + 2KOH == CfiH.OK -f S0₃K₂ + H.,0) przyczem, naturalnie, tworzy się fenolat alkali. Dalej związki diazowe, gotowane z wodą, wydzielają azot i dają F-e, co jest następstwem szczególnej hydratacyi (np. CBH₅.N : N.C1 -(- H₂0 =

C„ H₅ OH -f- N₂ -f- HC1). Równie sole oksykwasów aromatycznych, ogrzewane z wapnem, a niektóre i bez tego dodatku, wprost pod wpływem ciepła, wydzielają dwutlenek węgla i przechodzą w F-e (np. C₈H₂(OH)₃.COaH=CBH₃(OH»₃-|-COa). Wreszcie istnieje wiele sposobów syntetycznego otrzymywania różnych poszczególnych F-ów i ich pochodnych.—Co do zastosowań tych ciał, to płyną one przedewszystkiem ze wspólnych im wszystkim własności antyseptycznych oraz łatwości, z jaką wchodzą one w reakcye z mnóstwem ciał, wydając związki barwne. Większość F-ów z solami żelaza tworzy ciała bardzo ciemno zabarwione, a własność ta rozciąga się i na takie dalekie nawet pochodne F-ów, jak np. garbniki, które wogóle możemy uważać za glukozydy spokrewnionych z F-ami oksykwasów aromatycznych. Ogromną liczbę sztucznych barwników stanowią kombinacye F-ów ze związkami diazowemi (barwniki diazowe); z kwasem ftalowym tworzą się z F ów ciała macierzyste barwników zwane fta-leinami; z trójchlorotoluolem (CfiHä . C Cl.,) powstają barwniki aurynowe.

Fenomen (gr. <paiV'y|j.=vov — co się okazuje objawia, wydaje) oznacza: zjawisko, objaw, przejaw. „Słownik synonimów poiskich” bisk. Kra sińskiego synonimów tych nie zna. Jeszcze w początkach bieżącego stulecia wyraz F. we

w platonowskiem (ante rem), ani w arystotele-sowskiem (in re) znaczeniu. Z wszelkiemi odmianami empiryzmu F. ma to wspólnego, że za jedyny przedmiot poznania uznaje doświadczenie; z subjektywizmem—że zjawiska, z któremi jedynie ma do czynienia, są zawsze wyobrażeniami czyli stanami podmiotowemu „Metafizyka — powiada Alfred Fouillée — jest chimerą, o ile przyjmuje rzeczywistość poza świadomością i doświadczeniem, czyli poza podmiotem myślącym. Można jednak stopniowo ziszczać metafizykę, skoro się przyjmie, że rzeczywistość jest niejako zawartą w samem doświadczeniu. Metafizyka musi opierać się na jedynej rzeczywistości, jaką znamy—na świadomości” („L’avenir de la métaphysique fondé sur l’expérience”, 1890 str. 285).. F. często błędnie bywa utożsamiany z pozytywizmem Comte’a, z powodu, że wspólny im empiryzm bierze się za jedno; empiryzm jednak pozytywistyczny nie ma teoryi poznania, na analizie psychologicznej opartej, co właśnie przedewszystkiem znamionuje F.; żaden szczery fenomenalista nie zgodziłby się z Comtem w jego realistyczno-empirycznem zapatrywaniu się na prawa przyrody, i nie podzieliłby jego poglądu na pierwsze przyczyny, które właściwie istnieją według Comte’a poza zjawiskami, których wszakże badać on nie pozwala, jako niepoznawalnych. Do pozytywizmu trzeba-by, co najmniej, dodać całą teoryę poznania nowokrytycyzmu. by się przeobraził w prawdziwy fenomenalizm.—Wszystkie nowoczesne kierunki filozoficzne, chociażby najbardziej substancyalistyczne, muszą się tak lub inaczej porachować z F-em; powszechnie przynajmniej dziś przyznaje się, że jedynym i nieuniknionym punktem wyjścia dla wszelkich badań i spekulacyj jest doświadczenie wewnętrzne i zewnętrzne, że zjawiska stanowią jedyny bezpośrednio dany materyał, który się naukowo lub spekulacyjnie przerabiać może. Pogarda, z jaką Eleaci lub Platon wyrzucali zjawiskowy materyał poza obręb nauki, w warunkach dzisiejszej wiedzy jest już niemożebną, a nawet stanowisko idealizmu niemieckiego, według którego, jak povviada Schełling, materyał zjawiskowy, doświadczenie jest „nicht Prinzip wohl aber Aufgabe, nicht terminus a quo, wohl aber terminus ad quem der Konstruction” — dziś już nie znajdzie poważnych zwolenników. Schopenhuu-erowskie „die Welt ist meine Vorstellung” jest dziś punktem wyjścia wszelkiej filozofii i Schellingowskie „Ueber die Natur philosophi-ren heisst die Natur schaffen”—-przebrzmiało wraz z romantyzmem. Ten fenomenalistyczny punkt wyjścia (terminus a quo) jest wspólny zarówno filozofii Hartmanna z jej zasadą bezwiedną (das Unbewusste), jak filozofii Wundta z jej wolą uniwersalną; zarówno doświadczalnej metafizyce Fouillée’go z jej idées-forces u podstawy, jak metafizyce Spencera z jej absolutem niepoznawalnym (tlie unknowable). Począwszy od te-

so wspólnego punktu wyjścia, drogi filozofów rozchodzą się w najrozmaitszych kierunkach wobec odrębności indywidualnych usposobień metafizycznych, podsuwających odmienne rozwiązania dwóch naczelnych zagadnień: l-o, zagadnienia form, w jakich poznający podmiot ujmuje wszelkie dane zjawiska, jak przestrzeń i czas, oraz kategoryi, jak przyczynowość, celowość i t. d.; 2-o, zagadnienia rzeczywistości poząpodmiotowej, a więc pozazjawiskowej (extrafenomenalnej) czy li bytu bezwzględnego. Odpowiedź feuomena-listyczna na oba powyższe zagadnienia w istocie brzmi tak, jak odpowiedź Leibniza na pytanie, co to jest materya i przestrzeń: są to pliae-nomena bene fundata. Formy i kategorye są ab-strakcyami, wynikami analizy doświadczenia, czyli zjawisk, a więc w dalszym ciągu są zjawiskami bez możliwego wyjścia poza obręb tej, jedynej dostępnej, rzeczywistości, ani w stronę sub-staneyi przedmiotowej, ani też podmiotowej. Uczony redaktor rocznika o kierunku specyalnie fe-nomenalistycznym, F. Fillon, powiada: „Przyznanie rzeczywistości przedmiotowej jaźni i niejaźni nie sprawia nam wcale trudności; przeczymy tylko, iżby ta rzeczywistość była czemś innem prócz zjawisk i praw. Przeciwstawienie zjawiskowości i rzeczywistości nie ma dla nas żadnego zrozumiałego znaczenia” („Année philosophique” 1896, str. 229). A mistrz jego, Renouvier, dodaje: „Nie zadowolimy się wyrazem sub stancya, ani gdy chodzi o podmiot myślący, ani też, gdy o przedmiot zewnętrzny”. Wszystko zawarte jest w zjawisku: i podmiot, i przeświadczenie o przedmiotowej rzeczywistości. Zadaniem nauki jest: wytworzyć system wiedzy o ogóle zjawisk—wolny od sprzeczności wewnętrznych i powszechnie sprawdzalny. Zadaniem zaś filozofii: poznać warunki i sposoby, przy których nauka mogłaby odpowiedzieć temu swojemu powołaniu.

Literatura: Carl Göring „System der Kritischen Philosophie” (2 części, Lipsk 1874—5; dzieło niedokończone); Richard Avenarius „Philosophie als Denken der Welt gemäss dem Prin-cip des kleinsten Kraftmaasses. Prolegomena zu einer Kritik der reinen Erfahrung” (Lipsk 1876) i tegoż „Kritik der reineu Erfahrung” (2 tomy, Lipsk 1888 —1890); Helmholtz „Die Thatsachen in der Wahrnehmung” (Berlin 1879); E. Mach „Die ökonomische Natur der physikalischen Forschung” (1882); „Die Mechanik in ihrer Entwicklung” (Lipsk 1883); „Ueber Umbildung und Anpassung im naturwissenschaftlichen Denken” (1884); „Beiträge zur Analyse der Empfindungen” (Jena 1886); Pani Du Bois-Reymond „Ueber die Grundlagen der Erkenntniss in den exac-ten Wissenschaften” (Tybinga 1890); J. J. Gourd „Le phénomène. Esquisse de philosophie générale” (Paryż 1888) i blizko mu pokrewne dzieło Gédéon Góry „L’immanence de la raison dans la connaissance sensible” (Paryż 1896); Ch. Renouvier „Ls principes de la nature” (2 tomy,

Ad. M.

tliings thrown out of my eonsciousness, to di-stinguish them from objects, tliings presented in my eonsciousness, phaenomena,—Pronopuję, nazywać te wywnioskowane istoty ej ektami, rzeczami rzutowanemi z mojej świadomości, dla odróżnienia ich od objektów, rzeczy wyobrażanych w mojej świadomości, fenomenów, „On the nature of tliings—in—themselves”; „Mind” 1878 i „Lectures and Essays”, Londyn 1886,- str. 275—6). Do drugich, czyli przedmiotowych, zaliczamy wszelkie przedmioty naszych postrzeżeń, o ile jesteśmy przeświadczeni o ich rzeczywistości poza-psychicznej.— Epifenomenem (*em i cpatvó[j.=vov) czyli przyzjawiskiem prof. Tomasz Huxley nazwał zjawisko psychiczne, rozważane w stosunku do jego uwarunkowań cielesnych, które wiążą się ze swojemi poprzednikami i następnikami w zamknięty mechanicznie łańcuch przyczyn i skutków, zgodnie z zasadą zachowania energii; zjawiska psychiczne tylko towarzyszą pewnym ogniwom łańcucha zjawisk fizycznych w mózgu, ale same nie mogą być pojęte jako przyczynowo zrozumiałe ogniwa tego łańcucha; są więc epife-nomenami (Huxley „Hume” Londyn 1879).

Fenomenalizm (nowołaciński phaenomenalismus od phaenomenalis) albo Fenomenizm (franc. phénoménisme od phénomène), oznacza pogląd, doktrynę lub kierunek filozoficzny, według którego jedynym materyałem dostępnym dla poznania są zjawiska (phaenomena), czyli zmiany podmiotu poznającego, niezależnie od tego, czy te zmienne stany podmiotowe rzutujemy nazewnątrz, t. j. postrzegamy je jako przedmioty, czy nie; jak również niezależnie od tego, czy te zmiany byłyby samorzutnemi, czy też uwarunkowanemi przez jakiś byt pozapodmiotowy i niepoznawalny. W nowoczesnej literaturze filozoficznej najdosadniejszy wyraz tego poglądu znajdujemy u Kanta w jego „Kritik der reinen Vernunft” (wyd. Rosenkranza, Lipsk 1838); nieznużenie powtarza on: „Jedynemi przedmiotami, jakie nam bezpośrednio mogę być dane, są zjawiska, a więc wyobrażenia” (str. 100); „W rzeczy samej nic innego nie bywa nam danem, prócz postrzeżeń i empirycznych przejść od jednych postrzeżeń do innych, możliwych; gdy zaś przed postrzeżeniem pewne zjawisko nazywamy rzeczą, znaczy to, że w kolej nem następstwie doświadczeń musimy takie postrzeżenie napotkać, albo nic zgoła nie znaczy” (300); „Rzeczywistem jest to, co wiąże się według określonych praw empirycznych z pewnem postrzeżeniem” (301, 389, 390); „Przeszła rzeczywistość jest wstecz rozważanym szeregiem postrzeżeń możliwych zgodnie z prawami empirycznemi” (391); wyobrażenie zawsze jest tylko naszym stanem podmiotowym, danym w takim lub innym stosunku czasowym, jest zmianą zmysłowości naszej, a przeto tylko podmiotowo rzeczywistem (167); rzeczywistość przedmiotową osiąga ono przez swój stosunek do jakiegoś przedmiotu . czyli przez to, że uznajemy za konieczny pewien porządek wyobrażeń naszych; jeżeli więc wyobrażenia mają być przedmiotowo rzeczywistemi, tedy jakimkolwiek sposobem musi być dany ich przedmiot, czyli jakiś empirycznie konieczny porządek w czasie (137); na granicy empirycznie danego szeregu f e n o-menów stawiamy pojęcie noumenu, czyli rzeczy w sobie, bytu bezwzględnego, substancyi; przedmiotu jednak tego pojęcia nie możemy ani wyobrazić sobie, ani poznać, bo właśnie zamyka ono szereg empirycznie danych zjawisk, szereg, w którego obrębie zamknięte są wszystkie dla nas możliwe przedmioty; nawet podmiot „ja” zawsze bywa nam dany empirycznie, jako zjawisko lub szereg zjawisk wiązanych w czasie, nigdy zaś jako byt pozaempiryczny.—Prawdopodobnie te i liczne, tym podobne, twierdzenia Kanta miał na względzie jeden z najwybitniejszych dziś przedstawicieli F-u, Karol Renouvier, gdy utrzymuje, że z krytycyzmu Kanta konsekwentnie należałoby wysnuć następującą formułę: „Dla poznania istnieją tylko zjawiska. Zjawiska i ich prawa, które są także zjawiskami, tylko stałemi lub stale odtwarzającemi się, są właśnie rzeczywistością” („Des princ. de la nature” I, str. 4); tylko tchórzliwość i nałogi ontologiczne umysłu spowodowały, że Kant sprzeniewierzył się tej formule. Pogląd zgodny z tą formułą Renouvier stale nazywa fenomenizmem, nazwą niewątpliwie bardziej poprawną, ale tylko u Francuzów utartą. Wobec tego F. jest jedną z odmian idealizmu: ma on do czynienia tylko z wyobrażeniami (ideami), jako jedynym mate-ryałem dla poznania dostępnym; wyobrażenia te analizuje za pomocą wyróżniania i odrywania ich składników, klasyfikuje za pomocą kon-cepcyi lub pojęć ogólnych i bada empirycznie stałe pomiędzy niemi stosunki czyli prawa.— Wyobrażenie czyli zjawisko postrzegane może nastręczać pytanie: czy istnieje pozapodmiotowo rzecz wyobrażana, jako pierwowzór wyobrażenia, jak to utrzymuje naiwny realizm?—albo znów pytanie: czy istnieje jakiś byt, chociażby niepodobny do danego w wyobrażeniu zjawiska, który jednak powodowałby zjawiska? Na oba te pytania F. odpowiada: nie wiem i nie rozumiem, jakim sposobem mógłbym się o tern dowiedzieć, skoro mam sobie dane tylko zjawiska i nigdy poza zjawiska sięgnąć nie mogę. W tern znaczeniu jest on przeciwstawieniem zarówno naiwnego realizmu, gdyż nic nie wie o rzeczach, których nasze wyobrażenia byłyby kopiami, jak wszelkich odmian substancyalizmu, gdyż nie poznaje substancyi. Natomiast godzi się on w istocie swój ej ze starożytnym nominalizmem pery-patetyków, epikurejczyków i stoików, jak również z nominalizmem średniowiecznym: pojęcia ogólne i prawa są dla niego symbolami lub formułami, w których się spółoznacza zjawiska i stałe między niemi stosunki w czasie; u ni versai i a nie mają dlań realnego znaczenia ani

w platonowskiem (ante rem), ani w arystotele-sowskiem (in re) znaczeniu. Z wszelkiemi odmianami empiryzmu F. ma to wspólnego, że za jedyny przedmiot poznania uznaje doświadczenie; z subjektywizmem—że zjawiska, z któremi jedynie ma do czynienia, są zawsze wyobrażeniami czyli stanami podmiotowemu „Metafizyka — powiada Alfred Fouillée — jest chimerą, o ile przyjmuje rzeczywistość poza świadomością i doświadczeniem, czyli poza podmiotem myślącym. Można jednak stopniowo ziszczać metafizykę, skoro się przyjmie, że rzeczywistość jest niejako zawartą w samem doświadczeniu. Metafizyka musi opierać się na jedynej rzeczywistości, jaką znamy—na świadomości” („L’avenir de la métaphysique fondé sur l’expérience”, 1890 str. 285). F. często błędnie bywa utożsamiany z pozytywizmem Comte’a, z powodu, że wspólny im empiryzm bierze się za jedno; empiryzm jednak pozytywistyczny nie ma teoryi poznania, na analizie psychologicznej opartej, co właśnie przedewszystkiem znamionuje F.; żaden szczery fenomenalista nie zgodziłby się z Comtem w jego realistyczno-empirycznem zapatrywaniu się na prawa przyrody, i nie podzieliłby jego poglądu na pierwsze przyczyny, które właściwie istnieją według Comte’a poza zjawiskami, których wszakże badać on nie pozwala, jako niepoznawalnych. Do pozytywizmu trzeba-by, co najmniej, dodać całą teoryę poznania nowokrytycyzmu. by się przeobraził w prawdziwy fenomenalizm.—Wszystkie nowoczesne kierunki filozoficzne, chociażby najbardziej substancyalistyczne, muszą się tak lub inaczej porachować z F-em; powszechnie przynajmniej dziś przyznaje się, że jedynym i nieuniknionym punktem wyjścia dla wszelkich badań i spekulacyj jest doświadczenie wewnętrzne i zewnętrzne, że zjawiska stanowią jedyny bezpośrednio dany materyał, który się naukowo lub spekulacyjnie przerabiać może. Pogarda, z jaką Eleaci lub Platon wyrzucali zjawiskowy materyał poza obręb nauki, w warunkach dzisiejszej wiedzy jest już niemożebną, a nawet stanowisko idealizmu niemieckiego, według którego, jak powiada Schelling, materyał zjawiskowy, doświadczenie jest „nicht Prinzip wohl aber Aufgabe, nicht terminus a quo, wohl aber terminus ad quem der Konstruction” — dziś już nie znajdzie poważnych zwolenników. Schopenhau-erowskie „die Welt ist meine Vorstellung” jest dziś punktem wyjścia wszelkiej filozofii i Schellingowskie „Ueber die Natur philosophi-ren heisst die Natur schaffen”—przebrzmiało wraz z romantyzmem. Ten fenomenalistyczny punkt wyjścia (terminus a quo) jest wspólny zarówno filozofii Hartmanna z jej zasadą bezwiedną (das Unbewusste), jak filozofii Wundta z jej wolą uniwersalną; zarówno doświadczalnej metafizyce Fouillée’go z jej idées-forces u podstawy, jak metafizyce Spencera z jej absolutem niepoznawalnym (tlie unknowable). Począwszy od te-

c;o wspólnego punktu wyjścia, drogi filozofów rozchodzą się w najrozmaitszych kierunkach wobec odrębności indywidualnych usposobień metafizycznych, podsuwających odmienne rozwiązania dwóch naczelnych zagadnień: i-o, zagadnienia form, w jakich poznający podmiot ujmuje wszelkie dane zjawiska, jak przestrzeń i czas, oraz kategoryi, jak przyczynowość, celowość i t. d.; 2-o, zagadnienia rzeczywistości pozapodmiotowej, a więc pozazjawiskowej (extrafenomenalnej) czyli bytu bezwzględnego. Odpowiedź fenomena-listyczna na oba powyższe zagadnienia w istocie brzmi tak, jak odpowiedź Leibniza na pytanie, co to jest materya i przestrzeń: są to phae-nomena bene fundata. Formy i kategorye są ab-strakcyami wynikami analizy doświadczenia, czyli zjawisk, a więc w dalszym ciągu są zjawiskami bez możliwego wyjścia poza obręb tej, jedynej dostępnej, rzeczywistości, ani w stronę sub-stancyi przedmiotowej, ani też podmiotowej. Uczony redaktor rocznika o kierunku specyalnie fe-nomenalistycznym, F. Pillon, powiada: „Przyznanie rzeczywistości przedmiotowej jaźni i niejaźni nie sprawia nam wcale trudności; przeczymy tylko, iżby ta rzeczywistość była czemś innern prócz zjawisk i praw. Przeciwstawienie zjawiskowości i rzeczywistości nie ma dla nas żadnego zrozumiałego znaczenia” („Année philosophique” 1896, str. 229). A mistrz jego, Renouvier, dodaje: „Nie zadowolimy się wyrazem sub stanc y a, ani gdy chodzi o podmiot myślący, ani też, gdy o przedmiot zewnętrzny”. Wszystko zawarte jest w zjawisku: i podmiot, i przeświadczenie o przedmiotowej rzeczywistości. Zadaniem nauki jest: wytworzyć system wiedzy o ogóle zjawisk—wolny od sprzeczności wewnętrznych i powszechnie sprawdzalny. Zadaniem zaś filozofii: poznać warunki i sposoby, przy których nauka mogłaby odpowiedzieć temu swojemu powołaniu.

Literatura: Carl Góring „System der Kritischen Philosophie” (2 części, Lipsk 1874—5; dzieło niedokończone); Richard Avenarius „Philosophie als Denken der Welt gemäss dem Prin-cip des kleinsten Kraftmaasses. Prolegomena zu einer Kritik der reinen Erfahrung” (Lipsk 1876) i tegoż „Kritik der reineu Erfahrung” (2 tomy, Lipsk 1888—1890); Helmholtz „Die Thatsachen in der Wahrnehmung” (Berlin 1879); E. Mach „Die ökonomische Natur der physikalischen Forschung” (1882); „Die Mechanik in ihrer Entwicklung” (Lipsk 1883); „Ueber Umbildung und Anpassung im naturwissenschaftlichen Denken” (1884); „Beiträge zur Analyse der Empfindungen” (Jena 1886); Paul Du Bois-Reymond „Ueber die Grundlagen der Erkenntniss in den exac-ten Wissenschaften” (Tybinga 1890); J. J. Gourd „Le phénomène. Esquisse de philosophie générale” (Paryż 1888) i blizko mu pokrewne dzieło Gédéon Góry „L’immanence de la raison dans la connaissance sensible” (Paryż 1896); Ch. Renouvier „Ls principes de la nature” (2 tomy,

Fenton Edward-Dyne, pisarz angielski, humorysta; w r. 1847 służył wojskowo w.Gibraltarze. Umarł 1880. Napisał: „Sorties from Gibraltar in quest of sensation and sentiment” (Londyn 1873); „Military men 1 hâve met” (1872): „Eve’s daughters” ( 1873);    „ Autobiographv ”

Paryż 1892); Emile Boirac „L’idée du phénomène” (Paryż 1894); „Année philosophique publiée sous la direction de F. Pillon”; Karl Pearson „The Grammar of science” (Londyn 1892). Fenomenizm, ob. Fenomenalizm. Fenomenologia (nowołacińskie p h a e n o ni e -nologia) oznacza naukę d zjawiskach, albo dział jakiejkolwiek nauki, opisujący badane przez nią zjawiska. W tern znaczeniu F. przeciwstawia się teoretycznej części nauki, która znów bada istotę, zasady i prawa właściwego sobie przedmiotu. Kantowskie przeciwstawienie fenome-n u (zj awiska) n oumeno w i (rzeczy w sobie) oraz dzieło Hegla „Phänomenologie des Geistes” (1807 r.) przyczyniły się głównie do ustalenia się pojęcia F-i. Hegel dzieli swój system filozofii na trzy części: logikę, filozofię przyrody i filozofię ducha; każdy z tych trzech działów z kolei rozpada się na trzy części, a mianowicie: filozofia ducha—na naukę o duchu podmiotowym, o duchu przedmiotowym i o duchu bezwzględnym; dalej, według tegoż układu trójdzielnego (trychotomicznego), nauka o duchu podmiotowym rozwija się w trzy nauki szczegółowe: 1) antropologię, czyli naukę o stosunku ducha i ciała, 2) fenomenologię ducha, czyli naukę o duchu objawiającym się na szczeblu refieksyi pod postacią zmysłowości, postrzegania, rozsądku, samowiedzy i rozumu, 3) psychologię czyli naukę o duchu, jako umysłowości w dziedzinie teoretycznej, jako woli w dziedzinie praktycznej i jako moralności, gdy jest wolnym. Tak więc heglowska F. ducha odpowiada temu, co dziś pospolicie nazywamy psychologią; natomiast psychologia Hegla zawiera w sobie teoryę nauki, praktyki i moralności. Hegel tedy przeciwstawiał F-ę ducha—ontologii ducha, którą nazywał pneumatologią i która ma badać istotę ducha, ducha bezwzględnego. Pod wpływem Kanta i Hegla psychologowie niemieccy z pierwszej połowy bieżącego stulecia

Ad. M.

(1874).

A. L."

Hml.

Fenwick sir John, spiskowiec angielski (* r: 1645—f 28 stycznia 1697), służył w wojsku i w latach 1677—1688 zasiadał w parlamencie, gdzie byl jednym z najbardziej gorących stronników Jako ba II. Po wstąpieniu na tron Wilhelma Grabskiego knuł przeciw niemu nieustanne spiski i już w r 1689 był uwięziony, lecz dla braku dowodów wypuszczono go na wolność. Aresztowany powtórnie w r. 1695, za udział w sprzysiężeniu na życie króla, starał się fałszywemi zeznaniami skompromitować swych wrogów politycznych, mianowicie leader’ów stronnictwa whigów: Marlborough’a, Godolphin’a, Russela i Shrewsburego, dzięki czemu w samym parlamencie znalazł śród torysów licznych obrońców. Niemniej jednak na mocy, uchwalonego nieznaczną większością głosów, „bill of attainder”, został ścięty na Tower Hill.

grobli, usypanych wzdłuż kanałów, rzek i wybrzeży morskich. Drzewa są tu rzadkie, tylko wierzby ocieniają wody drzemiące, a tu i owdzie kępa drzewnej zieleni otacza fermę odosobnioną, śród obszaru nieco wynioślejszego, gliniastego, bardzo żyznego. Poza tern przeważna część obszaru składa się z bagien, zresztą w znacznym stopniu już osuszonych i zmienionych przez kulturę. Rzeki tutejsze, wlewające się do zatoki Wash, są drobne, nie mogą się mierzyć z Renem lub Mozą i nie zagrażają też tak, jak one, człowiekowi swemi wezbraniami. Histo-

Feny, to jest bagno, kraina nizka we wschodniej Anglii dokoła zatoki Wasli, obejmująca część hrabstw: Cambridge Huntingdon i Lincoln. Są to angielskie Niderlandy i nawet jedna jej okolica w hrabstwie Lincoln nosi nazwę Holland t. j „kraj zaklęsły.” Inną nazwą tej całej krainy jest Level t. j. „płaszczyzna” par excellence. Cały obszar Fenów, wynoszący około 3 000 km. [j, jest pokrajany niezliczonemi kanałami na części prostokątne; jedne z tych kanałów są szerokie, jak rzeki, i służą do żeglugi, inne stanowią wązkie rowy, dające się rozeznać zdaleka tylko przez pasy zarośli, które się wzdłuż nich ciągną. Jak w Hollandyi, tak i tutaj, woda zalałaby kraj cały, gdyby człowiek często dzie- nie pozbywał się zbytku wilgoci za pomocą ma-lić wykład psychologii na część ogólną, czyli chin i nie chronił kraju od zalewu za pomocą no unie no logię duszy, traktującą o istocie duszy, oraz część opisową, czyli fenomenologię duszy, traktującą o zjawiskach psychicznych.

(Nüsslein „Grundriss der allgemeinen Psychologie” Moguncya 1821; Scheidler „Handbuch der Psychologie” Darmsztat 1833; Lichtenfels „Lehrbuch der Psychologie” Wiedeń 1843; Ennemoser „Der Geist des Menschen in der Natur” Sżtut-

rya geologiczna angielskich Fenów jest mniej więcej ta sama, co i Hollandyi: powstały one z walki zwycięskiej, walki lądu z morzem, wynurzyły się niedawno z wody. Pod Peterborough, w odległości 45 km. od obecnego brzegu morskiego, spotyka się muszle z mięczaków morskich w towarzystwie ze słodkowodnemi, a pod

Ad. M.

gard 1848). Zresztą filozofowie, zwłaszcza niemieccy, nietylko używali często nazwy i pojęcia F-i, lecz i nadużywali, tak np., najważniejsze dzieło Edwarda Hartmanna „Phänomenologie des sittlichen Bewusstseims” (Berlin 1879) jest nie etyką opisową, nie opisem objawów życia moralnego, j*k z nagłówka można-by wnosić, lecz metafizyczną doktryną moralności w duchu pessy-mizmu autora.

Fenomenologia (medycyna), tyle co S e m i o-t y k a (ob.).

ci znowu przed Normanami.—Ob. Vivien de St. Martin „Nouveau Diction, de Géographie”, we-

W. N.

dług Elizeusza Reclus.

Fényes Elek (Aleksy), geograf i statystyk węgierski (* w Csokay 1807 — f 1876).—Początkowo adwokat, w r. 1830 był posłem na sejm w Preszburgu. Przewędrował osobiście całe Węgry, a w r. 1836 został prezesem związku przemysłowo-gospodarczego w Peszcie.— Napisał: „Magyarorszńgnak s a hozzń kapcsolt tartomanyoknak mostaniallapotja statistikai s geo-graphiai tekintetben” (Stan obecny Węgier i krajów z niemi połączonych w opisie statystycznym i geograficznym, Peszt 1839 — 40 tomów 6), dzieło odznaczone nagrodą przez Akademię węgierską.—- Z innych dzieł jego godne uwagi: „Magyarorszńg statistikńja” (1842—43); „Kôzenséges kézi s iskolai atlas” (Atlas geografii powszechnej, podręczny i szkolny—1845).— W r. 1848 został naczelnikiem wydziału statystyczne go przy ministeryuin spraw wewnętrznych na Węgrzech i zebrał znaczny materyał do słownika statyst.-geogr.—Urywki z jego dzieł tłom. na ję-

A. Jj.

x.

N.

Waterbeach znaleziono szczątki wieloryba w odległości tylko 16 kilometrów od Cambridge. Widocznie więc obszar Fenów był niegdyś zatoką morską, ale w epoce lodowej wynurzył się już z wody, albowiem pod warstwą świeżych napływów leży warstwa piasków z głazami er-ratycznemi. Ale i po epoce lodowej obszar ten był dość wzniesiony, aby służyć za miejsce pobytu dla człowieka. Stare tarasy nadrzeczne rzeki Ouse zawierają broń i narzędzia krzemienne w towarzystwie muszli słodkowodnych, oraz kości wołu i mamuta. Podkład gruntu fenów stanowi warstwa torfu, której grubość w niektórych miejscach przenosi 3 metry; zawiera ona szczątki lasów i szkielety zwierząt leśnych, jak: dziki, jelenie, bobry, a tu i owdzie ślady broni i łodzi, które należały prawdopodobnie do dawnych Bretonów. Torfowiska wznioślejsze zawierają przeważnie szczątki dębów, niższe zaś—szczątki jodeł. Otamowanie tej nizkiej krainy zaczęło się już przed 18-u wiekami: stara tama, której szczątki dają się jeszcze dziś dostrzedz w niektórych miejscach w odległości kilku kilometrów od obecnego brzegu morskiego, przechodzi przez miasta, które były niegdyś stacyami rzymskiemi. Normanowie też wznieśli silne tamy wzdłuż rzeki Weiland dla ochronienia niższych obszarów od zalewu. Ale wielkie prace, które pokonały ostatecznie żywioł wodny, rozpoczęły się dopiero z początkiem wieku XVlI-go, staraniem hrabiego Bedfordu; to też całą tę krainę nazywają inaczej Bedford-Level. Hollendrzy, wzięci do niewoli w bitwie morskiej 1652 roku, zostali użyci do kopania kanałów i sypania grobli. Od tego czasu Anglicy, skorzystawszy z nauki Hollendrów, wdzierali się bezprzestanku w obszar morza, zdobywając na niem wciąż nowe poi dery. Półkole, utworzone dokoła Washu przez stare miasta: Wainfieet, Boston, Spalding, Wis-beacli, Kings, Lyun, oznacza linię dawnego brzegu w Wiekach Średnich. Miasta te posuwały się niejako wewnątrz lądu, a właściwie brzegi Washu ustępowały w stronę morza, parte przez wciąż nowe tamy. Powstał nawet projekt całkowitego usunięcia Washu; projekt ten, prędzej czy później dojdzie do skutku, albowiem ławy piasku i miału zajmują prawie całą powierzchnię tej płytkiej zatoki; tylko linie rzek wpadających do Washu przedłużają się na jego dnie jako głębokie brózdy, które trzeba będzie ująć w tamy, w miarę jak człowiek obejmować będzie w posiadanie dno zatoki. Znaczna ilość miast, miasteczek i wiosek, z zakończeniami na beach, sea, meere, eye (brzeg, morze, haf, wyspa), oznaczającemi położenie nad morzem lub śród morza, znajduje się obecnie w odległości 10-u, 20-u a uawet 40-u km. od morza. Wysepki śród błot stanowiły niegdyś, podobnie jak w Hollandyi i Fryzyi, schronienie przed obcą napaścią: tu kryli się naprzód pierwotni mieszkańcy przed Anglo - Sasami, a następnie

zyk niemiecki.

Fenyl. Grupa atomów Cf) EL, pozostająca po odjęciu 1 atomu wodoru od cząsteczki benzolu, jednowartościowa i mogąca przeto wchodzić na miejsce również 1 at. H, nosi nazwę F-u. Jest to rodnik, analogiczny we wszelkich względach np. z metylem, etylem i t. p. rodnikami gromady związków alifatycznych. Różni się od nich jednakże tern, że do własności związków, w których jego obecność przyjmujemy, wnosi swój wyraźnie elektro-odjemny charakter, zależny prawdopodobnie od znacznego skupienia się w nim atomów węglowych i przewagi ich nad wodorem. Odjemność ta wyraża się np. w wybitnie kwasowych własnościach tych związków, w których z F-em jest złączona grupa hydroksylowa. Zn-

Feodosij (Te o do z y), hegumen ławry kijowskiej (* 1074), znany ze swej pobożności i życia surowego; cieszył się wielkim szacunkiem księcia Izjasława; po śmierci uznany za świętego. Religijne pisma jego ogłosił drukiem Bu-słajew: „Cjiobo o ßhph .laxuHCEOH n isapiiua-Kofi”, „Cjiobo o iiTumcTB'h” i t. d.

Feodosij By wal ce w, archimandryta mona-steru Czudowskiego w Moskwie, był arcybiskupem rostowskira a od r. 1461 metropolitą moskiewskim. Na tein stanowisku naraziwszy sobie duchowieństwo, które usiłował trzymać w karbach bezwzględnego posłuszeństwa, zrzekł się swej godności i wrócił do klasztoru.

Feodosij Janowskij, arcybiskup nowogrodzki (f 1726), pochodził ze szlachty polskiej; wstąpiwszy do stanu duchownego, został archi-mandrytą monasteru Chutyńskiego pod Nowogrodem i szybko zyskał zaufanie Piotra Wielkiego, który powołał go do Petersburga i uczynił archimandrytą monasteru Newskiego, a następnie arcybiskupem i wice-prezesein utworzo-

N.

N.

N.

N.

nego w tym czasie synodu. F. stał się wkrótce doradzcą i jednym z najzaufańszyeli powierników Piotra; wszakże wskutek swych idei postępowych naraził sobie duchowieństwo i wogóle ludność zacofaną, hołdującą tradycyi; to też po śmierci cesarza był uwięziony i zesłany do mo-nasteru Nikolsko-Korelskiego (przy uściu Dźwiny północnej), a potem pozbawiony godności i urzędów duchownych.

Peodosij Sinorżewskij, missyonarz rossyj-ski (f 1758), kształcił się w akademii duchownej w Kijowie i w r. 1743 wziął udział w mis-syi rossyjskiej do Chin. Wróciwszy stamtąd, został w r. 1757 archimandrytą monasteru Brańskiego (w gub. Orłowskiej). Pozostawił po sobie dzieło: „HcTopia poccinciŁO-iieKHiiCKon mhccm u lîC’bx'L Ôr.lBllIHX'B TUMB łiaill IIXJE. MHCCioiie-poisb”.

Peodosij, założyciel sekty Fedosiejewców, ob. B ezpopowcy.

Peodosya, starożytna Kaffa, w gub. Tau-ryckiej, ob. Teodozy a.

Peofan (Teofanes) Prokopowicz, teolog rossyjski (* 1681—f 1736), po ukończeniu nauk w r. 1698 w akademii duchownej w Kijowie kształcił się dalej w szkołach polskich, gdzie został unitą, a dokończył wykształcenia w Rzymie w kollegium św. Atanazego. Wróciwszy do kraju, wstąpił do klasztoru w Poczajowie, a po trzech latach został mianowany profesorem poe-zyi w akademii kijowskiej; tam zwrócił na siebie uwagę Piotra Wielkiego i wkrótce stał się jego ulubieńcem. W r. 1711 towarzyszył mu podczas wyprawy tureckiej, a po skończonej wojnie był mianowany prefektem akademii kijowskiej i hegumenem monasteru Brackiego. Powołany do Petersburga (w 1715) został biskupem pskowskim, narwskim i izborskim, wreszcie, w r. 1721, arcybisk. nowogrodzkim. Będąc głównym pomocnikiem Piotra W. w jego działalności około przeprowadzenia reform w kraju, napisał na żądanie cesarza „JIjxobhlth pei'jiaMCHTb” (Regulamin dla duchowieństwa), zwiastujący nową organizacyę kościoła. Wkrótce potem został mianowany pierwszym wice-prezesem nowoutworzonego synodu. Po śmierci Piotra W. zdołał utrzymać się na swem stanowisku na czele duchowieństwa rossyjskiego, pomimo prądów nieprzyjaznych dla reform, które tak gorąco popierał. F. był człowiekiem wysoce wykształconym, wielce energicznym i czynnym, i dlatego stał się niezbędnym dla cesarza w reorganizacyi państwowej. Zyskał rozgłos jako wyborny mówca, który na tern polu okazał się zręcznym politykiem, doskonale godząc ogół nieukształcony z nowemi reformami, przytem chłoszcząc niemiłosiernie biczem satyry ówczesne wady społeczne, a przedewszystkiem ciemnotę. Skutkiem tego miał wielu nieprzyjaciół, którzy zarzucali mu sprzyjanie luteranizmowi i kalwinizmowi, natomiast inni, rozsądniejsi, nazywali go za jego

wymowę „Złotoustym rossyjskim”. Z licznych dzieł jego zasługują na większą uwagę: „Ilin-THKa” (1756); „HcTopifl llei’pa BejniKaro”; „O öjiaHteHCTBax'B upoTniru xaHHceä u jiiiueM'hpoBi»” i t. d. Kazania jego wyszły w druku pod ogólnym tytułem: „(kona n płuni” (Petersburg 1760). Pisywał także wiersze po rossyjsku i po łacinie.

Feofan (Te of an es) Goworow, teolog ros-syjski (f 1894), po ukończeniu nauk w akademii duchownej w Kijowie wziął udział w mis-syi do Jerozolimy (r. 1847); wróciwszy do kraju, został rektorem seminaryum w Ołonecku, w r. 1856 członkiem poselstwa rossyjskiego w Konstantynopolu. Później zawezwany do Petersburga, otrzymał urząd rektora akademii duchownej tamże i w r. 1859 został biskupem. Wszakże w r. 1866 zrzekł się tych urzędów i godności i osiadł w klasztorze. F. zyskał rozgłos jako dobry kaznodzieja, przytem człowiek skłonny do ascetyzmu i nieprzyjaciel zachodnio-europejskiej nauki. Do ważniejszych dzieł jego należą: „TTncLMa o xpiicTÜmcEon îkiisiih”; „llyTb ko cna-ccnho”; „EßanrejbCKan ucxopüi o BorE-Cbinh” i t. d.

Peofilakt Łopatyński, arcybiskup twerski i kaszyński (* na Wołyniu—f 1741). Kształcił się w Kijowie i tam też odbywał studya w a-kademii duchownej. R. 1705 powołany do Moskwy został archimandrytą monasteru czu-dowskiego oraz rektorem akademii. Piotr W. używzał go do rozmaitych missyj, a w r. 1722 zamianował członkiem nowo-utworzonego synodu, w którym powierzono mu głównie sprawy ros-kolnicze. R. 1723 został biskupem, a we dwa lata potem—arcybiskupem. Znany jest jako wróg roskolników, przeciw którym napisał „ O o. 111 -MCHie nenpaßr[,b pacKOJibinmecKiixb”(Moskwa 1742), jako też protestantów („Ha epecn .iioTepancida u KajibBHHCKia”). Oskarżył o herezyę Teofana Prokopowicza (ob.) i wystąpił z cieżkiemi zarzutami przeciw Teodozemu Janowskiemu (Feo-dosij) (ob.), po którym został drugim wice-pre-zesem synodu, ale już w roku 1730 był pozbawiony tej godności. Wydawszy dzieło metropolity rjazańskiego, Stefana („Iuimohi. iriipu”), wymierzone przeciwko protestantom, wzbudził przeciw sobie stronnictwo dworskie, szczególnie zaś Biro-nu; a gdy prócz tego jeszcze dał u siebie przytułek niegodnemu mnichowi włóczędze, Józefowi Reszyłowowi, uwikłał się przez to w jego proces z Feofanem Prokopowiczem, o paszkwil. Wskutek tego F., wezwany r. 1735 do Petersburga, został tam wtrącony do więzienia i na mocy potwarczych zeznań Reszyłowa pozbawiony swojej godności i zesłany do Wyborga. W roku wszakże 1740 otrzymał ułaskawienie i przywrócenie dostojeństwa, lecz wkrótce umarł. Był to mąż oświecony, uczciwy i poważny: to też kiedy za Piotra II mówiono o wznowieniu patryarchatu rossyjskiego, F. powszechnie był

ii.

K. K.

uważany za najodpowiedniejszego kandydata. Brał udział w poprawieniu przekładu słowiańskiego biblii; napisał prócz wyżej wymienionych: Nabożeństwo na dzień zwycięstwa pod Połtawą; Dopełnienie historyi Akademii moskiewskiej; Zapiski filozoficzne; Dogmatykę i wiele in.

Feofiłaktow Konstanty, geolog rossyjski (* 1820 w Petersburgu), kształcił się w głównym instytucie pedagogicznym w mieście rodzinnem; w r. 1842 odbył podróż naukową na Ural, i za granicę, poczem w r. 1845 został adjunktem a w 1853 profesorem mineralogii i geologii w uniwersytecie Kijowskim. Pole badań jego geologicznych stanowiły przeważnie gubernie: Kijowska, Wołyńska, Podolska i Połtawska, a głównym owocem czynności jego naukowej były dwie mapy geologiczne, pierwsze w Rossyi, mianowicie: gub. Kijowskiej (1872) oraz miasta Kijowa (1874), jako też wiele rozpraw i sprawozdań z kongresów naukowych (O jurajskich i kredowych pokładach gub. Kijowskiej; O krystalicznych utworach w gub. Kijowskiej, Wołyńskiej i Podolskiej; O miejscu, w którem znaleziono narzędzia krzemienne razem z kośćmi mamuta we wsi Gońcach; O prawidłowej budowie minerałów z grupy spatów polnych; Topaz w granicie gub. Kijowskiej i w. in.) F. brał udział w praktycznem rozstrzygnięciu zadania: jak zaopatrzyć Kijów w wodę źródlaną, i przyczynił się do wydania Zbioru sprawozdań statystycznych dotyczących gubernii Kijowskiej. Oprócz tego pełnił obowiązki dziekana i rektora uniwersytetu i przez lat kilkanaście był prezesem Kijowskiego Towarzystwa przyrodniczego.

Ferabad, ob. Ferrahabad.

Ferahabad, Ob. Ferrahabad.

Feralia. W znaczeniu naj obszerniejszem, uroczystości rzymskie w lutym, odprawiane na cześć zmarłych (ob. Febr u us): w ściślejszem znaczeniu, ostatni ich dzień, poświęcony specyalnie czci zmarłych, oddawanej przez całą społeczność: niby „dzień zaduszny” u nas, a był nim właściwie 21 lutego. We dnie poprzednie, poczynając od 13, już wprawdzie całe miasto zajmowało się czcią zmarłych, ale tylko prywatnie, w rodzinach, między swoimi, i dlatego dnie te zwały się właściwie Parentalia; że przecież jedno z drugiem się godziło, powstało stąd pomieszanie nazw i wśród ludu, i wśród pisarzy. Niektórzy dołączają do tego okresu i dzień 22 lutego, zwany Caristia, dzień poświęcony zacieśnieniu drogich węzłów rodzinnych zaraz nazajutrz po powszechnem uczczeniu zmarłych. W kalendarzach najświeższych, zapewne pod wpływem pojęć filozoficznych, ustalających wiarę w ubóstwienie dusz zmarłych (Mânes), F. nazywają się Genial i a (od genius), a igrzyska w dniu tym odprawiane zowią się też lu di genialici. Rozmaity jest wywód nazwy F.; to zdaje się być pewnem, że gra tam rolę wyraz inferi (podziemni), gdyż obiatę sprawianą Ma-nom nazywano inferi ae. Założenie F-lij przypisywano za Augusta Eneaszowi, który jakoby pierwszy je odprawił na pamiątkę ojca, Anchize-sa; legenda opowiada, że, zaniedbane, powróciły w skutek moru, jakim pomścili się zmarli za zapomnienie o nich, i odtąd stały się najdroż-szemi dla spobożniałych Rzymian. Podczas F-ij wszystkie sprawy bieżące ustawały, świątynie stały zamknięte, ołtarze pogaszone, ślubów małżeńskich nie zawierano (Kołaczący się do dziś dnia zabobon „dni feralnych”, wrogich przedsięwzięciom, tamże zdaje się mieć początek). Ofiarowywano też uczty zmarłym („dziady” litewskie), złożone z bardzo skromnych dań i owoców najprostszych, szczypty soli, pospolitych kwiatków w okr icliu naczynia; bogatsi występowali suciej, niekiedy zbytkownie.

Feralne dni, z łacińskiego feralis—tyczący się umarłych, żałobny (ob. Feralia), w dalszem znaczeniu analogicznem=śmierć niosący, zgubny; w ogólności więc ferai ne mi w mowie potocznej nazywają się dni, uważane przesądnie za nieszczęśliwe. W dawnych czasach astrologowie układali na każdy miesiąc tablice dni feralnych, które dołączano do kalendarzy, a które nawet po upadku astrologii długo się jeszcze ukazywały, także i u nas. Poza tern i dziś jeszcze powszechnie za feralny jest uważany poniedziałek, szczególniej dla udających się dnia tego w podróż. Źródłem tego przesądu jest to, że kiedy w Wiekach Średnich, za panowania w Europie zachodniej prawa pięści, oraz tak zwanej faidy (Fehderecht), t. j. prawa odwetu za krzywdy osobiste, zagęściły się były ciągłe najazdy, gwałty, rabunki i rozboje między po-waśnionymi, to Kościół dla powściągnięcia tych bezprawi, zakłócających spokój i bezpieczeństwo publiczne, ogłosił tak zwaną Treuga De i, Trêve de Die u = Pokój Boży (ob.), nakazujący, pod groźbą klątwy na nieposłusznych, powstrzymywanie się od tych krwawych zatargów przynajmniej w święta uroczyste, oraz od zachodu słońca we środę, do wschodu w poniedziałek. Kto tedy w poniedziałek, w którym się na nowo rozpoczynały gwałty, puszczał się w podróż, mógł się łatwo narazić na utratę mienia, a nawet życia, od band zbrojnych, grasujących po drogach. Niektórzy też i piątek uważają za dzień feralny, na zasadzie przysłowia: „kto się w piątek śmieje, zapłacze w niedzielę”; lecz nie mają słuszności, jest to bowiem tylko przestroga, że w piątek, jako w dzień męki Pańskiej, nie należy oddawać się pustocie i swawoli; gdy tymczasem inne przysłowie uczy, że „w piątek dobry początek”. *

Feraud Jan, rewolucyonista francuski (* 1764 w Arreau — f 20 maja 1795 w Paryżu), był członkiem Konwencyi, gdzie głosował za śmiercią Ludwika XVI „bez apellacyi i zwłoki.” Posłany jako kommissarz rządowy do armii Pirenejów Wschodnich (30 kwietnia 1793), oddał rze-

Hml.

wydanie 1868 roku) i in.

Feray Ernest, polityk francuski (* 1804 w Paryżu—f 1892), właściciel wielkich zakładów przemysłowych w Essonnes, mer tego miasta od r. 1848, został 8 lutego 1871 wybrany do Zgromadzenia narodowego, gdzie założył własną frakcyę, znaną pod nazwą „grupy F.”, do której weszli przedstawiciele wielkiego przemysłu i handlu. Grupa ta, o programie liberal-no-republikańskim, popierała Thiersa, a po upadku tego męża stanu, połączywszy się ze środkiem lewicy, walczyła wytrwale przeciwko wszelkim usiłowaniom odbudowania monarchii. 30

Hml.

Ferazdag (Abu Riras H am ma no Ibn Gha-lib Ibn Saasa), znakomity poeta arabski, z rodu Tarnino, f w Bassorze r. 110 hedżyry (718 po Chr.). Mieszkał w Bassorze, Mecce, Damaszku na dworze Omajjadów.—Treść jego poezyi głównie dotyczę żony jego, imieniem Nuar, która go porzuciła, a którą kochał szalenie; był fizycznie bardzo brzydki.—Inny motyw jego poezyi stanowi poeta Dżeryr, rywal jego na Parnasie.

Liryk, satyryk, epigrammatyk, z natury był zmysłowym poganinem. Główny zbiór jego wierszy (Dywan) zowie się Al Negaïd t. j. Odbicia, Dzięki wszakże swojej energii i żarliwości, z je-odparcia.—Dużo miał odwagi cywilnej i w Sa- dnej strony w dość krótkim czasie rządnem go-tyrach drwił z mocarzy (jak El-Hadżadz). Ma spodurstwem podwoił dochody, ponaprawiał rui-język potężny i wykwintny. „Bez wierszy F-a, ny, wybudował pałac biskupi i zrobił z niego ro-

wmÊ

ïfgj

■ê

i).

czypospolitej ważne usługi, dzięki swej energii i osobistej odwadze. 9 Thermidora dowodził obok Barrasa gwardyą narodową. Został zamordowany w sali obrad Konwencyi podczas rozruchów ludowych 1 Prairiala roku Iii-go (ob. Boissy d’Anglas).

Feraud-Griraud Ludwik Józef Delfin,

prawnik francuski (* w Marsylii w r. 1819). Przechodził rozmaite stopnie w magistratnrze a w końcu był prezesem wydziału sądu apellacyj nego w Aix.—W r. 1867 brał udział w pracach kommissyi do reorganizacyi sądownictwa na wschodzie francuskim. Był jednym z założycieli „Dictionnaire de la politique” Błocka. Z prac jego zasługują na zaznaczenie „Etudes sur la législation et la jurisprudence concernant les fouilles, extractions de matériaux et dommages causés par l’exécution des travaux publics” (1845); „Législation française concernant les ouvriers” (1856); „De la juridiction française dans les Echelles du Levant et de Barbarie” (1858, 2-gie

H. K.

stycznia 1876 F. został obrany senatorem z de-part. Seine-et-Oise. Przewodniczył lewemu centrum i zwalczał rząd 16 maja, który złożył go z urzędu mera w Essonnes. Później popierał politykę opportunistyczną, występował przeciwko bulanżyzmowi i brał wybitny udział w rozprawach nad kwestyami ekonomicznemu F. był także członkiem konsystorza Kościoła reformowanego w Paryżu oraz należał do rady wyższej handlowej, a także do rady wychowania publicznego.— Napisał: „Du Traité de commerce de 1860 avec l’Angleterre” (Paryż 1881).

mówi uczony arabski Junus, trzecia część języka arabskiego zginęłaby na wieki.—Anglik Wright opracował edycyę jego Dywanu. Po francusku wydał go R. Boucher (Paryż 1870—75; Kair 1876); praca niewykończona. — Ob. Caussin de Perceval: „Notice sur les trois poëtes arabes: Akhtal, Djerir, F.” („Journ. asiat.” 1834).—Ibn Khallikan, „Bibi. Dictionary”, (III, str. 612).

Ferber. Herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu lazurowem trzy łby dzików, dwa u góry, trzeci u dołu— czarne. W koronie szlacheckiej nad hełmem między dwoma złotemi orlemi skrzydłami pawi ogon. Na nim takiż łeb dzika. Herb ten wraz z indygienatem, oraz z udostojnieniem przez dodanie skrzydeł orlich złotych, otrzymał od Zygmunta I-go w dniu 18 maja 1515 r. Eberhard Ferber, prokonsul gdański, z synami: Janem, Tydemanem i Jerzym („Metr. koronna” ks. 30, t. 24; Niesiec-ki). Herbem tym, oprócz rodziny Ferberów, pie-

Fig. 44. Ferber (herb polski). cz?H0e si§ również litewska rodzina Cliodo-

rowiczów, wylegitymowana ze szlachectwa przed Deputacyą szlachecką gub. Kowieńskiej w 1860 roku.

Ferber Maurycy, biskup Warmiński (f d. 1 lipca 1537 r.) W młodym wieku otrzymawszy święcenia kapłańskie, udał się na wyższe studya do Rzymu, gdzie uzyskał stopień doktora obojga praw i gdzie go papież Leon X zamianował szambelanem i pisarzem apostolskim. Powróciwszy do kraju, był kanonikiem warmińskim, lu-beckim, rewelskim i dorpackim, później zaś (r. 1517) i kustoszem warmińskim. Był także plebanem w Gdańsku, a po śmierci Fabiana Lu-zyańskiego r. 1523 wybrany na biskupa warmińskiego i prekonizowany w Rzymie, przysiągł na wierność Zygmuntowi na sejmie w Piotrkowie i tegoż roku d. 17 października otrzymał święcenie z rąk prymasa, Jana Laskiego. Objął dyecezyę w stanie najgorszym, tak pod względem materyalnym, jak też i religijnym, zastał bowiem dobra swoje stołowe zupełnie zniszczone przez Krzyżaków, a w całej Warmii mnóstwo różnowierców, którym sprzyjał jego poprzednik.

X.

K. J.

Ferdinandea, także G i ul i a, krótkotrwała wyspa na m. Śródziemnem, między Sycylią a wyspą Pantellaryą. Pierwsze oznaki podmorskiego wybuchu wulkanicznego zauważył w lipcu 1831

And. S.

dzaj twierdzy obronnej, opasawszy go, wraz z kościołem, murem i fosą; z drugiej zaś strony utwierdzał w wierze swą owczarnię i duchowieństwo, zwolenników nowości ze stanowisk usuwał, a Brunsberszczan, którzy się z pod władzy biskupiej wyłamać chcieli, uspokoił przez komissyę królewską. W końcu, dla obostrzenia karności kościelnej, zwołał kapitułę generalną, która dnia 19 marca 1532 roku uchwaliła nowe ustawy, nazwane od imienia jego Statuta Mauritiana. Liczyły one artykułów 69, stanowiących: o urzędach kościelnych, o powinnościach kanoników, o ich starszeństwie, o nowicyusz ach, o nabożeństwie, o prawach spadkobrania do majątku zmarłych kanoników, o testamentach, o czynszach z dóbr, o poselstwach z łona kapituły, o kongregacyach i kapitułach generalnych, o kanonikach kapituły i t. d. W r. 1536 przybrał sobie za koadjutora Jana Dantyszka, z którym łączyła go przyjaźń najszczersza i który też po nim został biskupem Warmińskim.—-Brat Maurycego, Jan, był dziekanem jego kapituły, lecz umarł przed nim r. 1530. W późniejszych czasach trzech jeszcze Berberów historya wspomina: Lamberta, jezuitę (f 1711), Augusta, o którym niżej, Jana, który

r. 1722 wydał w Gdańsku: „Dissertatio publici juris pruthenici de muneris Thesaurarii in Prus-sia Regia antiquitate, juribus et prerogativis”.— („Tomiciana” IV, 169; Łętowski „Katalog biskupów warmińskich” III, . 276; Treter; Prowe „Mittheilugen” str. 25; J. Bartoszewicz „Enc. Org.”.    *

Ferber August, drukarz toruński w pierw-szem ćwierćwieczu XVII st. Drukarnia jego istniała już w r. 1609. W r. 1611 wyszedł z niej nowy, po Artomiuszowym, kancyonał protestancki; w r. 1616 „Benedictio mensae cum gratiarum actione facta pro Capitulo F. Minor. Convent. (Franciszkanów) anno 1616 Leopoli ce-lebrato”; w roku 1617 Polańskiego Jana „Oratio funebris” na pogrzebie Mortęskiego Ludwika, wojewody chełmińskiego (4-o); w r. 1619 Tidaeusa „Centuria positionnai angelicam naturami et proprietates explicantium”. Po śmierci F-a ok. 1620 prowadzili zakład spadkobiercy. Jest w Toruniu nakładca Ferber jeszcze w r. 1671.—rBandtke „Hist. Dr. w kr. P.”

Ferberyt Breithaupt, (mineralogia). * Minerał z Sierra Almagrera w Hiszpanii, w którym Ramin elsberg znalazł 26FeO, 3MnO i 69.5WO.,; wzór dla niego proponuje 2RW0₄-j-R0, w którym R=Fe i Mn, w stosunku 9 : 1.—Dotychczas znany jest tylko niekrystaliczny, w wydłużonych ziarnistych skupieniach. C. wł. 6.74—6.80; Tw. 4—4.5. Barwy czarnej z silnym blaskiem szklistym.

statek, znajdujący się na morzu o 60 km. na pd. zd. od sycylijskiego miasta Sciacca; w kilka dni później na powierzchni morza ukazał się niewielki ląd, a z niego wydobywał się dym i ogień; jeszcze później zbliżył się geolog Fr. Hoffmann na 1 km. od miejsca zjawiska i obserwował tworzenie się wyspy, która dosięgła 700 m. obwodu i 70 m. wysokości.—Kapitan przepływającego statku angielskiego zajął ją w imieniu W. Brytanii, lecz i królestwo Obojga Sycylii rościło do niej prawo i nawet nazwało ją imieniem króla. Zanim jednak tytuł własności mógł być ustalonym, wyspa poczęła zanurzać się w głębiach morokich i pod koniec tegoż roku znikła z powierzchni ziemi. W lutym 1832 i w lecie 1833 r. zjawiła się jeszcze na czas krótki, po-czem dno morskie opadać zaczęło, tak, iż w r. 1837 miało tu 9 sążni głębokości, w 1841 r. 10 s., w 1851 r. 16'/₂ s., w 1870 r. 17 s., czyli około 34 m. Jest to dziś mielizna Nerita, której powierzchnia przed wybuchem leżała na 200 m. pod poziomem morza.—Mielizna ta, równie jak i sąsiednie: Secca del Volcano, Banco Ter-ribile, B. delle Pinne Marine, B. di Alga, B. di Madrépore, leżą na wielkiej linii zapadnięcia, które oddzieliło Europę od Afryki w niedawnej stosunkowo epoce geologicznej.—Na linii tej leży również wulkaniczny, dotąd nieuspokojony (podmorski wybuch w październiku 1891), syste-mat Pantellaryi i Linozy.

Ferdynand I, cesarz niemiecko-rzymski (1558 —1564), król czeski (1526—1564) i węgierski (1526 lub 1538—4564) (* w Alcala de Henarès w Nowej Kastylii 10 marca 1503 r.—f w Wiedniu 25 lipca 1564 r.) Był młodszym synem Filipa Pięknego, Habsburga, księcia Burgundyi, ar-cyksięcia austryackiego i Joanny Obłąkanej, Hiszpanki, a więc pochodził z tego stadła, które skupiało prawa spadkowe do krajów burgundzkich, austryackich, Kastylii i Aragonii z przynależyto-ściami. Po zgonie ojca (1506) wychowywał się w Hiszpanii przy boku dziada, Ferdynanda Katolickiego, aż do jego śmierci (1516), potem zaś przez starszego brata swego, Karola, wysłany został do Niderlandów. Skorzystał na tern tyle, że w liczbie nauczycieli swoich mógł mieć sławnego Erazma Rotterdamczyka. Z czasem brat, gdy oprócz posiadanych już koron otrzymał jeszcze cesarską i poczuł się do obowiązku ‘wyposażenia F-a, odstąpił mu aktem z dnia 28 kwietnia 1521 r. kraje austryackie, starodawną posiadłość Habsburgów, t. j. arcyksięstwo Austryi, Styryę, Karyntyę, Tyrol i landgrawiat Górnej Alzacyi. Oddał mu nadto w administracyę księstwo Wirtemberskie, skonfiskowane Ulrykowi na mocy wyroku banicyi (6 lut. 1521 r.). Następnie sam F. zrobił nowy nabytek królestw Węgierskiego i Czeskiego wskutek ugody, zawartej przez Władysława Jagiellończyka pod Wiedniem z dziadem jego, cesarzem Maksymilianem (1515), podwójne bowiem śluby złączyć miały dzieci

króla tego z wnukami Habsburga. F. został mężem Anny, królewny czesko-węgierskiej, a siostra jego, Mary a, zaślubiła Ludwika Jagiellona, syna Wła-dysławowego (1521). Ten Ludwik po 10-letniem panowaniu utonął w bagnach, uciekając z pola przegranej bitwy pod Mohaczem (1526). F. za-

WUjHW#t .*’ "H# li 11 r. Mil

,**a

--

■m

i®

m.

,r. L-, •

mm

fl

VT

LV

i'

ras«

I:

pp

PrOXIAW5 A SVMAIO-FE RDNANDVS CAESARE CARLO REX ROMANORVM 5IC TVL1T ORA GENAS A El 5 VAE XXIX ANN MD XXXI

:s

Fig. 45. Ferdynand I, jako król rzymski w 29-tym roku życia, Z miedziorytu, wykonanego przez Bartela Beliam w 1561 r.

żądał spadku w imię traktatu wiedeńskiego i żony swej Anny. Stany czeskie przyjęły go bez oporu (24 paźdz. 1526). Daleko trudniej było mu uzyskać koronę św. Stefana, Partya dworska uznała F-a, toż samo uczynił palatyn Batory (16 grud. 1526 r.); lecz stronnictwo arysto-

kratyczne, na którego czele stał Stefan Verboe czy, ogłosiło króla narodowego, Jana Zapolyę. Ten miał pod swem dowództwem znaczne wojsko, które ocalało od klęski mołiackiej, ponieważ stało opodal pod Szegedyuem. F. zaczął z nim wojnę, pobił go pod Tokajem i uwieńczył się koroną św. Stefana w Albie królewskiej (Stuhlweis-senburg). Zapolya znalazł schronienie w Polsce, lecz dla odzyskania utraconego tronu nie widział innego sposobu, jak poddanie się pod opiekę turecką: więc wysłał znanego w Konstantynopolu Hieronima Łaskiego. Polaka, dla wyjednania posiłków. Wezyr (Ibrahim) o-swiadezył, że królestwo Węgierskie jest własnością sułtana, a Zapolya może być tylko hołdownikiem jego, musi zaprzysiądz, że będzie wrogiem wrogów i przyjacielem przyjaciół padyszacha, że nie będzie miał prawa wjeżdżać do stołecznego miasta Budy, że co lat 5 ma wyprawiać do Porty posła z darem dobrowolnym. Dopiero po przyjęciu takich warunków, Soliman II Wspaniały dał posłuchanie Łaskiemu i zapewnił go, że Zapolya będzie mógł „spać spokojnie na oboje uszu”. Stąd wywiązała się długo-letnia walka pomiędzy braćmi Habsburgami, a potężnym, dumnym, strasznym Solimanem, który osobiście poprowadził pierwszą przeciwko F-owi wyprawę w 1529 roku. Powitany pod Essek na granicy przez węgierskich „begów”, czyli magnatów, na polu pod Mohaczem odebrał koronę św. Stefana od Zapolyi i dał mu rękę do pocałowania, zabrał z sobą część wojska węgierskiego i, wkroczywszy do Austryi, zatoczył ogromny obóz pod Wiedniem (w październiku 1529 roku). Ogniem z 300 dział i minami podziemnemi starał się obalić mury, lecz artylerzyści wiedeńscy umiejętnie niweczyli podkopy, a załoga 20-tysięczna dzielnie odpierała szturmy. Nastała zimna pora, zabrakło żywności, dążyły wojska niemieckie i czeskie na odsiecz: więc Soliman zwinął swój obóz

i cofnął się z dnżemi stratami. Pomimo niepowodzenia jednakże, nie zniżył dumnego tonu: gdy przybyło poselstwo od F-a z ofiarą „pen-syi” rocznej, 100 000 dukatów dla sułtana, i pro-pozycyą układów o koronę węgierską, wezyr zapytał z udanem zdziwieniem: „Gdzież leży królestwo węgierskie F-a? Czy istnieje jakieś drugie tej nazwy? Jedno bowiem należy do sułtana”. I odprawił z niczem poselstwo. I owszem, zaczęły się przygotowania do nowej wojny z powoda, że Zapolya obłożony został klątwą papieską na żądanie cesarza Karola V. Jakoż w 1532 wyruszył znowu Soliman we 200 000 wojska. Z Niemiec jednocześnie zmierzał do Wiednia cesarz z wojskami książąt Rzeszy, z zaciężnymi lancknechtami i z ocliotniczemi oddziałami Hiszpanów, razem około 80 000 głów. Stanął na polu Tulneńskiem, lecz daremnie tu oczekiwał sułtana, ten bowiem skierował się na Styryę, gdzie przez trzy tygodnie zatrzymała go mała forteczka Giins, broniona z wielkiem bohaterstwem przez 700 ludzi załogi i 2 000 mieszkańców. Drugie niepowodzenie pod Hradcem (Gratz), trudności marszu przez góry, a w końcu przykre wiadomości o zdobyczach doży genueńskiego a cesarskiego admirała, Andrzeja Dorii, w Grecyi, zniechęciły Solimana do dalszych działań wojennych. Cofnął się, nie osiągnąwszy żadnych korzyści, a w następnym roku okazał się już bardzo przystępnym w układach, które zaproponował F., ponieważ książęta Rzeszy nie chcieli iść poza granice cesarstwa, do Węgier; posłowie cesarscy, Hieronim z Żary i Korneliusz Scłiep-per', przywieźli z Konstantynopola listy sułtań-skie do Karola V i F-a, przyznające F-owi posiadanie tych miast i obwodów węgierskich, w których dotychczas się utrzymał (lipiec 1533 r.).—Po upływie lat pięciu traktat, zawarty z Za-polyą w Wielkim Waradynie (Grosswardein), potwierdził ów podział. Obydwaj władzcy zatrzymali tytuł królewski (1538 r.).—Wojna jednak utarczkowa wciąż trwała na granicy. Porażka Katzianeja w dolinie Drawy i uwięzienie jego w Wiedniu zdecydowały go do przejścia na stronę turecką, lecz hr. Mikołaj Zriny podstępnie zamordował go i głowę jego odesłał do Wiednia (paźdz. 1539 r.). Krwawy ów epizod nie był jedynym tego rodzaju. Śmiprć Jana Zapolyi (21 lipca 1540 r.), wywołała nowe zawikłanie. F. czynił wielkie wysiłki, by go uznano królem Węgier. Lecz stronnictwo narodowe, pod wodzą Martinuzzego, biskupa Grosswardeinu, podtrzymywało Jana Zygmunta, maleńkiego synka Zapolyi i Izabelli (siostry Zygmunta-Augusta, króla polskiego), gwoli zasadzie królestwa elekcyjnego. Oba stronnictwa zwróciły się do Solimana; pomimo zręczności awanturnika Łaskiego, wybranego na pośrednika przez Habsburgów, pomimo zaofiarowania corocznej daniny, wojna wybuchła; Soliman bowiem żądał lennic-twa bez zastrzeżeń. Sułtan stanął w Budzie, zamienił katedrę Maryi Panny na meczet i osadził trzytulnego baszę; regenci w imieniu małego Jana Zygmunta Zapolyi złożyli mu hołd i królestwo Węgier przeszło pod bezpośrednią władzę Muzułmanów (1541). W roku następnym jedno wojsko F-a pobitem zostało pod Budapesztem. Zajęcie Granu, Stuhlweissenburga i Wy-szeliradu w r. 1543 dopełniło podboju Węgier przez Turków. Spahowie rozłożyli się wokoło Granu i Budy. Sejm w Spirze przyznał konieczne na prowadzenie wojny środki. Pokój z Fran-cyą w Crespy uczynił siły Karola V wolnemi do rozporządzenia: więc, za wstawiennictwem Franciszka I, sułtan zgodził się na rozejm z F-em (paźdz-1545); w zamian za parę pogranicznych fortec, które zajął, F. zobowiązał się płacić roczną daninę. Po zwycięstwie pod Mühlbergiem traktat umocniony został na przeciąg lat pięciu, wzamian za, daninę roczną w sumie 30 000 dukatów (czerw. 1547 r.). Nie przedsiębrano już wielkich kam-panij, lecz utarczki wciąż trwały na granicach. Królowa Izabella, mieszkając z synem Janem Zygmuntem w Siedmiogrodzie, dwór swój w Hippie uczyniła ogniskiem intryg. Główny opiekun, Martinuzzi, zawarł z F-em umowę, mocą której Izabella za zrzeczenie się Siedmiogrodu, gdzie .w Klauzneburgu Stany ukoronować miały F-a (1551), wynagrodzoną została księstwami szląskie-mi. Soliman, powziąwszy o tych intrygach wieści, uwięzić kazał posła austryackiego, a bejowi Ru-melii najechać Siedmiogród. Martinuzzi, który otrzymał był wynagrodzenie pod postacią kapelusza kardynalskiego, z pomocą austryackiego generała, Castaldo, zorganizował obronę, wziął Lippę i Turków wypędził; lecz, gdy poróżnił się z Castal-dem, ten kazał go w swoich oczach zamordować (18 grud. 1551 r.). Ogólne niezadowolenie wywołały zwycięstwa Turków, którzy odzyskali Lippę, zagarnęli Temesvar i Banat. Wstrzymał ich dopiero Maurycy Saski, broniąc Erlau. F. chciał jak najszczerzej zyskać pokój, zawikłania bowiem religijne w Niemczech zmuszały go do tego. Powiększył ambasadę w Konstantynopolu, szafował pieniądze i pensye dla dygnitarzy, byle tylko otrzymać od sułtana ustępstwo Siedmiogrodu i części Węgier, zajętej przez niego. Spustoszenia w dalszym ciągu trwały; nawet rozejm z r. 1562 nie był w rzeczy samej przestrzegany. Protegowany Porty, Jan-Zygmunt, rósł, pozostając wrogiem dla F-a. W chwili, gdy F. umierał, całe prawie Węgry były w rękach tureckich, oprócz wązkiego pasu pod Karpatami; zachował on wszakże tytuł królewski i przekazał go też spadkobiercom swoim.—W sprawach reformacyi religijnej i niemieckich F. długo był wiernym sługą brata swego, Karola V. Posługiwał mu osobistemi wpływami, prezydując w ustanowionej przez niego regencyi (Reichsregiment z 22 radzców). Próbował skorzystać z buntu chłopów, żeby ugruntować władzę swą w Szwabii, lecz napróżno: szlachta zwyciężyła.

W Tyrolu musiał poczynić włościanom duże miały wtedy miejsce sceny gwałtowne. W 1552 ustępstwa, złagodzić prawa feudalne i podatki, r. Maurycy Saski, zawarłszy przymierze z kró-Podczas długiej nieobecności brata paktował lem francuskim, zmienił nagle postać rzeczy, z wzmagającem się stronnictwem Lutra i nie niszcząc plany Karola V. Odkąd przybył nad wykonywał edyktu wormackiego. Jednak na sejmie Dunaj, porozumiał się z F-em; kampania rozpo-w Spirze w r. 1529, gdy nastąpiło zerwanie pomiędzy stronnictwami, połączył się z większością katolicką i ogłosił uchwałę, przeciwną wolności wyznania z r. 1526 (19 kwietnia). Ewangelicy zredagowali swoją protestacyę, F. zaś odmówił przyjęcia jej, zamknąwszy obrady sejmowe. Nareszcie Karol V przybył z Włoch do Augsburga na pamiętny sejm 1530 r., który zakończył się jeszcze ostrzejszą rozterką religijną.

częła się w marcu; 18 kwietnia Maurycy i F. spotkali się w Linzu i zwołali na 26 maja do Passawy zjazd książąt niemieckich. Dnia 19 maja Karol V uciekać musiał z Innsbrucku, a w parę dni później wkroczył tam Maurycy. Całe mienie obywateli miejskich i króla F-a zostało nietknięte, podczas gdy ograbiono pokoje cesarza, nienawistnego „Hiszpana”. Na konferen-cyi w Passawie postanowiono, że ostateczne uregulowanie sporów nastąpi, już nie na soborze, lecz na sejmie najbliższym. Cesarz sam nie chciał jawnie przyzwolić na zwalenie jedności Kościoła, ale dał zupełne pełnomocnictwo F-owi, a ten wraz z synem miał mu wydać skrypt, stwierdzający tajemną protestacyę cesarską. Wówczas F. zawarł z książętami niemieckimi układ prowizoryczny, zapewniający pokój religijny aż do traktatu ostatecznego, uwalniając Maurycego i jego sprzymierzeńców od „Interim” (29 lipca 1552 r.). Maurycy obiecał F-owi wyruszyć z nim na Turków. Karol V ustąpił prośbom brata i umowę potwierdził. Lecz rozdźwięk, jaki wówczas wynikł między Habsburgami, trwał w dalszym ciągu. F. coraz ściślej wiązał się z Maurycym Saskim; Karol V chciał poróżnić protestantów. Myśląc, że cesarz pragnie wojny, Niemcy wciąż usuwali się od niego i F. stawał się ich królem narodowym. Gdy Maurycy Saski poległ w bitwie pod Sievershausen, F. wszedł do ligi neutralnej, zawiązanej przez książąt po-łudniowo-niemieckich dla utrzymania pokoju.— Gdy sejm Augsburski, uchwalony na zjeździe w Passawie, zebrał się (5 lut. 1555 r.), F. jako prezydujący, był zupełnie już oddany ideom tolerancyi religijnej. Żądane jednak ustępstwa wydawały mu się wygórowanemi. Domagał się zastrzeżenia kościelnego (reservatuni ecclesiasticum), nie chcąc, by godności i posiadłości religijne mogły dostawać się łatwo do rąk protestantów. Na-koniec przedstawił układ, który został przyjęty; w edykcie cesarskim zamieszczono zawarowanie zastrzeżenia kościelnego, dodając, że ewangielicy na nie nie przystają; z drugiej zaś strony, zgodzono się —nie zawarowując tego w edykcie, że wassale książąt Kościoła mają prawo wyznawać wiarę augsburską; król zaświadczył to przez osobistą deklaracyę. Tym sposobem F. odegrał główną rolę przy urządzeniu stosunków niemieckich. Karol V odstąpił od swych szerokich zamiarów i dwaj bracia pogodzili się zupełnie. Wymiana listów pomiędzy nimi była bardzo serdeczna. We wrześniu 1556 r., przed wyjazdem do Hiszpanii, za pośrednictwem Wilhelma Grań-

Dla F-a wszakże był o tyle pomyślnym, że brat-cesarz, wywdzięczając się za tak stałą uległość, wyjednał mu u książąt rzeszy tytuł króla rzymskiego. Ani oppozycya protestantów, ani protest elektora saskiego nie mogły temu przeszkodzić.

Elekcya nastąpiła 3 stycznia 1531 r., 11 tegoż miesiąca F. ukoronowany został w Akwizgranie.

W r. 1534 F. utracił Wirtembergię. Landgraf Hessyi, sprzyjając wygnanemu ks. Ulrykowi, jako protestant, zgromadził przy pomocy zasiłków króla francuskiego z górą 20 000 wojska i pobił Austryaków pod Laufen (w pobliżu Heilbron-nu). Pokój zawarty został w Kadau (1534 r.).

F. musiał oddać Ulrykowi księstwo, poprzestać na lenniczych jego zobowiązaniach i na przeprosinach, wykonanych w Wiedniu (1535 r.). Podczas wojny szmalkaldzkiej F. szedł zbrojno z Czech do Saksonii, połączył się z Maurycym Saskim, był obecny w bitwie pod Miihlbergiem i wciętego do niewoli elektora znieważył. Skorzystał nadto ze zwycięstwa, by w swoich Czechach złamać husyckie i protestanckie żywioły.

Chwyciły się one za broń; lecz nie odważyły się stoczyć bitwy; miasto Praga, a potem inne z kolei, poddawać się musiały na łaskę F-a. Pozbawione zostały swych przywilejów, Stanom odjęto prawo elekcyi króla; szafowano też karą śmierci, więzieniem, sztrofami pieniężnemi, konfiskowano pojedyńcze dobra. Reakcya religijna roz-srożyła się; sekta Braci Czeskich zmuszoną była kraj opuścić. Tym sposobem autonomia narodu czeskiego otrzymała cios śmiertelny. F. zajął ważne miasto, Konstancyę, które opierało się przyjęciu „Interimu” i wcielił je do swych posiadłości.

Tymczasem Karol V powziął myśl święte cesarstwo Rzymsko-Niemiecke zamienić na monarchię dziedziczną i zapewnić ją swym następcom w linii prostej. Syn jego, Filip, miał zostać cesarzem, a syn F-a, Maksymilian, ożeniony z Maryą (córką Karola V), otrzymać miał tytuł królewski.

Zęby projekt ów przeprowadzić, Karol V wezwał Filipa do Niemiec, a Maksymiliana uczynił swym zastępcą w Hiszpanii. Na sejmie zatem w Augsburgu w r. 1550 plan ów miał być doprowadzony do skutku. Lecz ani Filip nie przy- skiego, Karol V zawiadomił elektorów niemiec-stał na to, ani Maksymilian, który pośpiesznie kich o swej abdykacyi. Niemcy działali powoli, wrócił z Hiszpanii. Pomiędzy braćmi i krewnymi żeby lepiej utrwalić świeżo zawarty pokój i do-

Iw.

piero 1-go marca 1558, zebrawszy się we Frankfurcie, ogłosili F-a I cesarzem rzymskim. Narzucili mu ostrożnie zredagowane warunki, mocą których F. obiecywał przestrzegać pokoju religijnego, utrzymywać porządek stosownie do nowej organizacyi kraju i rządzić zgodnie ze stanami, Ze swej strony elektorowie zobowiązywali się też przestrzegać pokoju i nie pozwolić, by korona cesarska wyszła z rąk narodu niemieckiego. Naród i nowy cesarz F. zajmowali stanowisko wrogie względem papieża, który odrzucał warunki pokoju, zawartego w Augsburgu, i nie zgadzał się na oddawanie korony cesarskiej bez swojej zgody.—Kwestye religijne zajęły ostatnie lata życia F-a. Był on zawsze szczerym katolikiem, faworyzował jezuitów, pozwalając im kazać i nauczać we wszystkich swych krajach dziedzicznych (1558 r.), zakładać szkoły w Pradze, Ołomuńcu, Brunnie, Tyrnawie, Innsbrucku i Halli: lecz jednocześnie pragnął dla Kościoła reform i był w jawnej oppozycyi przeciw papieżowi Pawłowi IV, wrogowi Habsburgów. Paweł IV przyrównywał F-a do Helego, który synów swych nie mógł utrzymać na dobrej drodze. Cesarz skłaniał się ku ugodzie pod warunkiem ustępstwa co do kommunii pod dwiema postaciami i bezżeństwa księży. Z takim programem wystąpił podczas trzeciego zgromadzenia soboru w Trydencie. Chciał tam sprowadzić protestantów i w tym celu radził zwołać sobór do Ratysbony, Kolonii, lub Konstan-eyi. Gdy mimo to zwołano znów do Trydentu, chciał, by go uważano, jako nowy; w tej kwestyi porozumiał się z Katarzyną Medicis, która jednak opuściła go potem. Na soborze, delegaci jego, arcybiskup praski i biskup z Pięciu-kościołów (Fünfkirchen), zażądali znacznych reform władzy papieskiej: zmian w conclave, w kollegiumkardynałów, w organizacyi zakonnej; zniesienia celibatu księży; kommunii pod dwiema postaciami, śpiewów kościelnych w języku narodowym, ulepszenia szkół i t. p. Bawiąc w Innsbrucku, F. z bliz-ka śledził przebieg narad. Nie przyjął on ostatecznie postanowień soboru wskutek tego, że ten odrzucił kommunię pod dwiema postaciami, o którą chodziło bardzo F-owi, jako królowi czeskiemu.—F. coraz więcej skłaniał się ku tolerancyi, również jak i jego główny doradzca, Seid, wice-kanclerz cesarstwa. F. pozwalał poddanym swym na znaczne odstępstwa od praw religii katolickiej, jak np. brać dusz - pasterzy żonatych; stronnicy wyznania augsburskiego mnożyli się w Austryi, zarówno w gronie szlachty, jak i wśród włościan. Wolność sumienia była prawie zupełna. Działo się podobnie na Węgrzech, gdzie cała niemal arystokracya porzuciła katolicyzm; Niemcy przechodzili na lutera-nizm, Węgrzy przyjmowali kalwinizm. W Siedmiogrodzie ogłoszono swobodę religijną.—Takie było położenie rzeczy, gdy F. umarł, opłakiwany przez poddanych. Był to pan zarówno nabożny, jak i prawy, miły w obejściu, kochający lud

swój i gorąco pragnący dla niego pokoju. Charakter miał żywy i popędliwy, był dobry i o-twarty, a bynajmniej nie dumny, lubiący wygodne życie, towarzystwo, rozrywki i obyczaje czyste. W szczęśliwem pożyciu z Anną Jagiellonką doczekał licznego potomstwa: 12 córek (z których dwie były żonami Zygmunta-Augusta, króla polskiego) i 3-ch synów, pomiędzy których rozdzielił dziedziczne swe kraje, tworząc ustawą domową (1554) trzy linie. Tak, powodując się miłością rodzicielską, osłabił na przyszłość monarchię austryacką, świeżo zbudowaną i od Turków napastowaną. Z drugiej strony wszakże wzmocnił ją przez utworzenie Pogranicza Wojskowego (Militärgrenze), rady wojennej nadwornej (Hofkriegsrath) i rady tajnej (Geheimrathscolle-gium). Lubo nie posiadał wyjątkowych zdolności politycznych, zajmuje wszakże wybitne stanowisko w dziejach XVI wieku.—Bibl.; Bucli-holtz „Geschichte der Regierung F. I” (Wiedeń 1831 —1838 r., 9 tomów); Oberleitner „Oesterreichs Finanzen und Heerwesen unter F. I” (Wiedeń 1859 r.).

Ferdynand II, cesarz niemiecki 1619—1637, król czeski od 1617 r. i węgierski od 1618 r. (* 9 lipca 1578 r,—f 15 lut. 1637). Był starszym synem arcy księcia Karola Styryjskiego i Maryi Bawarskiej (córki ks. Alberta III), a wnu kiem cesarza F-a I. Kształcąc się na uniwersytecie jezuickim w Ingolsztadzie, kolegował z Maksymilianem Bawarskim. Od r. 1596 F. rządził arcyksięstwami: Styryą, Karyntyą i Kar-niolą w duchu reakcyi katolickiej; unieważnił akt tolerancyi, nadany przez ojca swego, wypędził pastorów protestanckich i, przyszedłszy z całym dworem do katedry w Gracu, zmusił Stany do przyjęcia kommunii św. pod jedną postacią (1600). W kwietniu 1606 r. wespół z innymi arcyksią-żętami uznał Macieja głową rodu, w zamiarze odebrania władzy choremu umysłowo cesarzowi Rudolfowi II. Odtąd niesnaski między Habsburgami przybrały ostrzejszy przebieg. Maciej wydzierał Rudolfowi korony jedną po drugiej, oblegał go w Pradze, ale zupełnie zdetronizować nie zdołał, ponieważ obronili swego króla Czesi, gdy Listem Majestatowym (1609), zapewnił stanom czeskim wolność wyznania. Dopiero po śmierci Rudolfa II - go w 1612 r. Maciej posiadł całą jego władzę i koronę cesarską. Ale ponieważ był bezdzietnym: więc zaraz wystąpiła sprawa o następstwo jego tronów. Filip III, król hiszpański, jako syn Anny, córki Maksymiliana II, podawał prawa swoje za najlepsze, gdyż F. pochodził od brata tegoż Maksymiliana II (arcyksięcia Karola). Lecz Habsburgowie niemieccy zaprzeczali pierwszeństwa linii żeńskiej przed męskiemi, a przytem jedynie F-a Styryjskiego uważali za zdolnego podnieść ich dom. Wówczas król Hiszpanii ograniczył się żądaniem wynagrodzenia terrytoryalnego w postaci Tyrolu lub Alzacyi. Układał się długo,

lecz bezskutecznie, Khlesel bowiem, biskup - kardynał wiedeński, mający nieograniczony wpływ na cesarza, sprawę odwlekał. Atoli F. porozumiał się z posłem hiszpańskim, hr. Onate, i podpisał traktat tajemny, obiecując królowi hiszpańskiemu wszystkie lenne posiadłości, jakie za-wakują we Włoszech, co więcej, Alzacyę i na-koniec pierwszeństwo męskiego potomstwa Filipa III przed swój ein własnem potomstwem żeń-skiem. Po załatwieniu pretensyj hiszpańskich,

deryka V (26 sierpnia). Jednocześnie Bethlen Gabor zagarnął Koszyce i Presburg, a pod mu-rami Wiednia połączył się z hr. Thurnem (24 paźdz. 1619 r.). W roku następnym koronował się, dzięki poparciu protestantów, na króla węgierskiego (25 sierp. 1620 r.). Lecz przybycie Lisowczyków, przysłanych cesarzowi w posiłku przez króla polskiego, ocaliło stolicę; Bethlen Gabor podpisał rozejm. Ale do walki z Czechami F. musiał jeszcze pozyskać pomoc ze strony ligi katolickiej, oddając Górną - Austryę jej dyrektorowi, Maksymilianowi Bawarskiemu, i obiecując mu Palatynat wraz z godnością elektorską po Fryderyku V-ym. Znaleźli się też inni jeszcze sprzymierzeńcy: elektor saski, który wtargnął do Czech od północy, żeby zagarnąć Łużyce; król hiszpański bezinteresownie posłał swe wojsko, żeby zajęło Palatynat Reński, a wódz Ligi, Tilly, połączywszy się z cesarskim generałem, Bucquoi, przyszedł pod Pragę; na Białej-Górze zaszła krótka, parę godzin zaledwo trwająca, ale straszna w następstwach, bitwa 8 list. 1620 r. Wojsko czeskie poszło w rozsypkę i „król zimowy” czeski, Fryderyk, uciekł; Tilly i Bucquoi weszli do Pragi; w styczniu 1621 r. poddały się im Szląsk i Luzacya. Mansfeld trzymał się jeszcze w Czechach przez parę miesięcy; lecz zdradzony przez swych generałów, cofnął się. W ma-'ju 1621 r. wojna czeska była już skończoną. Srogą była zemsta F-a i reakcya katolicka; nieszczęśliwe królestwo, oddane w zarząd ks. Karolowi Liechtensteinowi, stało się pastwą żoł-nierstwa. Rabunki, konfiskaty, kontrybucye wojenne następowały jedne po drugich. Doradzcy F-a, jezuici, spowiednik Lamormain i katolicy czescy pobudzali go, aby bił rózgą żelazną bez litości. Po użyciu środków doraźnych, prześladowanie stałe zorganizowano w Pradze. Świątynie protestantów i utrakwistów pozamykano lub oddano katolikom, a pastorów ich i nauczycieli tracono i mordowano, księgi ich święte palono; kommissarze rządowi na czele zbrojnych band przebiegali wioski, żeby karać heretyków; przymusem wojskowym zapędzano ich na msze i do spowiedzi. Wreszcie edyktem 31 lipca 1627 r. wypędzono wszystkich heretyków. Wówczas 36 000 rodzin opuściło ojczyznę. W liczbie wygnańców znajdowali się Amos Komeński, sławny pedagog, i Karol Zierotin, źle za swoją lojalność wynagrodzony. Takiemiż środkami przywrócono katolicyzm na Szląsku i w Morawii.—Cesarz miał sobie za nic konstytucyę niemiecką i zawarte umowy, również jak i prawo poddanych. Wbrew wszelkim zwyczajom, bez procesu, skazał na banicyę członków rzeszy, elektora-pala-tyna Fryderyka i stronników jego: Karola An-halckiego, hr. Hohenlohego i margrabiego Jae-gersdorfa (29 stycznia 1621 r.). Palatynat oddał Maksymilianowi Bawarskiemu tytułem odszkodo-

Khlesel został zmuszony zwołać do Pragi Stany czeskie na dzień 5 czerwca 1617 r., a ponieważ większość szlachty czeskiej i wyższych urzędników była katolicka, bez wielkich przeto trudności u-chwałą sejmową F. „przyjęty” został na króla czeskiego. Wyraz „przyjęty” znaczył, że nie był obranym, że wstępował na tron prawem dziedzictwa. Tak był przejęty tą zasadą, że nie zaraz, lecz po długiem dopiero wahaniu potwierdził prawa Stanów. W roku następnym ogłoszono F-a królem Węgier; i tu nie wyrażono, czy oddanie korony stało się w imię zasady dziedzictwa, czy też elekcyi. Tytuł króla węgierskiego nie zapewniał mu jednakże władzy rzeczywistej, albowiem Bethlen Gabor był panem Siedmiogrodu, a magnaci w okręgach wolnych od Turków byli prawie niezależni.—Co się tycze korony cesarskiej, tej F. nie uzyskał tak łatwo—najpierw z powodu przeszkód, stawianych przez kardynała Khlesla, a następnie skutkiem wybuchu Wojny Trzydziestoletniej. Wiadomo, że w Pradze d. 23 maja 1618 r. zaszła „defenestracya”, czyli wyrzucenie oknem dwóch członków i sekretarza namiestnictwa, i że nazajutrz zorganizował się rząd powstańczy, zwany Dy rek tor y urn, który zabrał się niezwłocznie do formowania wojska. Maciej chciał wejść w układy, lecz F. kazał porwać spowiednika jego, Kesela, i odwieźć do Tyrolu (lip. 1618 r.).

Słaby cesarz grał odtąd rolę manekina w ręku swego następcy, a na wiosnę 1619 r. umarł wśród rozpoczętych niepomyślnie d;.iałań wojennych. Sytuacya F-a była krytyczna; nawet Stany austryackie chciały mu wymówić posłuszeństwo i wezwać arcyksięcia Alberta, brata Macieja, vice-króla Niderlandów. Hr. Thurn, wódz czeski, opanował Morawię i stanął dnia 5 czerwca 1619 r. pod murami Wiednia. W mieście deputacya protestantów chciała zmusić F-a do ustępstw. Ferdynand okazał wtedy niewzruszoną zimną krew i niezłomny opór. Uratowało go przybycie regimentu dragonów Dain-pierre’a i wiadomość o zwycięstwie, odniesionem przez gen. Bucquoi nad Mansfeldem. Thurn u-stąpił z pod Wiednia, a F., korzystając z czasu, wyjechał na elekcyę do Frankfurtu. Elektorowie duchowni stali po jego stronie; niedołęstwo zaś i niesnaski przeciwników ułatwiły mu zwycięstwo. Na dwa dni przed obraniem go na cesarza został on w Czechach detronizowany; i wania za straty, poniesione w kampanii czeskiej, następcą jego obrano tam elektora palatyna Fry- | odbierając w zamian daną mu poprzednio w zastaw Górną-Austryę. Unia ewangielicka, zdyskre- I land i Meklenburgię, a w rokn następnym uczy-dytowana, ogłosiła swoje rozwiązanie (24 kw. | nił go (16 czerwca) księciem dziedzicznym. By-1621 r.). Bethlen Gabor wdał się w układy I ło to pogwałcenie konstytucyi świętego państwa i zrzekł się korony węgierskiej (pokój w Nicols- Rzymskiego. F. postąpił w tym razie samowła-burgu, paźdz. 1621 r.). Mansfeld nie mógł obro- dnie, jak królowie Francyi i Anglii w swych nić Górnego-Palatynatu przed Tillym. Na zjeź- państwach dziedzicznych. Wojna duńska zakoń-dzie książąt rzeszy w Ratysbonie F. oddał Ba- czyła się w 1629 r. pokojem w Lubece. Chry-waryi głos elekcyjny Palatynatu, tym sposobem styan odzyskał ] swoje lądowe posiadłości, lecz godność elektorska przeszła od staiszej do młod- zrzekł się wszelkiego wtrącania się do spraw szej linii Wittelsbachów. Następnie przyszła ko- | niemieckich. Można było teraz ustalić pokój trwalej na Niemcy północne. Tilly, postępując na czele zwycięskiej armii, wykonywał „zastrzeżenie kościelne” (resêrvatum ecclesiasti-cum) z r. 1555, odbierając posiadłości oddawna już sekularyzo-wane. W obronie gnębionych protestantów wystąpiły współwy-znawcze: Anglia' Hollandya, Dania, i zawarły koalicyę (traktat w Haa-dze, grud. 1625 r.) przeciw przewadze cesarza w Niemczech północnych. Jednocześnie wszakże cesarz zyskał na potędze, przy-jąwszy usługi Waldsteina (Wal-lenstein), który własnym kosztem w przeciągu czterech tygodni potrafił zaciągnąć 20-to - tysięczną armię, niezwłocznie zajął biskupstwa Magdeburskie i Halbersz-tadzkie i pod Dessau pobił Mansfelda (kw. 1626 r.). Król Chrystyan Duński dał się pobić Tyllemu pod Lutter. Wśród takich tryum tow objawiały się wszakże niepożądane skutki gospodarki żołnierskiej. W Górnej Austryi chłopi, tyranizowani przez zajmujących ją Bawarczyków, wszczęli bunt (maj 1625 r.); pod wodzą Stefana Fad ingéra (ob.) obiegli Linz i przeszło rok walczyli. Trzeba było użyć dużych sił, by ich pokonać. Wojska cesarskie nie oszczędzały też książąt Rzeszy, katolików, narówni z protestantami.

ma

Wm

HF/#,

m. m

%    ■■ W

S»

JPPSlil

JM

WM

■Po

im

WŚHM

I’

il

Aili

s Ji

<&

IWWa

---

SS

Fig. 40. Ferdynand II.

(Z dzieła Ant. Gindely „Gesell, d. dreissigj. Krieges” 1882).

ły, gdyby toleraneya była zapewnioną protestantom. Ale F. nie poszedł za przykładem kardynała Richelieu; przeciwnie, powodując się żądaniami duchowieństwa katolickiego, wydał edykt restytucyjny (6 marca 1629    r.), nakazujący

przywrócenie katolikom wszystkich kościołów i benefieyów kościelnych, jakie były zagarnięte przez protestantów od czasu ugody Passawskiej, czyli od r. 1552. Wykonanie takiego zarządzenia obyć się nie mogło bez użycia siły zbroj-

W 1627 roku Waldstein podbił Szląsk i zajął Brandenburgię, której neutralność nie ocaliła od rabunku; potem zagarnął Meklen-ourgię. Duńczycy tymczasem, pobili pod Aalborgiem, utracili całą Jutlandyę. Pomerania również została zajęta. Wojska cesarskie oblegały trzy miasta hanzeatyckie: Stralsund, Wismar i Rostok. F. i doradzcy jego marzyli już o nabyciu floty od Hanzeatów, o zyskaniu przewagi na morzu, o podbiciu Hollandyi do spółki z Hiszpanami, o podziale Danii, nawet o krucyacie na Turków i wypędzeniu ich z Konstantynopola. Do takich zamiarów niezbędnym był Waldstein. Cesarz dał mu w nagrodę (1628 r.) księstwa Fried-

30

JEnc. Powsz. Ilusfcr. Zesz. 164. T. XXI.

nej. Zacząwszy działanie od okręgu Dolnej Saksonii, kommissarze cesarscy udali się do Halber-sztadu, gdzie bez oporu biskupem obrany został młodszy syn cesarza, arcyksiążę Leopold Wilhelm. Inaczej stało się w Magdeburgu. Cesarz zamianował arcybiskupem, na mocy prawa i „prowizyi apostolskiej”, tegoż syna swego, Leopolda Wilhelma, a mieszkańcy protestanci oparli się tej nominacyi, obrali syna elektora saskiego i nie przyjęli załogi. Oblegał miatso Waldstein, lecz po upływie kilku miesięcy odstąpił od oblężenia (29 wrz. 1629), gdyż nie pochwalał edyk-tu restytucyjnego i oświadczał się jawnie przeciwko Lidze katolickiej. Ta Liga znów i wszyscy książęta Rzeszy oburzali się na niego za kontrybucye i rabunki, któremi żywił swoich żołnierzy, za poniewieranie odwiecznemi ustawami cesarstwa, za pychę i ambitne projekty. Więc gdy F., pragnąc zrobić syna swego królem rzymskim, przybył do Ratysbony na zjazd elektorów (1630), wszyscy, nie wyłączając Maksymiliana Bawarskiego, zażądali oddalenia groźnego wodza i zmniejszenia armii, która dosięgła liczby 130 000 głów, a zatraciła już charakter katolicki, ponieważ liczyła dużo, nie tylko żołnierzy, ale i pułkowników—protestantów; przeciwko Waldsteinowi intrygował też kapucyn

O. Józef, tajny agent francuski, w celu uwolnienia Mantui od wojsk jego, zdobywających to księstwo dla cesarza; wreszcie w tym samym kierunku użył swego wpływu jezuita Lamormain, podobno z polecenia papieża. Zasięgnąwszy zdania rady swojej, a najbardziej nie śmiejąc od stręczać od siebie elektorów, F. ogłosił żądaną dymissyę. Chwila była bardzo niewłaściwą, albowiem na sześć tygodni przedtem (d. 6 lipca) wylądował był przy uściu Odry Gustaw Adolf, król szwedzki, nowy obrońca protestantyzmu, sprowadzony i pieniędzmi zasilany przez francuskiego ministra. Richelieu. Wojna wybuchnęła na nowo. Miasto Magdeburg broniło się z największą zaciętością, a gdy je zdobył Tilly szturmem d. 20 maja 1631 r., stało już w ogniu 12-tu pożarów, wznieconych na rozkaz komendanta, Falkenberga. Pod wrażeniem okropnych opowiadań o tym wypadku, książęta protestanccy, elektorowie brandenburski i saski, zawierali pośpiesznie przymierze z Gustawem Adolfem. Ten świetnie zaczął swą kampanię zwycięstwem na Breitenfeld w okolicy Lipska, wkroczył do Franko-nii i zajął całą prawie Bawaryę, zadawszy nową porażkę Tillemu nad rz. Lechem (15 kwietnia 1632). Wódz Ligi otrzymał tu ranę śmiertelną. F. musiał teraz udać się do Waldsteina o powtórne zwerbowanie armii. Obrażony wojownik opierał się przez kilka miesięcy prośbom ministrów cesarskich i Maksymiliana bawarskiego; dopiero w kwiet. 1632 przyjął dowództwo na twardych warunkach, które nie są dokładnie znane, ponieważ dokument umowy nie został dotychczas znaleziony. Podobno Waldstein miał przyznaną sobie niezależność od wszelkich władz, oprócz samego cesarza, i wyłączne prawo konft-fiskowania dóbr. Werbunek odbywał się szybko; na wezwanie sławnego „Frydlanda” zbiegali się żołdacy z całej Europy, szczególnie Szkotowie, Irlandczycy i Włosi. W maju ukazał się już Wilhelm pod Pragą, skąd ustąpili Sasi bez walki; w czerwcu połączył się z Maksymilianem i na czele 60-ciu tysięcy zatoczył obóz pod Norymbergą. Gustaw Adolf próbował dobywać jego szańce, lecz stracił 3 000 ludzi bez skutku. Potem podążył za nim do Saksonii, chcąc ratować sprzymierzeńca swego, elektora, stoczył bitwę pod Lützen, zwyciężył i--zginął 16 listopada 1632. Śmierć jego nie zmieniła stosunku stron walczących, bo kanclerz szwedzki, Oxenstierna. prowadził politykę wedle jego zasad: odnowił jego przymierze ze Stanami protestanckiemi Niemiec, organizując na zjeździe w Heilbronn nowy związek, i uzyskał od Francyi zapewnienie dalszych subsydyów pieniężnych. Większe zamieszanie sprawiało zagadkowe postępowanie Waldsteina (ob.), nabierające widocznych cech zdrady i buntu. F. odebrał mu dowództwo, a swoi oficerowie zamordowali go w Chebie, nie-mieckiem Eger, w styczniu 1634 r. Z dóbr jego Aldringer dostał Cieplice Czeskie (Teplitz), Gallas otrzymał księstwo Friedland; cesarz zatrzymał dla siebie Żegań (Sagan), Głogowę i t. d. Armia czeska oddana została pod dowództwo syna cesarskiego Ferdynanda (III), a raczej pomocnika jego w komendzie, generała Gallasa; przytem powiększyła się przez połączenie z wojskiem, które z Włoch przywiódł kardynał-infant, Don Fernando, wielkorządca Niderlandów. Armia ta odniosła walne zwycięstwo nad Bernardem w ej marskim i Hoornem, wodzem szwedzkim, pod Nórdlingen (6 wrz. 1634 r.). Najważniejszym tego zwycięstwa skutkiem było odstrychnienie się od Szwedów elektora saskiego, Jana Jerzego. Traktatem praskim (3 ) maja 1635 r.) uzyskał on dla swego księstwa przyłączenie Lużyc (Luzacyi), a dla protestantów złagodzenie edyktu restytucyjnego o tyle, że zamiast terminu pas-sawskiego wskazany był rok 1627, jako „normalny” przy dochodzeniu beneficyów kościelnych sekularyzowanych, a tym sposobem przypadało do zwrotu katolikom, zamiast 12-u biskupstw, jedno tylko, halbersztadzkie, zostające w posiadaniu syna cesarskiego. Traktat ten miał się rozciągać do wszystkich Stanów, któreby się zgłosiły w terminie dziesięciodniowym. Jakoż większość książąt północno-niemieckich przystąpiła doń: cała Dolna Saksonia, elektor brandenburski, książęta meklenburski i weimarski i wiele miast cesarstwa. Wyłączeni z pod amnestyi książęta, jak landgraf Hesko-Kasselski, książę Lüneburski i inni, walczyli dalej.—Na granicach Austrya też brała górę. Gallas przeszedł za Ren, Jan Werth i książę Lotaryngii pustoszyli Alzacyę; Piccolomini wspierał Hiszpanów w Niderlandach. Lecz

.jr..

wM

fn

//■

W i/k

pi

WM

Hi¹!

ar-

/ //-

mm

Iw.

A.

m m wMm

i™

■nr

WM, l

la

w.

i¹

f'

F erdynand III.

Z miedziorytu, wykonanego przez Eliasza Widemana w Wiedniu 1648 r. ; o’

wkrótce stan rzeczy się zmienił. Ludwik XIII osobiście wypędził wojska cesarskie z Lotaryngii; hr. d’Avaux nakłonił Szwedów i Polaków do prolongaty rozejmu na lat dwadzieścia sześć (traktat w Stumsdorfie, 12 wrz. 1635 r.). Dzięki pomocy francuskiej, Szwedzi wystawili nowe armie. Kampania r. 1636 dała wojskom cesarskim jedynie drugorzędne zwycięstwa. Sasi wzięli Magdeburg, lecz pod Wittstockiem zostali zwyciężeni przez Banera i utracili Erfurt. W końcu roku tego, pełnego walk krwawych, F., czując zbliżającą się śmierć, kazał obrać syna swego,

Ferdynanda, na króla rzymskiego. Elekcya odbyła się w Ratysbonie 22 grud. 1636 r. W parę tygodni potem cesarz u-marł. — Mało ludzi dało pole sądom o sobie równie namiętnym i równie sprzecznym. Przez jednych stawiany był na piedestale świętości za swą pobożność i stałość, był dla nich jakby bohaterem katolicyzmu; inni znów piętnowali go zajego fanatyzm, za nieposzanowa-nie prawa, za zamachy jego na swobodę poddanych, za spustoszenia wojenne, wreszcie konfiskaty, szczególnie w Czechach.

Mimo tych konfiskat, brakowało mu zawsze pieniędzy, gdyż rozdawał je z nieopatrzną hojnością tym, którzy go prosili, a nawet i bez prośby. Powiadano, że większej summy nie umiał zatrzymać nawet przez 24 godziny.

W życiu prywatnem był to człowiek sympatyczny; łączył w sobie u-przejmość Habsburgów z wrodzoną Hiszpanom okazałością i powagą. Lubił muzykę i polowanie; pilnie przestrzegał wszelkich praktyk religijnych: słuchał mszy, pościł, w najgorszy czas chodził za processyą. Nic nie decydował bez doradzców swoich; najbardziej wpływowym człowiekiem na dworze cesarskim był spowiednik F-a, Luksem-burczyk, Lamormain, który życie jego opisał na wzór żywotów świętych. Mniejszym wpływem cieszyli się baron von Eggenberg i hrabia Traut-mannsdorf.—Bibi.: Khevenhüller „Annalen Ferdinands II” (1716 r., 12 tomów); Hurter „Geschichte Ferdinands II” (Schaffhausen 1850 — 64 r., 12 tomów); Gindely Anton „Geschichte des dreisssigjährigen Krieges” (Lipsk 1882; wydanie krótsze 3 tomiki).

Ferdynand III, cesarz niemiecki i król cze-sko-węgierski (* 1608—f 1657), syn,, cesarza

i:

■kiH

mm

mmi

WwÊm.

mm

jy

i;

M]

mê

m*

■H

Fig. 47.

Ferdynanda Ii-go, najpierw ukoronowany był na króla węgierskiego (r. 1637). .leszcze za życia ojca zyskał rozgłos dobrego wodza, gdy po upadku Waldsteina stanął na czele wojsk cesarskich i pobił Horna i Bernarda wejmarskiego w bitwie pod Nördlingen (1634). Zostawszy cesarzem, F. ujrzał się w położeniu wielce kry-tycznem, ponieważ wojna Trzydziestoletnia wzię-

N.

N.

ła bardzo niepomyślny obrót dla Austryi. Obok dotychczasowych nieprzyjaciół cesarza wystąpił teraz nowy i bardzo niebezpieczny wróg w osobie księcia siedmiogrodzkiego, Rakoczego, który, sprzymierzywszy się ze Szwecyą i Francyą, zajął całe Węgry, przyjęty z radością przez węgierskich magnatów-protestantów i nawet ogłoszony przez nich księciem węgierskim, gdy obiecał im przywrócić zupełną swobodę religijną i polityczną. F., ze wszystkich stron otoczony przez wojska nieprzyjaciół, które odnosiły nad jego armią zwycięstwa jedno po drugiem, rozpoczął pertraktacye ugodowe z Rakoczym i magnatami węgierskimi; po przegranej zaś bitwie pod Jankowem (w okolicach Taboru w Czechach) w r. 1645, gdzie jedni generałowie (jak Goetz) padli na polu walki, inni (jak Hatzfeld) dostali się do niewoli, cesarz, ujrzawszy się bez żołnierzy, pośpieszył zawrzeć w Linz pokój (1645) z Rakoczym. Mocą tego pokoju F. zmuszony był zapewnić Węgrom zupełną swobodę wyznania i ustąpić Rakoczemu pięć komitatów węgierskich. Nareszcie pokój Westfalski (1648) zakończył nieszczęsną dla krajów austryackich wojnę Trzydziestoletnią. F. usiłował w dalszym ciągu swych rządów goić rany państwa, ale, pomimo to, nie przestawał uciskać protestantów, ogłosiwszy szereg nowych przepisów, krępujących swobodę wyznania, i odnowiwszy dawniejsze, wydane przez ojca swego, Ferdynanda Ii-go. Z tego powodu, na zjeździe w Presburgu F. napotkał opór, gdy chciał przywrócić prawa Habsburgów do korony węgierskiej. Jakkolwiek na razie usiłowania te skutku nie odniosły, ostatecznie jednakże arcy-książę Leopold został bez przeszkód ukoronowany na króla węgierskiego (1655). Pod koniec życia F. wypowiedział wojnę królowi szwedzkiemu, Karolowi X Gustawowi, podczas najazdu jego na Polskę, zawierając przymierze z Janem Kazimierzem królem i Rze-cząpospolitą polską i otrzymawszy zapewnienie piśmienne, że na przyszłej elekcyi królem polskim obrany będzie jeden z członków domu Habsburskiego. Wszakże rychła śmierć F-a przekazała tę sprawę następcy jego, Leopoldowi

I. —M. Koch „Geschichte des deutschen Reichs unter der Regierung F. III” (Wiedeń 1865—66);

J.    Zahn „F. III und Leopold I vom Westphäli-schen bis zum Karlovizer Frieden” (t-że 1869). N-

Ferdynand IV, król rzymski, czeski i węgierski (* 1634—f 1654), ukochany syn cesarza Ferdynanda Ill-go, który ukoronował go na króla czeskiego w r. 1646, a w następnym—na króla węgierskiego; wydany przy tej ostatniej uroczystości dyplom rozszerzał ogromnie swobodę wyznania i samorząd w Węgrzech. Na sejmie w Ratysbonie (roku 1653) F. był ukoronowany na króla rzymskiego, lecz w roku następnym zachorował na ospę, która wtrąciła go do grobu.

Ferdynand I-szy, cesarz austryacki i V ty,

jako król czeski (* 1793—f 1875), syn cesarza Franciszka I-go, wstąpił na tron cesarski po śmierci ojca w r. 1835, a w następnym ukoronował się na króla czeskiego. Jakkolwiek był to człowiek najlepszych chęci, wszakże nie posiadał dostatecznej energii do rządzenia państwem w tak burzliwych czasach, gdy pozostające pod jego berłem ludy poczęły w sposób gwałtowny domagać się samorządu. F. utworzył radę przyboczną, złożoną z arcyksiążąt Ludwika i Franciszka Karola, księcia Metternicha i hrabiego Kolowrata - Liebsteinskiego. Wprawdzie na zjeździe monarchów (F-a, cesarza Mikołaja I-go i króla pruskiego) w Cieplicach czeskich (Teplitz) w r. 1835 postanowiono nadal trzymać się polityki konserwatywnej; ale wzmagające się niezadowolenie ludów stawiało coraz nowe przeszkody wykonaniu tego postanowienia. Zamieszki w Galicyi i w Rzeczypospolitej Krakowskiej stłumiono, ale niepodobna było stłumić rewolucyi wiedeńskiej (1848). Cesarz wyjechał z Wiednia do Innsbruku, dokąd udało się poselstwo czeskie (Rieger i Kostitz), żądając od niego ustępstw dla Czech. Wkrótce potem F. zmuszony był, na żądanie sejmu wiedeńskiego, wrócić do stolicy; wszakże skutkiem nowych zaburzeń niebawem udał się do Ołomuńca i stamtąd ogłosił abdykacyę swą przed sejmem w Kro-mierzyżu (1848), mianując następcą swego bratanka, Franciszka Józefa; sam zaś osiadł stale w Pradze czeskiej, gdzie zdała od wszelkich spraw publicznych spędził resztę życia, oddając się z zamiłowaniem studyom technologicznym i przyrodniczym. Do ważniejszych reform za jego panowania należy pozwolenie wieśniakom wykupywania się od robót pańszczyźnianych i zmniejszenie czasu służby wojskowej o sześć lat (z 14-tu na 8 lat). Wrodzona łagodność i dobroć tego cesarza zjednała mu przydomek „Dobrotliwego”.—Schimmer „F. I. Kaiser von Oesterreich, dessen Leben und Wirken bis zu seiner Thronentsagung” (Wiedeń 1849).

Ferdynandowie hiszpańscy. 1) Ferdynand I Wielki, król Kastylii i Leonu (f 27 grudnia 1065), był drugim synem Sanchy III, króla Nawarry. W r. 1032 Sancho, zaatakowawszy Ber-mudę III, króla Leonu, zmusił go do ustąpienia mu Kastylii. F. zaślubił siostrę Bermudy, donnę Sanchę, córkę Alfonsa V. Po śmierci króla Nawarry (1035) Bermudo próbował odebrać utracone ziemie, ale został zwyciężony przez F-a i jego brata, Garcię IV, w dolinie Tamaron i poległ w bitwie (1037). Na nim wygasła dyna-stya Pelagiusza (Pelayo), pochodząca od dawnych zdobywców wizygockich. F., podówczas już król Kastylii, został władzcą Leonu, z mocy praw donny Sanchy. Królestwo jego obejmowało w ten sposób prawie trzecią część Hiszpanii; zwycięskie wojny powiększyły je jeszcze bardziej. F. zreformował dawne prawa Gotów i zwołał w r. 1050 sejm walny do Coyanza, będący na poły

Hml.

kortezami, na poły zaś soborem narodowym. Na zjeździe tym poddano wszystkie klasztory pod regułę św. Benedykta, nakazano pod suro-wemi karami święcenie niedzieli, zabroniono chrześcianom stosunków z żydami i zatwierdzono „fueros” Alfonsa V. Księżom zakazano noszenia broni i wstępowania w związki małżeńskie. Hrabiowie i książęta zobowiązani zostali do sądzenia swoich poddanych według prawa wizygoekiego, jedynie uznanego w Kastylii i Leonie. Podczas gdy F. reformował prawodawstwo, brat jego, Garcia IV, król Nawarry, powodowany zawiścią, usiłował go zamordować Udawszy śmiertelnie chorego w mieście Najera, wyprawił do Burgos gońca z poleceniem oznajmienia F-owi, że powinien się pośpieszyć, jeżeli chce zastać brata jeszcze przy życiu. Król, ostrzeżony w porę, uniknął zasadzki. Lubo Garcia wyparł się swego niecnego planu, niemniej jednak, kiedy w kilka lat później przybył w odwiedziny do F-a, został aresztowany i osadzony w zamku Cea. Uciekł stamtąd i rozpoczął wojnę, sprzymierzywszy się z Arabami. Obadwaj bracia spotkali się pod Atapuerca. Garcia poniósł klęskę i zginął w bitwie, w której Kastylczycy oszczędzili chrześcian, lecz wycięli w pień Muzułmanów. Wskutek tego zwycięstwa (1053 lub 1054) król Kastylii zajął cały kraj za rzekę Ebro. Reszta Nawarry pozostała przy synu Gar-cii, Sancho IV. Korzystając z wojen domowych, wynikłych pomiędzy Arabami skutkiem rozpa-dnięcia się kalifatu Korduby, F. najechał Portugalię, wziął szturmem Łaniego i Viseo, oraz po dłuższem oblężeniu zdobył Koimbrę (1058). Arabowie zostali wyparci za rzekę Mondego. F. posunął się aż do Medina Celi, wkroczył do Nowej Kastylii i opanował Ucedę, Salamankę, Guadalajarę, Alcala de Henares, Madryt (1060). Nigdy jeszcze ehrześcianie nie zapędzili się tak daleko. Al-Mamun z Toledo błagał o pokój. Podczas innej wyprawy, emir Sewilli, Ibn Abbad, wydał królowi Kastylii relikwie św. Izydora (1063), które F. złożył w wybudowanym przez się kościele św. Jana Chrzciciela w Leonie. Wszystkie łupy, zdobywane w wojnach z niewiernymi, były dzielone między ubogich i klasztory. Ku końcowi panowania F-a, syn jego, Sancho, popierał emira Saragossy, lennika Kastylii, w wojnie przeciwko Ramirowi I, synowi naturalnemu króla Nawarry, Sanchy III. Ramiro zginął w bitwie pod Grados (1063). Około r. 1054 F. przybrał tytuł cesarza, stwierdzając w ten sposób swe zwierzchnictwo nad innymi królami półwyspu. Ubodło tocesarza niemieckiego, Henryka III, który rościł pretensye do przodowania całemu światu chrześciańskiemu; skarżył się przed papieżem na „uzurpacyę” F-a. Według podania, mało z resztą wiarogodnego, słynny Cyd Ruy Diaz przebył z tego powodu wąwóz Aspa; jego Kastylczycy stanęli pod murami Tuluzy, gdzie legat papieski wstrzymał ich pochód

zwycięski, oświadczywszy, że Hiszpania wolna jest od wszelkiego lennictwa względem świętego cesarstwa. Ostatnią wojną F-a była podjęta przeciw Walencyi na rzecz Al-Mamuna toledań-skiego, królewskiego sprzymierzeńca. Przeczuwając zbliżającą się chwilę zgonu, F. złożył na ołtarzu berło i koronę, przywdział habit zakonny, posypał głowę popiołem i wyzionął ducha, otoczony mnichami i biskupami. Przed śmiercią podzielił swe państwo między dzieci, zrodzone z donny Sanchy, Najstarszy syn, Sa ucho II, o-dziedziczył Kastylię, Alfons otrzymał Leon, Garcia—Galicyę. Urraca—miasto Zamorę, Elvira—Toro. Wynikiem tego fatalnego rozczłonkowania kraju były krwawe wojny domowe, dopóki Sancho Waleczny wiarołomstwem i przemocą nie zjednoczył państwa napowrót.— „Croni-ca generał” (1541); Pelagii ovetensis episcopi „Chronicon regum legionensium” (w „Espana sagrada”, Madryt 1859, t. XIV); M on ach u s Silensis „Chronicon”, ibid. tom XVII. — 2) F. II, (f r. 1188), drugi syn Alfonsa VII, otrzymał po śmierci ojca królestwo Leonu (1157). Starszy brat jego, Sancho III, odziedziczył Kastylię. Kiedy Sancho umarł (1158), pozostawiwszy małoletniego syna, Alfonsa VIII, F. wmieszał się do zatargu pomiędzy rodzinami Castro i Lara, które wydzierały sobie wzajemnie opiekę nad nieletnim królem: wkroczył do Kastylii i opanował sam regencyę. Po długiej wojnie domowej, w której popierał stronnictwo Castro, zaślubił donnę Teresę, córkę hrabiego Nuno, będącego głową Larów. Aby módz zawrzeć to małżeństwo, odepchnął on, pod pozorem pokrewieństwa, pierwszą swą żonę, Urrakę (Urraca), córkę króla portugalskiego, Alfonsa Hen-riqueza, przez co uwikłał się w wojnę z Portu-galią. Alfons Henriquez, sprzymierzywszy się z królem Nawarry, najechał Kastylię i opanował Badajoz (1177). Został jednak wzięty do niewoli przez Leończyków i musiał zwrócić zdobyte miasta. W r. 1184 Maurowie wtargnęli do Leonu, ale zostali pobici pod Ciudad Rodrigo. Za panowania F-a II ustanowiony został zakon rycerski Miecza św. Jakóba (1175), mający na celu obronę przed niewiernymi pielgrzymów, udających się do grobu św. Jakóba w Kompostelli, w Galicyi. Umierając, F. przekazał koronę synowi swój emu, Alfonsowi IX.

Ferdynand III Święty, król Kastylii i Leonu (* r. 1199—f 30 maja 1252), był synem Alfonsa IX, króla Leonu, i Berengueli Kastyl-skiej, córki Alfonsa VIII Szlachetnego. Wychowaniem jego kierowała osobiście matka, kobieta wielkiej pobożności, od r. 1209 rozwiedziona z mężem. Zostawszy po śmierci brata swego, Henryka I, dziedziczką korony kastylskiej, Beren-guela zrzekła się praw swoich do tronu na rzecz syna, którego, za zgodą szlachty i duchowieństwa, obwołała w Valladolid królem (1217). Przeciwko temu wystąpił atoli własny ojciec F-a, Alfons IX, usiłując przy pomocy garstki niezadowolonych panów kastylskich wydrzeć mu królestwo. Rozpoczętej wojnie położyła koniec in-terwencya papieża Honoryusza III. Po śmierci Alfonsa IX, F. został władzcą Leonu, który cd-tąd stanowi wraz z Kastylią jedno niepodzielne królestwo (1230). Zabezpieczywszy się na zewnątrz, F. skierował wszystkie swoje siły przeciwko Maurom, których potęga od czasu klęski pod Tolozą (1212) szybko chyliła się do upadku. Rozbici na drobne państewka, pozostające w ciągłych walkach między sobą, nie występowali oni już zaczepnie względem chrześcian, ale marzyli jedynie o utrzymaniu w swych ręku tego, co mieli, mianowicie południa Hiszpanii. Jaime, Aragoński Król Zdobywca („Rey Conquistador”), odebrał im Majorkę i zagrażał Walencyi. Jednocześnie F. wtargnął do królestwa Korduby; Kastylczycy wzięli szturmem miasto Balmę i wycięli w pień mieszkańców. Alvaz Perez de Castro zapędził się aż do Guadelete, gdzie niegdyś został zwyciężony Wizygot Rodryg. Osaczony na brzegu morza przez Ben Huda, króla Korduby, przebił się na czele 500 jeźdźców przez armię muzułmańską (1233). W r. 1235 poddały się F-owi miasta Ubeda (Obeda) i Andujar; postawione tam załogi hiszpańskie dowiedziały się od jeńców, że Korduba źle jest strzeżona. Trzej rycerze: Domingo Munoz, Benito de Ba-nos i Alvaro Codro, wziąwszy swych ludzi, wdarli się w nocy na mur po drabinie i opanowali jedno przedmieście i wieżę (23 grudnia 1235). Spostrzeżeni o świcie przez nieprzyjaciela, utrzymali się na zdobytych placówkach, odpierając mężnie wszystkie ataki. Umyślny goniec zwiastował tę nowinę F-owi, który znajdował się podówczas w mieście Benavente, w królestwie Leonu. „Kto tylko jest mym przyjacielem i dobrym wasalem, niech idzie za mną”, rzekł on do obecnych hidalgów. Z temi słowy wskoczył na koń i popędził ku Kordubie. Wszędzie, gdzie tylko przejeżdżał, nakazywał ludowi dążyć za sobą. W ten sposób przebył 60 mil, przez śniegi i roztopy, gdyż była zima. Ben Hud pośpieszył na odsiecz swej stolicy, ale dowiedziawszy się w Ecija od szpiegów, że za F-em idzie niezliczone wojsko, zdał Kordubę na łaskę losu i wyruszył naprzeciw Jaimowi Aragońskiemu, który najechał był Walencyę. Kordu-bańczycy, po zaciekłej walce ulicznej, poddali się Hiszpanom. Oszczędzono im życie, natomiast musieli opuścić swe domy, a ich mienie uległo zaborowi. (1236). Meczet Abd-er-Rah-mana został katedrą katolicką. Z kolei wpadły w ręce Kastylczyków: Baeza, Almodovar, Ecija. Ludność królestwa, wygnana przez zwycięzców, szukała schronienia w Granadzie i Andaluzyi. Nigdy, od czasu zdobycia Toleda, islam iberyjski nie doznał podobnej klęski. W r. 1238 Ben Hud został zdradziecko zamordowany przez wa-lego Almeryi, Abd er-Rahmana. Infant don Alon-so, syn F-a, opanował królestwo Murcyi (1242). Gdy wkraczał do miasta Murcyi, większość al-kaldów i walicli muzułmańskich pośpieszyła dobrowolnie złożyć infantowi czołobitność. Tylko Cartagena, Mula i Lorca nie chciały poddać się i trzeba było dwóch lat na złamanie ich oporu. W tym samym czasie hufce hiszpańskie wtargnęły do Andaluzyi, skąd, niszcząc i plądrując wszystko dokoła, posunęły się aż pod mury Granady. Król Granady, Mahomet hen Alahmar, wystąpiwszy przeciwko Hiszpanom na czele 3 000 jeźdźców, odparł ich i odebrał im olbrzymie łupy. Niezrażony tern niepowodzeniem, F. obiegł Jaen, broniony przez Abu-Omara. Mahomet, który próbował dać miastu odsiecz, przegrał bitwę i uciekł. Zwątpiwszy w końcu o możności skutecznego opierania się chrześcianom, król Granady stawił się dobrowolnie przed F-em, ucałował mu na znak uległości rękę i ogłosił się jego lennikiem. Król Kastylii przyjął homagium i pozostawił Mahometowi jego królestwo w zamian za 50 000 dukatów rocznego haraczu Władzca muzułmański otrzymał prawo zasiadania w kortezach i zobowiązywał się dostawiać swojemu suzerenowi pewien kontyngens konnicy. Miasto Jaen otrzymało załogę hiszpańską (1245). Pozostawała jeszcze do zdobycia ostatnia posiadłość Almohadów, Sewilla. Wezwany do wypełnienia zaciągniętych zobowiązań, Mahomet przyprowadził do obozu F-a 500 jeźdźców maurytańskich, za co posiadł w darze pierwsze miasto, zdobyte w tej wojnie, Alcalę de Guadaira. Zniszczono winnice i sady oliwne aż do Jerezu. Dopomagając wbrew woli do ruiny islamu, Mahomet starał się przynajmniej uczynić walkę mniej krwawą. Na jego prośbę F. zgodził się oszczędzać kobiety i dzieci w miastach zdobytych orężem; pozostawiano nadto przy życiu każdego, kto złożył na wezwanie broń. Emir Granady wzywał sam mahometan w oblężonych twierdzach do poddania się przed przypuszczeniem szturmu; dzięki temu, niejedną placówkę pozyskano bez boju. Poddało się po dłuższym oporze i miasto Alcala del Rio; załogi maurytańskie cofały się powoli przed kroczącym naprzód nieprzyjacielem ku Sewilli, gdzie Abu-Hassan przygotowywał się do rozpaczliwej obrony, licząc na pomoc współwyznawców z Marok-ka. D. 20 sierpnia 1247 F., w towarzystwie Mahometa ben Alahmar, rozpoczął oblężenie Sewilli od strony lądu i morza. Okręty Ramona Boni-faza zniszczyły flotę maurytańską, strzegącą uścia Gwadalkwiwiru, i zerwały most pontonowy, który łączył miasto z zamkiem Atrayana (Tria-na). Cała zima przeszła w nieustannych utarczkach pod murami stolicy. Na wiosnę tegoż roku infant don Alonso, któremu towarzyszyli hrabia Urgelu i infant portugalski, przyprowadził pod Sewillę świeże wojska. Przybyły także posiłki z kraju Basków i Galicyi; Katalonia i Ara-gonia przysłały swych rycerzy, a klasztory mni-

chów. Po straszliwej rzezi dwa przedmieścia zostały opanowane przez chrześcian. Wszelako oblężeni nie upadali na duchu. Ich machiny strzelnicze wyrzucały olbrzymie strzały, które przebijały na wylot konie, okryte żelazem. Zapewniają, choć to rzecz wątpliwa, że Almohado-wie posługiwali się artylleryą (historycy arabscy mówią wprawdzie o „machinach dziwnych”, ato- j und Almohaden” (2 t. 1833—1837). li nic nie świadczy, iżby to były armaty). Kiedy wreszcie wyczerpały się u Maurów wszystkie zapasy żywności, Abu-Hassan wydał F-owi klucze miasta (22 grudnia 1248). Na mocy warunków kapitulacyi muzułmanie mogli pozostać w mieście, zachowując w całości swe mienie; nie zobowiązywano ich do żadnych innych danin, prócz tych, które płacili swym królom.

hiszpańskie order św. Ferdynanda (inny order tegoż imienia ustanowił w Neapolu Ferdynand IV król Obojga Sycylii, w r. 1800). — „Cronica generał” (1541); Antonio Conde „Historia de la dominacion de los Arabes en Espana” (Paryż 1840); Aschbach „Geschichte Spaniens und Portugals zur Zeit der Herrschaft der Almoraviden

Hml.

Ferdynand IV, Emplazado (Pozwany), król Kastylii i Leonu (f 17 wrz. 1312). Miał lat 9, gdy wstąpił na tron po swoim ojcu, Sanchu IV Walecznym (1295), pod opieką królowej Maryi de Molina. Okres małoletniości jego zapełniły wojny domowe. Don Juan, stryj, i Don Enrique, syn Alfonsa X, walczyli o regencyę i osobę księcia, gdy Diego de Haro ogłosił niepodległość biskajską. Larowie stanęli po stronie króla, ale go wnet zdradzili. Dyonizy (Diniz) król portugalski podtrzymywał, a potem opuścił don Juana. Aragonia, Granada i Portugalia przyłączyły się do zbuntowanych panów, zamierzających rozdzielić Kastylię. Alfons de la Cerda został ogłoszony królem Sahagunu; Jaime („Chaime”) II opanował Murcyę, ale [trzy oblężeniu Majorki zaraza rozpędziła i zdziesiątkowała jego armię. Król Diniz zawarł pokój, Jaime zajął się Sycylią, La Cerdo zrzekł się tronu wzamian za rentę i dominium; wassale poddali się władzy. Wbrew woli opiekuna swego, Enrique’a. F. ożenił się z Constanzą, królewną portugalską, i zwolna zaprowadzał porządek (1302). Skoro tylko mógł pomyśleć o wojnie świętej, najechał Granadę, gdzie panował Abdallah Mohamed III. Jaime II oblegał Almerię. Odparty pod Algesirą F. opanował jednak Gibraltar, dzięki Guzmanowi Walecznemu; dalej miasta Quesada i Bedmar (1309). Po procesie Templaryuszów skonfiskował ich dobra na mocy bulli Klemensa V; zakon zniesiono, a majątek jego zbogacił kawalerów Calatravy. F. w chwili, gdy się wybierał na nową wojnę przeciw niewiernym, skazał na śmierć dwóch hidalgów: Alfonsa i Pedra Carva-jal, oskarżonych o grabież. Skazani przysięgali na swą niewinność i pozwali króla w ciągu dni 30 przed Boga na sąd. W istocie po 30 dniach F. umarł. Dlatego zowie się Pozwany. Po nim

A. L.

Większość jednak, obawiając się prześladowań, opuściła Sewillę i usadowiła się w Granadzie, reszta odpłynęła wraz z Abu-Hassanem do Afryki. 400 000 ludzi porzuciło progi ojczyste (według historyka Mariany tylko 100 000) . Wraz z Maurami wywędrowali Żydzi, tak, że miasto wyludniło się zupełnie. Z rozdarłem sercem wrócił Mahomet ben Alahmar do Granady; dotrzymał on słowa: walczył przeciwko Allahowi.

Aby dokończyć podboju Andaluzyi, F. opanował wszystkie mi⁴; sta i zamki aż do Kadyksu i San Lucar. Ramon Bonifaz zniszczył drugą flotę Al-mohadów (1251). Zwyciężywszy niewiernych w Hiszpanii, F. myślał już o ściganiu ich w A-fryce, kiedy śmierć zniweczyła jego plany. Dotknięty wodną puchliną bogobojny wojownik przywdział odzież pokutnika i na klęczkach, z powrozem na szyi, przyjął Ostatnie Sakramenta.

Pochowany został w kościele św. Maryi w Sewilli. W r. 1357 Piotr I Okrutny, gdy mu zabra--kło pieniędzy, kazał zdjąć kosztowne ornamenty, które zdobiły groby świętego króla, żony jego,

Beatryczy, i syna ich, Alfonsa X, nie chcąc, jak mówił ironicznie, aby tak drogocenne przedmioty, wystawione na widok publiczny, obudzały pożądliwość złodziei. Za F-a III rozpoczęte zostały prace około zredagowania wielkiego kodeksu praw („Código de las siete partidas”), ukończone za panowania jego następcy Alfonsa X.—F. ożeniony był dwa razy: najpierw z Beatryczą,

Ferdynand V Katolik, król Aragonii, potem obojga Sycylii (* 10 marca 1452 — f 23 stycznia 1516 w Madrigalejo, małej wiosce w Estre-madurze), był synem Juana II i drugiej jego żony, Juany Enriquez, pochodzącej, nie z królewskiego rodu, lecz z arystokracyi kastylskiej, gdyż ojciec jej (Fadrique) piastował godność admirała (almirante) Kastylii. Na zgromadzeniu trzech stanów w Saragosie (1468) F. został ogłoszony królem Sycylii i następcą tronu arra-gońskiego, ponieważ starszy brat jego, Carlos de Viana, już nie żył. Niebawem wystąpił jako konkurent o rękę Izabelli kastylskiej, która, za sprawą buntowniczego stronnictwa grandów

córką ces. niemieckiego, Filipa Stauffa (1220), a wstąpił jego syn, Alfons XI. następnie z Joanną, córką hrab. Ponthieu i prawnuczką Ludwika VII (1237). Dwanaścioro dzieci urodziło się z tych związków; najstarszy syn,

Alfons X Mądry, objął po ojcu rządy. Jedna z córek wyszła za mąż za króla angielskiego, Edwarda I. Za panowania F-a Albigensi byli zapamiętale prześladowani w Hiszpanii. „Taka była nienawiść bogobojnego króla ku heretykom, iż własnoręcznie podpalał stosy, na które ici) rzucano”—powiada Mariana. F. III, jeden z największych bohaterów Wieków Średnich, został w r.

1677 kanonizowany przez papieża Klemensa X.

Pamiątkę jego obchodzi Kościół katolicki 30 maja. W r. 1811 ustanowiony został przez kortezy

otrzymała następstwo tronu po niedołężnym swym bracie, królu Henryku IV-ym, gdy infantkę okrzyczano za nieprawą i przezwano „la Beltraneja” czyli córką gacha, Beltrana de Cueva. Oświadczyli się też Izabelli książę Gwienny, królewicz francuski, i król portugalski, Alfons V; lecz F. odsądził ich, przybywszy tajemnie z czterema zaledwo rycerzami w eskorcie do Duenas na spotkanie. Pozyskał odrazu przyzwolenie Izabelli, o jeden rok od niego starszej, i d. 19 października 1469 r. w Valladolid odbyły się uroczyste zaślubiny w assystencyi arcybiskupa tole-dańskiego, admirała Kastylii i dwu tysięcy innych, mniej znakomitych, świadków. Gody weselne odprawiono w pałacu Jana de Vivero, a koszta opłacono pożyczonemi pieniędzmi. Dzień ten stał się datą epokową w dziejach półwyspu Pirenejskiego, od niego bowiem poczyna się wytwór monarchii hiszpańskiej; ale proces to powolny i trudny. Naprzód król Henryk IV usiłował odzyskać następstwo tronu dla swej córki, a gdy umarł, d. 12 grudnia 1474 r., prawa jej podniósł Alfons portugalski zbrojną ręką i pojął ją za żonę (1475) w Paletnero. Znalazł nawet poparcie w dość licznem stronnictwie, opanował Zamorę, Toro, kusił się o m. Burgos, ostatecznie jednak poniósł porażkę od F-a na równinie Pelayo Gonzales (1476); Juana la Beltraneja poszła do klasztoru św. Klary w Koim-brze (1480), a Izabella pozostała królową Kastylii i Leonu. F. był jej doradzcą w rządach i wodzem jej wojsk; za jej wpływem posiadł dochody i hufce trzech zakonów rycerskich. Gdy bowiem po śmierci mistrza zakonu św. Ja-kóba (Santiago) zebrała się kapituła w Ucles na obiór następcy po zmarłym, przyjechała niespodzianie Izabella i uprosiła, że F-a obrano (1476), z warunkiem uzyskania dyspensy od papieża. Na tę dyspensę trzeba było czekać długo (do r. 1487): F. zatem zrzekł się ofiarowanej mu godności na Alfonsa de Cardenas i dopiero po jego śmierci (1499) mógł przybrać tytuł mistrza. Nie było już takich trudności z zakonami Calatrava i Alcantara. Dochody zakonów (60, 45 i 40 tys., razem 145 000 dukatów, zasiliły znakomicie ubogi skarb koronny. Tymczasem zmarł Juan II (d. 19 stycznia 1479) i F. odziedziczył po nim Aragonię wraz z Sycylią: a więc przez związek małżeński panujących połączyły się teraz dwa główne państwa półwyspu Pirenejskiego. Połączenie to nie było zjednoczeniem rządów i praw; nie było unią prawną, jak późniejsza polsko-litewska lub hol-lenderska; mogło się rozerwać z rozerwaniem małżeństwa przez śmierć, rozwód, a nawet se-paracyę lub kłótnię małżonków: jednakże stało się trwałem przez splot pomyślnych okoliczności. Izabella i F. żyli przykładnie, a działali zgodnie; oboje też posiadali stosowne do budowania nowego mocarstwa przymioty: ona była gospodarna, łagodna, ujmująca; on—oszczędny, przezorny, chciwy władzy i czynny, przebiegły i przewrotny, posiadał niepospolite uzdolnienie do polityki. Jak tylko zaprowadzili ład wewnętrzny i podźwignęli powagę korony w Kastylii, zaraz podjęli zaniedbaną oddawna wojnę, z Maurami (1481 —1491). Maurowie sami naruszyli pokój, podrażnieni przez F-a żądaniem daniny: uderzyli w nocy i opanowali m. Zaharę (27 grudnia 1481). Za to wywzajemnili się Kastylczycy zdobyciem Alliamy; lecz zostali pokonani pod mu-rami m. Loja (czytaj: Locha), gdzie zginą! od strzały zatrutej mistrz zakonu Calatrava, Ruy Tellez Giron (18 lipca 1482). Chociaż w Granadzie wybuchnęła rewolucya, emir Abul-Hassan musiał uchodzić do Malagi, a jego miejsce zajął syn, Abu-Abdallah, czyli Boabdil, wszakże i ten nowy emir nie przywrócił pokoju. W pobliżu Malagi Hiszpanie stracili 1 50U ludzi (na „Wybrzeżu Mordów”—Cuesta de la Matanza); potem wszakże odnieśli zwycięstwo pod Luceną i pojmali Bo-abdila w niewolę. Wtedy wrócił do Granady A-bul-Hassan. Dla odzyskania wolności i tronu Boabdil zawarł ugodę z F-em na haniebnych warunkach: stawania przed nim na każdy rozkaz jego, przepuszczenia wojsk kastylskich przez terrytoryum Granady, płacenia 12 000 dublonów rocznie i t. p. (1483). Z posiłkami hiszpańskiemi wkroczył następnie do stolicy; wywiązała się walka, naprzód z ojcem, potem ze stryjem, walecznym el-Zagalem, a z tych zamieszek skwapliwie korzystali chrze-ściauie. W ciągłych walkach rozżarzał się ich zapał wojenny, i nienawiść religijna. F. potrafił przygotować wielką wyprawę przeciwko el-Za-galowi: obiegł go w mieście Baza 1487, przyprowadziwszy 80 000 wojska. Oblężenie to trwało 7 miesięcy; czwarta część wojska hiszpańskiego wyginęła pomimo doskonałych szpitali, jakie urządziła Izabella w najbliższem mieście, Jaen (czytaj: Chaen) i starannego dowozu żywności. Wojownicy służyli dłużej, niż byli obowiązani, i okazywali niepraktykowauą oddawna uległość królowi, widząc w nim wodza świętej wojny. Poddała się nareszcie Baza, a za nią wszystkie pomniejsze miasta maury-tańskie; pozostała już tylko Granada. I na nią przyszła kolej po kilku latach wypoczynku. Mianowicie wiosną w r. 1491 znowu wyruszyła królewska para na czele wielkiego wojska, podobno 50-tysięcznego, i zatoczyła obóz pod bramami Granady d. 21 kwietnia; opasano go wałami i fossą. Zęby ogłodzić miasto, popalono wszystkie wioski dokoła, powycinano drzewa oliwne, powyrywano winnice. Ale i w obozie wybuchł pożar, który zniszczył nawet królewskie namioty (w lipcu). Wtedy Izabella kazała pobudować dla wojska domy. W ciągu trzech miesięcy stanęło całe miasto, Santa Fć (Wiara Święta). Maurowie widzieli w tern wskazówkę niezłomnej wytrwałości w oblężeniu, a dokuczał im już niedostatek żywności. Boabdil, obawiając się wzburzenia głodnych tłumów, zagaił układy o kapitulacyę. Jego wezyr, Abul-Kassel Abd-el-Melek, po kilku tajemnych konferencyach z do-wódzcami hiszpańskimi, Gonsalwem Kordubań-skim i Hernanem de Zastra, w ustronnym domku, przyjął d. 25 listopada następne warunki: Maurowie zachowają swe majątki, ubiór, mowę i meczety; będą mogli wyznawać swą muzułmańską wiarę, podlegać sądom kadich podług al-Kora-nu, tylko pod dozorem namiestnika królewskiego; przez trzy lata będą wolni od podatków, a potem płacić mają tyle, co płacili własnym emirom; Boabdil otrzyma posiadłość udzielną w górach Alpujarras; 60 dni będzie oczekiwał ua odsiecz lub jakiekolwiek posiłki z Afryki, a jeśli te nie nadejdą, Granada podda się i wyda wszelki materyał wojenny. Jeszcze przed upływem tego terminu, bo d. 2 stycznia 1492 r., Boabdil opuścił Alhambrę i, wyjechawszy za bramę, podał klucze F-owi. Tak upadło ostatnie państwo muzułmańskie na półwyspie i zakończyła się prawie ośm stuleci trwająca walka chrześcian z Maurami. Nienawiść wyznaniowa, żywiona tak długo, spowodowała pogwałcenie kapitulacyi w ciągu lat 10-ciu, lecz w tern najmniej zawinił F., który miał przedewszystkiem polityczne względy na oku. Pozwolił on wprawdzie na wprowadzenie inkwizycyi w swojej Ara-gonii i srodze ukarał morderców Ar bues a (ob.); ale nie usiłował nadać temu trybunałowi takiej siły, jak w Kastylii. Nawracanie Maurów w Granadzie na wiarę chrześciańską było dziełem arcybiskupa Ximeneza, a F. robił mu nawet wyrzuty za wywołanie buntu (1502); gdy jednak pod naciskiem fanatycznych Kastylczyków i swojej żony zgodził się na wygnanie Maurów nie-ochrzczonych, dopilnował, aby stąd osiągnąć największą możliwie korzyść dla skarbu: więc Maurom, tak samo jak poprzednio (1493) Żydom, zabroniono wywozić pieniądze w monecie i metale szlachetne w wyrobach. Również układy z Kolumbem i urządzanie wypraw do Ameryki zaliczyć wypada na rachunek osobisty Izabelli. F. w tym czasie zajmował się sprawami i wojnami włoskiemi. Z królem francuskim Karolem VIII, który zamierzał posiąść królestwo Neapo-litańskie, zawarł d. 19 stycznia 1493 r. w Barcelonie słynny traktat przymierza, do którego wtrącił zastrzeżenie, że nie rozciąga się do stosunków z „zastępcą Chrystusa”, t. j. z papieżem. Karol nie domyślił się, że pod tem zastrzeżeniem ukrywają się złowrogie dlań zamiary co do Neapolu właśnie, lenna papieskiego, i zapłacił za czcze oświadczenia przyjaźni zwrotem zastawnych hrabstw Roussillon i Cerdagne, które stanowiły bramę Pirenejów. Gdy Francuzi przeszli przez całe niemal Włochy, nie złamawszy ani jednej włóczni, F. ofiarował swe usługi papieżowi Aleksandrowi VI, za co otrzymał od niego tytuł „Katolickiego króla”, i przyłączył się do Ligi Weneckiej, zawartej d. 31 marca 1495 r. „ku wzajemnemu zabezpieczeniu państw, ku obro-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 164. T. XXT.

nie słabszych od ucisku możniejszych, ku obronie posiadłości Kościoła”, a to wszystko miało o-znaczać: wypędzenie Francuzów nazad za Alpy. Zahartowany w bojach z Maurami Gonsalvo de Cordova podjął się wyprawy z garstką wojska (600 kopijników jezdnych, 1 500 piechoty, a razem z załogą okrętową ogółem 3 500 głów), popłynął do Sycylii, stamtąd przeprawił się do Ka-labryi, zręcznym marszem przemknął się między wojskami francuskiemi na spotkanie młodego króla neapolitańskiego, Ferdynanda II, i najskuteczniej przyczynił się do jego zwycięstwa. Karol VIII z niczem powrócił do Francyi, a pozostawiona w Neapolu część jego armii wyginęła co do nogi. Następca jego, Ludwik XII, nie-zrażony takim wypadkiem, wdał się w układy z F-em i zawarł z nim traktat w Granadzie (1500) o zajęcie królestwa Neapolitańskiego spól-nemi siłami i o podział między siebie po połowie. Ten zamach na cudzą własność usprawiedliwiano pozornym powodem, jakoby Federigo, król neapolitański, zagrażał chrześciaństwu zmową z Turkami. Znowu popłynął Gonsalvo de Cordova, ale już z większem, bo 6-tysięcznem, wojskiem (1501). Miał on do czynienia z króle-wicem neapolitańskim, który wytrwale bronił się w Tarencie, a poddał się dopiero w 1502 r., kiedy Gonsalvo pod przysięgą zapewnił mu wolne wyjście. Mimo to, królewic został wysłany do Hiszpanii jako jeniec. Gonsalvo tłómaczył się rozkazem F-a, otrzymanym już po zawarciu i zaprzysiężeniu kapitulacyi. Wcześniej król Federigo poddał się Francuzom i zrzekł się korony wzamian za ofiarowane mu księstwo Anjou. Do jego stolicy wjechał Ludwik XII. Ten otrzymał doniesienie, że Hiszpanie obsadzili nienależny im pas ziemi w prowincyi Kapitanacie. Pokazało się, że dokładnego rozgraniczenia wykonać niepodobna, ponieważ w traktacie stały nazwy, nie 12-tu owoczesnych okręgów, ale czterech dawnych prowincyj, których granice były już zapomniane przez starych, a nieznane młodym. Był to figiel nowy F-a. Zniecierpliwiony król francuski kazał posłać Hiszpanom wezwanie, aby w ciągu 24 godzin ustąpili z miejscowości spornych. Nie ustąpili: więc wynikła wojna pomiędzy sprzymierzeńcami (1502—1504). Gonsalvo (ob.), mając mało wojska, a jeszcze mniej pieniędzy, usprawiedliwił nabytą sławę i nadawany mu tytuł „wielkiego wodza”, pobił bowiem część wojska francuskiego pod Barletta, a potem główne siły w walnej bitwie pod Ceri-gnola (ob.), wszedł do Neapolu i odebrał od ludności przysięgę poddaństwa dla F-a (1503). Ludwik XII nie dał jeszcze za wygraną: wysłał do Gaety drugą flotę z 8-u tysiącami najemnych Szwajcarów pod flagą markiza Saluzzo i świeżą, blizko 30-tysięczną armię, pod dowództwem marszałka La Trćmoille. Gonsalvo z 12-u tysiącami bronił się przez pół roku w okopach pod San-Germano, uderzył podczas ulewnego

31

deszczu na nieprzyjaciela i wypędził go z obozu, potem pobił na głowę pod Gaetą. Liche resztki tylko wróciły do Francyi. Po tak strasznej klęsce Ludwik XII zawarł traktat Lugduń-ski 1504, zrzekając się wszelkich roszczeń do królestwa Neapolitańskiego. Tak F. wywiódł w pole dwóch królów francuskich i, rozrządzając bez porównania mniejszemi od nich siłami, obrócił chciwość ich na swoją korzyść, dzięki wytrwałości żołnierza hiszpańskiego i dzielności Gonsalva. Nadto w ciągu tych dziesięciu lat pozawiązywał on stosunki z innymi monarchami, jako to: z królami portugalskim i angielskim, oraz z cesarzem Maksymilianem Habsburgiem. Skojarzył związki małżeńskie ich dzieci ze swoje-mi: Alfonsa z Izabellą, Artura Tudora z Katarzyną, a z Habsburgiem—podwójny, w r. bowiem 1497 syn jego Juan poślubił córkę cesarską (Małgorzatę), córka zaś, infantka Juana, wyszła za mąż za syna cesarskiego, Filipa Pięknego (ob. Habsburg, genealogia). Aliści śmierć zaczęła grasować w tak świetnie skolligaconej rodzinie: pomarli w krótkim czasie Juan, Izabella portugalska i syn jej, Miguel, wreszcie zięć Artur; infantka Katarzyna pozostała jednakże w Anglii, żeby zaślubić młodszego królewica, Henryka. Więc królowa Izabella przeznaczyła koronę swoją dla córki, Juany, a do jej woli zastosowały się kortezy, składając hołd infantce oraz mężowi jej, Filipowi Pięknemu (1502). Niebawem przyszło nowe nieszczęście: Juana wpadła w melancholię z rozpaczy, że jej mąż odjechał do swego dziedzicznego księstwa, Burgundyi. Znękana tylu ciosami, Izabella umarła d. 26 listopada 1504 r.; w testamencie zleciła rządy Kastylii mę żowi F-owi w razie niezdolności córki do rządzenia. Ale wiosną 1506 r. wylądował w Korunii zięć, Filip (Felipe el Hermoso) z 3-ma tysiącami zaciężnego niemieckiego żołnierza, żeby się upomnieć o przyznane mu (w 1502 r.) prawa. Wielu grandów i „synów szlacheckich” (hidalgos) pośpieszyło do niego; wkrótce siła jego zwiększyła się do 6 000, a skargi i żądania jego znajdowały chętne u Kastylczyków uznanie, gdyż F. pojął drugą żonę d. 8 marca 1506 r. (w Due-ńas), 22-letnią Germanę de Foix, siostrę Ludwika XII. Spotkanie teścia z zięciem było niemiłe. Widząc niechęć Kastylczyków do siebie, F. zawarł najprzód ugodę (d. 24 czerwca), że będzie panował pospołu z zięciem i córką, a po trzech dniach (27 czerwca) zrzekł się rządów na rzecz zięcia i wyjechał do Neapolu. Zerwała się więc unia Kastylii z Aragonią, ale nie na długo, bo 25 września umarł Filip Piękny, pozostawiając troje nieletnich dzieci, a Juana uległa jeszcze silniejszemu obłąkaniu. Z konieczności zatem Kastylczycy musieli znowu poddać się pod rządy F-a, gdy powrócił w roku następnym.—Pobyt jego w Neapolu trwał około sześciu miesięcy i zaznaczył się przekształceniem władz tak administracyjnych, jak sądowych, tudzież podniesieniem skali podatków: tak wy-wzajemnił się nowym poddanym, którzy witali go wesoło i tłumnie, gdy wjeżdżał z młodą żoną. Zapłacił też niewdzięcznością Gonsalvowi, bo zabrał go z sobą i nie dał mu odtąd żadnego urzędu przez resztę życia, karząc za niesłuszne podejrzenia co do wierności i za dowcipną odmowę rachowania sio z poboru podatków.— W powrotnej podróży F. wstępował do Savony (pod Genuą) dla widzenia się z Ludwikiem XII, który nie chował w sercu żadnej urazy za do znane w sprawie neapolitańskiej zawody. Obaj królowie przedstawiali sobie wzajemnie wodzów i dworzan swoich, wiedli przyjacielskie rozmowy i tutaj zapewne ułożyli projekt nowego przymierza, którego celem było wyzucie Wenecyi z posiadłości lądowych. Utrzymywani stale przy wielu dworach zagranicznych posłowie F-a przyczynili się do złożenia ligi, podpisanej w Cam-bray 1508 r.; objął w niej przewodnictwo papież Juliusz II; przystąpił do niej cesarz Maksymilian. a następstwem jej była trzecia wojna włoska (1509—1513). Najpierw podążył Ludwik XII po zdobycz, lecz, jak tylko odniósł zwycięstwo (pod Agnadello) i zajął wymienione w traktacie miasta weneckie, F. wdał się w nowe układy z papieżem i Wenecyą, które doprowadziły do utworzenia Ligi „Świętej” przeciwko królowi francuskiemu (1511). Wojsko hiszpańskie pod dowództwem Rajmonda de Cardona, vice-króla neapolitańskiego, połączyło się z pa-pieskiem i pod Rawenną stoczyło bitwę z Francuzami, których prowadził brat królowej hiszpańskiej, młody Gaston de Foix, z bohaterską, lecz nierozsądną odwagą, bo, odniósłszy zwycięstwo, sam zginął, rzucając się zapamiętale na piechotę hiszpańską (1512). Chociaż vice-król stracił ³/₄ swego wojska (12 tysięcy z ogólnej liczby 16 000), jednakże potrafił skorzystać z tego wypadku: zmusił Floreneyę do poddania się Medyceuszom (Wawrzyńcowi II) i wkroczył do Lombardyi. Ludwik XII utracił Medyolan i przed zgonem swoim (1515) nie zdążył już przedsięwziąć nowej wyprawy. Śmierć Gasto-na de Foix spowodowała jeszcze zawikłania o następstwo tronu w królestwie Nawarry. F., występując z prawami do spadku w imieniu swoich przodków i żony, Germany de Foix, wysłał księcia Alva z wojskiem, które obsadziło część większą, południową, tego królestwa, aż do gór Pirenejskich (1513), poczem kortezy wyrzekły w Burgos połączenie Nawarry z Hiszpanią (1515), nie zważając na stronnictwo francuskie, któremu Lndwik XII nie mógł wtedy użyczyć poparcia. Tak więc F. zjednoczył wszystkie królestwa półwyspu Pirenejskiego, czyli wszystkie „Hiszpanie”, oprócz jednej Portugalii; do odziedziczonej wyspy Sycylii przydał królestwo Neapolitańskie, czyli utworzył królestwo Obojga Sycylij; urządził administracyę w Ameryce czyli tak zwanych Indy a cli, odkrytych

1883 i 1885, CIV i CVIII.

Ferdynand VI, król hiszpański (* r. 1713— f 1759), syn Filipa V i Ludwiki Maryi Sabaudzkiej, wstąpił na tron w r. 1746. Charakteru słabego i melancholicznego, zajmował się wyłącznie administracyą i reformami wewnętrznemi, unikając troskliwie wszelkich zatargów na zewnątrz. Podpisaniem pokoju w Akwizgranie (1748) położył kres długoletniej wojnie, prowadzonej przez Hiszpanię we Włoszech Popierał handel, rolnictwo i żeglugę, starał się zaszczepić przemysł w Hiszpanii, budował drogi i kanały; dwa dni w tygodniu poświęcał na wysłuchanie skarg i próśb swoich poddanych. Kiedy w r. 1756 wznowiła się pomiędzy Anglią a Francyą wojna z powodu Kanady, Hiszpania odmówiła wzięcia w niej udziału, nie chcąc ponosić nowych ofiar w interesie Ludwika XV. W r. 1753 król za

III, król Obojga Sycylii.

przez Kolumba, którego uczcił chlubnym nagrobkiem (A Castilla y a Leon Nuevo mundo diö Colon), ale któremu przed śmiercią nie zwrócił ani dochodów, ani urzędu vice królewskiego. Pozostawił potomstwu swemu wielką monarchię i zyskał sławę znakomitego polityka. Machiavelli w dziełach swoich ustawicznie przytacza jego sposoby postępowania i oszukiwania, jako wzór dla monarchów dbałych o potęgę. Lecz miłości, ani nawet sympatyi ludzkiej, F. nie posiadł, zrażał bowiem swoich i obcych skąpstwem, przewrotnością, niewdzięcznością. Powiadano, że do swego kaftana trzy razy dorabiać kazał nowe rękawy; podejrzewano, że córkę swoją Juanę więził, nie tyle dla choroby, ile dla użytkowania z jej praw królewskich; zapewniano, że pragnął mieć potomstwo z drugiej żony, żeby wydziedziczyć wnuków po pierwszej. Postępowanie z Kolumbem i Gonsalvem odsłaniało niewdzięczność jego. Tak mało był wykształcony, że nie umiał po łacinie. Tern bardziej podziwiać należy jego zdolności umysłowe.—Zurita: „Anales de la corona de Aragon.” (Saragosa 1610 — 1621 tomów 7); Mor et „Anales de Navarra” (Pampeluna 1684—1709 t. 5); Ferreras „Historia de Espana” (Madryt 1700—1727 t. 16); Prescott „History of Ferdinand and Isabella” (1837 t. 2); Francisco de Lu que „Hist, de Granada” (Paryż 1858); Höfler „Kritische Untersuchungen über die Quellen der Geschichte Philipps des Schönen”; „Das diplomatische Journal des Andrea del Burgo 1504” w „Wiener Akademie”

T. K.

warł z Rzymem konkordat, na mocy którego o-trzymał prawo przedstawiania księży według własnego wyboru na dostojeństwa i beneficya kościelne. Tylko 52 nominacye zastrzegła sobie Stolica Apostolska. F. VI był również założycielem królewskiej Akademii św. Ferdynanda („Real academia de san Fernando”), przeznaczonej do kształcenia malarzy, budowniczych, rzeźbiarzy i rysowników, a która stypendystów swoich wysyłała na dalsze studya do Rzymu i Paryża. Założył także w Madrycie ogród botaniczny i za-clięcał do uprawy roślin lekarskich. W tych wszystkich reformach czynnymi pomocnikami jego byli Carvajal oraz minister finansów Ensena-da. Za jego panowania dwukrotne straszliwe trzęsienie ziemi zburzyło miasta Limę (1745) i Quito (1755) w Ameryce Południowej. W r. 1758 F. VI stracił żonę, Maryę Magdalenę Teresę, infantkę portugalską, z którą był zaślubiony od r. 1729. Pod wrażeniem tego ciosu wrodzona hipochondrya króla przeszła stopniowo w obłęd, którego napady uspakajała muzyka o-raz śpiew’ Farinellego (ob.). F. VI zmarł bezdzietnie. Następcą jego został brat jego, Karol

Hml.

Ferdynand VII, król hiszpański (* w San Ildefonso 13 list. 1784—f w Madrycie 29 wrz. 1833). Był synem Karola IV i Ludwiki-Maryi Parmezańskiej; ogłoszony księciem Asturyi, w r. 1789, w 5-ym r. życia. Wychowanie jego powierzono księciu de San Carlos i księdzu Escoi-quiz. Pod ich działaniem F. stanął na czele partyi przeciwnej Manuelowi de Godoy, który wyobrażał wpływ francuski, a kierował dowolnie królem i królową, za której kochanka uchodził. Ostatecznie Godoy odsunął F-a od spraw i chciał go ożenić z Maryą Ludwiką Bourbon. Ten zaś nie tylko propozycyę odrzucił, ale jeszcze zwrócił się do Napoleona o rękę którejś z księżniczek cesarskich. WTyśledzony przez szpiegów królowej, był aresztowany w Eskuryalu; przejęto jego korrespondencyę z cesarzem. F.; przyznał się do winy i wydał swoich spólników, którzy jednak zostali ułaskawieni (Escoiquiz, de San Carlos, de Plnfantado). Tymczasem Francuzi najechali Hiszpanię pod pozorem, że bronią Portugalii od rzekomego wylądowania Anglików. Wszystkie fortece północne zostały przez nich zajęte. Wówczas powstał bunt przeciw Godoyowi, pod hasłem, że on-to do kraju ściągnął cudzoziemców. D. 17 marca 1808 tłum napadł jego pałac i złupił; po kilku dniach Karol IV odebrał mu urzędy i wysłał F-a na uspokojenie tłumów. Wkrótce też abdykował na rzecz swego syna w Aranjuez, co lud przyjął z entuzyaz-mem, lecz nie wstrzymało to Francuzów. D. 23 marca Murat wchodził do Madrytu. Tegoż samego dnia Karol IV i królowa, pod wpływem agentów cesarskich, przedstawili swój protest przeciw abdykacyi, niby przymusowej, i prośbę o ratowanie Godoya. F, VII uległ namowom Napoleona i w towarzystwie Savarego pojechał do Ba-yonny wraz z Escoiquizem. W Burgos począł się wahać, ale już było zapóźno; zresztą Savary zapewniał go o dobrej woli swego pana. Besseres miał rozkaz zatrzymać go przemocą; w Vit-toria lud go chciał porwać. D. 20 marca przejechał graniczną rzeczkę Bidassoa, otoczony ka-waleryą francuską: był więźniem Tymczasem Napoleon sprowadził do Bayonny króla, królową i Godoya; don Carlos infant był porwany. Nadeszły niebawem doniesienia o powstaniu Madrytu

(Barcelona 1839—40).

i krwawych strzelaninach Murata (2 maja); cesarz uznał F-a winnym przelewu krwi, i zmusił go do abdykacyi, D. 6 maja F. podpisał zrzeczenie się tronu na rzecz swego ojca, a 10 maja przepisał na cesarza swoje prawa dziedziczne do korony hiszpańskiej. Został odwieziony do zamku Valençay ze stryjem, don Antoniem, i bratem, don Carlosem, pod opiekę Talleyranda. Napoleon za ustąpienie praw wyznaczył F-owi rentę roczną 800 000 fr., zresztą bardzo nieregularnie płaconą. F. VII opuścił Valençay w marcu 1814 po upadku Napoleona i 6-letniej bohaterskiej walce Hiszpanów przeciw Francuzom. Po powrocie do kraju zniósł konstytucyę, ogłoszoną w r. 1812 w Kadyksie. Dekretem 4 maja 1814 r. przywrócił dawny stan rzeczy, chciał być monarchą absolutnym. Zwolenników ustawy więziono, wieszano; Calatrava, de la Rosa wysłani do Afryki, de Toreno wygnany. Nastąpiły bunty wojskowe w Ferrolu, w Korunii, w Barcelonie. Pułk miasta Kadyksu, pod wodzą Riega i Quiro-gi, ogłosił przywrócenie konstytucyi z r. 1812, i w różnych pułkach to samo hasło powtarzane wytworzyło rodzaj rewolucyi, która została potwierdzona przez kortezy; ostatecznie F. zrzekł się władzy absolutnej i zaprzysiągł wierność konstytucyi (8 marca 1820). Odtąd władza była w ręku kortezów. Zniesiono inkwizycyę, majoraty, jezuitów, świętopietrze; zmniejszono dzięsięciny; zniesiono przywileje, monopole i t. d. Absolu-tyści się zbuntowali, pod nazwą armii wiary. Baskowie, których przywileje (fueros) znosiła konstytucya, również powstali. Po stronie konstytucyi wodzem był Mina; po stronie przeciwnej Ant. Maranon. Wojna domowa w całym kraju wybuchnęła. Kolonie były zbuntowane. Żółta febra srożyła się po Katalonii, Aragonii, Andaluzyi. Riego próbował nawet ogłosić w Sa-ragosie respublikę. W Madrycie walka przybrała charakter anarchii. Wobec tego wzburzenia Ludwik XVIII postanowił interweniować na korzyść F-a. W r. 1823 armia francuzka przeszła Bidassoę; bez oporu F. wszedł 23 maja do Madrytu, a ks. d’Angoulême wydał rozkaz, mający na celu powściągnąć mściwość rojalistów; zakazał władzom hiszpańskim wszelkich aresztowań bezprawnych. Kortezy naprzód uszły do Sewilli, porwawszy króla; potem do Kadyksn. Mina tylko walczył w Katalonii; ostatecznie 31 sierpnia i on ustąpił. Król F., w ten sposób wyzwolony, napowrót został przywróconym do władzy. Riego powieszony; Ballestero i Morillo wygnani; inni uciekli. F., powróciwszy w tryumfie do Madrytu, odwołał wszystkie ustępstwa, poczynione od chwili buntu r. 1820, i uznał je za niebyłe. Wyzwoliwszy się od kortezów i rewolucyi, F. jednak wpadł pod opiekę absolutystów i kleru, na czele których stał jego brat, Don Carlos. Absolutyści, pod imieniem karlistów, zbuntowali się (1827); z drugiej strony ne gros (liberalni) również poczęli się ruszać i nowa

wojna domowa wybuchła (1831). W r. 1830 F. pragmatyką zniósł prawo salickie: nie miał on dzieci i dopiero jego czwarta żona, Marya Krystyna, zaszła w ciążę. Urodzona w końcu tegoż r. księżna Izabella ogłoszona za następczynię tronu; dekret ten pozbawiał korony Don Carlosa, co stało się powodem długich wojen domowych w Hiszpanii. F. w chorobie, pod wpły-wem ministrów i dworu, cofnął tę decyzyę, ale, wyzdrowiawszy, w r. 1832 znów ją przywrócił. W r. 1833 ogłosił Izabellę księżną Asturyi i dziedziczką tronu. W trzy miesiące potem umarł w ataku podagry, pozostawiając tron Izabeli II a regencyę żonie swej, Maryi Krystynie Bourbon.—Toreno „Historia de levantamiento, guerra y revolucion de Espana” (Paryż 1851,

3 tomy; i tom X Historyi Hiszpanii Mariany,

A.. L.

Królowie Neapolu i Obojga Sycylii. 1) Ferdynand I (przezwany Żelaznym, F errante), król neapolitański 1458—1494 (* r. 1423—f 1494), był synem naturalnym króla Aragonii i Sycylii, Alfonsa V, i kobiety z gminu. Ojciec jego, który przeznaczył dlań zdobyte własną pracą, przez 7-letnią wojnę, królestwo Neapolu, nadał mu tytuł księcia Kalabryi i w r. 1445 ożenił z Izabellą de Chiaramonte, córką hrabiego Tristana dé Copertino. Jakoż po śmierci Alfonsa V brat jego, Jan II, wziął w spadku dziedziczne kraje: Aragonię, Nawarrę (w imieniu swego syna Karola, księcia Viana), Sardynię i Sycylię; F. zaś objął w posiadanie Neapol, pomimo, że papież Kalikst III, jako zwierzchnik lenny tego królestwa, odmówił bękartowi udzielenia swej inwestytury. Neapolitańczycy, źle usposobieni do nowego władzcy, z powodu jego ponurego, okrutnego i obłudnego charakteru, ofiarowali koronę rycerskiemu krewniakowi F-a, księciu Viana, lecz ten odmówił jej przyjęcia. Papież bullą z 12 lipca 1458 ogłosił, że królestwo Neapolit. przechodzi pod bezpośrednie rządy Stolicy Apostolskiej, a jednocześnie Jan Andegaweński, który także tytułował się księciem Kalabryi, usadowił się w Genui, w oczekiwaniu dalszych wypadków. Atoli stronnictwo aragońskie okazało się silniejszem; baronowie złożyli przysięgę F-owi, który w sprawie zatargu z papieżem odwołał się do najbliższego soboru. Pius II, następca Kaliksta, uznał prawa F-a do korony neapolitań-skiej wzamian za wypłatę zaległego czynszu i zwrot Beneventu i Terraciny. Niebawem jednak wybuchło przeciw F-owi powstanie, na czele którego stanął: potężny hrabia Tarentu wraz z szwagrem królewskim, hrabią Rossano. Wezwany przez nich Jan Andegaweńczyk wylądował pod Gaetą i w pobliżu Sarno zniósł do szczętu wojsko królewskie (7 lipca 1460). F uciekł z pola bitwy zaledwo z 20 rycerzami. Wszelako papież tudzież książę Medyolanu nadesłali mu posiłki. Będący na żołdzie księcia Jana koudotyer, Piccinino, poniósł klęskę od Sprzymierzonych. Szlachta neapolitańska, otrzymawszy od księcia medyolańskiego poręczenie zupełnej amnestyi, opuściła stronę pretendenta, któremu sławny Skanderbeg (Aleksander Castriota), zawezwany przez papieża Piusa II z Albanii, zadał ciężką porażkę pod Troja (w sierpniu 1462). Poddali się również hrabia Tarentu i Ca-racciolo, książę Melfi. Pierwszy z nich został wkrótce zamordowany i król zagarnął jego olbrzymie bogactwa, które posłużyły mu do przekupienia słynnego Piccinino (1463). Hrabia Rossano został uwięziony (1464), poczem książę Jan odpłynął z powrotem. Jego śmierć i wygaśnięcie dynastyi andegaweńskiej zapewniły F-owi spokojne posiadanie tronu. Był on przebiegły, wiarołomny i mściwy. Pokonanych przeciwników dręczył z wyszukanem okrucieństwem. Kondotyera Piccinino, zaprosiwszy do swego zamku, zgładził podstępem ze świata (1465). Względem Stolicy Apostolskiej okazał się niewdzięcznikiem, odebrawszy jej księstwo Sora i sprzymierzywszy się przeciwko niej z Ma-latestą z Rimini. Po śmierci swej żony, Izabelli, której odwaga wybawiała go nieraz z kłopotu, zaślubił swą kuzynkę, Joannę, córkę króla aragońskiego, Jana II. Stanowisko swe starał się wzmocnić przez odpowiednie związki małżeńskie swych dzieci: syna swego ożenił z córką księcia medyolańskiego, Franciszka Sforzy, córkę naturalną wydał za mąż za Leonarda de La Rove-re, siostrzeńca Sykstusa IV, przez co pozyskał tego papieża. Zamiłowany w zbytku, utrzymywał wspaniały dwór i otaczał się głośnymi humanistami, że wymienimy Jana Jowiana Ponta-no, założyciela Akademii w Neapolu, Jakóba Sannazaro, M. Riccio, J. A. Caraffę. Popierał przemysł i handel, sprowadzał rękodzielników zagranicznych, założył w stolicy drukarnię (już w 1474). Ale jednocześnie obdzierał lud swój niemiłosiernie przez zaprowadzenie monopolu na zboże, wino i oliwę. W r. 1480 Turcy, zdobywszy znienacka Otranto i wyciąwszy tam w pień 12 000 mieszkańców, rzucili popłoch na całe Włochy, atoli syn F-a, Alfons, odebrał Muzułmanom miasto przy pomocy wojsk papieskich, hiszpańskich i węgierskich. Pod koniec rządów (1485) F. przetrwał jeszcze jedno groźne powstanie baronów, które wykazało ponownie, że cała władza jego była wymożona. Wyklęty przez papieża Innocentego VIII, umarł w chwili, gdy król francuski, Karol VIII, rewindykując prawa domu andegaweńskiego, gotował się na wyprawę neapolitańską.—2) F. II, król Neapolu 1495—96 (* r. 1469 —f 7 września 1496), syn Alfonsa II, a wnuk poprzedzającego, będąc jeszcze następcą tronu, usiłował bezowocnie stawiać opór nadciągającej do Romr.nii armii francuskiej. Kiedy Karol VIII wkroczył do Rzymu i otrzymał od papieża Aleksandra VI obietnicę inwestytury Neapolu, dynastya aragońska upadła prawie bez walki. Mieszkańcy Abruzzów i Aquili zatknęli pierwsi chorągiew francuską. Alfons II abdykował na rzecz syna (22 stycznia 1495) i uciekł do Sycylii. 23 stycznia F. koronował się w katedrze neapolitańskiej, poczem stanął obozem w San Germano, stąd go jednak wyparł Ludwik d’Armagnac. Po kapitulacyi Kapuy i Neapolu, młody król, opuszczony przez lud i wojsko, odpłynął wraz z rodziną do Sycylii. Atoli niebawem otrzymał posiłki od Ferdynanda Katolickiego, przyprowadzone przez słynnego Gon-salwa z Korduby, i popierany nadto przez flotę wenecką, mógł wylądować w Kalabryi. Kone-tabl d’Aubigny pobił wszakże Aragończyków pod Seminara. F. pożeglował wówczas wprost ku Neapolowi, gdzie ludność, zrażona łupiestwem załogi francuskiej, podniosła na rzecz jego rokosz i otworzyła mu bramy stolicy (styczeń 1496). Zwycięski miecz Gonzalwa z Korduby dokonał reszty. Nagła jednak śmierć F-a utorowała drogę uzur-pacyi hiszpańskiej.—3) F. III, król Neapolu, ob. Ferdynand V Katolicki.—4) F. IV albo I z domu Bur bo nów, król Obojga Sycylii (* 1751 w Neapolu—f 4 stycznia 1825 tamże). Kiedy Karol Burboński powołany został po śmierci brata swego, F-a VI, na tron hiszpański, pozostawił królestwo Obojga Sycylii trzeciemu synowi swojemu, 8-letniemu podówczas (1759) F-owi (IV jako królowi Neapolu, III w Sycylii). Minister Tanucci, który przewodniczył w radzie regencyjnej, prowadził w dalszym ciągu dzieło reform cywilnych i usamowolnienia w rzeczach kościelnych, rozpoczęte za poprzedniego panowania. Atoli w r. 1777 królowa Marya Karolina, córka cesarzowej Maryi Teresy, od r. 1768 zaślubiona F-owi, upomniała się o swe prawo, za-warowane w umowie ślubnej, mianowicie prawo należenia do rady państwa z chwilą urodzin pierwszego syna. Pierwszym aktem, dokonanym za jej wpływem, było usunięcie Tanuccego. Król, tępego umysłu i płaskich upodobań, stał się odtąd igraszką w ręku królowej, kobiety okrutnej i rozwiązłej, która, rządzona sama przez ministra Ac to na (ob.), wciągnęła dwór neapolitański do długiej walki przeciwko Rzpli-tej francuskiej. Kiedy generał Championnet zbliżył się ku Neapolowi, F. uciekł do Palermo (21 grudnia 1798). Wróciwszy do Neapolu po upadku Rzeczypospolitej Partenopejskiej (30 czerwca 1799), wydał stolicę i kraj cały na pastwę najsroższej reakcyi, która święciła tryumf swój iście potwornemi zbrodniami. W r. 1806 wrogie jego zachowanie się względem Napoleona naraziło go znowu na utratę królestwa Nea-politańskiego, które cesarz oddał z początku Józefowi Bonapartemu, a następnie Joachimowi Muratowi. F. zachował Sycylię, osłonioną przez flotę angielską. Wodzony zawsze na pasku przez Maryę Karolinę, popierał na kontynencie włoskim rozbójnictwo. Na samej wyspie zraził rychło ku sobie swych poddanych, nie szanując ich starodawnych swobód. Pod naciskiem lorda

Hml.

Bentincka musiał zgodzić się na wydalenie z Sycylii swej żony, przypuścić do rządów syna, Franciszka, oraz nadać Sycylijczykom kon-stytucyę r. 1812, wzorowaną na konstytucyi angielskiej. Po śmierci Maryi Karoliny (1814) F. zaślubił morganatycznie Łucyę Migliaccio, wdowę po księciu Partanna, której nadał tytuł księżny Floridia. Odzyskawszy po upadku Murata Neapol (1815), zaczął się tytułować F-em I, królem zjednoczonego Królestwa Obojga Sycylii, kładąc w ten sposób kres autonomii sycylijskiej (1816). Nieudolne i okrutne rządy, pod jakiemi jęczał lud jego, wywołały rewolu-cyę 1820 r. F. złożył wówczas władzę w ręce swego syna, mianowanego namiestnikiem, i zaprzysiągł konstytucyę z 1812, narzuconą przez karbonarów. Pod pozortem, że nowy porządek rzeczy wymaga na zewnątrz obrony, udał się na kongres do Lubiany. Wrócił stamtąd pod osłoną bagnetów austryackich, które przywróciły „status quo antę” (1821). Pałająca zemstą reakcya wyprawiała znowu orgie.—5) 3T. II, król Obojga Sycylii (* r. 1810 w Palermo—f 22 maja 1859 w Caserte), syn Franciszka I i Iza-belli-Maryi, infantki hiszpańskiej, wstąpił na tron po ojcu 8 list. 1830. Nagana, jakiej w pierwszym swym edykcie udzielił swym poprzednikom, pozwalała się spodziewać, że młody monarcha pójdzie odmienną od nich drogą i będzie się starał istotnie o „gojenie ran kraju”. Atoli przyjemne złudzenie trwało niedługo. Również podstępny jak jego ojciec i dziad, ale od nich odważniejszy, F. II pogorszył jeszcze ów haniebny system rządowy, który ciężył na jego państwie. Król ten lubił tylko pieniądz i władzę. Dając przykład łupiestwa, tolerował dokoła siebie złodziejstwo, aby o tyle mniej płacić swym urzędnikom. Bezecny Delcarretto, wyniesiony w r. 1831 do godności ministra policyi, któremu podległe były wszystkie inne ministerya, był godnym jego agentem. Spiski i powstania, wywoływane przez krzyczące nadużycia publiczne, były topione w strumieniach krwi. Król obchodził się z własnymi braćmi równie surowo, jak z poddanymi. Królowa Krystyna Sabaudzka, którą znślubił w r. 1832, umarła ofiarą jego brutalności (31 stycznia 1836). W rok później, F. II pojął za żonę arcyksiężniczkę Maryę Teresę. Wszystkie szkoły i zakłady wychowawcze były w ręku jezuitów, księża i mnisi panowali wszędzie; sam król był powolnem narzędziem w ręku wyższego duchowieństwa. Jego spowiednik, ks. Code, frymarczył bezwstydnie władzą królewską, podobnie jak Delcarretto. Korrupcya była podniesiona do systematu. Okrucieństwo .siepaczów utrzymywało lud w karbach. Zdawało się, że rewolucya w Sycyli (styczeń 1848) sprowadzi wreszcie zmianę rzeczy. Wystraszony F. II odprawił Delcarretta, na którego miejsce zamianował patryotę Poerio. Dn. 10 lutego ogłosił konstytucyę i powierzył generałowi Pe-

pe, byłemu przywódzcy karbonarów z r. J820, dowództwo korpusu, mającego walczyć wraz z armią Karola Alberta, króla sardyńskiego, przeciwko Austryakom. Rychło jednak, po pomyśl-nem dokonaniu w Neapolu krwawej kontr-rewo-lucyi (15 maja), odwołał wojska i flotę, zmienił ministeryum, odroczył parlament i wszystkie siły swoje rzucił na Sycylię. Straszliwe zbombardowanie Messyny (3—10 września) zjednało mu przydomek króla Bomby. Po upadku Pa-lerma jarzmo jego zawisło na nowo nad Neapolem i Sycylią (maj 1849). Nastała era najstraszliwszego despotyzmu: Poerio został zesłany na galery: wydano 22 000 wyroków politycznych; król wzbogacał się, konfiskując dobra skazańców. Pełna oburzenia protestacya Gladsto-ne’a (1851), zerwanie stosunków z Francyą i Anglią (1855), zamach żołnierza Agesilao Milano, który podczas rewii zranił króla pchnięciem bagnetu (8 grudnia 1856), wypuszczenie na wolność Poeria i kilku innych skazańców politycznych, uzyskane z wielkim trudem przez rząd angielski (1858)—oto ważniejsze wypadki ostatnich lat panowania F-a II. Z pierwszej swej żony miał syna, Franciszka II, który wstąpił po nim na tron. Z drugiej, Maryi Teresy, córki arcyksięcia austryackiego Karola, zostawił dziewięciu synów i cztery córki.—Nisco „Ferdinan-do II ed il suo regno” (Neapol 1884).

Wielcy Książęta Toskańscy: 1) Ferdynand I, wielki książę toskański (* r. 1549—f 1609, panował od 1587), czwarty syn Kośmy I Medy-ceusza i Eleonory, księżniczki Toledo, w 15-tym roku życia został kardynałem dyakonem. Mieszkał w Rzymie; z bratem swym, Franciszkiem Maryą, w. księciem toskańskim, żył w nieporozumieniu. Gdy ten umarł, a jednocześnie zakończyła życie i żona jego, Bianka Capello, oskarżono kardynała o ich otrucie. Zostawszy wielkim księciem, F., za radą Katarzyny Medycej-skiej, królowej Francyi, porzucił stan duchowny i ożenił się z Krystyną Lotaryńską (1589). Był to zręczny polityk i rozumny administrator. Popierał czynnie rolnictwo i handel; prowadził, na wzór ojca i brata, zyskowne operacye bankowe, które go uczyniły najbogatszym bodaj kapitalistą w Europie. Za jego panowania Piza podniosła się z upadku i Livorno wzrosło w bogactwo i znaczenie. Żydzi, wypędzeni z półwyspu Iberyjskiego, znaleźli w Toskanii schronienie. Będąc bankierem królów hiszpańskiego i francuskiego, F. posiadał duży wpływ polityczny, z którego umiejętnie korzystał. Z Henrykiem IV, za którego wydał swą synowicę, Maryę Me-dycejską, utrzymywał dobre stosunki; pożyczał mu pieniędzy i otrzymał w zastaw wyspy If i Pomè-gue pod Marsylią; pośredniczył wreszcie między nim a papieżem, co gniewało Filipa II. Na wewnątrz F. zapewnił spokój Toskanii, wziąwszy do niewoli kondotyera, Alfonsa Piccolomini, księcia Monte-Marciano, którego kazał powiesić (1591).

Hml.

Rapallo.

Ferdynand I Sprawiedliwy, król Aragonii i Sycylii (* r. 1373—f 1416), był młodszym synem króla Kastylii, Jana I i Eleonory Aragońskiej. Po śmierci starszego brata, Henryka III (1407), nie przyjął ofiarowywanej sobie korony, lecz wraz z królową matką sprawował regencyę w imieniu niepełnoletniego bratanka swego, Jana II.

Ścigał również zawzięcie korsarzy berberyjskich i tureckich, i podczas jednej z takich wypraw zdobył Bonę (1608). Umarł opłakiwany przez Jud swój; zostawił czterech synów i trzy córki.— 2) F. li, wielki książę toskański (* r. 1610—f 1670, panował od 1621), syn Kośmy II i Maryi Magdaleny, arcyksiężniczki austryackiej, panował z początku pod opieką swej babki, Krystyny Lotaryńskiej, oraz matki. Jego wstąpienie na tron stanowi punkt zwrotny w dziejach Toskanii. Kraj zaczyna chylić się do upadku; znika jego pomyślność, jaką się cieszył za pierwszych wiek kich książąt z dynastyi Medyceuszów. Już w pierwszych latach panowania F-a II wyrządziło Toskanii wiele szkody współzawodnictwo dwóch głównych ministrów, Picheny i Cioliego. Edukacya młodego księcia, powierzona w zupełności księżom, była zaniedbaną. Zostawszy pełnoletnim, F. porzucił politykę lawirowania między Burbonami a Habsburgami, która była tarczą niepodległości Toskanii i zabezpieczała jej interesy handlowe. Powodując się sympatya-mi matki, księżniczki austryackiej, przechylił się całkowicie na stronę Hiszpanii i Austryi i czerpał hojnie ze swego skarbu na potrzeby tych sprzymierzeńców, ciągle trapionych kłopotami pieniężnemi. Hiszpania schlebiała F-owi i osłaniała go przeciw ambicyi Barberinich, którzy na usługach swoich mieli władzę papieską. Ożeniwszy się ze swą • krewniaczką, Wiktoryą della Rovere (1631), F. dochodził w jej imieniu praw do księstwa Urbino, atoli nie otrzymał nic, prócz dóbr allodyalnych. Jego skarb przeszedł stopniowo do kieszeni Hiszpanów i Austryaków. Wpływ kleru wzmógł się niepomiernie; błędna polityka ekonomiczna i niewłaściwe podatki zrujnowały handel zbożowy, rolnictwo upadło. Bezpieczeństwo wewnętrzne znikło; rozpanoszyło się rozbójnictwo, podobnie jak w innych krajach włoskich. Znaczne kapitały pochłonęła niepomyślna próba osuszenia Maremmów. F. II zostawił dwóch synów: Kosmę III, który wstąpił po nim na tron, oraz kardynała Franciszka-Maryę, który w r. 1700 zrzucił suknię kapłańską, aby zaślubić Eleonorę Gonzaga Guastalla.—3) F. III, wielki książę toskański (* r. 1769 we Florencyi —f 1824 tamże), otrzymał Toskanię od ojca swego, Leopolda, który w r. 1790 został cesarzem niemieckim. Zwolennik pokoju, F. starał się zachowywać ścisłą neutralność w czasie wojen z Rzecząpospolitą francuską i pierwszy ją uznał. Atoli pogróżki Anglii zmusiły go wreszcie do nieprzyjaznych wobec Francyi kroków, skutkiem czego w r. 1796 generał Bonaparte przekroczył Apeniny i opanował Livorno. Wielki książę przeprosił najeźdźcę, któremu zgotował we Florencyi wspaniałe przyjęcie, i uratował tern swe posiadłości. W r. 1798 F. III, ustępując pressyi dworu neapolitańskiego, wpuścił na swe terytorryum wojska, działające przeciwko Francuzom. Krok ten pozbawił go w roku na

stępnym Toskanii, którą zajął generał Gauthier (27 marca 1799). F. przyjął wówczas dowództwo w armii austryackiej. Na mocy pokoju lunewil-skiego (9 lut. 1801) utracił ostatecznie koronę toskańską, za którą tytułem odszkodowania otrzymał w r. 1803 nowo utworzone elektorstwo Salzburskie. Kiedy zaś pokój presburski (26 grudnia 1805) zmienił mapę polityczną Europy, F-owi w zamian za Salzburg dano księstwo Wiirz-burskie. Przystąpił do Związku Reńskiego (1806), i uległością i posłuszeństwem zjednał sobie względy Napoleona, który podobno w r. 1812 obiecywał mu koronę polską. W r. 1814 F. III odzyskał wreszcie wielkie księstwo Toskańskie, gdzie łagodne i tolerancyjne rządy jego odbijały korzystnie od ponurych stosunków, panujących podówczas w innych krajach włoskich.

Ferdynand Sabaudzki, książę Genui, drugi syn króla Karola Alberta (* r. 1822—f 1855), kierował w r. 1848, jako wielki mistrz artylle-ryi, oblężeniem Peschiery. W bitwie pod Cu-stozzą (25 lipca), postawiony na czele dywizyi na wyżynach Sommacampagna, walczył po bohatersku przez dzień cały przeciwko czterykroć liczniejszemu nieprzyjacielowi. D. 11 lipca tegoż roku parlament sycylijski obrał go na króla pod imieniem Alberta Amadeusza: młody książę odrzucił wszakże ten zaszczyt. W r. 1849 odznaczył się w bitwie pod Novarą (23 marca). Po zawarciu pokoju zajmował się reorganizacyą artylleryi. Umarł w chwili, gdy miał objąć naczelne dowództwo nad wojskami sardyńskiemi, wyprawionemi do Krymu. F. był ożeniony z księżniczką saską Elżbietą, z którą miał dwoje dzieci: księżniczkę Małgorzatę, teraźniejszą królowę włoską (* 20 list. 1851), i księcia Tomasza (* 1854), który odziedziczył po ojcu tytuł księcia Genui. Wdowa po F-dzie wyszła w r. 1856 za mąż powtórnie za margrabiego

Hml.

Odpierał zwycięsko najazdy Maurów z Granady, zdobył Zaharę (1407), spustoszył kraj nieprzyjacielski aż do Malagi i w bitwie pod Antequera, która otworzyła mu bramy tego miasta, położył trupem 15 000 niewiernych (1410). Zwycięstwa te zjednały mu taki rozgłos, iż Ara-gończycy po śmierci króla Marcina, który zmarł bezpotomnie (1410), ofiarowali tron jemu, infantowi Kastylii: dziewięciu wyznaczonych z urzędu arbitrów, zgromadziwszy się w zamku Cespe, oświadczyło się mianowicie, po wysłuchaniu posłów rozmaitych pretendentów, na rzecz F-a (1412). Jeden ze współzawodników, Jaime II, hrabia Urgelu, nie chciał poddać się tej decy-

zyi, zwyciężony jednak w licznych potyczkach, j ły w ustawicznych wojnach. Wojował najpierw został wzięty do niewoli w twierdzy Balaguer (1413) i umarł jako jeniec na zamku Jativa.

z Henrykiem Trastamara, a później z Janem I, popierając już-to swe własne uroszczenia do tronu Kastylii, już-to takież pretensye księcia Lankastru, Jana. Trzy kampanie, prowadzone w tym celu, były fatalne dla Portugalii, którą plądrował i łupił nie tylko nieprzyjaciel, ale przedewszystkiem sprzymierzeniec króla, żołnierz angielski. Dwa razy pośredniczyła Stolica Apostolska w zawarciu pokoju (1371 i 1373); trzecia wojna, która trwała trzy lata, zakończyła się na krótko przed śmiercią F-a małżeństwem jego córki jedynej z królem Kastylii. Sam F. był ożeniony z ambitną i wiarołomną El eon o-

Ziemie jego skonfiskowano. Zwycięski F. koronował się w Saragosie (11 lut. 1414) i rządził krajem mądrze i sprawiedliwie. W czasie soboru powszechnego w Konstancyi jeździł wraz z cesarzem niemieckim, Zygmuntem, do Perpignan, aby nakłonić bawiącego tam papieża awi-niońskiego, Benedykta XIII, do abdykacyi i w ten sposób położyć kres rozdwojeniu kościelnemu.

Flui I.

Nie udało się im wszakże przekonać upartego Benedykta. W powrocie z tej podróży F. umarł, w Igualada pod Barceloną. Z żony swej, Eleonory Albuquerque, zostawił czterech synów, z któ- rą Tellez (ob.), która była główną bodaj spraw-rych dwaj panowali kolejno po nim: Alfons V czynią klęsk jego panowania. Po nim nastąpił Wspaniałomyślny i Jan II. W r. 1403 jego brat naturalny, słynny Jan I, założyciel F. jeszcze jako infant Kastylii, ustanowił w Me- dynastyi Aviz. dina del Campo zakon rycerski. „Wazonu Lilij”, Ferdynand Święty, zwany także „Księciem przeznaczony do obrony religii przeciwko nie- Niezłomnym” (* 1402 w Santarem—f 1443

Hml

wiernym.

w Fez), ósmy syn króla Jana I, wziął udział Ferdynand Aragoński (t r. 1575 ?), syn je- w nieszczęsnej wyprawie brata swego, Henryka, dnego z nieprawych dzieci Ferdynanda Katolic- przeciwko Tangerowi (1437), gdzie wraz z dwu-kiego, był wicekrólem Aragonii za Filipa II-go. nastu towarzyszami pozostał jako zakładnik Napisał kilka prac historycznych o Aragonii, w ręku muzułmanów, a następnie, kiedy król które pozostały dotychczas w rękopisie, ale portugalski i kortezy nie zgodzili się na zwrócę nieraz użytkowane były przez historyków: „La nie im Cetuy, został obrócony w niewolnika. Historia de los Reyes de Aragon”, „Nobiliario de Z zadziwiającym hartem ducha znosił katusze las casas principales de Espagna” etc. Hml-    niewoli, którym wreszcie uległ po sześciu latach.

Ferdynand Hiszpański, wielkorządzca Nider- Ciało jego, powieszone nad jedną z bram Fezu,

landów, syn króla hiszpańskiego Filipa III (* 1699 w Madrycie—f 9 list. 1641 w Brukselli), arcybiskup Toleda, później wicekról Katalonii, dowodził w r. 1634 hiszpańskim korpusem posiłkowym w Niemczech i przyczynił się do zwycięstwa pod Nördlingen. Następnie objął zarząd Niderlandów w okolicznościach niezmiernie tru-

Hml.

zostało w r. 1471 sprowadzone do ojczyzny i pochowane w opactwie Batalha. Sam on w roku 1470 został beatyfikowany. Biografię infanta F-a napisał jego towarzysz niewoli, Joam Alvarez, Calderon zaś uczynił go bohaterem jednego z najlepszych swych dramatów („Książę Niezłomny” tłómaczony przez J. Słowackiego).

dnych, mianowicie w chwili, kiedy korpus hol-lenderski pod dowództwem Henryka-Fryderyka (Irańskiego maszerował ku Mozie, a i armia francuska, pod marszałkami Châtillon i Brezć, najechała Luksemburg. Wojska hiszpańskie zostały pobite pod Avennes w Hesbaye, atoli F. odparł wkrótce najeźdźców pod Louvain (Löwen) i ścigał Francuzów aż do Pontoise. W r. 1638 zadał Hollendrom ciężką klęskę pod Callao. Zmarł nagle wkrótce po nowem zwycięstwie, odniesio-nem nad Francuzami pod Thionville. Był to zdolny wódz i wyborny administrator. Jego waleczność i zręczność uratowały Niderlandy hiszpańskie od podziałn między Francyą a Hollan-dyą. Zasłużył zarazem na wdzięczną pamięć Belgów, szanując skrupulatnie ich prawa i przywileje.—Namêche „Cours d’histoire nationale”

Hml.

Hml.

Ferdynand August Franciszek Antoni, król-regent portugalski (* 1816 w Wiedniu—f 1885 w Lizbonie), syn najstarszy Ferdynanda Jerzego Augusta, księcia Sasko-Kobursko-Gotajskie-go, zaślubił w r. 1836 królową Portugalii, Maryę da Gloria, po której śmierci (15 list. 1853) sprawował regencyę w imieniu najstarszego syna swego, Dom Pedra V, do 16 września 1855. Pomimo cudzoziemskiego pochodzenia, umiał po-prawnem zachowaniem się politycznem pozyskać sympatyę Portugalczyków. Popularność jego była nawet tak wielka, iż po upadku królowej Izabelli ofiarowano mu koronę hiszpańską (1869), której jednak nie przyjął. Z małżeństwa swego z królową Maryą miał trzech synów i dwie córki. Ożenił się po raz drugi z Elizą Hensler, która otrzymała tytuł hrabiny Edla.

(Louvain 1860—92, 30 t.).

Ferdynand I, król portugalski (

Ferdynand książę kurlandzki i semigalski 1345 z dynastyi Kettlerów, był młodszym synem ge-w Koimbrze—f 1383 w Lizbonie), syn i następ- nialnego księcia Jakóba (ob.) (* 2 listopada ca Piotra Okrutnego (1367), nie posiadał 1655 r. w Kurlandyi — f 4 maja 1707 roku żadnego z wielkich przymiotów ojca. Królestwo, w Gdańsku). Po śmierci księcia Fryderyka Ka-które odziedziczył w stanie kwitnącym, dopro- zimierza, brata swego starszego, zaszłej w r. wadził do ruiny. Lata jego panowania upłynę- 1698. wystąpił z pretensyą do regencyi, gdyż

zmarły książę pozostawił zaledwie 6-letniego sy- serdecznie nielubiony, rządzący aż z Gdańska, na, Fryderyka Wilhelma, którego mu urodziła W r. 1716 przyszło do otwartych zatargów.

druga żona jego, księżna Elżbieta Zofia. Ustawa krajowa kurlandzka, czyli t. z w. „Formula Regiminis” w swym § 4-ym przyznawała ją wyraźnie czterem najwyższym radzcom (su-premi Gonsiliarii), w których widziała naturalnych regentów w porze małoletności księcia panującego. Wszelako księżna wdowa, a także brat jego, F., mniemali, że mają słuszny tytuł do rządów. Ponieważ żadna z tych trzech stron nie myślała ustąpić, przeto Rzplta, jako lenna pani, miała ostatecznie ten spór rozstrzygnąć. Rozpoczęły się zabiegi w Warszawie. Zrazu ubiegł wszystkich F., jako generał-lejtenant wojsk polskich, i już w 4 tygodnie po śmierci brata otrzymał od króla Augusta Ii-go edykt, uznający go najformalniej opiekunem małoletniego i administratorem całego księstwń. Atoli brat księżny wdowy, elektor brandenburski, Fryderyk, wymógł na królu polskim, że ją mianował spół-opiekunką i spóładministratorką i jej wyłącznie powierzył wychowanie syna. Gdy i najwyższej zwierzchności krajowej (owym 4 consiliarii su-premi) nie można było odmówić udziału w rządach, powstał stąd zamęt niesłychany, zwłaszcza gdy udział w zatargach wzięło rycerstwo kurlandzkie. Aliści w r. 1700 wkroczył król szwedzki Karol XII, a książę Ferdynand uszedł z kraju. Uwolniona od współzawodnika, księżna wdowa wyprawiła posła do Karola XII-go, który przyrzekł ją wraz z dziećmi otaczać stale swoją królewską opiek.ą Tymczasem zajął całe księstwo Kurlandzkie i gospodarował w niem jak w kraju własnym. Zawiedziona w swych płonnych nadziejach księżna - wdowa wyruszyła w r. 1701 z Mita vy do Berlina, skąd już nie wróciła do Kurlandyi, zaślubiwszy wkrótce margrabiego Brandenburg-Bayreuth. Księstwo Kurlandzkie i Semigalskie, zostawione samemu sobie, pozbawione obrońców, przechodziło straszne koleje, o których nie tu miejsce rozwodzić się. Do r. 1709 było ono przeważnie w ręku Szwedów, a czasem, jak np. w latach 1705 — 1707, gospodarowały w niem wojska Piotra Wielkiego. Zaledwie po bitwie pod Połtawą można było myśleć o zwróceniu znękanej tylu klęskami Kurlandyi jej prawowitego władzcy. Na zjeździe Piotra Wielkiego i Fryderyka I-go pruskiego w dniu 26 października 1709 roku postanowiono, że młodziuchny książę Fryderyk Wilhelm obejmie rządy pod warunkiem zaślubienia jednej z synowie cara, co też nastąpiło w r. 1710 w dniu 11 listopada. Lecz wkrótce po zaślubinach 18-letni książę popadł w chorobę. Mimo to, wyruszywszy w drogę do Kurlandyi, na jednej z pierwszych stacyj nieopodal Petersburga wyzionął ducha 10 stycznia 1711 roku, szczerze opłakiwany, ile że miejsce młodocianego sympatycznego władzcy miał zająć stryj, już stary, dotąd bezżenny, a przez ogół

Inicyatywa wyszła od Piltyńczyków, którzy zanieśli do Rzpltej prośbę o uwolnienie ich od wszelkich obowiązków względem znienawidzonego księcia. Żądaniu temu stało się zadość w r. 1717, w którym ziemia Piltyńska przeszła w bezpośrednie władanie Rzpltej polskiej. Szlachta kurlandzka, zachęcona przykładem pil-tyńskiej braci, domagała się w Warszawie wyznaczenia komissyi, któraby rozstrzygnęła zaogniające się coraz bardziej spory jej z F-em. Przychylając się do prośby rycerstwa kurlandz-kiego, wyznaczył król August Il-gi komissyę. Ta tron książęcy uznała za wakujący i w czerwcu 1717 roku odroczyła swe posiedzenia. Atoli król, mocno niezadowolony z jej czynności, nie pozwolił na dalsze obrady. Tymczasem nie ustawały zabiegi około zapewnienia następstwa po niecierpianym Ferdynandzie któremukolwiek z postronnych książąt (ob. Miens z y ko w A. D. i Maurycy Saski). Nadesłana z Warszawy w r. 1727 nowa komissya polska zajęła się określeniem przyszłych losów Kurlandyi na przypadek wygaśnięcia linii męskiej książąt Kettle-rów. Owocem tej pracy była t. zwana „Ordi-natio futuri regiminis”, w której rycerstwo kurlandzkie wyposażono licznemi nowemi przywilejami. Zgrzybiały a niepomiernie zgryźliwy książę protestował formalnie z Gdańska przeciw prawności uchwał tej komissyi, lecz mimo to nie mógł zdecydować się na przybycie do Kurlandyi. Nie przybył starzec nawet do Warszawy dla formalnego objęcia swego tronu, ale już w sierpniu 1727 roku wyrobił sobie u króla polskiego urzędowe zatwierdzenie prawa rządzenia księstwem Kurlandzkiem i Semigalskiein. To też najwyżsi radzcy, nie zwracając uwagi na czynności komissyi polskiej, panowali nad krajem rzekomo w imieniu zawsze nieobecnego F-a, w gruncie zaś stosując się ściśle do woli gabinetu petersburskiego. Ferdynand, pomimo swych lat 75-u, w roku 1730 wstąpił w stan małżeński z księżniczką Sachsen-Weissenfels, a gdy na początku roku 1732 przyjął lenno w Warszawie za pośrednictwem posła, w akcie przy tej sposobności spisanym wyrażono najwyraźniej „że księstwo Kurlandzkie, po wygaśnięciu linii męskiej Kettlerów już nigdy na prawie lennem oddane nie będzie.” Zgrzybiały Ferdynand nie dawał najmniejszej nadziei zostawienia po sobie prawnego potomka: więc przez długi szereg lat był tylko nominalnym władzcą.—Źródła i literaturę monograficzną, dotyczącą dzie-jów Kurlandyi, podaje szczegółowo prof. E. Winkelmann w swojej „Bibliotheca Livoniae histori-ca” (Berlin 1878 r.). Biografię w powyższym artykule opieramy na studyach archiwalnych oraz pracy naszej p. t. „Przewroty w dziejach księstwa Kurlandzkiego XVIII-go stulecia” („Przegląd Powszechny” tom BI, stron. 197— 220)

wydanej jednocześnie w osobnej odbitce (Kraków żył swój urząd i zamieszkał w Modenie. Umarł

JN'.

1896).

G-M- w Ebenzweier pod Gmunden.

Pod Rossbach

to.

w'

Ferdynand tyrolski

Ferdynand ks. brunświcko-luneburski.

Ferdynand tyrolski, arcyksiążę austryacki (* Ferdynand Karol Wiktor, arcyksiążę i wi-1529—f 1595) był synem cesarza Ferdynanda ce-marszałek austryacki (* 1821—f 1849), syn I-go, który zamianował go namiestnikiem Czech: Franciszka IV-go, księcia Modeny- ożeniony w r. usiłował rządzić łagodnie, czem zyskał sympa- 1847 z arcyksiężniczką Elżbietą, córką arcyksię-tyę Czechów. W tajemnicy przed ojcem ożenił cia Józefa, palatyna węgierskiego, pozostawił się z Filipiną Welser, córką bogatego kupca córkę Maryę Teresę, wydaną za mąż w r. 1898 z Augsburga, i miał z nią czworo dzieci. Gdy za Ludwika bawarskiego. Był człowiekiem 1 ar-w kilka lat potem cesarz dowiedział się o tym dzo dobroczynnym i wrażliwym na niedolę bie-związku, uznał go ostatecznie, ale pod warun- daków. Umarł w Bernie morawskiem na clio-kiem, że pozostanie nadal w ścisłej tajemnicy, lerę, zaraziwszy się przy zwiedzaniu miejscowe-Jakoż F. dopiero w kilkanaście lat po śmierci go szpitala, cesarza, zwolniony przez papieża od słowa dane- Ferdynand, książę (Herzog) brunświeko-go ojcu, ogłosił publicznie swe małżeństwo. Na luneburski, generał-feldmarszałek pruski, czwarty stanowisku namiestnika czeskiego pozostawał do syn Ferdynanda Alberta (* 12 stycznia 1721 r. 1567, poczem osiadł w Tyrolu, przekazanym r. w Wolfenbüttel—f 3 lipca 1792 w Brunświ-mu w testamencie przez ojca, i tu, jak i w Cze- ku). W r. 1740 wstąpił jako pułkownik do arekach, zyskał rozgłos dobrego i rozumnego rządz- mii pruskiej i w orszaku Fryderyka Wielkm-cy, gdy naprężone wówczas stosunki między du- go brał udział w pierwszej wojnie szląskiej. chowieństwem tyrolskiem a świeckimi panami Kiedy wybuchła druga, uczestniczył w niej na zdołał naprawić i władzę panującego znacznie czele swojej brygady, odznaczył się pod Ho-podnieść; przytem w całym kraju starał się henfriedbergiem i pod Czaslau, gdzie walczył szerzyć oświatę. Dla młodszego brata swego, z bratem swoim, będącym w służbie austry-Karola styryjskiego, był zawsze rozumnym do- ackiej, i odniósł ranę. Po zawarciu pokoju roz-radzcą, a po jego śmierci rozciągnął opiekę nad winęły się jego zdolności militarne, dzięki pozostałym synem małoletnim, późniejszym cesa- studyom własnym oraz wskazówkom król*), któ-rzem Ferdynandem II-gim, Gdy mu pierwsza rego słusznie nazwać można jego nauczycielem żona umarła, ożenił się powtórnie z Anną Ka- w sztuce wojennej. W r. 1750 został generał -tarzyną, córką księcia mantuańskiego, Wilhelma lejtenantem, w 1755 gubernatorem Magdeburg;, (w 1582 r ), z którą miał troje dzieci. Jeden oraz szefem pułku piechoty. W wojnie Sie-z jego synów z pierwszego małżeństwa, Andrzej, dmioletniej r. 1757 przyczynił się najwięcej, wraz został w r. 1576 kardynałem, potem otrzymał ze Schwerinern, do zwycięstwa pod Pragą, a pó-biskupstwo w Konstancyi, a w r. 1598 był za- źniej, zamiast ks. Maurycego Dessauskiego, pro-mianowany rządzcą Niderlandów.-—Hirn „Erz- j wadził oblężenie tego miasta, lierzog F. von Tirol” (Inspruk 1885 — 87, dowodził prawem skrzydłem; następnie, po znie-2 tomy).    N- sieniu konwencyi Kloster-Zeveiiskiej, został za-

Ferdynand Karol Józef d’Este (* 1781— mianowany główno-dowodzącym nad wojskiem y 1850), marszałek polny austryacki, drugi syu związkowein w Hannowerze i zdołał tak ożywi1 arcyksięcia Karola Antoniego Józefa Ferdynanda podupadłą jego waleczność, iż prawie zawsze d’Este, kształcił się w akademii wojskowej wychodziło zwycięsko z boju z przeważającemi w Neustadt pod Wiedniem; w roku 1799, liczebnie zastępami Francuzów. Po odparciu wstąpiwszy do wojska cesarskiego, odznaczył jeszcze w grudniu 1757 r. marszałka Richelieu się w bitwach pod Stockach i Mannheim; w r. go do Celle, na wiosnę r. 1758 następcę jego. 1800 zamianowany był dowódzcą brygady i otrzy- hrabię Clermont, na prawy brzeg Renu prze-mał order Maryi Teresy. W r. 1805 walczył pędził i pobił go pod Krefeldem dnia 29 czerw-w armii Macka przeciw FTancuzom i z kilkuna- ca. W roku zaś 1759 dnia 13 kwietnia po stu szwadronami zdołał uchronić się od porażki, rażony pod Bergen, wziął odwet 1 sierpnia lecz cofnął się w końcu do Czech. W 1809, gdy t. r., odniósłszy świetne zwycięstwo nad fran-się rozpoczęła nowa wojna Napoleońska, wtar- cuskim dowódzcą, Contades’em, pod Minden, gnął z 33-ch tysięczną armią w granice księstwa przez co znów nadał pomyślniejszy obrót spra-Warszawskiego i stoczył z księciem Józefem woni królewskim. W ciągu dwóch lat nastę-Poniatowskim nierozstrzygniętą bitwę pod Ra- pnych, wobec dwakroć przeważających sił nie-szynem (19 kwietnia); nazajutrz F. cofnął się przyjacielskich, musiał się zachowywać tylko za Warszawę, skąd wszakże, po porażce oddzia- odpornie, zręcznemi jednak manewrami umiał łu gen. Schaurota przez Sokolnickiego pod Górą przeciwnika wciąż trzymać w szachu. Wpraw-Kalwaryą, musiał ustąpić i rozpocząć odwrót do dzie d. 15 i 16 lipca r. 1761 poraził nieprzy-Moraw. W r. 1815 dowodził wojskami nad jaciół pod Bellinghausen, lecz nie zdołał się Renem, poczem został mianowany naczelnym oprzeć ich liczebnej przewadze i przeszkodzić wodzem wojsk w Węgrzech, a w r. 1832—gu- zajęciu przez nich Hessyi. Korzystając z z- -bernatorem Galicyi. Po wypadkach 1846 r. zło- wieszenia działań wojennych podczas zimy, pO-

i;.

mnożył siły swego wojska do tego stopnia, że w ostatniej kampanii r. 1762, dzięki zwycięstwom, odniesionym pod Wilhemsthal (24 czerwca) i pod Lutherberg (28 lipca) zdołał utraconą Hessyę odzyskać. Po zawarciu pokoju w Hu-bertsburgu, zamianowany feldmarszałkiem, powróci! na dawny urząd gubernatora w Magdeburgu oraz szefa pułku piechoty; nie mógł wsze-lakoż wytrzymać długo na tern stanowisku pod-rzędnem. W r. 1766 pomiędzy nim a królem powstało nieporozumienie, wskutek którego wziął dymissyę i usunął się do Brunświku. Odtąd tam, lub też w wiejskim swym pałacu, Vechelde, przebywając,- oddawał się wolnomularstwu i popierał hojnie nauki i sztuki piękne, a szczególnie malarstwo. Jak wielu książąt z jego czasów, lubił i uprawiał dworskie zwyczaje zagraniczne, mianowicie francuskie. — Ulubieniec jego, Mabillon, wystawił mu, rzec można, pomnik w swem dwutomowem dziele „Geschichte Ferdinands” (Lipsk 1794).—Porówn.: „Vie militaire du maréchal prince F.” (Magdeburg 1796, w 2-ch t.);, Knesebeck „F. Herzog von Braunschweig und Lüneburg während des Siebenjährigen Krieges” (Hannower 1857 w 2-ch t.); Westphalen „Geschichte der Feldzüge Herzog Ferdinands von Braunschweig-Lüneburg” (Berlin 1859—73 w 6-u tomach).

Ferdynand brunświcki (* 1735—f 1806), wódz koalieyi 1792 i armii pruskiej pod Auer-städt, ob. Karol Wilhelm Ferdynand.

Ferdynand Albrecht II, książę p a n u j ą c y brunświcki, ob. Brunświk—dzieje.

Ferdynand (I), panujący książę Bulgaryi, Ferd. Maxymilian Karol ks. Coburg-Cohary, syn Augusta ks. Saxen - Coburg - Gotha i Maryi Klementyny, córki Ludwika Filipa (* d. 26 lutego 1861 w Wiedniu). Po skończeniu nauk szkolnych wszedł do wojska austryackiego; jako obywatel węgierski z tytułu własności ziemskiej, przeniósł się do honwedów; tam służąc w stopniu porucznika w czerwcu 1887, wybadany potajemnie przez wysłańców regencyi bułgarskiej, ezyby nie przyjął tronu opróżnionego przez abdykacyę ks. Alexandra Battenberskiego z d. 7 września 1886, gdy dał odpowiedź twierdzącą, postawiony wielkiemu zgromadzeniu narodowemu jako kandydat jedyny, d. 7 lipca t. r. przez akklamacyę obrany księciem, nazajutrz przyjął wybór pod warunkiem, że go sułtan zatwierdzi a Europa uzna (Art. 30 Trakt. Beri. z d. 13 lipca 1878 r.). W tydzień potem w rezydencyi Ebenthal w Austryi Niższej, otrzymał dyplom wyborczy od uroczystej deputacyi. Pewny poparcia Austryi, mile widziany przez Anglię, wyraził nadzieję odzyskania sympatyi Rossyi —„której Bulgarya zawdzięcza swe istnienie i winna jest wdzięczność.” Nadzieja ta nierychło się spełniła; przeszkody odrazu były tak wielkie, że tamowały objęcie tronu, wywołując zniechęcenie w narodzie. Gdy minął dwutygodniowy termin przybycia, zjawił się w Ebenthal minister Naczewicz i, ulegając jego przełożeniom, książę za tydzień zobowiązał się w drogę wyruszyć. Jakoż wziąwszy dymissyę z honwedów, d. 11 sierpnia zjawił się w Widyniu, skąd wydał pierwszą do Bułgarów proklamacyę. W niej otwarcie przyznał, że dwory europejskie odmówiły mu uznania, lecz tylko z powodów formalnych: spodziewa się tedy książę, iż w obec faktu dokonanego dyplomacya mniej dbać będzie o formy. Tego samego dnia na Ruszczuk przybył do Ternowa, starożytnej stolicy bułgarskiej. Tu metropolita, Klemens, upomniał księcia, aby jak najprędzej starał się pogodzić z Rossyą-wybawicielką. D. 14 t. m. złożył F. przysięgę na konstytucyę, a nazajutrz armia zaprzysięgła wierność swemu najwyższemu wodzowi. Wśród hałaśliwego, ale powierzchownego, zapału odbyły się książęce prymicye w Ternowie, a d. 22 t. m. uroczysty wjazd do stolicy, Sofii, trzymanej w stanie oblężenia. Nie zastał w niej już nowy książę ani posła francuskiego i niemieckiego, ani też komissarza sułtańskiego: wszyscy ostentacyjnie powyjeżdżali. Z wielkim trudem szło utworzenie pierwszego ministeryum; aż nareszcie d. 31 sierpnia objął rządy wykonawcze jeden z trzech regentów, Stambułów. Warunki były jak najnieprzyjaźniejsze; mimo owej akkla-inacyi, istniało w narodzie stronnictwo nieprzychylne, które w nowo-obranym nienawidziło „szwaba” i katolika. Złe stąd płynące spotęgował zatarg z egzarchą, którego Stambułów, objąwszy ster gabinetu, odrazu wypędził. Na początku września wybuchnął ostry spór z Niemcami z powodu ubliżającego vice-konsulowi w Ruszczuku, Lóperowi, artykułu prefekta tamtejszego, Mantowa; doszło już do tego, że Bismarck poprosił sułtana o prawo przepływu dl: okrętów wojennych, mających blokować Warnę. Ale przed wyładowaniem się jeszcze tej bismar-kowskiej energii książę dał zadośćuczynieniea zamknął dziennnik („Le Bulgare”), a prefekta usunął. Niezadowoleni z rządów Stambułowa starali się odwrócić od niego księcia; ale F. pokładał wówczas najzupełniejsze w ministrze zaufanie, a gwałtowność działań przeciwnych mogła tylko to usposobienie w nim wzmocnić. W końcu września „Komitet z 19 lutego” rozrzucił po koszarach i obozach proklamacyę, w której księciu, nazwanemu „madiarskim lejte-nantem”, przypisano zamiar poprowadzenia armii bułgarskiej na Rossyę, a w żołnierzu bułgarskim pokładano nadzieję, że „po strząśnięciu tyranii madiarsko-szwabskiej ze łzami w oczach wyjdzie na spotkanie swych zbawców”. Z poprawnością monarchy konstytucyjnego, książę odpowiadał na zażalenia Sławejkowa, Radosławowa i innych, że stoi ponad stronnictwami, a w polityce Stambułowa widzi urzeczywistnianie dążeń narodowych. Gdy d. 10 paźdz. naród cały stanął u urn wyborczych, nietylko zjadliwość oppozy-

ców, Serbów i Persów, zobowiązało się płacić Turcyi 130 000 f. st. rocznego haraczu z Ru-melii Wschodniej, uświęciło połączenie kolei serbskich z bulgarskiemi. Przez listopad i grudzień 1887 r. wrzał spór z ministrami sprawiedliwości i wojny. W styczniu 1888 r. przedstawiciele siedmiu mocarstw, w tej liczbie Anglii i Austryi, uskarżali się na gwałcenie tajemnicy listowej. Poseł niemiecki urzędowych stosunków wcale nawet utrzymywać nie chciał. —

W przemówieniu noworocznem (d.    13 stycznia

1888) książę zaręczył, że z uczuć swoich stał się już Bułgarem; „gdyby w tym rozpoczynającym się roku miało przyjść do wojny, nie wątpi, [ armii pod oficerów rossyjskich wydało się zbyt że armia pokaże, iż umie umierać w obronie oj- ■ uciążliwem. Wewnątrz stan był coraz niepe czyzny i chorągwi.” Obawa spisków i ruchów po- , wniejszy. Dnia 2 lutego 1890 r. uwięziono ma-wstańczych, wyjaśniająca samowolę Stambułowa, ¹ jora Panicę, pod zarzutem spisku na życie Stam-

cyi, ale i administracyjny, a niekonstytucyjny, nacisk Stambułowa wywołał sceny burzliwe. Oppo-zycya w Kutłowicy obrała posłem na sejm so-fijski Cesarza Rossyjskiego, Alexandra III. 1). 9 listopada pod Eski-Sagra wdarł się, prowadzony przez Bojanowa, oddział wychodźców: wojsko go rozproszyło, ale wspólnicy zostali w ukryciu i podbili zali do powstania. Rozpalała się coraz silniejsza nienawiść między rządem a metropolitą ternowskim, któremu w końcu listopada kazano z Sofii wyjechać, a jednocześnie w Konstantynopolu starano się u egzarchy wyjednać złożenie fo z urzędu. Gdy egzarcha się oparł, a me-tropoli a rozkazu nie usłuchał, F. wywieźć go kazał do Ternowa przemocą (d. 8 grudnia). Zgromadzenie narodowe tymczasem pracowało spokojnie; uchwaliło prawa organizacyjne, zniosło kapitulacye konsularne dla Turków, Czarnogór-

'M

ii

i’-‘.W?

t£H

.MÈËmÈ

Fig. 48. Ferdynand ks. bułgarski.

nie była płonną. D. 15 stycznia 1888 r. wy-buchnęło w Burgas powstanie. Energia rządu nie pozwoliła mu się rozszerzyć. Z gromady, która wylądowała pod wodzą kapitana rossyjskiego, Na-bokowa, i Bułgara, Bojanowa, wojsko, stojące na straży, wystrzelało na miejscu czternastu, sześciu żywcem schwytało; w liczbie pierwszych znalazł się Nabokow, w liczbie drugich-—Bojanow. Z pochwyconych papierów i jeńców dowiedziano się, że organizatorem powstania był Cankow, że miał stosunki z ogniskami ruchu poza Bulgaryą, i że tym stosunkom wyprawa sama urzeczywistnienie swoje zawdzięczała. Wytoczony proces odsłonił fakta uderzające. Pomimo nieustannych zabiegów sprawa uznania przez Europę stała coraz gorzej. D. 4 marca 1888 r. Porta przysłała księciu telegram, nazywający wybór jego wręcz bezprawnym. Kiedy po śmierci Wilhelma I F. wysłał do Berlina telegraficzne współubolewanie, w sześć dni później (15 mar.) odesłał mu je Bismarck z powrotem. Anglia i Austrya ani drgnęły. Książę szukał pokrzepienia wewnątrz. W kwietniu i maju odbył pierwszą podróż po kraju. W Ternowie d. 9 maja miał mowę pamiętną: doprowadzi Bulgaryę do jej przeznaczeń; ideałem jego jest niepodległość ojczyzny; wyrzekł się wszystkiego, coby go od niej odwodzić mogło; chce widzieć naród bułgarski wielkim i szczęśliwym, i takim też on będzie, jeśli tylko Bulgarowie pójdą za swoim księciem. W parę dni potem złożył jednostronnie metropolitę Klemensa z urzędu. Od sierpnia zbrojni emigranci nachodzili kraj ze wszech stron; rozbici na jednym punkcie pogranicza, zjawiali się wkrótce na drugim. Z temi rucha wka-mi politycznemi połączyło się zwyczajne rozbój-nictwo, a przybrało tak wielkie rozmiary, że aż agenci dyplomatyczni wystosowali notę zbiorową. W samym końcu roku 1888 niezgoda ze Stoiło-wem, ministrem sprawiedliwości, wywołała przebudowę gabinetu; Stambułów pozostał na czele. Rok 1889 zaczął się od nowych zatargów z duchowieństwem. Metropolita sofijski, Cyryl, odprawił był nabożeństwo za Wilhelma I; biskupi, zebrani w Sofii, dostrzegli w tein zniewagę dla re-ligii i metropolitę zapozwali przed siebie: książę pozwolił Stambułowowi wszystkich jednym zamachem wywieźć z Sofii (d. 13 stycznia). W październiku t. r. Turcya skłaniała się już do uznania; aby je przyspieszyć, książę wyjechał na Zachód. Lękano się z nim mówić otwarcie; nie przeszkodziło mu to jednak po powrocie zapewnić zgr. narodowe, że podróż dała mu świetne widoki utrwalenia się na tronie. Kiedy w marcu 1890 r. rząd wysłał umyślnego do Stambułu, wielki wezyr wywinął się ogólnikami. Starania w Wiedniu i Londynie (czerwiec) były daremne; podsuwane we wrześniu uznanie wzamian za oddanie

bulowa i Mutkurowu, min. wojny, a b.    współre-    26 lutego 1893,    miał mowę piorunującą. F. chę-

genta. Dnia 30 maja    tegoż roku sąd    wojenny    tnie    zgodził się    na propozycyę Stambułowa, aby

skazał go na śmierć, ale zalecił do łaski ksią- zapalczywego dostojnika zamknąć w klasztorze, żęcej. Książę przychylił ucha Stambułowowi i u- a klucze od katedry ternowskiej oddać prefekto-łaskawienia odmówił. Obóz niezadowolonych wi. Surowy ten środek nie wywołał już wraże-z księcia i Stambułowa    wzrastał w siły;    zbierało    nia,    jakiego się    w rządzie obawiano. Jednocze-

się na wojnę domową.    Rodzina księcia    zaczęła    śnie    zaczął się    zwrot i w dyplomacyi. Cesarz

czewa, który też padł ofiarą skrytobójstwa. Gdyby los dozwolił powalić Stambułowa, liczono na zachwianie się rządu i miano zasztyletować księcia. Jednocześnie z zamachem sam F., jego matka, bawiąca w Sofii, oraz min. Greków otrzymali listy, grożące śmiercią wszystkim, którzyby trzymali się znienawidzonego ministra. Pierwszym z nich był książę: Stambułowa wszakże trzymać się nie przestał i przeciwnie nawet, wtedy go się najsilniej, jakby przyjaciela, uczepił. Autorem listów okazał się Suchorukow, kawas konsulatu w Sofii. Opiekujący się sprawami poddanych rossyj-skich konsul niemiecki, Wangenheim, s* m uwięził Suchorukowa i puścił wolno do Rossyi. Bende-rew, Ganków, Grujew, Luckanow, Rysów, Stan-czew, poprzysyłali Stambułowowi zapowiedzi dalszych mordów. Nota Grekowa z d. 17 kwietnia 1892 r. do zarządzającego wakufami (dobra duchowne maliometańskie) i artykuł dyplomatycznej „Politische Correspondes* z dnia 22-go czerwca t. r. scharakteryzowały atmosferę przestępstw i przestępców, którzy dopiero w d. 19 lipca 1892 r. doczekali się wymiaru sprawiedliwo loi: czterech na śmierć, ośmiu na dożywotnie więzienie, w tej liczbie Karawełow, były kolega Stambułowa z regencyi. Zniecierpliwiony cią-głemi wichrzeniami, książę nie wahał się wypędzić z Sofii korrespondenta Havasa, Chaudorne’a. Daremnie protestował min. francuski, Ribot: zadowolili! się zerwaniem stosunków dyplomatycznych. Spiski i zabójstwa weszły w prawidło życia politycznego Bulgaryi. Dwaj bracia Tiufek-czjewowie i Szyszmanów wynajęli zbirów do zamordowania posła bułgarskiego w Konstantynopolu, Yulkowica (f d. 26 lutego 1892 r.). Rząd turecki oswobodził intellektualnych sprawców przestępstwa. Przygnębiony książę w kwietniu 1892 zakołatał znowu do Europy: pojechał do Wiednia i Londynu; powrócił z niczem, choć go królowa angielska z uprzedzającą przyjęła grzecznością (czerwiec). Drugą połowę r. 1892 zajęła polemika dzienników urzędowych, nieobojętna dla hi-

F.

mu doradzać abdykacyę: i byłby tej rady usłu- austryacki w kwietniu 1893 r. przyjął Stambu-cliał, gdyby nie moralna władza, jaką nu niego łowa, co już było czynem hazardownym i zwró-wywierał Stambułów. W skrytości dojrzewały ciło powszechną uwagę. D. 20 kwietnia F. oże-nowe spiski polityczne. D. 27 marca 1891 wy- nił się z Maryą, księżniczką Parmeńską (oh. konano zamach na Stambułowa i m. skarbu, Bel- Bul g ary a). Wielkie zgr. narodowe w przewidywaniu potomstwa musiało zmienić konstytucyę z d. 29 kwietnia 1879 r.: synowi F-a wolno jeszcze być katolikiem, ale następca jego musi już być prawosławnym. Dołączono do tego inne jeszcze, ważne a dobre, rozporządzenia, rozwijające ustawę zasadniczą. Wszystkie te zmiany noszą datę 27 i 28 maja 1893 r. Oddany pod sąd metropolita uległ karze dożywotniego więzienia; apellacya zmniejszyła mu ją do lat trzech Kiedy dnia 17' listopada 1893 roku umarł książę Battenberski, pogromca Serbów, z własnego popędu zażądał przeniesienia przyznanego nieboszczykowi w r. 1891 uposażenia na jego wdowę i dzieci, oraz pochowania zwłok kosztem państwa w Sofii. Na pogrzebie d. 26 listopada miał pięknie wystylizowaną mowę, a już zamierzał mu ją przerwać nożem lub rewolwerem Iwanow, były oficer armii bułgarskiej, którego zamysł wszakże polieya w porę wykryła. D. 30 stycznia 1894 urodził się księciu syn Borys, „książę Ternowski”, ochrzczony dnia 5-go lutego, To ojcowstwo sprowadziło stanowczy przewrót i w przekonaniach księcia, w jego poglądzie na warunki, jakie własnej swej przyszłości od siebie zapewnić powinien, w zależnych wreszcie od tego poglądu dążeniach, a ostatecznie i w stosunku do Stambułowa. Już na jesieni 1893 r. rozeszły się pogłoski o nieporozumieniach z pierwszym ministrem; na wiosnę korrespondenci z Sofii donosili już o zaognieniu się przeciwieństw, rozdzielających oba umysły, energie i charaktery. Stambułów surowo ganił nowy kurs, obmy-śliwany zwolna przez księcia; książę czuł się obrażonym oznakami nieuszanowania, którego, przy popędliwości swej despotycznej, wpół-dzikiej jeszcze natury, ukryć w sobie nie zdołał. Niewątpliwie także i ta wpół-dzikość, tamując wytworzenie się silnego stronnictwa rządowego, a przez to wzniecając obawę o jutro, rozerwała dotychczasowe węzły. W środku maja 1894 miał już minister utrudniony dostęp do księcia, który z jego przeciwnikami rzeczowymi i osobi-storyi. W sierpniu odbył F. po Bulgaryi podróż, stymi potajemnie się naradzał. D. 29 t. m. w której symptomata przychylności odpowiadały podał się Stambułów do dymissyi; F. tylko cze-rzeczywistemu nastrojowi większości narodu. W zgr. kał na żądanie, aby je skwapliwie spełnić. Rzą-narod., zagajonem w październiku osobiście przez dy objął d. 31 t. m. Stoiłow, z wybitniejszych F-a, spotkała go również sympatya. Metropolita dobierając sobie Naczewicza i Geszowa. Zaczę-Klemens przecież wrogiego usposobienia swego ły się tedy nowe rządy. Najpierwszym czynem nie zmienił: w rocznicę urodzin książęcych, d. Stoiłowa było ułaskawienie metropolity Klemen-

iż pobudką czynu była zemsta prywatna; śledztwo prowadzono z dziwną opieszałością. 1). 31 października książę, zagajając sejm, ani słowem jednem nie wspomniał o Stambułowie; wyraził tylko nadzieję, że stosunek do narodu bratniego ułoży się tak, jak być powinien; łaskawe przyjęcie deputacyi daje tu rękojmię pewną: pewniejszej przecież zażądała deputacya sejmowa d. 11 listopada; na żądanie jej F. przyrzekł przeprowadzić syna swego z wyznania katolickiego na prawosławne. W trzy tygodnie później komissya zgr. narodowego stwierdziła gwałcenie rządowego. D. 5 listopada rozwinął go Stoiłow, konstytucyi przez Stambułowa, pomiatanie prawami obywateli i nieporządki w zarządzie skarbowym. Wymierzając tak za grobem sprawiedliwość im zamordowanego, o sprawiedliwości na jego morderców jakby zapomniano. D. 21 stycznia 1899 F. zaczął spełniać dane deputacyi sejmowej przyrzeczenie: napisał list do Najjaśniejszego Pana Cesarza Mikołaja II, oznajmiając powzięty zamiar, a w d. 2 lutego zawiadomił już rząd rossyjski o dokonywanej zmianie. Nazajutrz wydał pro-klamacyę do Bułgarów, przyjętą z zapałem. Na polityce trzeźwego rozsądku ucierpiało dobre pożycie małżeńskie: księżna Marya w trzy dni po proklamacyi odjechała męża; ojciec jej zaprotestował; nie wpłynęło to na postanowienia F-a. Owszem w proklamacyi z d. 8 lutego zawołał: „Zachód rzucił na mnie przekleństwo, ale jutrzenka wschodu opromienia moją dynastyę. Oby nad przyszłością naszą świeciła!”. Teraz już i dyplomacya europejska pozbyła się swej lękliwości, i Turcya nie wstrzymywała dłużej uznania. Na trzy dni jeszcze przed obrządkiem prawosławnym, odbytym na osobie księcia Borysa, sułtan przysłał F-i potwierdzenie na tronie Bulgaryi, a w sam dzień, 14 lutego, uroczysty fermait. D. 25 lutego 1896 jest datą urzędową przywrócenia stosunków Bulgaryi z Cesarstwem Rossyjskiem. Teraz już książę mógł zawitać do Konstantynopola, a podróż po Europie (od 26 marca do 9 maja) zacząć od przyprowadzono śledztwa, wykuwano akty oskar- jazdu do Petersburga; mógł też zjawić się urzę-żenia. Człowiek, który przez siedm lat był du- downie w Berlinie i w Paryżu. Chcąc wygła-chem opiekuńczym i siłą prowadzącą księcia, dzić wszelkie ślady trzynastoletniego starcia, po-teraz znalazł się internowanym w Sofii. Kiedy stanowił wszystkich oficerów emigrantów poprzyj -książę bawił za granicą, w maju 1895 r., minister spraw wewn. odmówił Stambułowowi pas-portu; list do samego panującego pozostał nawet bez odpowiedzi. Interesa polityczne układały się coraz przyjaźniej. W lipcu 1895 r. zgodzono się na przyjęcie deputacyi bułgarskiej z wieńcem złotym na trumnę cesarza Aleksandra III: cała Bulgarya uznała już w tern zwrot stanowczy, wymagający jeszcze tylko ze strony rządu i narodu czynów, któreby poddania się dowiodły. D. 15 lipca 1895 wieczorem w Sofii na ulicy kilku ludzi rzuciło się na Stambułowa: nie zamordowali go na miejscu, ale tak ciężkie niem tak natarczywem, że nie wahał się go w for-zadali mu rany, że w trzy dni później skonał, .mę ultimatum przyodziać (oh. niżej). W r. 1897 Stoiłow pośpieszył z ogłoszeniem, że rząd wie, gadatliwość Stoiłowa, nienawidzącego Austryi,

sa. D. 15 sierpnia dał książę amnestyę polityczną za czyny i winy popełnione od lipca 1887 r., wyjmując z pod dobrodziejstwa jednego tylko Kara wełowa (ob.). Sprawiedliwość, puszczając wolno kilkudziesięciu ludzi politycznie czynnych, zaczęła sięgać po Stambułowa; książę zawziął się na niego i wytrwale już go odtąd ścigał swą nienawiścią. Za rozmowę, mianą w sierpniu 1894 r. podczas podróży po Europie ze współpracownikiem „Frankfurter Ztg”, kazał byłego ministra uwięzić (d.    6 września). Przejednanie

Rossy i było naj pierwszym punktem programatu

a wykładając potrzebę przywrócenia dobrych stosunków, zapewniał, że i konstytucya nietkniętą, i niepodległość nieskażoną pozostanie; niema mowy ani o złożeniu księcia z tronu, ani o przyjęciu oficerów cudzoziemskiego pochodzenia na powrót do armii, którą opuścili hyli jeszcze za księcia Aleksandra. Wtedy już miał F. od drugiej strony zadatek przyszłej gotowości do zgody. Na telegram ze współubolewaniem po śmierci cesarza Alexandra III otrzymał od cesarza Mikołaja II odpowiedź: „Szczerze dziękuję”. Do utrwalenia nowego kierunku przyczyniła się wielce dalsza amnestya, sięgająca po-przed czasy panowania F-a. Grozy odpowiedzialności nie zdjął książę jedynie tylko ze sprawców zamachu z d. 21 sierpnia 1886 na prawa i osobę ks. Aleksandra, a zawiesił ją na nowo nad ministrami, którzy od r. 1883, od przywrócenia konstytucyi ternowskiej (d. 18 września t. r.), pogwałcili prawa obowiązujące. Ograniczenie to godziło głównie w Stambułowa. Walka z nim stała się teraz programową. Na samym początku roku wyszedł rozkaz uwięzienia go pod zarzutem współ-winy w zamachu, którego ofiarą w r. 1891 padł Belczew, a który przecież przeciwko niemu samemu, Stambułowowi, był wymierzony. Agenci dyplomatyczni wstawili się za prześladowanym i wyjednali mu wolność. Uważano go przecież ciągle za przeznaczonego na ławę oskarżonych,

mować napowrót do wojska, a Stambułowowskie jeszcze zgromadzenie narodowe przed właściwym. 5-letnim, terminem rozwiązać (d. 23 paźdz. 1896). W końcu roku dopiero rozpoczął się proces przeciwko mordercom znienawidzonego ministra. Dokonało zupełnej zgody z Cesar stwem Rossyjskiem dozwolenie swobodnego powrotu oficerom, którzy opuścili byli armię bul garską i wstąpili do rossyjskiej, oraz przyznanie im emerytury normalnej (d. 2 stycznia 1897). W sierpniu (9 — 1 1) był F. gościem sułtana; we dwa miesiące później występował do Forty z żąda-

A. L.

n o i s, stolica kantonu we francuskim departamencie Aisne, okręgu Château-Thierry nad rz. Ourcq; znaczny przemysł tkacki; 2 400 m-ców. W ruinach starożytnego zamku godnym jest uwagi most olbrzymi, wiodący do bramy basztowej, jedna z najpiękniejszych tego rodzaju budowli, wznie-

And. S.

posunięta aż do lekceważenia dynastyi, sprowadziła zerwanie stosunków z rządem austro-wę-gierskim; nawiązano je na nowo dopiero wczesną wiosną r. 1898, bez poświęcania gadatliwego ministra. Od r. 1890, a zwłaszcza od strącenia Stambułowa, rząd bułgarski zajmował się żywo stanem rzeczy w Macedonii, którą prócz narodowości greckiej i serbskiej z; mieszkuje także i bułgarska- szczególniej ruchy powstańcze, prawie endemiczne od r. 1895, obudzały czujność, współczucie i współdziałanie, nietylko narodu, ale i rządu. Dyplomacya bułgarska w Stambule, nacierając na Turcyę, jednocześnie odpierała współzawodnictwo Greków i Serbów. Najpierw szło o parafie i szkoły, potem o katedry biskupie (d. 30 paźdz. 1897 zażądał F. kategorycznie ustanowienia pięciu nowych biskupstw bułgarskich w Macedonii), wreszcie, o nieustanne gwałty, do których ruchy powstańcze dawały Turkom skwapliwie chwytaną sposobność. Na początku r. 1898 F. kazał złożyć agentowi swemu przy Wysokiej Porcie memoryał o okrucieństwach tureckich, do wykazu których weszły nawet tortury cielesne. Sprawa wszakże nie rozogniła się, jak to przewidywano; dyplomacya bowiem europejska nie życzyła sobie przysparzać kłopotów, którycli i tak już dość miała z Krętą, Grecyą i Armenią. W lipcu tego roku książę zaspokoił gorące swe pragnienie; d. 22 przywiózł z sobą do Petersburga następcę tronu, księcia Borysa, przywiózł i małżonkę, z którą roz-dźwięk trwał krótko. Nazajutrz, na wielkim obie-dzie dworskim Najjaśniejszy Pan Cesarz Mikołaj II wzniósł toast: „Piję za zdrowie Ich królewskich Wysokości księcia i księżny Bułgarskich, oraz za zdrowie mojego drogiego Chrześniaka, książątka Borysa, i za rozkwit Bulgaryi”.—Te są ważniejsze wypadki z czasów panowania F-a. Z wewnętrznego rozwoju wspomnieć wypada dalszą pracę nad organizacyą uniwersytetu w Sofii, założenie tamże szkoły wyższej wojskowej, pomnożenie liczby szkół początkowych, budowę kolei żelaznych z Sofii do Adryanopola, do Warny i do Ruszczuku, z Jamboli do Burgas i in. Postęp w kulturze ma-teryalnej okazała wystawa w r. 1892 w Płowdy-wiu (Filippopol). Traktaty handlowe z Anglią i Włochami ok. roku 1890, w początku r. 1897 z Serbią i Austryą, w końcu z Rossyą, zapewniający Bulgaryi korzyści państwa najwyżej uprzywilejowanego, wytworzyły przyjazne warunki dla e-konomicznych stosunków kraju.    s-

Ferdynanda Św. Order, ustanowiony przez kortezy hiszpańskie w r. 1811 a w r. 1815 przez króla Ferdynanda VI zatwierdzony; bywa nadawany za, czyny bohaterskie i nadzwyczajne. Order ma pięć klas, z których I i Il-a przeznaczone dla oficerów do stopnia pułkownika, III i IV—dla generała, V (wielki krzyż) dla kommandorów, przyczem I i III za czyny nadzwyczajne, II i IV dla „bohaterskie” w każdej randze. I)o orderu przywiązana pensya od 400—do 40 tysięcy realów, Dekoracyę I-ej i III-ej kl. stanowi krzyż złoty, ośmiopromienny, biało emaliowany, ze złotemi kulami, na środkowej tarczy św. Ferdynand, otoczony błękitną wstęgą i napis Al merito mi li tar. Po drugiej stronie złota kula ziemska w koronie. Inne klasy mają odmiany tej samej formy. Żołnierze noszą krzyż srebrny. Wstęga czerwono-żółta. Kapituła orderowa, z królem na czele, wyznacza ordery w dniu św. Ferdynanda. — Real o r di ne de San Fernando e del merito—żałożony w r. 1800 przez Ferdynanda I, króla Sycylii— został zniesiony w r. 1861.

Fère, La F. 1). La F., stolica kantonu i ważna twierdza z wysuniętemi fortami w departamencie francuskim Aisne, okręgu Laon, nad. rz. Oise, w pobliżu uścia rz. Serre i przy drodze żelaznej Laon-Compiègne, szkoła artylleryi, założona w r. 1719, arsenał, założony w r. 160ft, muzeum, teatr, olejarnie, mydlarnie, fabryki przetworów chemicznych, skór i t. p.; przeszło 5 500 m-ców.—Tu umarł król Eudes.—Miasto było własnością biskupów z Laon i już na początku XIII w. obwarowane. Zdobywane kilkakrotnie przez Hiszpanów, Kondeusza i Ligę; w d. 21 lutego 1814 r. zajęli je Prusacy pod Biilowem, lecz w r. 1815 napróżno było oblegane; w r. 1870 po kilkodniowem bombardowaniu poddało się Niemcom.—Godną jest uwagi galerya podziemna z kolumnadą, przypisywana Janowi Goujon. 2). L a F. Champenoise, stolica kantonu we francuskim departamencie Marny, okręgu Epernay, nad rz. Superbe, w tej części Szampanii, która nosi nazwę Campagne pouilleuse; 2500 m-ców. Jest to starożytna Fara Camp ani ensis.—¹Tu w d. 25 marca 1814 r. lewe skrzydło armii Napoleona, dążące do połączenia się z nim, zostało zgniecione przez Sprzymierzonych i odparte ku Paryżowi. Francuzi stracili 4 000 jeńców i 5 000 poległych i rannych; zwycięzców stratę oceniają na 5 000 ludzi.—Francuzami dowodzili marszałkowie Marmont i Mortier.—3). La F. en Tarde-siona w stylu Odrodzenia.

Ferecydes, Oeps/.óSeę. 1) Syn Babysa, urodzony na wyspie Syros, około 600 lat przed n. erą, w epoce, kiedy oczy całej Grecyi zwracał na się Tales; kiedy port tameczny, od czasów Homera przez żeglarzy fenickieh zwiedzany, napełniał się ich towarem i okrętami. — Dwie te okoliczności stanowczo wpłynęły na kierunek umysłu młodego F-a. Tradycya szkół, zachowana przez Józefa, Suidasa, Euzebiusza, Hezychiusza, ukazuje nam go, jak się w religijne dogmaty fenickie wtajemnicza za pomocą dostarczanych sobie ksiąg tajemnych, a zarazem wstępuje w ślady Talesa, którego ogromna

My we

K. K.

And. S.

|—w

tego metrum asklepiadesowego w Horacyusza Pieśniach, w której wiersz ów trzecie miejsce zajmuje. Ułomki z komedyi F-a pozbierał Mei-neke w „Córa. Graec. fragm.” (2 tomy) \\v t. I str. 87 i nast., mniejszego wydania; dalej Kock w „Com. Att. fragm.” (tom I, str. 145 i nast.).

chwała pobudza młody umysł do współzawodnictwa. Dyogenes Laër. wspomina, iż pobierał także naukę od Pittaka; możnaż jednak wierzyć jego świadectwu, skoro wszyscy inni pisarze zapewniają, że całą naukę zawdzięcza tylko sobie i księgom fenickim? Ogólnie mniemają, i nie bez rac.yi, iż F. był jednym z mistrzów Pitagorasa, a wieści legendowe przypisują mu dar proroczy, co można sobie tłóma-czyć tein, iż F. umiał obserwować zjawiska powietrzne i z nich wyciągać wnioski. Księga jego o Naturze bogów, napisana prozą, była zapewne traktatem filozoficznym, ale tak ciemnym, iż Klemens Aleksandryjski mieści go obok Heraklita w szeregu zagadkowych pisarzy Grecyi. A oto mniej więcej sens tej słynnej księgi, wysnuty z rzadkich jej ułamków: — Świat powstał z dwóch pierwiastków wiekuistych: z materyi bezkształtnej w stanie płynnym, oraz z przyczyny porządkującej, której dobroczynna działalność dokonywa się w czasie. Ta przyczyna porządkująca stanowi źródło i wzór wszelkich doskonałości. — Ziemia, jako środek świata, powstała pierwsza. Po niej skutkiem pewnego pośrednictwa miłości, porodziło się mnóstwo bóstw podrzędnych, między i mierni Ofioneja, wielki wąż—samica. Z Ofio-nei wyszli Ofionici, tworzący jej zastęp, przeciwnicy zastępów Kronosa. plemiona wrogie i natury sprzeczne. Walka powstaje między obu plemionami, wydzierającemi sobie przestwory wyższe. Zwyciężeni padają w Ogenos, zwycięzcy zostają w posiadaniu nieba.—Mniej ogólnikową jest doktryna o nieśmiertelności duszy. Ze wszystkich filozofów, w tym przedmiocie piszących, pierwszym jest, zdaniem Cycerona, F. Komu on tę doktrynę przekazał? Oczywiście, Pitagorasowi. Ale skąd ją wziął sam? Prawdopodobnie w umyśle mistrza Pitagorasowego doktryna nieśmiertelności mieszała się z me-tempsychozą, oddawna istniejącą w Indyach i Egipcie.—W ułamkach F-a jest jeszcze mowa o dębie skrzydlatym, oraz o wielkiej zasłonie, zdobnej różnemi barwami. Wyrażenia te, zapewne symboliczne, stały się przedmiotem licznych kommentarzy. Według Sandiusa, w jeno „traktacie o duszy”, dąb skrzydlaty—to duch; wielka zasłona—to ciało. Według Fabry-cyusza, dąb—to Bóg; skrzydła—to czas; wielka zasłona—to natura, sposobna do mnóstwa przeistoczeń. Heinius odrzuca precz te kombinacye: jasną dlań rzeczą, iż dąb wyobraża kulę ziemską, skrzydła powietrznię, zasłona—wielki krąg świata obejmujący ziemię i morza, wszystkich tych kombinacyach, tak co do bóstwa, jako też co do duszy i świata, widzieć możemy tylko marzenie mózgu gorączkowego, bez żadnej cechy naukowej, której nie można odmówić mistrzowi F-a, Talesowi. — Pomimo sprzecznych wieści o ostatkach dni F a, zdaje się, iż umarł on na straszną chorobę, zwaną wszową; ciało

z niego kawałkami odpadało, toczone przez ohydne robactwo. Miała to być pomsta bogów Delijskich, za to, iż F. nie czynił im obiat i lud od tegoż odstręczał. Opuszczonego przez wszystkich, odwiedził Pitagoras, ostatnich udzie lał mu pociech, pochował go i obrzędem pogrzebowym uczcił.—Por. Arystoteles „Metafiz.” (XIV, 4); „Diog. Laër.” I; Cyc. „Tuscul.” (I. 16); Tiedemann „Griech. erste Philosophen" (Lipsk 1780); Sturz „Pherycydis utriusque frag menta” (Gera 1824). — 2) Historyk z wyspy Leros, prawdopodobnie stale osiadły w Atenach, stąd zazwyczaj Ateńczykiem zwany, żył w połowie V-go w. przed n. erą. Dzieło jego główne w 10-ciu księgach, przytaczane pod ró żnemi tytułami, jako: historya, teogonia, genealogia i t d., opowiadało o pochodzeniu bogów i wielkich rodów. Z dzieła tego ułamki zebrali i ogłosili: Sturz r. 1824 i Müller w „Fragm. Grr.ec.” (I, str. 70; IV, str. 637).—Z innych prac nie pozostało nic.

Feredżyk, Feredżik, Fere, miasto w tureckim wdajecie Adryanopolskim, sandżaku Dede-Agacz, w pobliżu prawego brzegu dolnej i błotnistej tu Marycy; leży na dwu wzgórzach, ma stary zamek obronny i źródła mineralne. Izaak Konnten, ojciec cesarza Andronika I, założył tu klasztor w XII w. i obwarował go; w XIV w. powstało przy klasztorze i miasto.

Ferekrates (^spey.pHTfję), wybitny poeta starszej komedyi attyckiej, pierwotnie z zawodu aktor, starszy od Arystofanesa, młodszy zaś aniżeli Krates i Kratinos, odznaczał się w utworach swych pięknym stylem i szczególną zręcznością w inwencyi i ekonomii scenicznej. Miał napisać 16—18 komedyj, z których tylko drobne ułomki do naszych czasów się dochowały. Chłoszcze w nich głównie swawolę niewolników, opilstwo dziewczyn rozwiązłych i smak zepsuty współczesnej muzyki. W komedyi MsnXXrjc (^chochliki górnicze), z której Ateneusz prze chował nam dłuszy fragment, opisuje z ciętym dowcipem życie próżniacze złotego wieku. Z innego fragmentu, szydzącego bezlitośnie z Alcybiadesa, jako niepoprawnego kobieciarza, przekonywamy się, że F. nie wTyrzekł się całkiem politycznych przygryzków. Język czysty i dźwięczny przyniósł mu w darze od Ateneusza przydomek '>TT[xć)Torroę = władający najpoprawniejszym językiem attyckim. Według niego zwie się do dzisiaj w nauce metrycznej jeden wiersz, t. zw. versus Pherecrateus, który albo F. sam pierwotnie utworzył, albo też go z oso-blhvszem upodobaniem używał. Forma jego jest:

, znana dobrze ze zwrotki pią-

S. Drz.

Ferekratyczny wiersz, ob. F erek rat es.

Ferendini (niewiadomego imienia), lekarz, rodem z Florencyi. Przybywszy do Polski w drugiej połowie wieku XVII, początkowo trudnił się wykonawstwem lekarskiem w Lublinie, później został lekarzem przybocznym księcia Michała Czartoryskiego, wojewody wołyńskiego; gdy ten dn. 11 lutego r. 1678 wyjechał jako poseł królewski do Moskwy, F. towarzyszył mu i powrócił do krajn w maju roku następnego. Inne szczegóły życia jego nie są znane.—Por. J. U. Niemcewicza „Zbiór pamiętników”

Dr. J. P.

I cellusa, zwycięzcę króla Insubrów, Wirydo-mara.

R.

Ferezya, po turecku Feredże lub Fera-dże, jest nazwą noszonej przez Turczyuki, wychodzące na ulicę, długiej i szerokiej zwierzchniej szaty, płaszcza, który od szyi aż po kostki u nóg całą postać okrywa, pozwalając widzieć jedynie głowę, osłonioną jaszmakiem, oraz stopy w mesztach skórzanych. U nas w końcu wieku XVI i w XVII ferezyą zwano również suknię zwierzchnią, często bardzo kosztowną, z sukna T. szkarłatnego lub z aksamitu rozmaitej barwy, podszytą sobolami, rysiami lub czarnemi lisami. Potrzeby nieraz były złociste, a guzy ze szmaragdów, albo rubinów.

Fergana, Ferghana, F erga ń ski obwód, dzielnica i zarazem jednostka administracyjna w rossyjskiej Azyi Środkowej, między 38° 40' i 41° 40' sz. pn., oraz między 69° 35' i 75° 15' dł. wd. Gr.—Graniczy na zachód i północ z ros-syjskiemi obwodami: Samarkandzkim, Syrdaryj-skim i Siedmiorzecznym (Semireczeńskim), na Ferentino, miasto we włoskim departamencie wschód z chińską prowincyą Kaszgarem, na po-Rzymu, okręgu Frosinone, przy drodze żelaznej ludnie zaś częścią z bucharskiemi prowincyami

Karategin i Darwas, a częścią z dzielnicami Pamiru: Roszan, Szugnan i Wachnan.—Granica z Pamirem nie jest dotąd ustaloną, Rossya bowiem rości pretensye do znacznej jego części; z tego też powodu obszar F-y nie jest ściśle wiadomy i w przybliżeniu, według faktycznego stanu rzeczy, podawany bywa na 95 000 km. [H-—Kraina to przeważnie górzysta, wypełniona zaclio-dniemi odroślami obszernego systematu Tiań-Sza-nu i wchodząca nawet klinem w wyżynę Pamiru, która stanowi największy i najważniejszy na ziemi węzeł górski.—Pasma Tiań-Szanu mają tu mniej więcej równoleżnikowy kierunek. Północną krawędź kraju tworzy pasmo Czotkal; postępując ku południu, spotykamy obszerną dolinę Syrdaryi-Narynu, rzeki, która przychodzi z dalekiego wschodu i której źródła leżą na południowych stokach wyniosłości TerskeY-Ałatau. Najważniejsza to rzeka F-y. Zrazu płynie w prześlicznej dolinie alpejskiej, przyjmując ze stron obu liczne dopływy, poczem dolina się rozszerza i przechodzi w dość obszerną, bardzo Feretrius, był to w Rzymie starożytnym ty- żyzną, doskonale strumieniami zroszoną i gęsto

zaludnioną równinę, śród której leżą ludne mia-nosze, stąd, że Rzymianie po zwycięztwie nad sta i osady, jak Namangan, Andidżan, Kokand, nieprzyjaciółmi, zbroję zdobytą na ich wodzu Nowy i Stary Margelan.—Idąc dalej, przecinamy (spolia opinia) odnosili w tryumfie na feretrum pasmo Alai, które rozwinęło się z wyżyny Kasz-

garskiej; pasmo to spada nagle ku północy, t. j. ku wspomnianej dolinie, a łagodnie ku południu;' przełęcze ma dość liczne, ale trudno dostępne, bo wysoko położone; najważniejsza z nich, Terek-daban, leży na wysokości 3 730 m. i wiedzie z Kaszgaryi do F-y drogą, która od najdawniejszych czasów łączyła Turkestan wschodni z zachodnim. Szczyt Pik-Baba ma około 6 000 m. i jest najwyższym w paśmie Alai; od niego łańcuch ten rozwidla się ku zachodowi na

V. str. 168.

Ferentarii. Rodzaj tyralierów rzymskich; kohorta lekko zbrojna, niewiadomo tylko, czy należała do legii, czy do wojsk pomocniczych. Dziwna, że ani Cezar, ani Liwiusz o nich nie wspominają, Wegecyusz zaś powiada, że za jego czasów (r. 400 po Chr.) już nie istnieli: prawdopodobnie zatem stanowili część armii republikańskiej i byli zarówno konni, jak piesi. Niektórzy mylnie mieszają ich z Frumentarii.

K. K.

Rzym-Neapol, w żyznej i pięknej dolinie rzeki Sacco, rozciągającej się między Subapeninem Rzymskim a górami Lepińskiemi.—Jest to dawne Ferentinum, w kraju starożytnych Herników w Latium, gdzie czczona była latyńska bogini Ferentina, według rodzaju oddawanego jej kultu zbliżająca się do Wenery. W drugiej wojnie Punickiej miasto obrócono w gruzy, później Rzymianie założyli tu kolonię. Z budowli starorzymskich pozostała dotąd część murów i baszta. Dziś F. liczy przeszło 10 000 m-ców, jest siedliskiem biskupstwa, ma seminaryum ducho-

And. S.

wne, katedrę, gimnazyum.

Ferentinum, ob. Ferentino i Ferento.

Ferento, osada we włoskim departamencie Rzymu, w pobliżu okręgowego miasta Viterbo, leży na gruntach dawnego Ferentinum, w którem urodził się cesarz Otlio. Za czasów rzymskich była tu piękna i słynna świątynia Fortuny; później siedlisko biskupstwa; w XII w. mieszkańcy Viterbo niszczą miasto doszczętnie. Ruiny dawnych murów miejskich i starodawnego teatru.

And. S.

tuł Jowisza, pochodzący od wyrazu feretrum

do świątyni tego Boga na Kapitolu, zbudowanej jakoby jeszcze przez Romulusa, który w niej złożył pierwszą zbroję, zdartą z niejakiego Akro-na po rozgromieniu nieprzyjaciół w walce o porwanie Sabinek. Według podania, Ancus Martins tę świątynię rozszerzył, August zaś ją odnowił. Od czasu Romula dwa tylko takie łupy były Jowiszowi ofiarowane, jeden w r. 437 przez Cor-neliusza Cossusa. zdobyty na królu Ali ej ów, To-lumniuszu, drugi r. 222 przez konsula M. Mar-

Encykl Powsz. Ilustr. Zesz. 165. T. XXT.

33

n.

And. S.

Fergani lub Ferghani (Al), także Alfragan lub Al-Hac i b, astronom arabski, ob. F ar gani.

dwa: północny, zWany górami Turkestańskiemi, i południowy, zwany Serafszanem, poczem oba przechodzą w granice Buchary.—Leżące na południe od Alaju doliny wschodniego Kizyl-Su w Chinach i zachodniego Kizyl-Su (czyli Surcha-bu z dorzecza Amudaryi) w F-ie, stanowią granicę systematu Tiań-Szanu od wyżyny Pamiru.— Północna krawędź tegoż, w granicach F-y leżąca, nosi nazwę gór Transalaj skich i dźwiga na sobie szczyty, należące do najwyższych w obrębie państwa Rossyjskiego (Pik-Kaufmana 7 000 m.). Tym sposobem, idąc z północy na południe, przecinają F-ę trzy pasma górskie coraz, wyższe: Czotkal i Alai z systematu Tiań-Szanu, i Transalai z systematu Pamiru; między temi zaś górami leżą dwie doliny rzeczne: obszerniejsza i niższa, Syr-daryi-Narynu, i węższa a wyższa, Amudaryi-Ki-zylu (Surchabu).—Pasma Tiań-Szanu należą do fałdowych, z fałdami zwróconemi ku południowi. Z wyniosłej szych szczytów, tak Alaj skich jak i Transalaj skich gór, a zwłaszcza z Serafszanu, spuszczają się olbrzymie lodowce, dając źródła wielu strumieniom. Zbocza wyniosłości pokrywa-ą wielkie bory iglaste, mniej więcej w regionie 1 500—2 800 m.; poniżej rozpoczyna się wegetacya o charakterze mniej lub więcej stepowym, .powyżej wegetacya alpejska aż do granicy wiecznego śniegu, która na zachodzie leży na wysokości 4 000 m., zaś na wschodzie na wysokośr 5 000 m. Najniższym punktem kraju jest punki wyjścia Syrdaryi do obw. Samarkandz-kiego, 256 m.; na rossyjskiej części wyżyny Pamiru bezodpływowe jezioro Kara-kuł leży na wysokości 3 840 m., a przełęcz Kaindy tamże 4 990 m.—Klimat, w zależności od układu powierzchni, jest bardzo rozmaity; w dolinie Syrdaryi średnia temperatura roczna wynosi 18(IC. ze znacznemi amplitudami lata i zimy; na zboczach i szczytach temperatura o wiele niższa, z amplitudami jednąk mniejszemi;—wogóle klimat ma charakter kontynentalnego, z niezbyt silnemi, lecz zarazem i z nie tak wielkiemi, upałami le-tniemi, jak w stepach zachodnich.—Lóssowa budowa większych dolin, zwłaszcza Syrdaryjskiej, powoduje znaczną urodzajność gruntu i rolnicze zajęcie ludności, które daje jej najważniejsze źródło bogactwa. Ważnym czynnikiem jest tu sztuczne nawodnienie przez systemat kanałów, zasilany wodami Narynu. Udaje się wybornie pszenica, kukurydza, ryż, jęczmień, proso, melony, latorośl winna, owoce, tytoń, bawełna, len, konopie, opium, drzewa morwowe, te ostatnie głównie w okolicach Namanganu, gdzie hodują jeden z najszlachetniejszych gatunków jedwabnika.—Bogactwa mineralne kraju są wielkie i rozmaite, ale prawie niewyzyskiwane; znajduje się tu żelazo, ołów, węgle kamienne, siarka, nafta, złoto, srebro i t. p.— Z ogólnej przestrzeni kulturze oddano około 12°/₀, na pastwiska przeznaczono do 45°/₀,—resztę stanowią nieużytki wszelkiego rodzaju, obszary pustynne,

skały, lodowce. Przemysł rozwinięty nader słabo. Wprawdzie statystyka za r. 1890 wykazała w kraju 5 716 fabryk, z produkcyą roczną 3.7 mil. rubli, lecz zaledwie 43 z nich można było nazwać właściwemi fabrykami, reszta bowiem to zwykłe rzemiosła, zatrudniające rzadko więcej nad dwóch robotników. Pomiędzy fabrykami pierwsze miejsce zajmują zakłady do oczyszczania bawełny, która dla kraju stanowi bodaj czy nienajważniejszy artykuł wywozu; o-prócz tego niejakie znaczenie mają zakłady, pędzące wódkę z winogron, wyrabiające skóry, szkło, a także młyny i browary.—Hodowla zwierząt domowych prowadzona dość powszechnie i z zamiłowaniem; prócz znacznej ilości koni, bydła rogatego i owiec, są tu także wielbłądy (38 294 sztuk w r. 1880).—Z pomiędzy zwierząt dzikich spotkać można na północy zdziczałego konia; dość częste są: niedźwiedzie, wilki, rysie, lisy. tchórze, gronostaje, nawet tygrysy; obfitość ptactwa.—Ludność jest prawie wyłącznie mahometańską; należy ona do szczepu turk-meńskiego; połowę jej stanowią Sartowie, druga zaś składa się z Kirgizów, Tadżyków, Kasz-garów, Karakołpaków i t. p. Rossyanie stanowią około 4°/₀ i skupiają się głównie około Margelanu.—Ogólny spis ludności z d. 9 lutego 1897 r. wykazał, że w obwodzie F-skim przemieszkiwało wówczas 1560 411 osób; w tej liczbie 853 279 mężczyzn i 707 132 kobiet; w miastach mieszkało 286 369.—Administracyjnie dzieli się obwód na następujące okręgi: Margelan, Andidżan, Kokan, Namangan, Osz i Pamir.—Go-dnem jest uwagi wysokie stosunkowo zaludnienie wielu miast. Tak np. stolica administracyjna, Nowy Margelan, ma tylko 8 977 mieszkańców natomiast Kokan liczy ich 82 054, Namangan 61906, Andidżan 46 680, Stary Margelan 36 592, Osz 36 474.—Handel dość znaczny: kraj wywozi głównie wełnę, bawełnę, skóry, siodła, jedwab, owoce suszone, bydło, konie i drzewo—o-gółem wartości około 10 mil. rubli; przywóz zaś, wartości 9 mil. rb., ogranicza się do herbaty, cukru, farb, tkanin wszelkiego rodzaju, wyrobów metalowych i t. p.—Dzisiejsza F. stanowiła w starożytności część Sogdyany; w VIII w. naszej éry przyjęła islam; później dostała się pod władzę Dżyn-gis-chanai Tymura oraz ich następców.—W zeszłem stuleciu była w pewnej zawisłości od Chin, w bie-żącem zaś tworzyła samodzielny chanat. Gdy w r. 1875 wybuchła rewolucya przeciwko chanowi Chudajarowi, tenże zbiegł do Rossyi, która zajęła cały kraj, przyłączyła go pod nazwą F-y do generał-gubernatorstwa Turkestańskiego i tym sposobem rozszerzyła swe granice aż po wyżyny Pamiru.—Badali lub opisywali te i okoliczne kraje: Stoliczka, Fedczenko, Muszkietów, Siewiercow; Wegener, Süss, Middendorf, Geiger i inni.

K. J.

S. D.

Fergańskie piętro (geolog.). Nazwę tę nadał geolog rossyjski Romanowski, systematowi pokładów w Turkestanie, stanowiącemu najwyższy poziom kredowy, a złożonemu z pstrych piaszczystych margli, piaskowców, żółtych i szarych wapieni, z podrzędnemi warstwami rodzimej siarki, źródłami wód siarczanych i nafty, i zawierającemu różne małże (Gryphaea, Exo-gyra, Ostrea), z których naj charakterystyczniej -szą jest Gryphaea Kauf mani. Leżąc między piętrem senońskiem a najniższemi warstwami trze-ciorzędowemi, piętro to odpowiada piętru Liburn-skiemu i Duńskiemu Europy zachodniej.

Fergola Mikołaj, matematyk włoski (* 29 października 1753 w Neapolu—f 22 października 1822 tamże). Prowadził zakład naukowy prywatny dla studyów wyższych, potem był profesorem uniwersytetu w Neapolu, gdzie wykształcił uczniów, którzy wraz z nim zajmowali się gorliwie uprawą nauk matematycznych, zwłaszcza geometryą. F. ogłosił: „Solutiones novorum qiiornndam problematum geometricorum” (1779), „Le sezioni coniche” (1791); „Prelezioni e prin-cipii matematici del Newton” (2 t. 1792—93); „Della invenziohe geometrica” (dzieło pośmiertne, 1842); wiele rozpraw w aktach Akademii Neapolitańskiej.—F. Emanuel (* 1820 w Neapolu), matematyk i astronom włoski, prof. uniw. nea-politańskiego, autor wielu cennych rozpraw astronomicznych, z których szczególniejszej godne uwagi o położeniu osi ziemskiej.

FergUS. Pod tern imieniem Buchanan w „Rerum scoticarum historia”, zasilając się Boethiu-sem, wprowadza do historyi mytycznego pierwszego króla Szkocyi, jakoby z drużyną swą przybyłego z Irlandyi, jeszcze za Aleksandra Maced., w roku zdobycia Babilonu (330), na pomoc zachodnim Celtom szkockim przeciwko Piktom i Brytanom. Za mądrość i waleczność obrany królem, ten F. po 25-letniem szczęśliwem panowaniu zginął, płynąc do Irlandyi podczas burzy, wszakże imię swe przekazał tej samej skale, o którą się rozbił: Carrick-Fergus w Ulsterze, w hrabstwie Antrim. Najdawniejsi celtyccy kronikarze Szkocyi („Chronicles of Picts and Scots”), jak: Fordoun i Wyntoun, mówiąc o osiedleniu się Irlandczyków pod przewodem F-a w Szkocyi, rzucają również wypadek ten na tło owej fantastycznej chronologii. Mania dawności rodów i tytułów w Listach Królów sprawia, że mytycznego F-a wypiera tam, jako założyciela królestwa, ojciec jego, Ferchard czyli Fe ar dach; pierwsze z tych imion nosił rzeczywisty już król z wieku VII po Chr. Ponieważ pod imieniem F-a żył i panował istotnie historyczny król szkocki, a owego bajecznego żal było kronikarzom się pozbywać, powstało tedy dwu F-ów, rozdzielonych aż ośmiu stuleciami, które bez wielkiego trudu wypełniono panowaniem 39-u do 45-u królów, bądź zupełnie urojonych, bądź też popodnoszonych z naczelników klanowych do

godności królewskiej. Pierwszy limes w „Criti-cal Essay on the Ancient Inhabitants of Scotland” (1729) wykazał, że F. I nigdy nie istniał, a pierwszym królem Szkocyi był F., nazywany drugim; ojciec jego, Eark (ang. Earc), należał do klanu dalryjskiego (stąd Dalryadowie — „Dałriad race”) w Ulsterze. Krytyka historyczna, odrzucając błędną chronologię niektórych roczników irlandzkich, tak wywiedzionemu F-i przyznaje na przełomie wieku V w VI po Chr. wyprawę do Szkocyi, osiedlenie się i założenie królestwa Szkockiego dynastyi dalryadzkiej. Wyprawy tego rodzaju stwierdzone są już w w. IV, np. Nialla, (H y Nyal 1), przodka zarówno głośnych w dziejach Iriandyi    0’Neilów, jak

i owych Dalryadów, z których krwi wyszedł i sam F. „Synchronisins” (wykazy synchron.) mnicha Flanna Menistreach (skrócone z Monasterboice) wymieniają, nie jednego tylko, ale wielu synów powyższego Earka, jako przybyłych z Irlandyi. Roczniki, zwane „Annals of Tigernach” mówią o jednym tylko synu, F-e, nazywając go F. Mor („wielki”); opanowawszy część Brytanii (wyspy brytańskiej), zmarł on na ziemi szko ;kiej śmiercią naturalną. Co do chronologii, to owe Synchronizmy fakt przybycia oznaczają na dwadzieścia lat po bitwie pod Ocha o panowanie nad Irlandyą (w Meatli w północ. Leinsterze; rok 475—483), a sześćdziesiąt trzy po przybyciu św. Patryka ze Szkocyi (432), zatem na r. 495—503. „Annals” posuwają wypadek o sześć lat naprzód od daty najwcześniejszej, i mieszczą go pod r. 501. Skene w „Celtic Scotland, a history of ancient Alban” (Edynburg 1876—80, 3 t.) po krytycznem przesianiu podań ustala rok 498 jako pierwszy, r. 501 jako ostatni panowania. Wypadków z czasów F-a historya zgoła nie zna. O nim samym wie, że był chrzcścianinem, gdyż w drugiej połowie w. V św. Patryk nawrócił był już zarówno Nyallów północnych, jak i pokrewnych im późniejszych Dalryadów, na chrześciaństwo. Pochop do wyprawy, z imieniem F-a i jego dwu braci, Angusa i Lorne’a, związanej, mogło dać albo przeludnienie, albo przemoc silniejszych, może nawet okrucieństwo w bratobójczych walkach Celtów irlandzkich, wreszcie i istotne wezwanie na pomoc ze Szkocyi, ambicya polityczna, żądza zdobyczy i panowania. Z tych czy owych pobudek i przyczyn, przybyli Irlandczycy zajęli półwyspy: Cantyre i Knapdale, wyspy: Islay i Arran, i wtargnęli na właściwe pomorze 4 Argyle’u: wypadki, wystarczające na podbój i osadnictwo, ale niezdolne wyjaśnić faktycznego związku rodzącej się królewskości szkockiej z osobą F-a. Po F-e panował jego syn, D o-mangart, a po tym jego znowu synowie: Co ligali I, Canall i Gabran Goranus.—Porówn. Irian dy a (historya).— Stephen Leslie „Diet. of Nat. biography” t. XVIII.    s-

Ferguson Janie s, mechanik i astronom (*

s. K.

(Londyn 1884).

A. L.

1710 w Keith, w szkockiem hrabstwie Banff—-f 1776 w Edynburgu), był pierwotnie pasterzem, następnie malarzem portretów, potem dopiero zajął się studyami naukowemi i przebywał od r. 1743 w Londynie, gdzie miewał odczyty naukowe. Główne jego dzieło jest „Astronomy explai-ned upon sir Isaac Newtons principles” (1776, 2 wyd., sporządzone przez Brewstera, 2 t., 1811), „Lectures on subjects in mechanics, hydrosta-tics, pneumatics and optics” (1760, następnie kilka wydań), „ Select mechanical exercises” (1773). W tern ostatniem dziele zamieścił swoją autobiografię.—Por. Henderson „Life of James Ferguson” (2 wyd. 1870).

FergUSOIl Adam, historyk i filozof-moralista szkocki (* 1723 w Logierait, w hrabstwie Perth w Szkocyi—f w Saint-Andrews 1816). Syn pastora, studya swoje rozpoczął od teologii, w latach 1745—54 był kaznodzieją i jałmużnikiem obozowym, a w latach 1759 —1785 profesorem uniwersytetu edynburskiego, w którym wykładał z początku fizykę, a od r. 1764 „filozofię moralną.” Wykłady swoje przerywał F. dwukrotnie: raz w latach 1773—4, podczas podróży na stały ląd Europy, jako towarzysz młodego lorda Chesterfield; drugi raz (1778), gdy w charakterze sekretarza komissarzy angielskich, wysłanych do Ameryki w celu nawiązania lepszych stosunków z koloniami zamorskiemi, towarzyszył im do tych kolonij. Po wystąpieniu z uniwersytetu F. wyruszył na południe Europy, do Włoch, dla badań w celu dokończenia rozpoczętego dzieła o rzeczypospolitej Rzymskiej, które wydał za powrotem swoim do kraju, w Londynie, 1785 r., pod tytułem: „History of the progress and termination of the Roman republic” (tomów 5; pierwsze wydanie w 1783 w trzech tomach in 4 -o); na język polski tłómaczone przez Łukasza Gołębiowskiego pod tyt.: „Fergussona, Dzieje schyłku i upadku rzeczypospolitej rzymskiej”). Dzieło to treścią i charakterem swoim pokrewne ze znanem dziełem Gibbon'a o Upadku państwa Rzymskiego, tworzy jakby wstęp do niego. Niektórzy uważają je za najważniejszą pracę F-a; nie jest to bowiem zwyczajna opowieść faktów z historyi rzeczypospolitej Rzymskiej: dzieło F-a twmrzy rodzaj kommentarza do dziejów wewnętrznych respubliki, wyjaśniającego politykę wewnętrzną tego państwa, jego system wojskowy, politykę na zewnątrz stosowaną, oraz ustrój społeczny. Prócz wspomnianego dzieła, F. jest autorem kilku innych w swoim czasie głośnych i tłómaczonych, podobnie jak i Histo-rya rzeczypospolitej rzymskiej, na główniejsze języki europejskie. Pierwszą pracą, która ustaliła odrazu sławę uczonego szkockiego, było „Essay on the history of civil society” (Londyn 1767). Dzieło to, lubo w swoim czasie głośne, później za mało było cenione. Dziś zwraca ono na siebie większą uwagę; w szeregu bowiem prac torujących drogę kierunkowi socyologmzne-mu w badaniach społeczeństwa, zajmuje niepoślednie miejsce. Słusznie też .na to socyo-logiczne znaczenie prac F-a zwrócił uwagę prof. Gumplowicz (ob. bibliogr). Inne dzieła F-a są: „Institutes of moral philosopliy” (Londyn 1768); „Observations on civil and political science” (Londyn 1776) i wreszcie, najważniejsze z nich, „Principles of moral and political liber-ty” (Edynburg 1792, 2 tomy). Ostatnie z wymienionych jest wykładem zasad, na których podług F-a opiera się uspołecznienie ludzkie. Zasady te, właściwiej podstawy, wynikają z trojakiego rodzaju praw, które razem wzięte regulują życie człowieka. Są niemi mianowicie: 1) prawo samozachowania, czyli dążenie do przyswajania sobie tego wszystkiego, co jest pożytecznem dla zachowania danej istoty, 2) prawo uspołecznienia, to jest dążenie, wrodzone każdemu człowiekowi, do społecznego łączenia się z innymi ludźmi, spowodowane wrodzoną człowiekowi skłonnością do innych podobnych mu istot i 3) prawo doskonalenia się, to jest wrodzony pociąg do dobrego i wstręt do złego. Cała moralność ludzka zasadza się właśnie, według teoryi F-a, na stałej przewadze tych dwóch ostatnich praw nad pierwszem; jest ona wynikiem ciągłego zwycięstwa obu tych praw, ilekroć odpowiednie przepisy, czyli zasady, znajdują się w kollizyi z pierwszą kategoryą praw.—Porów. Z dawniejszych dzieł: V. Cousin „Philosophie écossaise” (12-e leçon); I. H. Fichte „System der Ethik.” (1850. Tom 1, § 233). Z nowszych:

P. Janet „Histoire de la science politique dans ses rapports avec la morale” (1887, T. 2 str. 563—572); Gumplowicz „Die sociologische Staatsidee.” (Graz 1892, str. 67 i d); oraz specyalną

monoarafiię o F-e: Small „Memoir of Adam F.”

s. s.

Ferguson (brabia Robert), poeta szkocki (* w Edynburgu 1730—f 1774), początkowo uczył się teologii, lecz wkrótce przerzucił się do piśmiennictwa i rychło sobie wyrobił imię, gdy naraz dostał pomieszania zmysłów i w niedługim czasie umarł. Po raz pierwszy jego „Poems" wyszły w 1773, potem w 1789 (2 tomy). Najnowsze zupełne wydanie p. t. „Works” (przez Grossarta, z biografią, 1851). Jeden z pierwszych wprowadził on do sztuki pieśń i melodyę ludową i był poprzednikiem R. Burns’a, który go za swego mistrza uważał. — Biografię F-a napisał Washington Irwing.—Ed. Fierter tłómaczył go na niemiecki („Geschichte der volksthümlichen Schottischen Liederdichtung”, Zerbst 1846.

Ferguson (Liz Samuel), antykwaryusz i poeta irlandzki (* w Belfast 1810—f 1886). Ogłosił wiele studyów o starożytnościach celtyckich i książkę „The Cromlech on Howtli”; nadto wiele pisał do „Dublin University Magazine”. Jako prezes akademii królewskiej malarstwa w Dublinie przyczynił się do utworzenia wspaniałego muzeum starożytności Irlandyi. Po-

ezye jego: „Lays of the western Gael”, „Congal,” „Leabhar Breac”, „The Forging of the Auctor”, „Shakespearian breviates” i in.—są ulubione w jego ojczyźnie; odznaczają się patryotyzmem

A. L.

K. J.

Hml.

240).

i melodyjnością.

Fergusonit Haidinger — Yttrotantalit brunatny (mineral.). Minerał szeregu kwadratowego; kryształy, wogóle niewyraźne, są krótkiemi słupkami kwadratowemi lub piramidami z ucię-temi kątami wierzchołkowemi, a często nie-kształtnemi ziarnami. Odłam muszlowy niezupełny, kruchy. C. wł. 5.6—5.9; tw. 5.5—6. Barwy ciemno-brunatnej do smolisto-czarnej; rysa jasno-brunatna, blask tłusty, półmetaliczny, nieprzezroczysty, w drobnych tylko łuszczkach przeświecający. Jest przeważnie niobanem i tan-tałanem yttru z niewielką domieszką erbu, ceru i lantanu. Najnowszy rozbiór fergusonitu z Massachusetts daje według Lawrence’a Smitha: 48.75 kwasu niobowego, 46.01 yttryi, 4.23 tlenków ceru, 0.25 tlenku żelaza i dwutlenku uranu, 1.65 wody. Minerał bardzo rzadki, znajdujący się na przylądku Farewell w Grenlandyi, w Yt-terby w Szwecyi i blizko Schreiberhau w górach Olbrzymich (w uran bogaty).

Fergusson sir James, generał angielski (* r. 1787—f 1865 w Bath), służył w r. 1808 w Portugalii pod rozkazami Wellesleya i w r. 1809 brał udział w wyprawie na Walcheren, skąd powróciwszy do Portugalii, pozostawał tam do końca wojny, uczestnicząc w licznych bitwach i potyczkach. W r. 1816 już jako major wstąpił do szkoły wojskowej w Farnham, gdzie słuchał przez trzy lata wykładów; był następnie adju tantem króla Wilhelma IV i w r. 1841 został ge-nerał-majorem. W stopniu generał-porucznika objął w r. 1853 urząd naczelnego komendanta Malty, na którem to stanowisku oddał Anglii ważne usługi podczas wojny Krymskiej. Wreszcie od r. 1855 do 1859 był gubernatorem Gibraltaru.

Fergusson Sir Wilhelm, baron (* w Preston Pans [Szkocya] d. 20 marca r. 1808—f d. 10 lutego r. 1877), słynny chirurg. Zawodowo wykształcił się w Edynburgu, w r. 1826 został tamże assystentem przy katedrze chirurgii w Royal College of Surgeons, którego członkiem obrano go w r. 1829; w tymże czasie napisał rozprawę „Aprobationary essay on the arch of the aorta, and great blood vessels arising from it”. W r. 1831 zaliczony jako chirurg do Royal Dis-pensary rozpoczął wykłady anatomii i chirurgii, w r. 1839 został chirurgiem w Royal Infinnary ale tylko na czas krótki, gdyż w roku następnym powołano go do Londynu na profesora chirurgii w King’s College; w stolicy Anglii, równie jak w Edynburgu, cieszył się powodzeniem wielkiem; niebawem obrano go na członka król. Towarzystwa chirurgicznego (którego prezesem został później w r. 1870); książę Albert, małżonek królowej, powołał.go na chirurga przybocznego (Surgeon in Ordinary); w r. 1855 królowa Wi-

który a wybrała go sobie na chirurga nadzwyczajnego; w r. 1866 nadała mu godność baro-nowską, a w następnym tytuł pierwszego chirurga Jej Królewskiej Mości (Sergeant Surgeon). Najważniejszemi pracami jego są: „Lectures on the progress of Anatomy and Surgery during the present Century” (Londyn 1867), oraz „A System of practical Surgery” (Londyn 1842, wyd. V, tamże 1870, tłom niem. S. Frankenberga Lipsk 1845—46, 2 tomy). Jako pisarz i jako profesor nie wzniósł się ponad mierność przeciętną, chociaż wiele z jego prac pomniejszych pod względem praktycznym posiada wartość rzeczywistą; natomiast jako chirurg wykonawca należał do najlepszych swego czasu; słusznie mawiano o nim, że ma wzrok orli, lwie serce i ręce niewieście.—Por. „The Lancet” (r. 1877 część I, str. 255 i część II, str. 525) oraz „British Medical Journal” (r.    1877, część II, str.

Dr J. p.

Fergusson James, architekt i pisarz angielski (* 1808 w Ayr w Szkocyi—f 1886 w Londynie). Pierwotnie oddawał się kupiectwu i przez lat wiele mieszkał w Indy ach. Potem się zajął studyami nad budownictwem starożytnem i dla nich podróżował po Wschodzie, czego owocem było dzieło jego „Illustrations of the rock-cut temples of India” (Londyn 1845, z własnemi illustracyami autora). Za tern poszły: „Essay on the aneient topography of Jerusalem” (1847); „Picturesque Illustrations of aneient architecture in Hindoustan” (1848) i „Historical inquiry into the true principles of art.” (1849). Zebrane przytem materyały F. później zużytkował w „Illustrated handbook of architecture” (1855 w 2-ch tomach), a następnie to dzieło rozszerzył i ogłosił p. t. „History of architecture in all countries” (wydanie 3-cie w pięciu tomach 1894). Z późniejszych prac F-a wymienimy: „The palaces of Niniveh and Persepolis resto-red” (1851); „Note on the site of the holy se-pulcreat Jerusalem” (1861); „History of the moderne styles of architecture” (1862, wyd. 3-e, Kerra, 1891); „The mausoleum at Halicarnassus” (1862); „Tree and serpent worship in India” (1868, wyd. 2-e 1873); „Rude stone monuments in all countries” (1872); „Cave temples in India” (wespół z Burgessem, 1880); „The Parthenon” (1883); „The tempie ot Diana at Ephesus” (1883); „Das Erechteion und der Tempel der Athene Po-lias in Athen” (wydał Schliemann, Lipsk 1880) i in. Przedstawiony przez F-a nowy systemat for-tyfikacyj („Essay on a proposed new system of fortification” 1849), był zastosowany przy oblężeniu Sewastopola i w wojnie domowej Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej.

Feria Pedro Gonzalez, prałat, misjonarz hiszpański, jeden z najstarszych znawców języka Zapoteków, ludu meksykańskiego, ur. w m. Feria w prowincji Estremadurze, r. 1524, um. w Oaxaca w Meksyku 1588. W r. 1545 wstą-

skiej Thelepte.

u.

Do r. 1871

wewnętrznych.

pił do zakonu dominikanów w Salamance, skąd w roku 1551 posłany do Oaxaca, został przeorem zakonu w Tecicpac, następnie w Meksyku. Był definitorem w Janhuitlan (1558), kiedy jako pomocnik prowincjała wraz z pięciu innemi zakonnikami wziął udział w wyprawie niepomyślnej Trystana de Arellano do Florydy (1559). W kilka lat potym został prowincjałem dominikanów prowincji Santjago. Piastował godność wikarjusza generalnego i wizytatora Indji, w końcu został biskupem djecezji Chiapas. Ogłosił dzieła: „Doctrina cristiana y confesonario en espagnol et en zapotee” (Meksyk 1557), obszerny słownik „Vocabulario zapotee” (1579), tudzież memorjał przygotowany na konciljum meksykańskie (1585), „E Memorial de las cosas de Chiapas”, w którym przemawia za utrzymaniem duchowieństwa zakonnego.

Feriana, niewielka osada w Tunisie, niedaleko granic Algieru, z rozległemi ruinami kar-tagińskiego miasta, nazywanemi przez Arabów Me di net el Kedima. W ruinach tych rozpoznać można dokładnie całe ulice, teatr, łaźnie, mury warowne. Ma to być znane z wojny Jugurtyń-

And. S.

Feriez (Ferich) G jur o, także Gvozdenica, poeta chorwacki (1739 w Dubrowniku—f 1820), był członkiem Towarzystwa Jezusowego; po znie-‘sieniu tego zakonu został profesorem literatury w Dubrowniku, w r. 1808 proboszczem kapitulnym, a w 1815 wikaryuszem generalnym. W języku chorwackim wydał niektóre poezye oryginalne i przekłady, mianowicie: „Fedra prićice Ezopowe w pieśni slovinskie prinesene” (1813): „Uzetje Ocakova” i in. Z pism jego łacińskich najważniejsze: „Fabulae ab iliricis adagiis de-sumptae” (1794), 113 bajek w rodzaju Fedra, przełożone też na język chorwacki; „Epistoła cum 37 poëmatibus illyricae linguae latino carminé redditis” (1798); „De slavicae gentis anti-quitatibus” (1798); „Descriptio locorum orae Ra-. gusanae” (1803). Żywot jego opisał Kaznaćić w Zorzy Dalmackiej.    *

Ferid-Ed-Din Attar, ob. Attar.

Feridun, bajeczny bohater perski; wyzwoliwszy Persyę z jarzma Dżemszyda, który ją przez tysiąc lat ciemiężył, sam po nim panował szczęśliwie przez lat 500. Baśń o F-nie, opierająca się na starem podaniu aryjskiem, z którego wersyą najdawniejszą spotykamy się w Zen-daweście (Trytawan, Thaetasna, ob. Dahak a), później zabarwiona została naleciałościami nowszych czasów, jak np. w opowiadaniu Firdusego, gdzie F. występuje jako oswobodziciel od jarzma obcego, od najazdu Arabów, upostaciowanych w potworze, któremu z tyłu wyrastały dwa gady, żywiące się mózgiem człowieczym.

Ferio, ob. Syllogizm.

Ferison, ob. Syllogizm.

Ferjenczik Samuel, patryota i pisarz słoweński (* 1793 w Zwoleniu—f 1875 w Braszo-

wie), pochodził z rodziny ewangielickiej, studya teologiczne odbył w Presbnrgu, a od r. 1815 przez dwa lata słuchał wykładów w Jenie, gdzie kolegował z Szafarzykiem, Chałupką i Kolla-rem. Tam się też poznał z Goethem i uczył go pieśni słowiańskich, a sam, idąc za jego radą, zaczął zajmować się naukami przyrodniczemu W r. 1808 został kapelanem w Bystrzycy, 1820 proboszczem w Sudicach, potem w Jel-szawie; od r. 1836 był vice-seniorem, a od 1852 seniorem w tymże okręgu. Odznaczał się jako pieczołowity pasterz swej owczarni i starał się gorliwie o dobro kościoła i szkół. Owocem tej gorliwości było jego dzieło „Ideen für die künft. Gesetzgebung der Protestanten in Ungarn” (Wie-deii 1852). W języku słoweńskim wydał parę kazań, oraz „Pameti jelsawské a marânské” (Peszt 1830), a do dzienników zagranicznych pisywał o stanie kościoła ewang. na Węgrzech. Na zasadzie swych badań przyrodniczych podawał w czasopismach przepowiednie pogody, i stąd przezwano go prorokiem jelszawskim. *

Ferjenczik Mikołaj Stef an, pisarz słoweński (* 1825 w Zwoleniu—f 1881 w św. Marcinie Turczańskim). W r. 1846 wydawał w Le-woczy czasopismo „Żivot”, a w 1863 objął po -1. Franciscim „Peśt-Budinskó Vedomosti”, przeniesione później do św. Marcina Turczańskiego i zmienione na „Nńrodni Noviny.” był ich redaktorem, a potem najgorliwszym współpracownikiem. Obok tego w r. 1868 założył miesięcznik dla ludu p. t. „Hlńsnik”, który wydawał aż do śmierci, a w latach 1878—80 redagował czasopismo belletrystyczne p. t. „Orol.” W literaturze słoweńskiej odznaczył się szczególniej swemi nowellami, czerpanemi głównie z życia społecznego, między któremi za najlepsze uznano następujące: „Irma” (1860); v „Je-dlovsky ucitel” (1862); „Bratia” (1862); „Sefra-nik” (1880). Z dramatów F-a znane są: „Prav-da predsa vitàzi” (Budin 1861); „Samovrażdou k żenbe”; „Prekvapeni”; „Pomluvy” (drukowane w Orle od 1878—80). F. był współzałożycie-Itm Macierzy słoweńskiej i brał czynny udział w życiu narodowem.

Ferklajdunek z niem., wyraz używany w stolarstwie dla oznaczenia deski, zwykle 6' szerokiej i 7/ grubej, odpowiednio wykarnesowanej i służącej do okrycia futryny (ob.) u drzwi i okien. — W budynkach drewnianych F-ki muszą się znajdować przy futrynach drzwi i okien

E. D.

Ferlino (for lin o), dawna waga włoska; czyniła yi6 uncyi i dzieliła się na 10 karatów. W Bolonii wyrównywała 1.885, a w handlu jubilerskim 1.9225, w Ferrarze 1.8 grama.

Fermanagh, hrabstwo, w irlandzkiej prowin-cyi Ulster, otoczone z północy i wschodu hrabstwami Donegal, Tyrone i Monaghan, zaś z południa i zachodu hrabstwami Cavan i Leitrim, 1851 km. Q powierzchni z ludnością 74 037

głów, tj. 40 na 1. km. Q (r. 1891), po połowie katolików i anglikanów. Ludność hrabstwa zmniejsza się statecznie. Środkiem kraju płynie na pół-noco-zachód rzeka Ernę, tworząc po drodze malownicze jeziora Erne-lower i Erne-upper, i dzieląc hrabstwo na dwie części: północno-wschodnią i południowo-zachodnią. Obie w miarę oddalania się od osi rzecznej podnoszą się ku krawędziom i przechodzą w kraj mocno sfałdowany, który, zwłaszcza w południowej części, dosięga znaczniejszego wzniesienia (szczyt Cuilcagh 667 m.). Drobnych jezior mnóstwo. Czwarta część przestrzeni znajduje się w kulturze, pastwiska zajmują około 60°/₀, lasy zaledwie l'.5°/₀ reszta bagniska, wody i nieużytki. Głownem zajęciem ludności jest rolnictwo i hodowla zwierząt domowych oraz drobiu. Na gliniastych równinach udają się dobrze: owies, pszenica, kartofle, a nade-wszystko len, którego uprawa zajmuje 12 km. [H. 8ą węgle kamienne i żelazo, ale prawie nie wyzyskiwane. Stolicą hrabstwa, które do parlamentu wysyła 2 deputowanych, jest Enniskillen.

p—i

And. S.

Fermat Piotr, genialny matematyk francuski, spółzawodnik Descartes’a (ob.), urodził się d. 17 sierpnia 1601 r. w Beaumont de Lo-magne, zmarł 12 stycznia 1665 r. w Tuluzie. Rodzice jego należeli do stanu mieszczańskiego, ojciec był handlarzem skór. Piotr F. był z zawodu prawnikiem; jako radzca parlamentu w Tuluzie, był nobilitowany w roku 1631. Wsławił się odkryciami w wielu gałęziach matematyki. — W Geometryi wskrzesił pory z my Euklidesa (ob.). W pracy poświęconej temu przedmiotowi podał nowe twierdzenia geometryczne, pomiędzy któremi zasługuje na szczególną uwagę jedno, co do treści zgodne ze Sławnem twierdzeniem Desargues’a (ob.) o inwolueyi sześciu punktów na prostej.—W⁷ Teoryi liczb podał wiele ważnych i ciekawych twierdzeń, które zapisywał bez dowodu na marginesach egzemplarza dzieła Diofantosa (ob.), w wydaniu Buchet de Meziriaca, z roku 1621. Jedno z tych twierdzeń, znane dziś pod nazwą twierdzenia Fermata, jest podstawowem w Teoryi liczb. Głosi ono, że jeżeli p jest liczbą pierwszą, a

liczbą pierwszą względem p, to różnica a jest zawsze przez p podzielna. Inne sławne twierdzenie, zwane „ostatniem twierdzeniem Fermata'’ orzeka, że niemożna z dwu sześcianów złożyć dokładnego sześcianu, z dwu czwartych potęg dokładnej potęgi czwartej i t. p., lub inaczej mówiąc, że równanie: x¹¹ -j-|/n — z¹¹ , jeżeli 2, nie daje się rozwiązać w liczbach całkowitych. Przy tern twierdzeniu dopisał Fermat: „znalazłem prawdziwie cudowny dowód tego twierdzenia, ale brzegi są za wązkie, abym mógł go tu pomieścić”. Dowód Fermata pozostał po dziś dzień tajemnicą. Późniejsi, i to pierwszorzędni teoretycy, starali się twierdzenie to udo-wodnic. Udało się to, jakkolwiek jeszcze niezupełnie (t. j. nie dla wszystkich wartości liczby całkowitej n), drogami i przy pomocy narzędzi matematycznych, jakich F. w swoim czasie posiadać nie mógł. Inne twierdzenia F-a z teo-ryi liczb opiewają o możliwych rozkładach liczb całkowitych na kwadraty, sześciany i t. d. Dziś twierdzenia te należą do ogólniejszej teoryi form. Jedno z twierdzeń F-a, podające postać liczb

pierwszych (2    -j⁻ 1)> okazało się błędnem. F.

podał też rozwiązanie ważnego równania nieoznaczonego ax ²    1 = j ².—W algebrze znalazł

sposób sprowadzania równań algebraicznych postaci niewymiernej do równań wymiernych oraz metodę eliminacyi n—1 niewiadomych z n również algebraicznych.—]H! teoryi krzywych niezależnie od Descartes’a, odmiennym niż w Geometryi tegoż sposobem, wyrażał F. równaniami: koło, liy-perbolę i parabolę i t. d., zajmował się badaniem stopnia linij krzywych, podał oryginalną metodę prowadzenia do nich linij stycznych, polegającą na szukaniu wartości podstycznej przy pomocy danego równania krzywej i na podstawie podobieństwa dwu trójkątów, utworzonych przez styczną, oś odciętych i oś rzędnych. Tato właśnie metoda, którą F. za pośrednictwem Merenne’a przesłał Descartesowi, spotęgowała sławny spór dwu uczonych, który rozpoczęła była krytyka F-a, wymierzona przeciw Dioptry ce Descartes’a. Metodę, w istocie swej zgodną z dopiero co wzmiankowaną, stosował F. z powodzeniem do szukania największych i n a j m ni e j s z y c li wartości (maximôw i minimów) rzędnej linii krzywej. Polega ona na tern, że F. wyrażenie rzędnej, której maximum lub minimum poszukuje, przyrównywa do wyrażenia tejże ilości, w której niewiadomą (np. odciętą) powiększono o ilość nieoznaczoną; usuwa następnie ułamki i pierwiastki, o ile są, znosi wyrazy wspólne po obu stronach, dzieli obie strony przez ową ilość nieoznaczoną, która jest ich czynnikiem, a następnie za tę ilość nieoznaczoną podstawia zero. W ten sposób otrzymuje wartość niewiadomej, dla której szukane wyrażenie jest maximum lub minimum. F. dowodu swej metody nie podał, warunków jej stosowalności ściślej nie określił; ale łatwo widzieć, że postępowanie F-a wychodzi na to samo, co w dzisiejszym języku nazywa się przyrównaniem do zera pierwszej pochodnej funkcyi szukanej. Z tego-to powodu Lagrange, Laplace, Fourier, a za nim i inni matematycy francuscy, uważają F-a za poprzednika Leibniza i Newtona w odkryciu rachunku różniczkowego. Taż sama metoda pozwoliła F-owi rozwiązać ważne zagadnienia, należące dzisiaj do rachunku całkowego o wyprostowywaniu niektórych linij krzywych, oznaczaniu pola parabol, objętości i i środka ciężkości paraboloid i innych brył.—F. równocześnie z Pascalem zajmował się też zagadnieniami, należącemi do rachunku prawdopodo-

s. D.

razem w Tuluzie w 1680 r.

muzycznych, i t. p.

Fermentaeya. F-ą nazywamy cały proces działania fermentu na jakiś związek organiczny (ob. Fermenty). Płyn fermentujący często się burzy i pieni skutkiem wydzielania się gazów, co też określa i nazwa tego procesu, zapożyczona z języka łacińskiego, w którym czasownik „fer-vere” oznacza „burzyć się, pienić”. Słownik Bielikowicza podaje też czasownik „fermenta-re” i tłómaczy go na polski „kwaśnieć”. Ponieważ znane są dwa rodzaje fermentów, więc

Cfi Hin 0₅ + H, O — C(; H₁₂ Ofi krochmal

woda

o-

o —o —o

. OH

. OH

o -o -o

kwas

. OH

bieństwa.— F. sam ogłosił tylko fragmenty swoich badań; niektóre z nich zawierają się w kor-respondencyi Descartes’a i dziełach Wallis a. Po śmierci ojca, syn jego, Samuel (* 1630—f 1690). wydał „Diophanti Alexandrini quaestionum arithmeticarum libri VI etc. cum commentariis D. Bacheti et observationibus P. Fermati”

(Tuluza 1670) i „Varia opera mathematica D. P. de Fermati” (tamże 1679). W r. 1843 izba deputowanych uchwaliła wydatek 15 000 franków na wydanie wszystkich dzieł Fermata. Pierwszy tom tego wydawnictwa (wychodzącego pod redakcyą P. Tanner ego i Cli. He nr ego), obejmujący różne prace matematyczne i uwagi nad Diofantem, wyszedł dopiero w r. 1891; tom drugi, obejmujący korrespondencyę F-a w roku 1894. Tom trzeci obejmuje przekłady łacińskich pism F-a i dodatek do korrespon-dencyi.

Fermat Samuel de, syn sławnego matematyka, Piotra (* w Tuluzie w r. 1632 —-f- w r. 1690), znany jako prawnik i poeta. Pomimo powodzenia, jakiego doznał na polu ściśle lite-rackiem, zajmował się pracą w tej dziedzinie tylko dorywczo. Po śmierci ojca przystąpił do wydawnictwa dzieł matematycznych zmarłego. Napisał: „Variorum carminum libri IV” (Tuluza 1680); „Sur l’art militaire”; „Sur l’autorité d’Homère auprès des jurisconsultes”; „Sur l’histoire

naturelle.” Te trzy ostatnie rozprawy wyszły

H. K.

Fermata (włos.; franc. Point d’orgue), wyr. muz. pochodzący z łacińskiego: fermare, zatrzymywać się. Znakiem fermaty jest półkole, obejmujące w sobie punkt (kropkę). W dawnych kompozycyach umieszczano F. tylko na końcu ostatniego taktu, jako oznakę końca utworu muzycznego. Później (od XVI w.) kładziono ją nad temi nutami, które, stosownie do woli kompozytora, miały być długo wytrzymywane, bez względu na takt i z góry oznaczone tempo. Obecnie fermaty kładzie się nad nutami, nad pauzami, a nawet między jednym a drugim taktem, gdy kompozytor chce, żeby grajek, śpiewak czy orkiestra, w miejscu zaznaczonem zatrzymali się nieco dłużej niż dane tempo na to pozwala. Czas trwania takiego odpoczynku (zatrzymania się) nigdy nie jest oznaczony, lecz zależny wyłącznie od woli wykonawcy, czy dyrektora orkiestry, jego smaku, poczucia efektów

A. Pol

i F. może być dwojaka: 1) F. nieustrojowa, jeśli ferment będzie nieżyjący i 2) F. ustrojowa, jeśli ferment będzie żyjący. Przy każdej F-i należy odróżniać: 1) ciało fermentujące, 2) ferment i 3) produkty fermentacyi. W F-i nieu-strojowej będziemy mieli np. jako 1) krochmal, jako 2) dyastazę i jako 3) cukier; w F-i ustrojowej: 1) cukier, 2) drożdże, 3) alkohol i kwas węglany.

/. F. nieustrojowa jest to proces chemiczny, podlegający wszelkim prawom chemicznym; czasami nawet ferment nieustroj owy może być zastąpiony przez związek chemiczny mineralny. Tak np. wiadomo, że dyastaza zamienia krochmal na cukier; to samo może zrobić i kwas solny rozcieńczony, jeżeli dodamy go do krochmalu i mieszaninę ogrzejemy nieco. Cukier trzcinowy zmienia się pod wpływem inwertyny na cukier inwertowany; taką samą zmianę wywołać może rozcieńczony kwas siarczany. Istota F-i n. dotychczas nie jest zbadana należycie. Zdaje się, że woda odgrywa tu ważną rolę, zwłaszcza, że w produktach F-i n. zawsze widzimy jedną lub więcej cząsteczek wody, które połączyły się chemicznie z ciałem fermentuj ącem:

glukoza

//. F. ustrojowa — drobnoustrojowa. F. drobnoustrojowa może być wywołana przez grzybki pleśniowe, pączkujące i rozszczepkowe, czyli przez pleśniaki, drożdże i bakterye. Istota F-i polega na zmianie ugrupowania atomów w cząsteczce danego związku organicznego i następczego rozszczepienia go na związki mniej złożone. Weźmy, naprzykład, glukozę, która ma budowę cząsteczki następującą:

CH, . OH

I

CH . OH

CH . OH

CH . OH

. OH

Skutkiem działania różnych drobnoustrojów mogą zajść różne zmiany w układzie atomów; możemy otrzymać naprzykład takie ugrupowania:

I.

kwas mleczny . OH mleczny

II,

III.

ch₃

alkohol

ch₄

ch, oh

metylowy kwas węglany kwas węglany

alkohol CH₂ OH metylowy

CO,

CO,

ch₃

CH

metan

CH₄

co.

CO,

CO,

kwas

węglany

w drugiem sprowadzić objawy gnicia, jeśli z niera zetknięte zostanie.—Poznano następnie gaz wydzielający się przy P-i i nazwano go gazem moszczowym, lub też kwasem kredowym; teraz nazywamy go kwasem węglanym.—Lavoisier (1789) począł badać ilości tworzącego się alkoholu i kwasu węglanego. Inni uczeni, jak Thénard, de Saussure i Gay Lussac, uzupełnili metody badania, i wreszcie Gay Lussacowi udało się wyrazić równaniem chemicznem proces F-i cukru:

W przykładzie I widzimy też same atomy,    CB H₁₂ 0B =r- 2CO, -j- 2C, H„ O

co i w glukozie, ale skutkiem zmiany ich ukła-    cukier kwas węglany alkohol

stosunek ilościowy alkoholu i kwasu węglanego w rzeczywistości inaczej się przedstawia.—Jakkolwiek Loewenhook już w r. 1680 wykazał, że drożdże składają się z drobnych ziarenek, to jednak dopiero Cagniard de Latour i Kii-tzing(1836) uznali te ziarnka za istoty żyjące, mianowicie za rośliny, i zaliczyli je do grzybków. —Cagniard de L. badał sposób rozmnażania się drożdży i uważał F-ę za bezpośredni skutek tego procesu.—Schwann potwierdził to zdanie, wykazując doświadczalnie, że F. nie może się odbywać bez udziału drożdży żywych, a więc rozmnażających się.—W owych czasach wiedziano też, że skutkiem F-i może się wytworzyć i ocet; to też Tur pin w r. 1839 tak określił F-ę: „F. jest to działanie wspólne wody i drobnoustrojów, które się odżywiają i rozmnażają, pochłaniając jakiś składnik cukru, a wydzielając zeń jednocześnie alkohol, albo kwas octowy. Działanie to jest procesem jedynie fizyologicznym, rozpoczynającym się i kończącym razem z istnieniem drobnych roślinek (drożdży lub bakteryj), które jest możliwe jedynie w obecności cukru”. Teo-

du utworzyły się dwie cząsteczki kwasu mlecznego, na które też rozkłada się glukoza. W przy- Według tego równania, ze 100 części cukru kładzie II widzimy znowu rozkład tej samej na wagę powinno się utworzyć 48.66 części glukozy, ale pod wpływem innych drobnoustro- kwasu węglanego i 51.34 części alkoholu. Pó-jów, na 2 cząsteczki alkoholu metylowego i 2 źniej jednak przekonano się, że prócz dwóch cząsteczki kwasu węglanego. W przykładzie III wspomnianych produktów F-i alkoholowej po-rozkład posunął się dalej jeszcze, bo otrzyma- wstają jeszcze inne, a przytem drożdże potrze-liśmy z glukozy 3 cząsteczki metanu (gazu bło- | bują też trochy cukru, jako pożywienia, więc tnego) i 3 cząsteczki kwasu węglanego. Po-równywając wzór glukozy z wzorami I, II i III, uważamy, że w tych ostatnich znajdują się atomy węgla (C), pozbawione zupełnie wodoru (H) albo tlenu (O), gdy tymczasem we wzorze glukozy wszystkie atomy węgla były połączone i z wodorem, i z tlenem.—Wyprowadzamy stąd wniosek, że podczas F-i jedne atomy węgla się utleniły, a inne—odtleniły.—Możemy więc określić F-ę u. jako szereg współczesnych procesów utleniania i odtleniania, po których następuje rozkład cząsteczki danego związku organicznego.

—Jakkolwiek F. znana jest bardzo dawno, bo od czasów przedhistorycznych, to jednak nie starano się wytłómaczyć jej sobie naukowo i dopiero w wieku X poznano alkohol, otrzymując go przez destylacyę wina.—Rzecz naturalna, że F., przy której otrzymywano alkohol, jako najbardziej znana, stała się jedyną F-ą badaną przez chemików, przynajmniej do pewnego czasu. Nastały jednak czasy dociekań alchemicznych, które kwestyi F-i nie posunęły ani kroku naprzód.—

Dopiero w r. 1669 Becher wykazał, że tylko

szereg zaprzeczeń, z ktńremi wystąpili tacy u-czeni, jak Berzelius, Mitscherlich, a zwłaszcza Justus Liebig. Berzelius nawet utrzymywał, że drożdże nie są istotami żyjącemi.—Mitscherlich, który pierwszy podał dokładne rysunki, wyobrażające drożdże, mówił, że F. nie należy do procesów życiowych drożdży, lecz, że polega jedynie na zetknięciu się ich z cukrem, który się skutkiem tego zetknięcia rozkłada.—J. Liebig też był z początku zdania, że drożdże nie są istotami żyjącemi, i przypuszczał, że atomy substancyi drożdżowej są w ciągłym ruchu, który się udziela atomom, składającym cząsteczki cukru, a te ostatnie rozkładają się, dając alkohol i kwas węglany.—Teorya Liebiga utrzymała

płyny, zawierające cukier, mogą podlegać F-i rya powyższa wywołała—jak to zwykle bywa alkoholowej i że alkohol tworzy się dopiero w czasie fermentacyi, gdy przedtem przypuszczano, że znajduje się już w moszczu winnym.

-—Stahl (1697) pierwszy odważył się wypowiedzieć zdanie dotyczące istoty F-i i uznał ją za proces mechaniczny. Według Stahla ferment, czyli drożdże, jako też i cząsteczki płynu fermentującego, znajdują się w ciągłym ruchu, uderzają wzajemnie o siebie i skutkiem tego jedne związki się rozkładają, a inne tworzą.

Jednym z takich nowoutworzonych związków miał być alkohol. W podobny sposób tłómaczył Stahl i gnicie, będące także procesem fermentacyjnym; na poparcie swej teoryi mechanicznej przytaczał fakt, że jedno ciało gnijące może

34

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 165. T. XXI.

się do roku 1857, w którym niezapomniany Pa- ulicznym i o tyle tylko ma związek z istotami steur uzupełnił dawniejsze badania Cagniarda, żyjąoemi, że te ostatnie wytwarzają ferment (en-Turpina i Schwanna i ustalił swoją teoryę F-i.

zymę) który działa zupełnie samodzielnie. Ferment ów jest związkiem chemicznym, który nie da się oddzielić od komórek drożdżowych i ma działać w sposób następujący: cząsteczka cukru składa się z dwóch grup atomów: jedna z nich— A., łatwo się utlenia, a druga—B., odtlenia; ferment zabiera tlen od grupy B. i oddaje go grupie A., skutkiem tego grupa A. przechodzi w kwas węglany, a grupa B. w alkohol. Ponieważ ferment odgrywa tu niejako rolę pośrednika w przenoszeniu tlenu, a sam przytem nic nie traci, więc łatwo sobie wytłómaczyć ten fakt, że mała ilość fermentu może rozłożyć dużą ilość cukru.—Na podstawie swych badań Traube zgadza się z Pasteurem, że drożdże mogą żyć i mnożyć się bez dostępu powietrza, ale tylko w pewnych warunkach; co się tycze twierdzenia Pasteura, że drożdże mogą zabierać tlen z cukru, to okazało się ono nieprawdziwem, gdyż drożdże zamierają często, choć cukru nie-rozłożonego dużo jeszcze pozostało. Traube jest zdania, że przy braku powietrza ciała białkowate umożliwiają drożdżom istnienie. W czasach późniejszych Traube zmodyfikował nieco swoją teoryę, utrzymując, że woda, znajdująca się w płynie fermentującym, także bierze udział w F-i, mianowicie taki. że skutkiem powinowactwa grupy B. do wodoru, a samego fermentu do tlenu—woda ulega rozkładowi; grupa B. zabiera jej wodór, przechodząc w alkohol, u ferment zabiera tlen i oddaje go grupie A., która przechodzi w kwas węglany.—W r. 1874 Schumann pragnął się przekonać, czy zaródź (pro-toplazma) sama przez się może wytwarzać ferment alkoholowy; w tym celu urządził próbę, czy też myxomycety (grzybki śluzowe, składające się tylko z protoplazmy i jąder) będą wywoływały zjawiska F-i alkoholowej. Próby wypadły ujemnie, i dlatego Schumann zaprzeczył twierdzeniom Traubego, mówiąc, że komórki roślinne fermentu nie wydzielają, a więc, jeżeli drożdże posiadają własność rozkładania cukru, zawdzięczają to jedynie swej budowie i procesom życiowym, pod których wpływom pokarmy (cukier) ulegają rozmaitym przemianom.—Widzimy więc, że przed ćwiercią wieku istniały dwie zasadnicze teorye F-i: chemiczna Traubego i życiowa Pasteura.—Wkrótce wystąpił Nägeli ze swą teoryą cząsteczkowo-fizyczną. Zarzucał on stronnikom teoryi chemicznej, że nie umieją odłączyć przypuszczalnego fermentu od drożdży, a więc nie mogą złożyć dowodu prawdziwości swych twierdzeń. Prócz tego, według niego, istnieje jeszcze ta różnica pomiędzy fermentem chemicznym a istotą żyjącą, że pierwszy, będąc ciałem chemicznem o składzie określonym, może tylko w pewien określony sposób działać na inne związki organiczne; gdy tymczasem zaródź komórek, jako materya żywa i składająca się

Według Pasteura fermentacyę wywołują istoty żywe, jest ona rezultatem procesów życiowych, odbywających się w komórkach drobnoustrojów.

Drożdże rozmnażają się podczas F-i i zużywają tlen, a wydzielają kwas węglany. Jeżeli do płynu fermentującego doprowadzić powietrze czyste, to drożdże rozmnażają się bardzo obficie, ale F. słabnie. Jeżeli zaś wyczerpie się wszystek tlen z płynu i powietrze dostępu mieć nie będzie, to drożdże zabiorą tlen z cukru i wywołają jego rozkład, czyli wyraźną F-ę. Pasteur więc wprowadził zmianę w teoryi Turpina, u-trzymując, że drożdże mogą się mnożyć bez dostępu tlenu, a potrzebny dla siebie tlen zabierają z cząsteczek cukru. F. według Pasteura—to życie bez tlenu. Pasteur zbadał dokładniej produkty F-i i wykrył w nich glicerynę. (W r. 1848 Schmidt wykrył w produktach F-i kwas bursztynowy). Pasteur wykazał też ilościowo, że alkohol, kwas węglany, gliceryna i kwas bursztynowy tworzą się z cukru i że substancya drożdży nie bierze w tern żadnego udziału. Jeżeli jednak dodamy do siebie ilości wspomnianych produktów F-i, to i tak nie otrzymamy jeszcze całkowitej ilości cukru, który został rozłożony, a to dla tego, że część cukru zamieniła się na drzewnik, wchodzący w skład ciała nowopowstałych komórek drożdżowych. —Dzięki pracom Pasteura, Lieb i g zdecydował się uznać drożdże za istoty żyjące (1869) i wypowiedział przypuszczenie, że one-to wydzielają ferment, który rozszczepia cząsteczki cukru. Zawartość komórki drożdżowej według Liebiga składa się z połączenia jakiegoś węglowodanu lub cukru z materyą organiczną, zawierającą azot i siarkę.

Gdy drożdże zupełnie zdrowe i wykształcone zostaną umieszczone w czystej wodzie, rozpoczyna się w nich ruch cząsteczek, którego rezultatem jest zmiana zawartości komórek drożdżowych: węglowodan lub cukier, znajdujący się w nich, zostaje rozłożony na alkohol i kwas węglany, a niewielka ilość materyi azotowej przechodzi w stan rozpuszczalny i rozpuszcza się w płynie otaczającym, nie pozbywając się jednak ruchu cząsteczek, skutkiem którego owa materya posiada zdolność zamieniania cukru trzcinowego na cukier gronowy.—Jeżeli więc do płynu, w którym się znajdują drożdże, dodamy cukru trzcinowego, to przedewszystkiem nastąpi zamiana jego na cukier gronowy pod wpływem materyi azotowej, rozpuszczonej w płynie, a pochodzącej z drożdży; następnie cukier gronowy zacznie przechodzić do wnętrza komórek przez ich ścianki i tam ulegnie temu samemu losowi, co i cukier wchodzący w skład ciała komórki,

t. j. zostanie rozłożonym na alkohol i kwas węglany.—-W r. 1858 Traube ogłosił swoją teoryę F-i; według niego F. jest procesem che-

z wielu związków, dzięki ciągłemu ruchowi swych cząsteczek i atomów, może działać rozmaicie na dany związek chemiczny i wytwarzać różne produkty działania.—Ruch atomów w cząsteczce za-rodzi udziela się atomom cząsteczek płynu fermentującego, skutkiem czego tracą one równowagę wewnętrzną i rozkładają się na związki, prostsze. Nägeli przytem zastrzega, że związki, tworzące zaródź, chemicznie się nie zmieniają, bez względu na ciągły ruch atomów. Dalej twierdzi Nägeli, że rozkład cukru przeważnie odbywa się zewnątrz komórki drożdżowej, która może działać nawet z odległości 0.02 do 0.05 mm. Przy F-i wywiązuje się ciepło i Nägeli obrachował, że przy F-i 1 kg. cukru trzcinowego wytwarza się 146,6 ciepłostek.—Wbrew Pasteurowi Nägeli dowodzi, że świeże powietrze, nietylko nie przeszkadza F-i, lecz owszem dopomaga jej; bezpośrednie doświadczenia wykazały słuszność tego twierdzenia.—Inni uczeni uzupełniali badania swych poprzedników, tworzyli nowe teorye, mniej lub więcej zbliżone do wymienionych powyżej, ale dotąd żaden z nich nie wyczerpał kwestyi, nie dał tłómaczenia, któreby nie miało swych stron słabych. Nic w tem dziwnego niema, bo w procesie F-i mamy do czynienia z przemianami bardzo złożonemi i, co najważniejsza, z istotami żywemi, których natura jest nam jeszcze mało znana.—Zdaje się jednak, że już niezbyt dalecy jesteśmy od częściowego chociaż rozwiązania tego zagadnienia, bo w r. 1898 E. Buchner ogłosił swe doświadczenia z sokiem, otrzymanym z bardzo silnie wyprasowanych drożdży.—Jeżeli rozetrzemy drożdże prasowane czyste z drobnym piaskiem kwarcowym w celu rozdarcia powłoczek, któremi są pokryte komórki drożdżowe, a potem poddamy je działaniu ciśnienia 500—600 atmosfer, to wyciśniemy z drożdży niewielką ilość soku, który posiada własność rozkładania cukru na alkohol i kwas węglany.—Doświadczenie to ma znaczenie niezmiernie doniosłe, bo wykazuje, że i drożdże wydzielają w swein ciele ferment nie-żyjący, który może działać niezależnie od osobnika, z którego pochodzi, i działa mianowicie tak, jak żywe komórki drożdżowe.—Znika więc różnica zasadnicza pomiędzy fermentami żyjące-mi i nieżyjącemi.—Odtąd mieć będziemy tylko fermenty nieżyjące, wydzielane przez istoty żywe i mogące działać jak zwykłe odczynniki chemiczne.—Aby jednak zdanie powyższe było zupełnie słusznem, potrzeba dalszych badań i dowodów, że w • soku otrzymanym z drożdży niema wcale komórek żywych. Buchner dowodzi, że komórek żywych niema, bo sok ten działa i po dodaniu doń ciał zabijających drożdże, a przytem dodaje, że F. ma miejsce i w 40°/₀-m rozczynie cukru, w którym drożdże żywe wcale nie fermentują.—Znakomity chemik współczesny, Emil Fischer, i wielu innych wyrażają się o odkryciu powyższem z wielkiem uznaniem i uważają je za stwierdzone i sprawdzone dostatecznie. Odkrycie to wskazuje i oświetla drogę, po której kroczyć należy, aby dojść do rezultatów zadawalniających przy badaniu procesów życiowych wogóle, a F-i w szczególności. —Powyżej skreślona historya badań procesów F-i stosuje się do F-i alkoholowej; lecz prócz niej istnieją inne jeszcze F-e, które mają różne objawy zewnętrzne i różne noszą nazwy, zależnie od ostatecznych wytworów całego procesu.—Zaznaczyć też należy, że dana F. może być wywołana przez różne drobnoustroje; np. stwierdzono, że nietylko drożdże, lecz też niektóre pleśniaki i bakterye wywołują F-ę alkoholową. Mamy tedy następujące rodzaje F-i:

1. F. alkóholowa. deżeli do płynu, zawierającego cukier, dostaną się drożdże, bakterye lub pleśniaki, to mogą one cukier zamienić na alkohol etylowy i kwas węglany. Prócz tych dwóch produktów F-i znajdujemy jeszcze w ich liczbie glicerynę, CH₂OH.CH.OH.CH₂OH, kwas bursztynowy COOH.CH₂.CH₂.COOH, kwas mleczny CH₃.CH.OH.COOH, kwas octowy CH:îCOOH, niektóre estry i t. z w. fuzle, czyli alkohole: propylowy, butylowy, a głównie amylowy C₅H,, OH. Ferment, al. ma duże znaczenie praktyczne, jej bowiem zawdzięczamy napoje wyskokowe: wino, piwo i okowitę. Z tej ostatniej otrzymujemy alkohol etylowy, będący w wielkiem użyciu w przemyśle.—Wino otrzymujemy z t. zw. moszczu, czyli soku dojrzałych i słodkich jagód winnych. Przy wyciskaniu soku dostają się doń drożdże, przebywające na jagodach i skutkiem tego moszcz, zlany w duże kadzie i pozostawiony w spokoju, zaczyna fermentować.—Po skończonej F-i, trwającej od 10—30 dni, mamy młode wino, które powinno być zlane do beczek, aby tam przebyło F-ę wtórą. F. wtóra trwa parę lat i po jej ukończeniu drożdże opadają na dno, a wino staje się klarownem, smacznem i nabiera zapachu, czyli t. zw. bukietu.—Piwo otrzymujemy z t. zw. brzeczki, czyli wyciągu słodowego. Słód, zmielony na grubą mąkę, bywa ługowany ciepłą wodą przez kilka godzin i w tym czasie dyastaza, znajdująca się w słodzie, zamienia jego krochmal na cukier, a ten znowu rozpuszcza się w wodzie. Prócz tego rozpuszczają się w wodzie niektóre ciała białkowate i barwniki ze słodu; barwniki nadają temu płynowi, czyli brzeczce, barwę żółtą. Następnie płyn odcedzamy i gotujemy z chmielem.—Tak przygotowaną brzeczkę, należy ochłodzić, zlać do dużych kadzi i dodać drożdży. Zaczyna się wtedy F., trwająca zwykle od 5 do 15 dni. Drożdże,porywane przez banieczki wydzielającego się kwasu węglanego, rozchodzą się po całej masie brzeczki, wreszcie ta pokrywa się pianą, która po 2—3 dniach tworzy grubą warstwę na powierzchni płynu. Piana nie leży zupełnie równo, lecz tworzy wzniesienia i zagłębienia, przypominające nieco baranki, skutkiem czego

nosi też tę nazwę w przemyśle piwowarskim, hol utleniająco, biorąc tlen prawdopodobnie z wo* (Z niemiecka baranki bywają często nazywane dy, i zamieniają alkohol początkowo na aldehyd kraj zą).—Po kilku dniach piana znika prawie etylowy, a potem na kwas octowy: zupełnie, a na powierzchni płynu pozostają tylko resztki ciał, pochodzących z chmielu i słodu.

C, H,. O -f O =H₂ O+C₉ H₄ O alkohol

woda aldehyd etylowy

CaH₄0+0=CaH₄0a aldehyd etylowy kwas octowy

100 części na wagę alkoholu dają 130.4 kw. octowego. Bakterye kw. octowego znajdują się na powierzchni płynu i tworzą matową powłokę. Ponieważ istnieje bardzo dużo odmian b. kw. octowego, więc też i wygląd zewnętrzny tej powłoki jest różny: bywa ona gładka, pomarszczona, całkowita, poprzerywana, biała, szara i t. d.—Utrzymywanie się bakteryj na powierzchni dowodzi, że nie mogą one żyć bez dostępu powietrza. Nie mogą też żyć w płynach, zawierających więcej niż 10% alkoholu. Najlepszą temperaturą dla b. kw. octowego jest 34°C— F. octowa odgrywa też w przemyśle rolę niepoślednią, gdyż jej zawdzięczamy wyrób octu. Ocet można wyrabiać z różnych płynów, zawierających alkohol, jak np. z wina, piwa, wina owocowego i t. p. Znany je:t też tak zwany ocet drzewny, wyrabiany z alkoholu drzewnego, czyli metylowego, który dzięki bakteryom również na kwas octowy się zamienia. Bakterye kw. octowego są liczne bardzo; wspomnimy tu tylko niektóre: bacterium aceti, b. aceto-sum, b. pasteurianum, b. kützingianum, b. oxy-dans i t. d.

Wtedy mówimy, że F. główna jest ukończona; z brzeczki otrzymaliśmy piwo, a drożdże opadły na dno kadzi.—Niezawsze jednak piwo takie jest odrazu zdatne do picia, więc też zlewane bywa do dużych beczek, umieszczonych w lodowni, i tam pod wpływem niewielkiej ilości pozostałych w niem drożdży odbywa F-ę wtórą, powoi niejszą i dłuższą od pierwszej. Po paru tygodniach lub miesiącach jest już zdatne do picia.

—Okowitę otrzymujemy w podobny sposób, tylko z tą różnicą, że przy wyrobie piwa krochmalu dostarcza tylko słód, a przy wyrobie okowity do słodu dodajemy krochmalu, otrzymanego z kartofli, kukurydzy, żyta i t. p. Dyastazy w słodzie jest tyle, że potrafi ona zamienić na cukier i krochmal ze słodu i krochmal dodany.—Tym sposobem mieszanina słodu, wody i krochmalu, nosząca nazwę zacieru gorzelniczego, po paru godzinach zawierać będzie dużo cukru.—Cukier ten poddawany bywa F-i z drożdżami, po której ukończeniu otrzymujemy względnie dużą ilość alkoholu. Alkohol ten destylujemy w celu pozbawienia go wody i niepotrzebnych domieszek.

yi znany Jl]

Przy wy-y R feïOy/ ywanc

iaki. któ- §"A

Ct> PT

'__ ___₍

i t.

—Oprócz wspomnianych tutaj napojów alkoholowych, powszechnie znanych i używanych, w różnych krajach wyrabiane są jeszcze napoje miejscowe: we Francyi z gorszych win lub z wytłoków winogronowych wyrabiają koniak (za pomocą F-i i destylacyi); z melasy po cukrze trzcinowym w krajach gorących—rum; z ryżu otrzymujemy arak; w Japonii z ryżu wyrabiany bywa napój, zwany 8 a jest napój zwany kwas

re mogą zastępować drożdże i wytwarzać alko-hol z cukru, np. Mucor racemosus, M. erectus.

Są takie pleśniaki, które z krochmalu wytwarza-ją cukier, jak np. Aspergillus dryzae, którego ^Üi Japończycy używają przy wyrobie swego Saké.

Jest nawet i taki pleśniak, który może krochmal zamienić na cukier, a ten znowu—na alkohol i kwas węglany. Wykonywa więc on te samą pracę, co dyastaza i drożdże, razem wzięte; tym pleśniakiem jest Mucor Amylomyces Rouxii.

—Niektóre bakterye mogą również wywoływać F-ę alkoholową. Znane są np. Bacillus Fitzia-nus, który z gliceryny tworzy alkohol etylowy; Bacillus ethaceticus, który tworzy alkohol etylowy i kw. octowy z gliceryny, mannitu i arabino-zy; wreszcie Bacillus Pneumoniae, który jest chorobotwórczym i zarazem w płynach zawierających cukier wytwarza alkohol i kwas octowy.

2. F. o c t o w a. Płyny zawierające alkohol mogą podlegać F-i pod wpływem bakteryj kwasu octowego. Bakterye te działają na alko-

=2É

robie tych napojów jako ferment używane są§fj^L' przeważnie drożdże, ale są też i pleśniaki, któ-

0OC

G WqO qQ0‘

Fig. 49 wyobraża bakterye octowe: Bacterium aceti i B. Pasteurianum, według rysunku Han-sena z Kopenhagi.

3. F. m 1 e c z n a polega na Wytworzeniu kwasu mlecznego z cukru, dzięki działaniu bakteryj kwasu mlecznego. Jeżeli pozostawimy mleko niegotowane w temperaturze 35—42°C, to przekonamy się, że ono bardzo szybko skwaśnie-je; badanie chemiczne przekona nas, że utworzył się w niem kwas mleczny, a badanie drobnowi-dzowe wykaże nam obecność bakteryj. Te bakterye, zwane b. kwasu mlecznego, powodują przyłączenie się cząsteczki wody do cukru mlecznego i rozkład tegoż na 4 cząsteczki kwasu mlecznego:

woda kw. mleczny

Fig. 50 przedstawia bakterye kwasu mlecznego, według fotografii prof. Storcha z Kopenhagi. Na jednej rycinie widzimy bakterye, niepołączone w szeregi lecz roz- F. mannitowa bywa też na-siane w całej masie płynu pojedynczo—pod tą postacią spotykamy je najczęściej; zywana F-ą śluzową, gdyż rzadziej bywają one ułożone w długie szeregi, jak to na drugim rysunku widzimy.

płyn fermentujący staje się gęstym z powodu wielkich ilości śluzu, wydzielonego

Ci2H₂₂ 0„ 4H₂0 = 4C₃H,03 cukier

Kwaśnienie ogórków, kapusty, buraków i t. p. również wywoływane jest przez bakterye kwasu mlecznego. Najlepszą temperaturą dla b. kw. mlecznego jest powyżej wskazana 35—42°C; jednak i przy tej temperaturze następuje chwila, w której bakterye przestają wytwarzać kw. mleczny, choć cukier jeszcze się w płynie znajduje. Dzieje się tak dlatego, że bakterye nie mogą żyć wobec dużych ilości kw. mlecznego. Jeżeli zobojętnimy powstały w płynie kwas przez dodanie np. węglanu wapnia, to bakterye i resztę cukru rozłożą.—Oprócz cukru mlecznego czyli laktozy podlega też F-i mlecznej maltoza, glukoza, cukier trzcinowy i inne.—Znany jest powszechnie napój tatarski, zwany kumysem. Jest to mleko kobyle, do którego dostały się drożdże lub pleśniaki, które spowodowały F-ę alkoholową, i bakterye kw. mlecznego, które wywołały F-ę mleczną. Tym sposobem kumys zawiera i alkohol, i kwas węglany, i kw. mleczny. Znamy też dobrze kefir. Ojczyzną kefiru (ob. ten wyr.) jest Kaukaz. Tam górale dodają do mleka krowiego grzybków fermentujących i otrzymują smaczny i posilny napój z niewielką zawartością alkoholu. Bokterye kwasu mlecznego noszą różne nazwy, np. Bacterium lactis, ba-cillus acidi lactici, pediococcus acidi lactici, Sac-cJiarobacillus Pastorianus, bacillus acidificans lon-gissimus i t. d.

4. F. m a s ł o w a polega na rozkładzie cukru na kwas masłowy i produkty uboczne. Bakterye kwasu masłowego—o ile się zdaje— mogą działać nietylko na cukier, lecz i na sole kwasu mlecznego, na ziarnka krochmalu, na dextryny i t. p. Następujące wzory wyjaśnią tworzenie się kwasu masłowego:

C,Ht)0, == C,HhO„ + 2 CO., + 2H, cukier kw. masłowy k\v. węglany wodór

2(C₃Hß0₃) = C₄Hh0.₂ 4 2COa 4 2H2 kw. mleczny kw. masłowy kw. węglany wodór

Jeżeli zaś wodór nie wydzieli się pod postacią gazu, lecz połączy się z cukrem, to powstanie alkohol, zwany mannitem:

+ 2H = C,H„0, cukier wodór mannit

Najodpowiedniejszą temperaturą dla F-i ma-słowej jest 35—40°C. F. masłowa jest rozpowszechniona w naturze, dzięki obfitości przeróżnych bakteryj, mogących ją wywoływać. F. m. może się odbywać bez dostępu powietrza, co wykazał jeszcze Pasteur; z biegiem czasu jednak okazało się, że istnieją różne odmiany bakt. kw. masłowego, które się też różnie zachowują względem tlenu, mianowicie: jedne się mnożą przy dostępie tlenu, a inne nie.—Jedna z odmian bak. kw. masłowego, Clostridium Pa-steurianum, posiada cechę niezwykłą, gdyż może wchłaniać i przyswajać sobie czysty azot z powietrza, podczas gdy inne mogą korzystać tylko ze związków azotowych. Z pomiędzy bakt. kw. masłowego najdokładniej zbadana została odmiana Clostridium butyri-cum\ inne nazw oddzielnych nie mają. (Ob. rysunek na str. 270).

5.F. mannitowa. Nie-

które bakterye mają własność wydzielania dużej ilości śluzu, którym się otaczają i zarazem sklejają jedna z drugą. Skutkiem tego powstają gromadki bakteryj, otoczonych śluzem, i te gromadki noszą nazwę „zooglei”. Do bakteryj tego rodzaju należą te, które wywołują w rozczynach cukru Fę mannit ową; głó wnemi jej produktami są mannit i kwas węglany.

przez bakterye.

6. F. białkowa. Ciała białkowate, jak wiadomo, należą do bardzo złożonych związków; nic więc dziwnego, że pod wpływem niektórych bakteryj rozkładają się łatwo na całe szeregi ciał.

IX

«1

c₉ h₉ no₃ -f H₂ O = C₇ H₆ 0₂ +. C, H₅ no₂

kw. hippurowy    woda kw. benzoesowy glikolamin

Podajemy tu tablicę, ułatwiającą oryentowanie się pomiędzy różnemi drobnoustrojami fermentują-cemi:

Rodzaj fer-mentacyi

Drobnoustrój

fermentujący.

Produkty

fermentaeyi.

b {à

k'9 I

Cp

C/

alkoholowa

Ob

en

a-

Oj

Fig. 51 wyobraża Clostridium butyricum, według rysunków Prażmowskiego. Pod literą A widzimy bakterye w stanie wzrastania.—Pod lit. B. te same bakterye, tworzące zarodniki (spory).—Pod literą C wskazano sposób wzrastania spory.

Drożdże:

Saccharomyces Cere-visiae

S. Pastoriauus I S. „ II S. Ellipsoideus I S.    „    II

S.    „    III

S. exiguus S. apiculatus S. Hansenii.

Pleśniaki:

Mucor mucedo M. racemosus 31. spinosus 31onilia candida

Bakterye::

Bacillus Fitzianus „ pneumoniae.

alkohol etylowy, kwas węglany, gliceryna, kwas bursztynowy, nowopowstałe drożdże; produkty uboczne: kwas mleczny, kw. octowy, estry i fuzle.

Bakterye

octowa

31ycoderma aceti. 3Iycoderma Pasteu-rianum.

Bacterium acetosum i

kwas octowy

Proces taki w życiu codziennem nazywamy gniciem. Niektóre produkty F-i białkowej mają bardzo niemiły zapach, który każdemu jest dobrze znany; pomiędzy wielu innemi ciałami znajduje się tam skatol, indol, siarkowodór i t. p., które właśnie mają ten niemiły zapach. Odmian bakteryj gnilnych jest bardzo dużo; najbardziej rozpowszechnioną jest Bacterium termo.

7. F. ammoniakalna. Uryna zwierząt mięsożernych w chwili wydzielania jest obojętna lub słabo kwaśna. Pozostawiona na czas pewien na powietrzu staje się alkałiczną. Zmianę tę wywołują bakterye, zwane Micrococcus urex, gdyż wydzielają ferment, który z mocznika, znajdującego się w urynie, wytwarza węglan ammonu, a ten ostatni znowu łatwo wydziela ammoniak:

mleczna

masłowa

mannitowa

gnilna

in.

Bacterium acidi lac-tici i in.

Clostridium butyri-cum.

bakterye tzoglea).

bakterye gnilne

kw. mleczny; produkty uboczne: kw. masłowy; alkohol etylowy; kw. węglany, mannit.

kw. masłowy, mannit, kw. węglany, wodór.

mannit, kwas węglany.

skatol, indol, siarkowodór i wiele innych.

CO (N H₂)₂ + 2H₂0 = (NH₄)₂ CO.,

węglan ammonu

mocznik

woda

amoniakalna

3Iicrococcus urex

a mmoniak

W urynie zwierząt roślinożernych znajduje się kwas hippurowy, który się też rozkłada pod wpływem bakteryj:

Z dzieł traktujących o F-i i z autorów wymienić należy przedewszystkiem Pasteura i jego słynne

C₁₂ h-22 0„ -f Ha O — C₆ H₁₂ O, + CB H₁₂ 06 cukier trzcinowy woda

„Études sur la bière”, wraz z całym szeregiem innych prac, ogłaszanych drukiem.—Prace Hanse-na z Kopenhagi posunęły naprzód kwestyę F-i, gdyż wyjaśniły wiele cech i własności drożdży i bakteryj. Prace tego niepospolitego uczonego ogłaszane są w Sprawozdaniach pracowni Karlsberskiej w Kopenhadze. Uczeni berlińscy: słynny Emil Fischer, Koch, Delbrück pracują z wielkim pożytkiem dla nauki.— Wreszcie Beio-houbek, Freudenreich, Kayser, Kiecki, Lafar, Lindner, Lintner, Prior, Prażmowski, Storch, Schützenberger, Wehmer, Weigmann, Will, Wort-mann i wielu innych ogłaszają swe prace bądź to w czasopismach specyalnych, bądź też w książkach i broszurach, których tu wyliczać niepodobna.—Ponieważ procesy fermentacyjne są nader ważne i z naukowego i z praktycznego punktu widzenia, przeto każde dzieło, traktujące o której bądź z gałęzi przemysłu fermentacyjnego, zawiera dużo wiapomości ogólnych, a wyczerpująco wyjaśnia pewien dział procesów fermentacyjnych.

Fermenty są to ciała, które, będąc w zetknięciu z bardzo złożonemi ciałami organiczne-mi, wywołują ich rozkład na związki mniej złożone, a same przytem—przynajmniej pozornie— zmianie nie ulegają. Znane są 1) F. nieżyjące i 2) F. żyj ące czyli drobnoustroj e. Wobec dzisiejszego stanu nauki należałoby nazwę fermentów stosować tylko do ciał nieżyjących i dzia łających w sposób powyżej wskazany, gdyż istoty żyjące mogą być raczej wytwórcami F-ów, lecz nie samemi F-ami. Jednakże dotąd utrzymuje się dawny podział F-ów na kategorye wspomniane.

I. Fermenty nieżyjące—F. nieustrojowe—F. rozpuszczalne—enzymy są to ciała stałe organiczne, azotowe, mające niejakie powinowactwo z ciałami białkowatemi, a wytwarzane przez rośliny i zwierzęta. Warunki tworzenia się F-ów n-ych nie są dokładnie znane; wiadomo tylko, że jednym z nich jest obecność tlenu. F. n. rozpuszczają się dobrze w wodzie; stąd też pochodzi nazwa F-ów rozpuszczalnych. W spirytusie i eterze F. n. nie rozpuszczają się wcale. Działanie F-ów jest jeszcze niedość dokładnie zbadane; wydaje się wszakże rzeczą pewną, że procesowi rozszczepiania związku złożonego towarzyszy zawsze hydratacya, t. j. dodanie wody. Wiadomo np. że krochmal pod działaniem pewnego fermentu może być zamieniony na cukier (glukozę); równanie poniżej przedstawione wykaże nam, że zmiana ta jest wywołana przez liydratacyę:

dextroza

lewuloza

Kaź.

Przy temperaturze około 40—70° C F. n. działają najszybciej; jeżeli zaś będą ogrzane do temperatury wyższej i znajdować się będą w stanie wilgotnym, to tracą swe własności i przestają działać jako F., przyczem prawdopodobnie ścinają się, jak białko jaja kurzego przy gotowaniu.—F. n., wysuszone dokładnie, wytrzymują temperaturę ł60°C i więcej, nie tracąc swych własności zasadniczych. Temperatury nizkie, o ile się zdaje, nie wywierają wpływu szkodliwego na F. n. Działanie F-ów n. może być powstrzymane za pomocą niektórych środków antyseptycznych: boraksu, kwasu winnego, kwasu cytrynowego, ługów alkalicznych i t. p.; tymczasem kwas pruski, sole rtęciowe, alkohol, chloroform, eter, benzyna, kreozot, olejki eteryczne i kwas karbolowy mają bardzo mały wpływ, a nawet w pewnych granicach nie wywierają żadnego wpływu na F. n. F. n. strącone z rozczynu za pomocą alkoholu i wysuszone tworzą lekkie, nie-krysztaliczne proszki, koloru białawego. Własności F-ów n. są w ogóle dość niedokładnie zbadane; nie otrzymano ich też dotąd w stanie czystości zupełnej. Często znaleźć można w literaturze naukowej zupełnie różniące się między sobą wyniki rozbiorów chemicznych danego fermentu; różnice te są wywołane rozmaitemi zanieczyszczeniami, które dostają się z narządów roślin lub zwierząt przy otrzymywaniu z nich F-ów, tudzież rozkładem fermentu, szybko zachodzącym w obecności tlenu. W gospodarstwie przyrody F. n. mają ważne zadanie zamieniania pokarmów, wessanych przez roślinę lub spożytych przez zwierzę, a nieprzydatnych dla nich w tym stanie—na ciała łatwo rozpuszczalne i łatwo przechodzące przez ścianki komórek. Dzięki temu, materye odżywcze mogą się rozchodzić po całej istocie żyjącej. Tak np. zarodek roślinki, poczynający rosnąć, odżywia się pokarmem, znajdującym się w nasię niu przy pomocy F-ów n., które czynią pokarm (np. krochmal) rozpuszczalnym i przydatnym do odżywiania młodej rośłinki. To samo dzieje się w ustroju zwierzęcym, w którym np. krochmal przechodzi w stan rozpuszczalny, a potem w cukier, przy pomocy fermentów, wydzielanych przez gruczoły ślinowe ustne i trzustkę. F. n. najlepiej podzielić na 3 grupy: 1) F. n. działające na węglowodany, np. ptyalina, dyastaza.—2) F. n. działające na ciała białkowate, np. pepsyna, trypsyna.—3) F. n. działające na glukozydy, np. emulsyna.

Cr> H₁₀ 0₅ + H₂ O = C₆ HI2 Ofi krochmal woda glukoza

ły, że ten ferment, który dotąd otrzymywano

Grupa 1. Dyastaza wytwarza się w ziarnach zbożowych w czasie kiełkowania, znajduje się też w wielu nasionach. Ma ona własność czynienia krochmalu rozpuszczalnym i zamieniania Cukier trzcinowy za pomocą F-ów (inwerty- go na cukier. D. działa najlepiej w tempera-na) może być rozszczepiony na dwa inne cukry turze około 75°C. Badania najnowsze wykaza-(dextrozę i lewulozę) także przez hydratacyę:

z ziarn zbożowych kiełkujących (czyli ze słodu) | znajduje się w migdałach gorzkich. Ma włas-i uważano za dyastazę, składa się z węglowo-    ność rozkładania glukozydów.    Glukozydy    są to

danu arabanu, niedziałającego jako ferment,    związki    o charakterze estrów,    napotykane    w ro-

i dwóch ciał białkowatych: jednego rozpuszczał- ślinach i rozszczepiające się pod wpływem kwa-nego—drugiego nierozpuszczalnego, które praw- sów rozcieńczonych lub fermentów na cukry dopodobniej są jednein ciałem, stanowiącein wła- i związki aromatyczne. Jednym z takich glu-ściwy ferment (Wróblewski).—Gytaza, wykryta kozydów jest Amygdalina, znajdująca się w mi-przez Browna i Morrisa w ziarnach kiełkujących    gdałach    gorzkich, w pestkach    brzoskwiń,    wiśni

jęczmienia, ma własność czynienia błonnika roz-    i t. p.    Ona-to pod wpływem    emulsyny rozkła-

puszczalnym.—Glukaza odkrytą została przez    da się:

Kjeldahla w ziarnach jęczmienia. Ma ona własność zamieniania krochmalu na cukier, lecz dzia- C₂₀H₂.NOn-f-2H₂O==CfiH₅CHO-|-HCN-|-2C₆H₁₂C)fi ła tylko na krochmal znajdujący się w stanie amygdalina woda olejek mi- kwas rozpuszczalnym; różni się więc od dyastazy, któ-    gdałów gorzkich pruski

ra działa i na krochmal nierozpuszczalny. G. działa najszybciej w temperaturze 45—-50°C.—In-wertyna znajduje się w drożdżach, pleśniakach, w burakach i może być z nich otrzymana przez wyługowanie wodą i następnie strącenie alkoholem.

Inwertyna rozszczepia cukier trzcinowy na dextrozę i lewulozę.—Maltaza została otrzymana z drożdży wysuszonych. Ma własność rozszczepiania cząsteczki maltozy na dwie cząsteczki glukozy. Najlepiej działa w temperaturze 40°C.—Pankreatyna znajduje się w soku trzustkowym i wywołuje zamianę krochmalu na cukier.—Ptyalina znajduje się w ślinie i ma własność zamieniania krochmalu na cukier. Pokar-

Kaź.

(Florencya 1870).

Fermor Wilhelm, hrabia, generał rossyjski (* 1704 r. w Pskowie—f 1771 w majątku swoim pod Smoleńskiem). R. 1736 odznaczył się przy zdobyciu Oczakowa; w 1751 był głównodowodzącym w Finlandyi; podczas wojny Siedmioletniej był naprzód generałem korpusu, a na-

my spożywane mieszają się w ustach ze śliną, z którą też dostaje się do nich ptyalina i dopomaga do trawienia pokarmów mącznych. Istnieje też w soku trzustkowym t. z w. ptyalina trzustkowa (Landois).

Grupa 2. Pepsyna znajduje się w soku żołądkowym i przy pomocy kwasu solnego, również znajdującego się w żołądku, czyni rozpuszczalnemu białka, używane jako pokarm (mięso, jaja), i tym sposobem umożliwia trawienie.—Peptaza (pepsyna roślinna) znajduje się w nasionach roślinnych i ma własność zamieniania ciał białkowatych nierozpuszczalnych na rozpuszczalne czyli peptony. Obecność niewielkich ilości kwasu mlecznego wpływa korzystnie na proces wywołany przez peptazę, a zwany peptonizacyą. Trypsyna znajduje się w soku wydzielanym przez trzustkę i ma własności takie, jak pepsyna.—Papaina należy do pepsyn roślinnych; znajduje się w roślinie Garix papaya i w soku mlecznym zwykłego drzewa figowego. P. wywołuje również peptonizacyę białka nierozpuszczalnego. Podpuszczka. Powszechnie wiadomo, że dla oddzielenia sernika od serwatki w mleku używa się t. z w. podpuszczki, czyli żołądka cielęcego, lub też płynu powstałego po wytrawieniu żołądków cielęcych wodą. Działanie podpuszczki polega na tern, że ferment, wydzielany przez gruczoły żołądka cielęcego, ma własność zamieniania sernika rozpuszczalnego na nierozpuszczalny, który też osiada na dnie naczynia, a nad nim pozostaje serwatka.

Grupa 3. Emulsyna, zwana też synaptazą,

cukier

Mir ozy na znajduje się w nasionach gorczycy czarnej. Ma własność rozszczepiania mironianu potasu na cukier, olejek gorczyczny i kwaśny siarczan potasu.

II. Fermenty żyjące—F. ustrojowe—drobnoustroje, są to maleńkie istoty żyjące, zaliczane do grzybków i mające własność rozszczepiania złożonych związków organicznych. F. ż. dzielimy na 3 grupy: bakterye, drożdże i pleśniaki.

Grupa 1. Bakterye (ob. B akt ery a).

Grupa 2. Drożdże (ob. Drożdż a ki).

Grupa 3. Pleśniaki (ob. Pleśniaki),

Doświadczenia lat ostatnich pozwalają przypuszczać, że F. ż. wydzielają z siebie materye, działające jako F. nieustrojowe (ob. F er m enta cy a).

Fermo, miasto we włoskim departamencie Ascoli-Piceno na zachodnim stoku Apeninu Rzymskiego, o milę od wybrzeży Adryatyku. Leży na wyniosłem wzgórzu pomiędzy dwiema po-brzeżnemi rzekami Tenna i Etevivo, otoczone wałami i murami warownemi; jest siedliskiem arcybiskupstwa; posiada piękną katedrę S. Maria in Castello, wzniesioną na fundamentach świątyni Junony; gimnazyum, ratusz z XIV w. z bron zowym posągiem Sykstusa V; teatr. Niegdyś był tu i uniwersytet. Ludność wynosi około 18 000 głów i trudni się uprawą roli, sadownictwem i warzywnictwem; prowadzi także handel miejscowemi produktami. Portem miasta i zarazem miejscem kąpielowem, jest Porto S. Giorgio.—W starożytności było to Firmum, w kraju Pi cen um, założone przez Rzymian czasu pierwszej wojny Punickiej, jako kolonia i obwarowane (Caste 11 urn Firmanum nad morzem). W r. 544 po Chr. zdobywa je Totilas; za Lan-gobardów i Franków stolica księstwa (Ducatus Firmanus) a potem marchii (Marchia Firmana). Por. De Minicis „Cronache délia città di F.”

And. S.

mi produktami; 6 720 m-ców.

Fern, Fernpass, przełęcz w Tyrolu północnym, między wyniosłościami Heisterwand i Mie-ming; wiedzie nią gościniec bity z doliny Innu i miasta Imst do doliny Loisachu (lewy dopływ Izary) i miasta Garmisch. Najwyższy punkt przełęczy 1210 m. Na południowym stoku zamek i jezioro Fernstein. W Wiekach Średnich szła tędy droga handlowa z Wenecyi do Augsburga.

stępnie wodzem naczelnym po Apraksinie (1758 r.), I pomocą czerwonodrzewia otrzymuje się piękne opanował Królewiec i bombardował Kostrzyn; lecz tegoż r. 25 sierpnia, poniósł porażkę pod Zorndorf em. W początkach r. 1759 zniósł korpus pruski Wedella pod wsią Kayem nad Odrą i otrzymał tytuł hrabiowski, lecz przed bitwą pod Kunersdorfem złożył główne dowództwo w ręce Sołtykowa. Poczem zamianowany przez imperatorową Katarzynę II generał - gubernatorem smoleńskim, piastował ten urząd aż do roku 1768, w którym się podał do dymissyi. K Fermoy, miasto w irlandzkiej prowincyi Munster, hrabstwie Cork, nad spławną rzeką Black-water i przy drodze żelaznej Mallow-Waterford, w pagórkowatej okolicy między wyniosłościami Kilworth i Nagles, rezydencya biskupa Corku, seminaryum duchowne, wielkie koszary dla woj- hi a i t. d. ska, przystań rzeczna i wspaniały most o 13 arkadach z 1689 r.; fabryki wozów i powozów; papiernie; browary; ożywiony handel miejscowe-

And. S.

And. S.

Fernambuco, Fernambuk, miasto i prowin-cya w Brazylii, ob. Pernambuk.

Fernambuk v. Pernambuco, nazwa krainy o obszarze 2 908 mil na wschodnim krańcu prowincyj nadbrzeżnych Brazylii położonej, o klimacie gorącym i wilgotnym, z nadzwyczaj bogatą, zwłaszcza na wybrzeżach, roślinnością.— F. słynie z plantacyi trzciny cukrowej, bawełny, a zwłaszcza specyalnych, wysoko cenionych w farbierstwie, drzew czerwonych. Rośnie tu słynny czerwonodrzew, zwany pospolicie drzewem brąz y li j skiem, albo brazylią, stanowiący różne odmiany rodziny Caesalpinia. Najwyższy gatunek przedstawia drzewo fernam-bukowe z Caesalpinia brasiliensis s. crista, zewnątrz żółto - brunatne, wewnątrz jasno - czerwone, ciężkie i twarde. Rośnie najobficiej w o-kolicach miasta Pernambuco i znajduje się w handlu, bądź w stanie zmielonym, bądź w szczapach lub kłodach. Gorszym gatun kiem jest już drzewo sapalinowe (C. Sapań), rosnące w Japonii, jeszcze mniej Wärtern jest drzewo limajskie, albo Nicaragua (Bois de Ste Marthe, C. echinata) i drzewo brazylijskie (Brasilienholz. C. Vesicaria). Te wszystkie drzewa zawierają barwnik brazy-linę, który według Bolley’a jest ciałem krystalizuj ącem w bezbarwne igiełki, o składzie C₂₂H₂₀O-; jego roztwór wodny pod działaniem powietrza, a szczególniej przy zanurzeniu w obecności alkaliów, barwi się karminowo - czerwono. Za barwy czerwone, lecz mało trwałe. Oprócz tego używają go do wyrobu laku kolorowego, jakkolwiek w tym ostatnim razie często bywa zastępowany czerwonemi z fijoletoweini barwnikami smołowemi. Użycie drzew farbierskich wogóle, a czerwonych, jak Pernambuco, w szcze- ■ gólności, przy obecnym stanie rozwoju fabry-kacyi barwników smołowych znacznemu coraz bardziej ulega ograniczeniu.—Oprócz drzew farbierskich, Pernambuco dostarcza pewnych gatunków bawełny, noszących nazwę handlową, od miejsca swego pochodzenia. Fern am buk albo Pernambuco. Jest to jedna z odmian gatunku południowo-amerykańskiej bawełny, do którego zaliczają jeszcze odmiany: Siara, Ba-

L. R.

Fernan albo Hernan Gonzalez, pierwszy hrabia Kastylii (* w Burgos — f r, 970), był z początku lennikiem Ramira II, króla Leonu, wraz z którym odpierał zwycięsko najazdy Arabów. R. 933 (934) pobił pod Osiną kalifa Kor-duby, Abd-er-Rahmana, r. 938 (939), poraził Arabów pod Simancas, gdzie miało poledz 80 000 niewiernych; następnie zadał im klęskę pod Da-zio. Urósłszy w znaczenie, F. począł dążyć do wyzwolenia się z pod zwierzchnictwa króla Leo nu i w tym celu sprzymierzył się z niewiernymi, których poprzednio był najstraszniejszym wrogiem. Podniósł rokosz, atoli został wzięty do niewoli. Ułaskawiony, pojednał się z królem i ożenił z jego synem, Ordońjem, córkę swą, Urrakę. Po wstąpieniu na tron Ordońja III porwał za oręż przeciwko niemu, ale najazd Arabów pogodził zapaśników: król posłał nawet posiłki buntowniczemu wasalowi, który mimo to przegrał bitwę pod San Esteban de Gormaz, gdzie Kastylczycy ponieśli olbrzymie straty. Całe hrabstwo było spustoszone przez Muzułmanów. Po śmierci Ordońja III, następcę jego, San-chę I Otyłego, zrzucił z tronu Ordońjo IV Zły, który za pomoc otrzymaną od F-a uznał niepodległość Kastylii (960). Skutkiem tego San-cho I, odzyskawszy w roku następnym koronę, odmówił wszelkiej pomocy F-owi, gdy Arabowie w ogromnej liczbie najechali znowu jego posiadłości. Niezrażony tern, waleczny hrabia stanął sam do boju z potęgą muzułmańską i po trzydniowej rozpaczliwej walce pod Hasińjas odniósł zupełne zwycięstwo. „Tyle trupów padło, iż cała równina była niemi pokryta; ścigano niewiernych aż do Almanzy, gdzie był kres rzezi”, opiewa romancero. Wezwany do stawienia się w kortezach Leonu, F. udał się tam, ale z tak licznym orszakiem, że król, który miał zamiar go aresztować, nie poważyt się tego uczynić i pozwolił mu odjechać swobodnie. Wkrótce potem Sancho I w porozumieniu z królem Nawarry, Garcią II (?), ofiarował hrabiemu rękę infantki, donny Sanchy. F., przybywszy do Pampeluny na uroczystość ślubną, został podstępnie uwię-

35

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 165. T. XXI.

Hml.

Hml.

5 200 m-ców.

Król

ziony; ale wskutek próśb swej młodej małżonki odzyskał wolność. Rozgniewany tern król Nawarry wydał mu wojnę, ale, pobity przez Kastylczyków, wycierpiał sam długą niewolę w Burgos. Nieco później Sancho, zwabiwszy swego zięcia do Leonu, uwięził go tam ponownie. F. zdołał jednak uciec dzięki swej żonie, która przebrała go w swe suknie, a sama, przywdziawszy strój męża, została w więzieniu. Król, rozczulony tern poświęceniem, odesłał ją do Burgos i zawarł pokój z hrabią. F. umarł w chwili, kiedy gotował się do odparcia Arabów, którzy, prowadzeni przez hrabiego Vêla, wtargnęli do Kastylii. Ziemie swe zostawił synowi, Garcii Fernandez.—Fenian Gonzalez jest obok Cyda i Bernarda del Carpio najsławniejszym bohaterem Hiszpanii gockiej. Mnóstwo legend otacza jego imię. Jeżeli według historyków arabskich nie zawsze bywał on zwycię-scą w licznych bojach staczanych z Muzułmanami, to Hiszpanie nadali charakter prawie cudowności jego czynom wojennym. Uchodził on za niepokonanego. „Bóg raczył udzielić dobremu hrabiemu tej łaski, że ani Maurowie ani clirze-ścianie nie mogli go zwyciężyć”, mówi Kronika rymowana F - a Gonzalez a. Romanse hiszpańskie każą mu walczyć—oczywiście, zwycięsko—z Al-Mansurem; wiadomo jednak, że sławny ten wojownik arabski rozpoczął swe najazdy na Hiszpanię chrześciańską dopiero w r. 977, a więc w siedem lat po śmierci bohatera. Grób F-a znajduje się w kościele San Pedro de Arlansa w mieście Burgos.—„Cronica general” (1541); „Tesoro de los Romanceros y Cancione-ros espagnoles” (Paryż 1838); Ant. Conde „Historia de la dominacion de los Arabes en Espana” (Paryż 1840); L. Do 11 fus w „Gr. Encyclopédie” Lamirault’a.

Fernan Nunez, książę, dyplomata i grand hiszpański (* r. 1778 w Madrycie—f 1821 w Paryżu), był synem ambasadora hiszpańskiego we Francyi za Ludwika XVI. Powiernik Ferdynanda VII, odradzał królowi podróż do Bajonny i nie chciał mu tam towarzyszyć. Mianowany przez króla Józefa wielkim łowczym, spiskował przeciwko Francuzom, skutkiem czego został ogłoszony zdrajcą (3 list. 1808) i musiał ratować się ucieczką. Połączył się z armią powstańczą i występował w kortezach jako krańcowy rojalista. Ferdynand VII, przywrócony na tron, mianował go ambasadorem w Londy-dynie (1814), a później wysłał jako swojego pełnomocnika na kongres do Wiednia. W r. 1817 F. został ambasadorem hiszpańskim w Paryżu, z którego to stanowiska usunęła go rewolucya 1820 r. Umarł w Paryżu, spadłszy nieszczęśliwie z konia.

Fernan Nunez, miasto w hiszpańskim departamencie Kordoby, o 3 mile na południe od tejże, śród żyznej o stepowym charakterze okolicy, zwanej La Cam pi na,-zamek książąt F. N.;

And. S.

Fernand (Ferdynand), biskup Lukki, był wysłany w r. 1419, wespół z Jakóbem Camplo, biskupem Spoletu, do Polski, dla pogodzenia Władysława Jagiełły i Witolda z Krzyżakami. Jagiełło, wezwany na zjazd, przybył do Lubo-mli, gdzie się stawili przed nim nuncyusze papiescy, zaklinając go o pokój z Zakonem, więc przystał na sąd w Gniewkowie, lecz sąd ten tak stronniczo wydany był na korzyść Zakonu, iż papież, na żądanie Jagiełły, rozkazał wyrok nuncyuszów zawiesić (w sierpniu 1419). Natenczas Cesarz Zygmunt zawezwał króla do Koszyc i począł łudzić obietnicami silnej przeciwko Krzyżakom pomocy, układając już z góry podział ziem Zakonu. Jagiełło przystał na sąd jego, któremu ostatecznie (d. 10 czerwca 1420) Zakon miał się poddać; ale tymczasem sposobił się do wojny: przygotował zapasy dla mających nadciągnąć wojsk węgierskich, wezwał Witolda i rycerstwo polskie na wyprawę, a złączywszy się z Witoldem w Czerwieńsku, przeszedł przez Wisłę i gotów już był wkroczyć do ziemi swoich nieprzyjaciół, nie zważając ani na sąd Fernanda i Campla, ani też na prośby Zygmunta, który go, bawiącego na Łysej górze, przez posłów swych o odłożenie wojny na dalszy czas upraszał. Krzyżacy ze swej strony, nie dowierzając Zygmuntowi, gromadzili podobnież wojska i wzywali książąt niemieckich do pomocy; dopiero, gdy im cesarz zaręczył, że przyjaźnie dla nich sprawę rozstrzygnie, przystali na jego sąd rozjemczy, a Bartłomiej Capra, arcybiskup medyolański, legat papieski, doniósł o tern Jagielle, który przystał na rozejm dwuletni (we wrześniu 1419) i poddał się sądowi Zygmunta, wyznaczonemu na dzień Trzech Króli r. 1420 we Wrocławiu. Tymczasem umarł Wacław, król czeski (1410), po którym Zygmunt tron objąwszy, ujrzał się w trudnem położeniu wobec wzburzonych żywiołów husytyzmu i narodowości czeskiej. Pośpieszył więc do Sącza, aby się zobaczyć z Jagiełłą i pomoc jego sobie zabezpieczyć; lecz, niezupełnie mu ufając, i jedyny widząc ratunek w ujęciu sobie Rzeszy i Krzyżaków, z góry się już gotował do wydania naj-przewrotniejszego wyroku w sprawie krzyżacko polskiej. W terminie oznaczonym odbył się świetny zjazd we Wrocławiu, na który przybył cesarz Zygmunt, nuncyusz Bartłomiej Capra, legaci: Fernand i Camplo, i pełnomocnicy krzyżaccy; a Jagiełło ze swojej strony wysłał tam arcybiskupa gnieźnieńskiego, Mikołaja Trąbę, biskupów: krakowskiego, Wojciecha Jastrzębca; poznańskiego, Gosławickiego; płockiego, Jakóba z Kurdwanowa, oraz kujawskiego, Kropidłę; wojewodów: krakowskiego, Jana z Tarnowa, sędo-mierskiego, Mikołaja z Michałowa, i poznańskiego, Ostroroga, jako też Jana z Tuliszkowa, Zbigniewa z Brzezia i Zawiszę z Garbowa, Pa-

u.

weł Włodzimirski z Brudzewa, kanonik i rektor Akademii krakowskiej, żądał rozpatrzenia się w obustronnych aktach, cytując dawne dyplomata, świadczące o prawach polskich do Pomorza, do Ziemi Chełmińskiej i Michałowskiej; lecz Zygmunt, nie zważając na te wywody, wyciągnął wyrok już gotowy, w którym, opierając się na przywileju Kazimierza W., nadającym Ziemię Pomorską Krzyżakom jako jałmużnę, oraz na sądach rozjemczych Karola Roberta, stanowił: aby, stosownie do traktatu Toruńskiego (1411), Krzyżacy pozostali w posiadaniu Pomorza, Ziem Chełmińskiej i Michałowskiej oraz zamku Nieszawy, a Złotoryę za wypłatą 25 000 złotych w dwóch ratach w posiadanie objęli. Co do granic Prus i Mazowsza, te mają być oznaczone podług pisma W. mistrza, Ludolfa Kóniga; Żmudź po Rodawę należeć ma do Zakonu, któremu odda -Jagiełło i Jasieniec. Kto nie dotrzyma warunków, zapłaci 1 000 grzywien kary. Przeciwko wyrokowi temu, przechodzącemu wszelkie granice bezczelności, approbowanemu przez nuncyusza i legatów, Polacy energicznie protestowali i czynili gorzkie wyrzuty za ten niecny postępek cesarzowi, który tłómaczył się i prosił pełnomocników krzyżackich, żeby mu wyrok poprawić pozwolili, ale ci oczywiście na to nie przystali.—(Por.: Józef Szujski „Dzieje Polski” tom I, § 24 i 25). Na tymże zjeździe wrocławskim, Fernand d. 17 marca ogłosił bullę Marcina V „Omnium plasmatoris Domini”, wzywającą do wojny Krzyżowej przeciw Czechom; skazał w Sianem na stos jednego księdza i jednego świeckiego człowieka za to, że nie chcieli odstąpić od Kommunii pod dwiema postaciami, i traktował z Prażanami o czterech artykułach praskich, lecz w taki sposób, że oprócz wspólnego colloquium obu stron, na którem sam nie był obecny, nic zresztą nie uzyskał.    —

Fernandez Alvaro, Fernandez Diniz i Fernandez Alvaro II, żeglarze portugalscy.—1) F. Alvaro (* około 1412), r. 1446 odbył naprzód przy boku swego wuja, Zarco, podróż wzdłuż brzegów afrykańskich, a w następnym sam, na powierzonym sobie okręcie, dotarł aż do rzeki Tabite, 33 mile za Rio Grande. Odkrycia swe wiernie opisał i mapę dokładną krain zwiedzonych narysował.—2) F. Diniz, współczesny z poprzedzającym; wysłany w r. 1446 przez infanta dom Enrico dla zbadania brzegów afrykańskich, dopłynął do uścia rzeki Senegalu i nazwał ją Rio Portuguez, a stamtąd puściwszy się dalej ku południowi wzdłuż brzegów, dobił do przylądka, który nazwał Zielonym (Cabo verde). z powodu zieleniejących na nim drzew. W dalszej podróży wstrzymały go rafy podwodne.-—3) F. Alvaro II, żeglarz z w. XVI, towarzysz nieszczęśliwej podróży Manuela de Souza, na okręcie San-Joanno, który d. 24 czerwca 1552 r. rozbił się i zatonął u brzegów ziemi Natal. Z całej osady Al -y aro sam jeden ocalał, a tragiczne przygody swoje opisał w dziele „Historia da muy notavel perda do Galion O Grando Joanno” (Lizbona 1544). Dzieło to zdobyło sobie wielką popularność: pisarz francuski, Esmćnard, osnuł na niem jeden z najpiękniejszych ustępów swej powieści „La Navigation”, opisujący śmierć Souzy, jego żony i synów, a Jeronimo da Carlo-Real ten wypadek tragiczny wziął za temat do swojej epopei „Naufragio de Manuel de Souza etc” (Lizbona 1594, wyd. 2-ie 1783 tamże).

Fernandez Joäo, jeden z uczestników wyprawy Antoniego Gonzaleza, wysłanej r. 1446 przez infanta Henryka dla zbadania zachodnich wybrzeży afrykańskich. Po spełnieniu tego zadania wyprawa powróciła do Portugalii, ale bez Fernandeza, ten bowiem dobrowolnie sam jeden pozostał między tubylcami nad rzeką Rio d’Ouro, którzy sami siebie zwali Asanhadżami. Ci uprowadzili go w głąb kraju, odarli z mienia i odzieży i zrobili zeń niewolnika. Później wszakże pozyskał zaufanie i względy jednego z naczelników, który pozwolił mu powrócić na wybrzeże, gdzie szczęśliwym wypadkiem wkrótce nadpłynęli żeglarze portugalscy i wyzwolili go, oddawszy w zamian jednego z pojmanych tubylców. Wrócił się do ojczyzny, ale już w r. 1448 znów został do Afryki wysłany wespół z Diegą Guillomem dla zawarcia układów z mieszkańcami Meęao. Zaledwie wyprawa ta przybyła na miejsce swego przeznaczenia i F. wysiadł na ląd, poprzedzając swych towarzyszy, okręt porwała burza i uniosła na pełne morze, a on został sam jeden i dotąd nie wiadomo, co się z nim stało. Żaden przed nim podróżnik średniowieczny nie oglądał wnętrza Afryki, a sprawozdania jego, zachowane do dziś dnia, odznaczają się wiarogodnością.

Fernandez Luca s, dramaturg hiszpański z w. XVI, pochodził z Salamanki, gdzie r. 1514 wydał zbiór scen dramatycznych p. t. „Farras y eglogas ol modo y estilo pastoril y Castellano”, w których naśladował Juana de La Enci-na. Z sześciu scen trzy są w rodzaju komicznym, a trzy t. z w. autos. Jose Gal ar do ogłosił r. 1821 do owego czasu nieznany „Dialoge para cantar fecho por L. F. sobre quién te hi-ro Juan Pastor”, w czasopiśmie „Criticon”, w którem umieścił także swoje studya o F-ie. *

Fernandez albo Hernandez Alejo, malarz hiszpański z początków w. XVI. Był przedsiębiorcą ornamentaeyjnych robót ołtarzowych, w których mu dopomagał brat jego, Jorge Al eman, jako snycerz i pozłotnik. Do celniejszych robót Aleja należą malowidła ołtarzowe w klasztorze św. Hieronima w Kordubie, przedstawiające sceny z życia Chrystusa i św. Hieronima. W r. 1508 obaj bracia wezwani byli do Sewilli przez kapitułę katedralną, która im powierzyła ukończenie wielkiego ołtarza, zaczętego jeszcze w r. 1428 według rysunków Dancarta i prowadzonego dalej przez Marco przy pomocy Bernarda de

ne-

Ortega, aż do części, stanowiącej baldachim. F-owie pracowali przez lat 17 nad tern dziełem, na które się składała rzeźba dekoracyjna, złocenie i polichromia. W katedrze tej, w zakry-styi capi Ha major, dochowały się dotąd rozmaite malowidła F-a, jako to: Niepokalane poczęcie, Narodzenie N. P. Maryi, Oczyszczenie, a w kaplicy św. Andrzeja Pokłon trzech króli. Wszystkie obrazy te są w stylu gotyckim, a noszą cechę głębokiego uczucia i żywej wiary. W kościele św. Anny, na przedmieściu Triana, znajduje się też jego obraz, przedstawiający Matkę Boską na tronie, piastującą Dzieciątko Jezus, który świadczy, jak wielki postęp uczyniło malarstwo w Sewilli od czasów Sancheza de Castro.—Tegoż nazwiska było w Hiszpanii jeszcze kilku malarzy a mianowicie:

1)    Fernandez Ludwik (* w Madrycie 1596 — f tamże 1654), najlepszy uczeń Caxesa. Wiele jego dzieł najważniejszych zniszczył ogień, ocalał tylko jeden obraz św. Wincentego męczennika, znajdujący się w Muzeum F ornent o, który świadczy, że F. był znakomitym kolorystą.—

2)    F. Franciszek (* w Madrycie 1605—f tamże 1646), malował w pałacu madryckim portrety dekoracyjne kilku dawnych króli, niektóre zaś inne jego obrazy znajdowały się jeszcze w końcu w. XVIII, w klasztorze św. Wiktoryi.—3) F. de Larede Jan (* 1632 w Madrycie—f 1692 tamże), malarz dekoracyj teatralnych i wyborny perspektywista. Za Filipa IV pracował razem ze swoim mistrzem, Franciszkiem Rizim, nad de-koracyami teatru królewskiego, a za Karola drugiego został zamianowany malarzem nadwornym i w tym charakterze kierował dalej dekoracya-mi teatralnemi.—4) F, Manuel Santos, malarz religijny z początku w. XVIII.—5) F. Cru-s a d o Joachim Manuel (* w Xeres de la Frontera 1781—f w Kadyksie 1856), celniejsze jego prace są: portrety Ferdynanda III, Izabelli II i in., oraz kilka pięknych obrazów religijnych i historycznych; mianowicie: Anioł Stróż i św. Benedykt w kościele katedralnym w Kadyksie; Wniebowzięcie N. Panny w Lozannie; Adam i Ewa opłakujący Abla; Fernand Cortez i Guatimozin. Wydał także traktat anatomiczny, zastosowany do malarstwa. *

Fernandez Benito, missyonarz i lingwista z w. XVI. Był zakonnikiem w klasztorze dominikańskim w Salamance, skąd się udał do Mexy-ku z Ojcem Wincentym Las Casasem. Tam go posłano do Mixteki, gdzie nauczył się miejscowego narzecza tak dobrze, iż mógł niem nie tylko mówić, ale nawet i pisać poprawnie i wykwintnie. Apostołował nie tylko w swoich parafiach: Tlaxiaco (1848 r.) a potem w Aczintli, ale także i w innych, nad oceanem Wschodnim, który cli proboszczowie języka krajowców nie znali. Położył więc zasługi niemałe, szkoda tylko, że, uniesiony zbytnią żarliwością w tępieniu bałwochwalstwa, splamił swą pamięć, zburzywszy kropole w Czakaltongo, Czikahuastli i w Aczin-tli, ze znajdującemi się w nich bożyszczami. Tubylcy wszakże nie czuli do niego za to urazy i w sto lat potem potomkowie ich czcili go jako świętego.—Wydał: „Arte en lengua misteca” (Narzecza Tlaxiaco i Acziutla [Mexyk 1567], narzecze Tepuzkulula [tamże 1568]); „Doctrina Christiana en lengua misteca” (tamże 1550, 1564, 1568); w rękopismach zaś pozostawił: „Algunos Modes de bien hablar en lengua ehuchona de Cuextlahuca”; „Doctrina y moral cristiana de Tepuzkulula”; „Epistolas y Evangelios en lengua misteca.”

Fernandez Juan, marynarz hiszpański z w. XVI. Żeglował przez czas dłuższy po wodach południowo-amerykańskich, gdzie w r. 1571 odkrył wyspy, od jego imienia później nazwane. Wyspy owe są tern pamiętne, że na największej z nich miszkał przez lat cztery sam jeden, od świata cywilizowanego odcięty, majtek szkocki, Aleksander Selkirk, którego przygody posłużyły angielskiemu pisarzowi, Defoe, za temat do słynnej aż po dziś dzień powieści, „Life and adventures of Robinson Crusoe”. W 1574 F. odkrył wyspy św. Feliksa i św. Ambrożego; a w 1576 daleko na zachód od brzegów Chile wybrzeże nieznanego lądu—prawdopodobnie Australii, :.lbo Nowej Zelandyi.

Fernandez-G-uerra y Orbe Aurelian, poeta dramatyczny, krytyk i historyk hiszpański (* w Granadzie r. 1806—f ?), był najpierw profesorem historyi w mieście rodzinnem, skąd powołany do Madrytu objął w tamecznym uniwersytecie katedrę literatur obcych i spełniał różne obowiązki w minister^ um sprawiedliwości. Zawód pisarski rozpoczął poezyami i dramatami („La Hija de Cervantes”; „Alonso Cano” i in.) a wespół z Tomayo y Bauso napisał dramat historyczny „La Rica Hembra” (1854); największą wszakże wartość mają prace jego z zakresu historyi literatury XVI i XVII w. Do rzędu prac takich należą: wydanie krytyczne pism Q u e v e-dy z gruntownem studyum o tym poecie (1852 —£9), jako też biograficzno-krytyczne dzieło o pracach Fr. de la Torre („La vida y las 0-bras”). Oprócz tego uprawiał i historyę powszechną, a liczne jego dzieła z tej gałęzi każą go uznać za jednego z najuczeńszych dziej opisów spółczesnych; wymieniamy ważniejsze: „Sobre la conjuration de Venecia en 1618” (1856): „Itine-rarios de la Espana romana” (1862); „El Rey D. Pedro de Castilla” (1868); „Don Rodrigo y la Cava” (1877); „Caida y ruino del imperio Visi-gotico espanol” (1883). W r. 1856 F. został członkiem Akademii historycznej, a w 1857 A-kademii hiszpańskiej i był aż do ostatnich czasów jej sekretarzem. Żył jeszcze r, 1893.

Fernandez de la Oliva Manuel, tegocze-sny rzeźbiarz hiszpański, urodzony w Madrycie, kształcił się w Akademii San Fernando. W r. 1862 wystawił Andromedę, której oddano za-

siglo XIX” (Madryt 1875, 1880).

Fernandez Prosper, prezydent rzeczypospo-litej Costarica (* r. 1835 w San Jose—f w marcu 1885), po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Guatemali wstąpił do wojska i w 33-im roku życia został generałem dywizyi, a w r. 1881 objął naczelne dowództwo armii. Ożeniony z siostrą Guardii, którego popierał czynnie podczas rewolucyi r. 1870, został po jego śmierci prezydentem rzeczypospolitej (10 sierpnia 1882), a w październiku 1884, złamawszy konstytucyę, ogłosił się dyktatorem, na którem to stanowisku umarł.

And. S.

And. S.

służone pochwały. W 1864 wykonał piękny posąg, p. t. Pierwsze rozczarowanie, nabyty przez rząd do Muzeum narodowego. Był zrazu profesorem rzeźbiarstwa w Kadyksie, a obecnie ten sam obowiązek spełnia w Sewilli.

Fernandez de los Rios Angel, pisarz i polityk hiszpański (* r. 1821 w Madrycie—f 1879 w Paryżu). Adwokat i dziennikarz nadzwyczaj ruchliwy, przesiadywał często w więzieniu za swe przekonania liberalne i antydynastyczne. W parlamencie, do którego niejednokrotnie był wybierany, występował jako gorący zwolennik słynnego Olozagi, wodza stronnictwa progresi-stów. Był założycielem i kierownikiem wielu dzienników, z których „Las Novedades” (1864) przyczynił się niemało do obalenia dynastyi. Zmuszony w r. 1866 opuścić Hiszpanię, mieszkał we Francyi na wygnaniu. Po upadku królowej Izabelli wrócił do kraju, został senatorem i był od r. 1869 do 1872 posłem hiszpańskim w Londynie. Po wstąpieniu na tron Alfonsa XII wygnany z kraju ponownie, przebywał pewien czas w Portugalii, a następnie osiedlił się w Paryżu, gdzie zajmował się pracami literackiemu Napisał: „Guia de Madrid” 1873 (przewodnik historyczny po Madrycie); „Mi Mission en Portugal” (1877); „La Exposicion de 1878” (Paryż 1879); „Tesoro de cuentos” .— Głownem dziełem jego jest: „Estudio histo-rico de las luchas politicas en la Espańa del

nowe wydanie

Hml.

Hml.

Fernandez Pescador Edward, rzeźbiarz i me-dalier hiszpański (* w Madrycie 1836—f tamże 1872). Był uczniem Akademii San Fernando, a otrzymawszy pensyę od rządu, ukończył swoje studya w Paryżu. Od r. 1860 do 1866 wystawiał w Madrycie próby swego talentu, takie, jak: medale portretowe Izabelli II, księcia de Rivas, D. Salustiana Olozagi; medaliony przedstawiające Sprawiedliwość i Prawo; portrety rozmaitych osób wybitnych, modelowane z wosku i t. d. Jednem z dzieł jego ostatnich jest medalion Martineza de la Rosa.    *

Fernandina, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn. w stanie Florydy, na granicy ze stanem Georgii; jedna z najlepszych i najbezpieczniejszych przystani nad Atlantykiem. Leży na wysepce Amalii, wprost uścia rz. St Mary do nadbrzeżnego hafu, jest siedliskiem biskupstwa katolickiego i wybornem miejscem kąpie-lowem, które dla łagodnego klimatu przez rok cały bywa uczęszczanemu handel bawełną, cukrem, tytoniem i drzewem; 3 200 m-ców (1891). W wielkiej wojnie secessyjnej F. odgrywała pewną rolę, jako port pierwszorzędny.

Fernando Noronha, wysepka na oceanie Atlantyckim, pod 3° 50' sz. pd. i pod 32° 25' dł. zd. Gr., należy do brazylijskiego stanu Pernambuco. Król Portugalski podarował ją w r. 1504 szlachcicowi Noronha, zarazem dowódzcy floty, który pierwszy dostrzegł wyspę; stąd nazwa; pierwotnie jednak nosiła nazwę lilia Säo Jono z powodu, że dostrzeżenie jej nastąpiło w dzień św. Jana, d. 29 sierpnia 1503 r. Wysepka ma wybrzeże otoczone skalistemi rafami; posiada jednak dwie wyborne przystanie, dostępne dla największych statków; wnętrze pagórkowate i również skaliste, ale miejscami bardzo żyzne; na północo-wschodzie wznosi się stroma i naga piramida do wysokości 310 m. Wód bieżących brak zupełny: za to źródeł podziemnych ilość dostateczna. Klimat zdrowy; temperatura ulega nieznacznym wahaniom i średnio rocznie wynosi 26°C.; deszcze zimowe trwają od stycznia do czerwca. Uprawiają kukurydzę, maniok, groch, bawełnę, rycynus; żniwa bywają dwa razy, a przy sprzyjających warunkach nawet trzy razy, w ciągu roku.—Cała wyspa ma około 9 km. długości i 2 km. szerokości; pochodzenie wulkaniczne; skały składają się głównie z bazaltów, fonolitu i trachitu.—Na wyspie urządzono kolonię karną Brazylii; ludność dochodzi do 2 000 dusz; w tej liczbie około 1 500 przestępców. Jedyną osadą jest Re me di os z twierdzą i więzieniem.

Fernando Po, F. Póo, Portug. Fernâo do P o, wyspa na oceanie Atlantyckim, przy brzegach Afryki, w odnodze Gwinejskiej między 2° 13' a 2° 47l/₂' sz. pn. oraz między 8° 25' a 8° 55' dł. wd Gr.—Odkrył ją w r. 1471 Portugal -cyk Fernâo do Poo podczas kilku swych podróży i nazwał 11 ha Formosa, t. j. wyspa piękna, od wyniosłego, kształtnego, lasem porosłego szczytu.—Leży ona najbliżej lądu afrykańskiego, od którego oddziela ją cieśnina tej szerokości, iż przez nią, nawet przy mniej jasnem powietrzu, łatwo góry Kamerunu dojrzeć można. Kształt ma podługowatego trapezoidu, w którego dłuższych bokach znajdują się dwie głębsze zatoki: Concepcion (Melville) na wschodzie i San Carlos na zachodzie; oprócz tego znaczna jest liczba mniejszych, mniej lub więcej dostępnych zatok.—Długość największa 67 km.—szerokość 38 km.—powierzchnia 1998 km. Tworzy ona pierwsze ogniwo tego łańcucha wysp wulkanicznych, które, począwszy od Kamerunu, ciągną się prostolinijnie ku południo-zachodowi. — Nie-wątpliwem jest, że ta grupa wulkanów spoczy-

wa na jednej i tej samej szczelinie, przebie- | jednak już ją w r. 1781 opuścili. W r. 1827 gającej od gór Rumbi, przez Kamerun, F. Po, j Anglicy z zezwolenia Hiszpanii usadowili się na Annobon i dalej; sama zaś wyspa należy do tej wyspie i założyli osadę Clarencetown (dzisiej-kategoryi wysp tektonicznych, według podziału sza S-ta Isabel). W r. 1856 Hiszpanie pono-Hahna, które mają więcej niż jedno ognisko wnie ją zajmują, lecz kolonizacya idzie opornie, wybuchu.—Wnętrze całkowicie górzyste rozpada Anglia, Stany Zjednoczone i Niemcy mają tu się wyraźnie na dwie części: północną, większą, stacye węglowe dla swych flot; prócz tego są tu wypełnia potężny pień stożkowaty wulkanu S-ta missye katolickie i metodystów angielskich.—Por. Isabel (Clarence Peak), zwanego przez tutejszych San Javier „Très anos en Fernando Póo” (Ma-mieszkańców O-Wassa (2850 m.) natomiast po- dryt 1875); Baumann „Die Tropeninsel F. P.” (Wie-łudniowa, mniejsza, występuje w postaci grzbietu deń 1888). Tenże,, Beiträge zur physischen Ge-lub łańcucha, pod nazwą Cordillera F. Po—albo ographie von F. Póo” w Petermanna „Mitteilun-także Misteriosa (2662 m.). Obie części łączy j gen” za r. 1887. niewyniosłe stosunkowo jarzmo 876 m. Brzegi ! dniową część wyspy L. Sorela, hiszpański oficer wschodnie stromo opadają ku morzu, zachodnie marynarki.    AnrL S-

W r. 1888 badał także polu-

„V* »

S' :

IM

»>•

Fig. 52. Fernberg (herb).

wie skała z czarnemi drzewami, złotą listwą obramowanemu Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa orle skrzydła. Labry błękitne, podbite z prawej strony złotem, a z lewej srebrem. Herb ten nadany został w 1786 r. Ferdynandowi Fernber-gowi, kontrolerowi salinarnemu w Bochni.—(B o r-kowski „Spis rodzin szlacheckich”; Hefner

Gali-

„Wappenbuch des blühenden Adels zien”).

von

D.

1485

Fernel (F e r n e 1 i u s) Jan (* w r. w Pikardyi

mity lekarz i matematyk francuski. Mając lat 19 przybył do Paryża, gdzie zajął się nauką języków starożytnych i filozofii, czyniąc szybko takie postępy, że uniwersytet tamtejszy ofiarował mu katedrę logiki; nie przyjął jej wszela-

f d. 26 kwietnia r. 1558), znako-

zaś łagodnie, pozostawiając wązką nadbrzeżną, Fernberg, herb polski z nadania. Na tarczy błotnistą, lasem zarosłą równinę; obie wyżej ściętej w polu górnem, złotem, dwugłowy orzeł wspomniane zatoki mają brzegi płaskie, piasz- czarny; w dolnem, błękitnem, na zielonej mura-czyste.—F, Po, podobnie jak wszystkie wulkaniczne wyspy sfery gorącej, posiada wielką obfitość wód bieżących.—Mnóstwo potoków spływa kaskadami ze wszystkich zboczy, niosąc do morza wodę klarowną, obfitującą w żelazo, i płynąc po największej części w głębokich, malowniczych, erozyjnych wąwozach.-—Klimat tylko w wyższych regionach zdrowy, w niższych dla Europejczyka bywa zabójczy.—Średnia temperatura roczna 26° C.; od grudnia do lutego najgorętsza pora (42° C. w cieniu); pora dżdżysta przypada na okres między marcem a październikiem.—Grunt, nader żyzny, składa się z iłu czerwonego, pomieszanego ze zwietrzałą lawą; skały przeważnie bazaltowe.—Zbocza gór, aż do 2 200 m., pokrywają gęste bory; w nich rosną drzewa tekowe, hebanowe, kampeszowe, lignum vitae, banany; w dolinach rodzi się obficie ryż, kukurydza, kawa, kakao, bawełna, trzcina cukrowa. tytoń, krzew chinowy, jams i t. p. Wogóle flora tutejsza mniej ma podobieństwa do lądowej, więcej natomiast zbliża się do flory wysp wschodnio-afrykańskich, (Madagaskar, S-o Maurycego, Bourbon). To samo poniekąd można powiedzieć o faunie, wykazującej niektóre gatunki samej tylko wyspie właściwe;—są tu antylopy, małpy, jeżozwierze.—Ludność tubylcza należy do plemienia Anija (Bube, Bubies) ze szczepu Bantu; cerę ma żółtawo-oliwkową, mówi trzema dyalektami, stoi na nizkim szczeblu kultury i mało ma fizycznego powinowactwa z ludnością odnogi Gwinejskiej.—Mieszka ona w dwudziestu kilku osadach nadbrzeżnych i liczy do 20 000 głów.—Zajmuje się hodowlą drobiu, kóz i owiec, a także rolnictwem, zwłaszcza uprawą jamsu, który wraz z kakao i olejem palmowym stanowi naj główniej szy artykuł wy wozu.—N aj ważniej szą osadą jest Santa Isabel, na północnem wybrzeżu, przy uściu Rio Consul i nad przepyszną zatoką; w niej przebywa gubernator i kolonia hiszpańska, złożona ze 100 blizko osób.—Do r.

1778 wyspa była w posiadaniu Portugalczyków, którzy ją w tymże roku odstąpili Hiszpanom; ci

Dr J. P. i S. K.

And. S.

ko, lecz zajął się matematyką, a następnie sztuką lekarską. Dyplom doktorski osiągnął w Paryżu, gdzie osiadł jako lekarz; w r. 1534 został tamże profesorem medycyny. Na kilka lat przed śmiercią zgodził się być lekarzem nadwornym Henryka I I-go, którego małżonkę. Katarzynę Medycejską, uleczył podobno od niepłodności. Należał w swoim czasie do najwięcej cenionych lekarzy paryskich, a jako profesor cieszył się sławą, daleko poza granice Francyi sięgającą; znaczenie jego dla postępu sztuki lekarskiej treściwie przedstawił K. Sprengel („Versuch einer pragmat. Gesch. d. Arzneykunde”, wyd.

Ill-e T. III, str. 353—857). W latach młodszych, gdy wyłącznie prawie poświęcał się matematyce, zmierzył za pomocą wynalezionego przez siebie przyrządu długość stopnia południka pomiędzy Paryżem i Amiens. Działo się to w r. 1525; był to od czasów Ptolemeusz a z Aleksandry i (ob.) pierwszy pomiar tego rodzaju, w Europie zrobiony. F. obliczył długość tę na 57 070 sążni (toises), nieznacznie tylko różniącą się od pomiarów później dokonanych. Aby dopiąć tego celu udał się z Paryża, drogą do Amiens, w powozie tak urządzonym, że mógł przeliczyć ilość dokonanych obrotów kół, i posuwał się tak daleko, dopóki z wysokości słońca nie osądził, że przebiegł jeden stopień ku północy. Zmierzywszy poprzednio długość zajętą przez jeden obrót kół, mógł z liczby obrotów ocenić długość drogi przebytej, zatem długość jednego stopnia południka. Pomimo uderzającej niedokładności tego postępowania, długość tę oznaczył z błędem stosunkowo niewielkim, czem wzbudził podejrzenie, że, jak niegdyś astronomowie arabscy kalifa Al - Mamu-ma, ułatwił sobie pracę, wyrażając jedynie rezultaty pomiarów greckich w nowych jednostkach mierniczych. Ogłosił też dzieła: „De proportioni-bus libri duo” (1528) i „Cosmotheoria” (1528). Dzieła jego lekarskie są: „Universa medicina” (Paryż 1554 i 14 wyd. późniejszych; w wyd. paryskiem z r. 1567 Plancy umieścił życiorys F-a); „Therapeutices universalis s. medendi rationis libri VII” (Paryż 1554 i liczne wyd. późniejsze, ostatnie Lion 1644); „Febrium cu-randarum methodus generalis” (Paryż 1554); „Consiliorum medicinalium liber” (Paryż 1582) i „De abditis rerum causis” (Paryż 1548, wyd. ost. Lion 1645).—Por. „Diction, des sc. med. Biographie méd.” (T. IV, str. 129 — 135) i De-zeimeris etc. „Diction, historique de la méd.” (T. II, str.293 — 297); Ch er eau w „Union médicale” (r. 1864, str. 32) ogłosił testament Fernela.

Ferney, stolica kantonu we francuskim departamencie Ain, okręgu Gex, u stóp Jury, na samej granicy z Szwaj caryą i o ]/₂ mili na zachód od jeziora Genewskiego; 1 200 m-ców, którzy trudnią się kamieniarstwem, wyrabiają zegarki, naczynia gliniane i t. p. F. pamiętne jest pobytem Woltera (filozof z F.), który w r. 1761 nabył tę posiadłość (la Seigneurie de F.) i w niej aż do śmierci w r. 1778 przemieszkiwał.—Wzniesiona przez niego kaplica nosi napis: „Deo Optimo Maximo erexit Voltaire”.

Fernig Felicyta i Teofila, bohaterki francuskie, wsławione czynnym udziałem w pierwszych wojnach Wielkiej Rewolucyi (Fel. * r. 1770 w Mortagne—f 1841 w Brukselli; Teof. * 1 775 w Château-PAbbaye pod Mortagne—f 1819 w Brukselli). Ich ojciec, Alzatczyk, Ludwik F., służył najpierw w pułku huzarów, a później był sekretarzem magistratu w Mortagne. Stary wiarus nauczył swe córki wybornie jeździć konno, strzelać z łuku i fuzyi i przyzwyczaił je do odbywania długich marszów. Kiedy na wiosnę 1792 r. wybuchła wojna pomiędzy Francyą a Austryą i w Mortagne oraz innych miejscowościach pogranicznych poczęły się formować oddziały ochotnicze w celu walki z najazdem, siostry F. pierwsze stanęły do appela, a niebawem objęły nawet dowództwo nad oddziałami, wysyłanemi w pościgu za rekonesansami austryackiemi. Po nadejściu korpusu Du-mourieza, który stanął obozem w Maulde, niedaleko od Mortagne, panny F. przyłączyły się do armii, gdzie w utarczkach z forpocztami nie-przyjacielskiemi walczyły zawsze w pierwszym szeregu, zagrzewając przykładem swoim żołnierzy. Odkomenderowane przez Dumourieza do sztabu, obie siostry stały się wkrótce bożyszczem całej armii, której imponowały nietylko walecznością, ale także swem prowadzeniem się bez zarzutu. Ich cnotliwość i skromność dziewicza budziły może jeszcze większy podziw, niż ich odwaga — mówi wódz w swych Pamiętnikach. Kiedy we wrześniu 1792 Dumouriez opuścił obóz w Maulde, aby bronić przed Prusakami przejścia przez Las Argoński, młode bohaterki podążyły tam wraz z wojskiem. W Sainte-Ménéhould doznały entuzyastycznego przyjęcia ze strony kommissarzów Konwencyi, którzy przyrównali je do Joanny d’Arc i wręczyli im patenty, mianujące je pomocniczkami adjutan-tów generalnych. Po bitwie pod \Talmy Dumouriez zabrał je z sobą do Flandryi. W tym czasie Austryacy przekroczyli odsłoniętą granicę północną Francyi i, wtargnąwszy do Mortagne, spalili przez zemstę dom rodziny F. Na wiadomość o tym barbarzyńskim czynie Kon-wencya uchwaliła odbudowanie zniszczonego domu na koszt publiczny, obie zaś siostry przysięgły nie opuszczać swych towarzyszów broni. Udały się wraz z nimi do Niderlandów i brały udział w bitwach pod Jemappes i Anderlecht, podtrzymując przykładem swojego męstwa gasnący zapał żołnierzy. W nieszczęsnej bitwie pod Neer-winden, kiedy korpus Chancela poszedł w rozsypkę, Felicyta i Teofila zdołały zebrać do kupy uciekających i ustawić ich na nowo w szeregi gotowe do walki. Był to ich ostatni czyn

G r a n d i e a n Hml.

And. S.

stowi. Powróciwszy do Niemiec w r. 1802. był profesorem nadzwyczajnym filozofii w Jenie, a w r. 1804 został bibliotekarzem owdowiałej księżnej weimarskiej. Napisał pomiędzy innemi: „Römische Studien” (Zürich 1806 —1808, w 3-ch tomach); „Leben des Künstlers Carstens” (Lipsk 1806, nowe wydanie pomnożone H. Riegela, Han-nower 1867); „Ueber den Bildhauer Canova und dessen Werke” (Zürich 1806): „Ariostos, des göttlichen, Lebenslauf” (tamże 1809); „Francesco Petrarca” (wyd. przez Haina w Lipsku 1806). Prócz tego wydał: „Raccolta di autori classici italiani” (Jena 1807, w 10-u tomach) oraz „Ge-rusaleme liberata” Tassa (Jena 1809 w 2-cli tom.); nadto zaś rozpoczął wydawnictwo dzieł Winkelmanna (tom pierwszy, Drezno 1804).— Joanna Schopenhauer „Fernows Leben” (Tubin-ga 1810).

Ferns, miasto w irlandzkiej prowincyi Lein-ster, hrabstwie Wexford, przy drodze żelaznej Dublin-Wexford i w pobliżu prawego brzegu rz. Bann; było niegdyś rezydencyą królów Leinste-ru, a później siedliskiem biskupstw: katolickiego i anglikańskiego; pierwsze z nich przeniesiono do Enniscorthy, drugie do Wexfordu. Jest tu katedra, pałac biskupi, opustoszały zamek i ruiny

And. S.

bohaterski, albowiem w parę dni potem Duinou-riez popełnił zdradę. D. 5 kwietnia 1793 siostry F., które towarzyszyły wszędzie generałowi, nie podejrzewając go w ślepem zaufaniu aż do ostatniej chwili o knowania z wrogami ojczyzny, znalazły się wraz z nim w obozie austryac-kim. Tam dopiero zrozumiawszy, co zaszło, wręczyły mu swą dymissyę. Było jednak już zapó-źno; nie pozwolono im wrócić do Francyi. Kon-wencya zawyrokowała ich oskarżenie narówni z innymi wspólnikami Dumourieza. Napróżno robiły starania o cofnięcie tego niesprawiedliwego kroku. Zmuszone pozostać na wygnaniu, bez wszelkich środków do życia, dzielne kobiety nie załamały rąk w rozpaczy, ale odważnie i z nadzieją w sercu zabrały się do pracy, aby zarobić na swe utrzymanie. Felicyta zamieszkała w Brukselli, gdzie została kolektorką loteryi; Teofila sprzedawała rozmaite drobiazgi tualeto-we na jarmarkach w Belgii. Sześć lat trwało to życie w niedostatku. Wreszcie w r. 1798 Felicyta wyszła za mąż za zamożnego oficera belgijskiego, Vandervallena, któremu podobno miała uratować życie w bitwie pod Anderlecht. Przygarnąwszy do siebie młodszą siostrę, nie opuszczała odtąd wraz z nią Brukselli aż do śmierci.—Bonhomme „Correspondance inédite de Théophile F.” (Paryż 1873); A. Chuquet „Valmy” (tamże 1887); Ch. w „Gr. Encycl.” Lamirault’a.

Fernitz, miasteczko w austryackim kraju koronnym Styryi, o 1 ‘/₂ mili na południo - wschód od Hradca, na lewym brzegu Mury, ze wspaniałym kościołem, wzniesionym w r. 1314, licznie odwiedzanym przez pątników i słynnym z odpustów. Fernickie pole było nieraz widownią krwawych zapasów między Niemcami a Turkami. W r. 1538 Katzianer, dowódzca Wojsk austryackich, poraził tu na głowę Turków pod Ibrahimem-paszą.

Fernow Karol Ludwik, malarz i pisarz niemiecki w dziedzinie sztuk pięknych i literatury (* 1760 pod Blumenhagen w Dolnej Marchii—f 1808 w Weimarze). Był naprzód pisarzem w Pasewalku, a później uczniem aptekarskim w Anklamie; stamtąd przeniósł się do Lubeki, gdzie obok zajęć swoich farmaceutycznych oddawał się malarstwu i poezyi; tam się też zaznajomił z Carstensem, z którym, za pobytu swojego w Rzymie, ścisłą przyjaźń zawiązał. Na wiosnę r. 1778 udał się do Ratzeburga, gdzie się utrzymywał z lekcyi rysunków, oraz rysowania portretów, następnie do Weimaru i Jeny, skąd go Bagessen zabrał z sobą do Rzymu. W wiecznem mieście w r. 1794 rozpoczął F. study a nad teoryą i dziejami sztuk pięknych, jako też nad językiem włoskim i poetami; miewał przy tein odczyty o filozofii i literaturze. Carstens zapisał mu zbiory swe artystyczne, które on później, za namową Goethego, sprzedał księciu sasko-wejmarskiemu, Karolowi Augupięknego opactwa.

Ferolia, ob. Atłasowe drzewo.

Feronia.—Bogini wiejska, przedmiot dość ważnej czci u Laty nów i Sabinów, jak tego dowodzą teksty literackie oraz napisy odnoszące się do jakich 15 różnych miejscowości; ale bogini ta szybko zagasła pod podwójnym wpływem hellenizmu i politycznej przewagi Rzymu, tak, iż ostatnie objawy publiczne jej czci przypadają na drugą wojnę Punicką. Świadectwa najliczniejsze i najciekawsze odnoszą się do miejscowości: Capena, Anxur (Terracina), Praeneste. W każdej z tych miejscowości stała świątynia F-ii, obsługiwana przez kapłanów, zw. Hirpi So rani, a to dla tego, że F. wchodziła w związek z bóstwani, między któremi figurował i Soranus, bóg słoneczny. Każda z tych świątyń ma swoją historyę lub legendę, rozrzucone po tekstach; każda, przy jednakim gruncie kultu, odmienne „ szczegóły.—Mitologowie dużo rozprawiali o znaczeniu tego bóstwa. Kuhn uczynił z niej wcielenie ognia niebieskiego; Picus Feronius, byłby to właśnie ów podpalacz, Avis incen-d i ar i a, który porywa ogień ofiarny z ołtarza i przenosi go przez powietrze (Plin. „Hist, n.” X, 13). Trafniej Mannhardt w F-ii upatruje boginię roślinności a zwłaszcza pomyślności zbóż (Getreidemutter). Tym tylko sposobem wytłó-maczyć można stosunki jej z bogami słonecznymi: Jowiszem, Soranusem, Marsem; utożsamienie z Prozerpiną i Junoną, związek z Fortuną i Florą, oraz epitety: antoforos (kwiatonośna), fi-lostefanos (wieńcolubna). Obrzędowe praktyki w Kampanii i na granicach Sabińskich, zwłaszcza uroczystość odprawiana przez Hirpi S o r a-

ïi i, zwyczaj ofiarowywania jej pierwiastków zbóż, fakt nareszcie, iż wszystkie środowiska, gdzie F. była czczoną, znaczyły coś w ruchu ekonomicznym kraju—przemawia za tłómaczeniem Mannhardta. Wyobrażenia jej na monetach przedstawiają głowę, której włosy zwinięte są około promienistego wieńca lub przepięte wieńcem w girlandę, w której upatrywać chcą kwiaty granatu. Z tego wszystkiego przypuścić można, iż F. stanowi jedno z uosobień niewieścich, w którem pojęcie kwiatów wiosennych miesza się z pojęciem wdzięku i płodności. Synem F-i był według Wergiliusza Erulus, fałszywie czę sto H e r i 1 u s zwany, król Praeneste, któremu matka według podania trzy dusze w trzech ciałach dała, tak, że go Evander trzy razy zabijać musiał, zanim go całkiem życia pozbawił.—Por.

Roscher „Ausfürl. Lexikon der griech. und röm. kiego. Myth.” str. 1478);—Mannhardt „Antike Wald-und Feldkulte” (II, str. 327 i nast.).

Feronia, Corr. Słonimia—rodzaj z rodziny Pomarańczo w atych (Aurantiaceae), rz. Ter-p e n t yń c o w a t y c h (Terebinthinae), zawiera kilka gatunków, z których F. elepliantum, S. właściwa, albo jadalna, jest drzewem wielkiem, o korze popękanej, z której po nacięciu sączy się gumma, wyżej ceniona, szczególnie przez malarzy, niż gumma arabska; gałązki nagie, opatrzone krótkiemi a tęgiemi cierniami; liście nieparzysto-pierzaste— młode, woni anyżowej, używane są jako pobu-dzająco-wzmacniające w niestrawności. Kwiaty białe w gronach lub baldaszkogronach. Owoce wielkości jabłka, zielonawe i biało-kropkowane, z nasionami żółtemi; miąższ owocu czerwonawy i słodki. Drzewo to wielkie, bardzo pospolite w Indyach Wschodnich górzystych; kwitnie z początkiem pory gorącej.

Feronia, planetoida 72-ga, odkryta d. 29 maja 1861 przez Pettersa i Safforda. przebiega drogę swą dokoła słońca w ciągu 1246 dni; odległość średnia jej od słońca wynosi 2.27 promienia drogi ziemskiej, mimośród 0.1198.

Ferować, wyrokiem ustanawiać (durch gerichtlichen Auspruch befestigen—Pr. Magdeb.). Ferować dekret, znaczy: potwierdzać wyrok.

Prawo chełmińskie wskazuje, że: „Appellując sprawę do wyższego sędziego wedle prawa, stojąc bywa yotum zganione i zepsowane, a siedząc bywa ferowane.” Zdarzały się liczne wypadki, że już ferowane dekrety, przy appellacyi do króla, bywały uchylane. Czytamy np. „... ari-gore Dekretu Trybunalskiego w Roku 1766... ferowanego, za powszechną zgodą Stanów Rzpltej praesenti Rege uwalniamy” (Vol. Leg. VII fol.

849). W razie takiego uchylenia przez króla poprzednio ferowanego wyroku sprawa rozpoczynała się nanowo (ibid). W prawie Magde-burskiem wyrazu ferować używano w tern samem znaczeniu. Tak np. na tytułowej karcie : „Porządku Prawa Maydeburskiego (r. 1610)” czy tamy: „...mądra Głowa (król) Dekreta feruie.

K. K.

B. M.

S. K.

” A. K.

FerragitlS, lekarz ob. F er rag u tli.

Ferragutłl (F a r r a g u t h, F e r r a g i u s), właści wie AbulFarradż ben Salem (żył w w. XIII), rodem z Girgenti, Żyd albo Arab, wykształcony w szkole lekarskiej Salerneńskiej, był lekarzem Karola I d’Anjou, króla Neapolu i Sycylii, i na jego zlecenie przełożył z języka arabskiego na łaciński „Continens” Rhazesa (ob.), drukowany po raz pierwszy w Brescii w r. 1486, (Biblioteka Narodowa w Paryżu posiada kopię rękopiśmienną na rozkaz króla wymienionego sporządzoną w w. XIII), oraz „Tacuin aegritudi-num et morborum” Jahii ben Dżezla (druk. w Strasburgu 1532; rękopis z r. 1374 przechowuje biblioteka uniwersytetu Wrocławskiego). Podanie zrobiło F-a synem tego Araba, zmarłego w r. 1095, i zarazem lekarzem Karola Wiel-

Dr j. p.

Ferrand, hrabia Flandryi. zwany F er r andern albo Fernandem Portugalskim (f r. 1233 w Douai), syn Sanchy I, króla Portugalii; zaślubił w r. 1211 Joannę „Konstantynopolitańską” najstarszą córkę hrabiego Baidwina IX i zarazem dziedziczkę hrabstwa Flandryi. Związek ten przyszedł do skutku dzięki pośrednictwu króla francuskiego, Filipa II Augusta, któremu F., zostawszy hrabią Flandryi, odstąpił za to miasta Aire i Saint-Omer z przyległemi terryto-ryami, a nadto złożył przysięgę lenniczą (22 stycznia 1212). W rok potem małżonek Joanny, skuszony złotem króla angielskiego, zapragnął uwolnić się od zwierzchnictwa korony francuskiej, które poniekąd sam sobie narzucił i zawarł sojusz przeciwko Filipowi Augustowi z Janem Bez Ziemi. Tedy Filip II wkroczył na czele potężnej armii do Flandryi, a jednocześnie wyprawił ku jej wybrzeżom flotę, złożoną z 400-u statków. Okręty francuskie zostały prawie wszystkie zniszczone przez Anglików przy uściu rzeki Zwiń (30 maja 1213), wszakże wojsko, dowodzone przez króla, posuwało się zwycięsko naprzód. Po odjeździe Filipa Augusta do Francyi, dokąd pośpieszył na obronę zagrożonej przez Anglików Andegawii, armia francuska we Flan dryi, przeszedłszy pod rozkazy królewica Ludwika, poniosła od F-a kilka porażek. Na początku 1214 r. Janowi Bez Ziemi i F-owi Portugalskiemu udało się pozyskać potężnego sprzymierzeńca w osobie cesarza niemieckiego Ottona IV. Świetne zwycięstwo Francuzów pod Bouvines (27 lipca 1214) unicestwiło jednak tę koa-licyę; F., wzięty do niewoli, dostał się w ręce króla francuskiego, który kazał go obwozić po ulicach Paryża w koszu, ciągnionym przez parę koni. Orleańczyk Wilhelm Guiart poświęcił mu z tego powodu w swej „Branche des royaux lignages” następujący oryginalny czterowiersz: „Ainsi s’en va lié en fer Li quens Ferrand en son enfer Li auferrant de fer ferré

Emportent Ferrant enferré/

Lamiraulfa.

F.” (Paryż 1830) i t. d.

Gdy Filip August osadził swego jeńca w wieży Luwru, hrabina Joanna przybyła do Paryża błagać litości u zwycięscy. Zobowiązywała się ona, poręczając na przyszłość wierność swego męża, nie tylko dać jako zakładnika jednego z synów, księcia Brabautu, ale także zburzyć szańce miast Valenciennes, Ypres, Audenarde i Cassel, oraz nie wzmacniać, bez pozwolenia króla, fortyfika-cyj innych grodów. Za tę cenę otrzymała pokój, atoli nie mogła uzyskać uwolnienia męża, który jeszcze całych osiem lat był więziony przez króla. Dopiero w r. 1225 Filip August zgodził się dać wolność hrabiemu, wymógłszy na Joannie Konstantynopolitańskiej traktat w Melun, na mocy którego zobowiązywała się ona zapłacić 50 000 liwrów okupu, dać jako zastaw miasta Lille, Douai i Ecluse, tudzież odebrać na nowo od baronów i mieszczan Flandryi przysięgę na wierność królowi Francyi. Wypuszczony na wolność, F. rządził Flandryą z chwałą i pokonał w zwycięskiej wojnie księcia Brabantu. Podczas rokoszu, podniesionego przez baronów francuskich przeciwko regencyi Blanki Kastyl-skiej (1229), F. wraz z Thibaulfem, hrabią Szampanii, stał wiernie przy koronie i popierał rządy królowej. Za jego panowania miasta flamandzkie dosięgły dużego rozkwitu. On*to nadał Gandawie jej odrębną organizacyę miejską („échevinale”) i ustanowił słynne kollegium XXXIX-ciu. Hrabia F. zmarł bezpotomnie, gdyż jedyną córkę, jaką miał z Juaną, utracił jeszcze za życia swego. — Warnkoeniga Historya Flandryi (w przekładzie franc. Gheldolf’a, Bruksella 1835 i nast. 5 t.); E. Leglay „Hist. de Jeanne de Constantinople” (Lille 1841); tenże „Hist. des comtes de Flandre” (Paryż 1843, 2. t.); Funck-Brentano „Gr. Encyclopédie”

Hml.

Ferrand Antoni Franciszek Klaudyusz, hr., publicysta i mąż stanu francuski (* r. 1751 w Paryżu—f 1825 tamże), w 19-tym roku życia został radzcą parlamentu paryskiego. Przeciwnik zasad Wielkiej Rcwolucyi, które wyszydzał w licznych pamfletach, opuścił we wrześniu 1789 Fraucyę, należał do rady księcia Kondeu-sza, a później był członkiem rady regencyjnej, ustanowionej za granicą przez hr. Prowancyi (Ludwika XVIII) po śmierci Ludwika XVI. W r. 1801 wrócił do kraju, gdzie oddał się zajęciom literackim, pracując jednocześnie w skrytości nad przywróceniem prawowitej monarchii. D. 31 marca 1814, kiedy wojska Sprzymierzonych wkroczyły do Paryża, F. wraz z Chateaubriandem i Sosthenem de La Rochefoucauld jeździli w i-mieniu swych współwyznawców politycznych do cesarza Aleksandra I, aby przemawiać za re-stauracyą Burbonów. Ludwik XVIII, zostawszy królem, zamianował F. ministrem stanu, naczelnym dyrektorem poczt tudzież członkiem komis-syi, wyznaczonej do opracowania nowej ustawy konstytucyjnej („Charte octroyée”). Pozbawio-ny tych urzędów skutkiem powrotu z Elby Napoleona (20 marca 1815), F. za powtórnej re-stauracyi został parem Francyi, członkiem rady tajnej oraz członkiem Akademii francuskiej (edyk-tem królewskim d. 21 stycznia 1816). W izbie parów popierał żarliwie politykę ultra-rojalistycz-ną. Z licznych prac F-a wymieniamy: „Nullité et despotisme de l’Assemblée prétendue nationale” (Paryż 1789); „Les Conspirateurs démasqués” (Turyn 1790); „Adresse d’un citoyen très actif aux questions présentées aux Etats généraux du Manège vulgairement appelés Assemblée nationale” (Paryż 1790); „De la Révolution sociale” (1793); „Le Retablissement de la monarchie française” (Nizza 1792); „L’Esprit de l’histoire” (Paryż 1802, 4 t., wyd. 6-te, 1826—dzieło, będące apologią despotyzmu i samowładztwa); „Eloge historique de Madame Elisabeth” (1814); „Théorie des révolutions” (1817, 4 t.); „Histoire des trois démembrements de la Pologne” (Paryż 1820, 3 tomy;—jest to dalszy ciąg dzieła Rulhière’a „Histoire de l’anarchie de Pologne”); „Testament politique de M. le comte

Hml.

Ferrand Mary an Ludwik, generał francuski (* r. 1753 w Besançon — f 7 stycznia 1809 na wyspie San-Domingo), zdobył szlify oficerskie w Ameryce, gdzie walczył pod rozkazami generała Rochambeau. Dosłużywszy się w wojnach Wielkiej Rcwolucyi stopnia generała brygady, został w końcu 1801 r. posłany wraz z generałem Leclerc na wyspę San - Domingo w celu stłumienia powstania murzynów. Zdołał przywrócić spokój we wschodniej części wyspy, atoli w tymże czasie żółta febra zdziesiątkowała wojska francuskie, pozostałe w części zachodniej. Wkrótce umarł Leclerc i szczątki jego korpusu musiały opuścić wyspę na mocy kapitulacyi (30 list. 1803).    F., zostawszy w okolicach miasta

zaledwo z 1 800 żołnierzy, odmówił złożenia broni i, zamknąwszy się w warowni, odpierał zwycięsko w ciągu kilkunastu miesięcy atak 22 000 czarnych, dowodzonych przez Dessalines’a (ob.). Posiłki, jakie przywiózł w sierpniu 1805 admirał Missiessy, pozwoliły mu przyjść nawet do działań zaczepnych. Murzyni ponieśli klęskę i miasto zostało oswobodzone. Przy pomocy osadników hiszpańskich F. przywrócił porządek w sąsiednich okręgach i doprowadził je nawet do pewnej pomyślności. Toussaint Louvérture, pan prawie całej wyspy, nie ważył się go niepokoić. Atoli, ku końcowi 1808 koloniści hiszpańscy, dowiedziawszy się o najeździe Napoleona na Hiszpanię, opuścili francuskiego generała. Następnie, wskutek jakiegoś zatargu, 2 000 ich, zgromadziwszy się w Seybo pod wodzą Kreola Ramireza, pomaszerowało na San-Domingo. F. wyszedł na ich spotkanie na czele 500 ludzi. Pobity, roztrzaskał sobie kulą z pistoletu czaszkę, nie chcąc przeżyć klęski. Reszta jego żołnierzy oraz jego zastępca, generał Barquier,

zbiegli do miasta, gdzie bronili się przeciwko powstańcom, połączonym z Anglikami, do lipca 1809 r. Był to epilog wyprawy do San - Do-

100 000 m-ców, było warownią i stolicą możnego rodu książąt d’Este, kipiącą życiem, ogniskującą w sobie oświatę, sztuki, nauki, handel i przemysł. Na szerokich ulicach i rozległych placach panuje dziś spokój, wiele domów i wspaniałych pałaców stoi pustkami, tak, że nie bez słuszności radził jeden z podróżników położyć napis na bramach miejskich: „miasto do wynajęcia”. Z tych-to świetnych niegdyś czasów pochodzi wielka ilość okazałych gmachów publicznych i prywatnych, stanowiących ozdobę F-y i ściągających do niej licznych turystów. Romańska katedra z XII w. posiada jednę z najwcześniejszych i najpiękniejszych wież renesansowych z początków XVI w. wyłożoną białym i czerwonym marmurem i sprawiającą imponujące wrażenie. Godne są również uwagi kościoły św. Franciszka z grobami d’Este i św. Benedykta, przedtem z popiołami Ariosta, przenie-sionemi w r. 1801 do wielkiej sali biblioteki, oba z e póki wczesnego renesansu; lepszą pod względem czystości architektury jest Certosa św. Krzysztofa oraz kościół S. Maria in Vado; natomiast kościół św. Andrzeja zachodzi w epokę gotycką, równie jak wieża pochyła 8. Giorgio. W kształcie greckiego, t. j. równoramiennego, krzyża, wzniesiony był pierwotnie kościół S. Spirito—dziś zupełnie inaczej przebudowany. Wielkiej piękności architektonicznej są też krużganki kościelne przy Certozie (dziś Campo santo), przy kościele św. Benedykta i przy S. Maria in Vado. Inne kościoły, mniej ze względu na architekturę, a więcej na dekoracyę, rzeźby lub arcydzieła malarskie są: św. Dominika, Jezuitów, S. Maria della rosa, św. Pawła, św. Romana, Alle Stimate i t. p. Z budowli świeckich najciekawszym jest

mingo.

Hml.

Ferrandina, miasto we Włoszech południowych, departamencie Potenza (Basilicata), okręgu Matera, przy drodze żelaznej Neapol-Tarent, w górzystej okolicy i w pobliżu prawego brzegu rz. Basento, 481 m. nad p. m.; uprawa wina i oliwek: 7 500 m-ców, wliczbie których część Albańczyków. Powstało w roku 1491, gdy je założyli mieszkańcy osady Uggiano, zburzonej

przez trzęsienie ziemi.

And. S.

Ferrara, 1) F. departament włoski w dzielnicy Emilii, położony na prawym brzegu dolnego Padu, nad Adryatykiem i otoczony departamentami: Rovigo, Mantuy, Modeny, Bolonii i Rawenny, 2617 km. 270 000 m-ców (1891). Kraj zupełnie płaski, w najwyższych miejscach zaledwie kilka metrów nad poziom morza wzniesiony; nad brzegiem morza i w pobliżu delty Po błotnisty, lagunami wypełniony (Valle del Mez-zano, del Comacchio), z klimatem wilgotnym i wogóle niezdrowym; tylko w zachodniej, suchszej i nieco wyższej części lepsze są warunki.

jeden z najoryginalniejszych i najbardziej malowniczych gmachów, jakie Włochy w tym rodzaju posiadają (dziś mieszczą się tu różne władze i urząd telegraficzny). Palazzo communale, znacznie dziś przeobrażony, należy do najuda-tniej szych budowli renesansowych; pałac Schifa-noja, zbudowany 1470 przez ks. Borso, ma piękny portal; pałac de’ Diamanti (dziś Ateneum z miejską galeryą obrazów), zbudowany przez ks. Zygmunta d’Este, jest bodaj jednym z najpiękniejszych we Włoszech (1493—1567). Pałac „la Palazzina” w stylu klasycznym znajduje się w zupełnym upadku. Inne pałace prywatne nie mają tu może tego znaczenia i doniosłości, co w wielkich stolicach republikańskich: Genui, Florencyi, Wenecyi; mimo to jednak nie bez większej wartości są pałace z XVI i XVII w.: Bentivoglio, Bevilacqua, (Jostabili, Crispo, Leoni, Roverella, Scrofa, Zatti. Niektóre z nich w biegu czasu znacznie zmodernizowane albo też zapuszczone. Pod względem rzeźby, a zwłaszcza

Ramiona delty Po oraz liczne kanały i strumienie zraszają kraj obficie. Grunt, nader starannie uprawny, wydaje ryż, żyto, len, konopie, drzewa morwowe i owocowe. Główne produkty: jedwab surowy, bydło, sól, ryby (słynne węgorze). Przemysł fabryczny słabo rozwinięty; wyrabiają tkaniny konopne i lniane, kapelusze filcowe, skóry, mydło, świece.—Administracyjnie dzieli się na 3 okręgi: F., Comacchio i Porto-maggiore.—Stolicą departamentu i okręgu jest 2) F. w delcie Po, między ramionami Po della Maestra i Po di Volano, a zarazem przy żeglow- niewątpliwie gotycki zamek warowny (Castello) nym kanale i przy drogach żelaznych do Rawenny, Bolonii, Mantuy i Padwy. Jest to dziś najważniejsze ognisko handlu i kommunikacyi wodnej nad dolnym Padem, dzięki głównie tej okoliczności, że statki morskie średnich wymiarów mogą dochodzić do samego miasta, które od Adryatyku odległe jest o 50 km. Ludność gminy F. wynosi 86 000 głów (1896), jednak właściwe miasto liczy ich zaledwie 38 000. Siedlisko arcybiskupa i najwyższych władz departamentu, posiada uniwersytet (Studio publico) założony przez ces. Fryderyka II, a w r. 1402 przez Mikołaja II rozszerzony, bibliotekę ze 120 000 t. oraz 1 100 cennych rękopismów (Ariosta, Guariniego, Tassa), teatr, szpital św.

Anny (gdzie więziony był Tasso), liceum, gimna-zyum, szkoły: techniczną i muzyczną, archiwa kościelne i miejskie. Ulice i place są obszerne, dobrze zabudowane, wybrukowane i utrzymane, tak, że F. należy dziś do najporządniejszych i naj prawidło wiej zbudowanych miast we Włoszech. Ta jednak względna świetność i ze- malarstwa, F. odegrała w swoim czasie dość wnętrzna okazałość F-y nie da się nawet porów- wybitną rolę, dzięki możnej opiece i poparciu nać z ową epoką, gdy miasto właściwe liczyło panującej rodziny d’Este, Początkowo działały tu głównie wpływy szkoły Toskańskiej (Squar-cione), która utworzyła w F-rze kwitnącą filię.

Italii. Po kongresie wiedeńskim wróciło znowu do państwa Kościelnego, prócz cytodelli i części miasta, które obsadzili Austryacy. Od r. 1860, po zjednoczeniu Włoch, zostało do nich przyłączone i uczynione stolicą departamentu. Biskupstwo F-y zamienił Klemens II na arcybiskupstwo w r. 1735. Za papieża Eugeniusza IV odbyło się tu w r. 1438 koncylium dla zjednoczenia greckiego kościoła z rzymskim; brał w niem u-dział cesarz Michał IV Paleolog.

And. S.

Jej przedstawicielami byli zrazu: Cosimo Tura (f 1496), Ercolo da Ferrara, Stefano da F., Cristo-foro Caselli, a przedewszystkiem Franc. Cossa i Lorenzo Costa (f 1535). Później szkoła F-y poddała się wpływowi Rafaela, który tylko na dobre jej wyszedł; wpływ ten jednak nie doprowadził do bezmyślnego naśladownictwa, ale należycie zrozumiany i odczuty wywołał kilku

znakomitych malarzy, na czele których stanęli _    ^    .    ,    ._

Dossi i Benvenuto Tisio, oz. Garofalo (+ 1559),    . Fsrrara Franciszek (Francesco) wy-

a obok nich Mazzolino. Z nastaniem epoki ma- bitny ekonomista i statystyk włoski. Urodzony nierystów uległa i tutejsza szkoła ich kierunko- w,¹⁸t⁰    *    Palermo w młodym bardzo wieku

wi; przedstawiał go Bastianino, mierny naśla-    ,la”że dzlenn‘k    sycylijskiej

dowca M. Anioła, Bastarolo, Roselli i najzdol- (.Giornale di statistica ). Statystyczne pracei K-y niejszy ze wszystkich Scarsellino. Dzieła wszyst- zwróciły nan uwagę rządu, który w 1834 r. kich wymienionych malarzy obficie znajdują się zamianował go naczelnikiem wydziału staty-w kościołach i muzeach tutejszych.-Równocze- stycznego - W kilka lat później stosunek do śnie z rozwojem architektury i malarstwa szła rzl»du , uleSł. radykalnej zmianie: za udział w parze poezya i nauka. Uniwersytet ściągał f Lruchu ».niezależność Sycylii l za ostre arty-głośniejszych uczonych, a wspaniały dwór-poe- kuł-v Przeciw polityce wewnętrznej rządu neapo-tów. Aryost (pomnik na placu jego imienia) Ułańskiego 184 / r. F. został zamknięty w cytadelli. przebywał na dworze Alfonsa I; Tassa sprowa- Uwolniony wszakże w następnym roku, wybrany dził Alfons II, który, z przyczyn należycie nie-    rewolucyjnego rządu tymczasowego; miał

wyjaśnionych, uwięził go później i przez lat 7 s»bie, P»l«conem ofiarowanie korony neapolitan-trzymał w zamknięciu “(1579-1586). W F-rze skmj księciu genueńskiemu, synowi Karola Alberta, urodził się słynny Savonarola (pomnik w pobli- króla Piemontu. Uśmierzenie rewolucyi w Sycylii żn katedry) i poeta oraz sekretarz książęcy Jan    8® <⁰ Postaniaw .Pl£™onele i objęcia

Guarini, ten sam, który po ucieczce Henr. Wa- w .l849J- katedry »konom.i politycznej w Tu-lezego jeździł w poselstwie do Polski, dla wy- ryme fca katedrze zachował przecież meza-jednania Alfonsowi II korony.-Dziej e miasta leż"osć P»Sllid»w i zwalczał, między innemi, sięgają początkiem swoim bardzo odległych cza- w*dhwï    rządowego wychowania we Wło

sów. Była to starorzymska kolonia Fo ru ln ! ezccli, tak ostro iż w 18o9 zniewolonym został

A Hieni. W IV w. istniało tu już biskupstwo, a na początku VII w. miasto zostało umocnione i przez czas jakiś należało do egzarcliatu Ra-weńskiego. Walki Gwelfów i Gibellinów odezwały się i w F-rze, gdzie dwie rodziny: Salin-guerra Torelli i Adelardi d’Este, długi czas wiodły zaciętą, choć bezkrwawą w tym razie, wojnę j o supremacyę, dopóki po różnych kolejach losu nie zwyciężali d’Este i nie uzyskali później , od papieża potwierdzenia wraz z tytułem ksią- j żąt F-y. Pierwszym takim dziedzicznym, dopiero w r. 1471 przez papieża Pawła II uznanym, i ,    ,    . .    .    .

księciem, był d'Este w osobie księcia Borso, i dowody, duzeJ bystrości umysłowej i oryginalno-

I sei poglądów.—Do celniejszych prac jego zali-: czają: O znaczeniu ekonomii („Importanza delPec-! conoinia”), Ekonomia u starożytnych; o taryfach protekcyjnych; o podrzutkach—oraz cenne przedmowy do wydanej przezeń w 27-u tomach B i-blioteki ekonomistów.

l przenieść działalność profesorską, naprzód do Pawii, a następnie do Palermo.—W 1867 roku objął tekę finansów w ministeryum Ratazzego; zmuszony był jednak niezadługo opuścić to stanowisko wskutek niefortunnego przeprowadzenia likwidacyi dóbr kościelnych. Jako ekonomista hołdował F. optymistycznym poglądom Careya i Bastiata. Wykłady jego prowadzone były w duchu ultra-liberalnej szkoły manczesterskiej; kierunek historyczny znajdował w nim natomiast | zaciętego przeciwnika. W analizie konkretnych kwestyj ekonomicznych i finansowych złożył F.

który F-ę uczynił stałą swoją rezydencyą i położył kamień węgielny świetności i rozwojowi miasta. Jeden z jego poprzedników, Mikołaj III, więził w murach zamku żonę swą, Paryzynę Malatesta, wraz z jej uwodzicielem a swym synem naturalnym, Hugonem, zanim oboje ściąć rozkazał (Parisina Byrona). W r. 1597 wy-

z. H.

Wówczas przyłączono je do rzeczypospo- . skiemu z Genui, 17/IX 1774 r. — (Ks. Kanclerska litej Cyzalpińskiej, a w r, 1804 do królestwa 41 f. 246).    D<

Ferrari, herb polski z nadania. W polu błęki-gaśli uprawnieni do dziedziczenia F-y książęta tnem lew złoty wspięty w prawo. Nad tarczą ko-d’Este, skutkiem czego miasto wraz z posiadło- rona hrabiowska, a w niej czarne orle skrzydło ściami duchowieństwa zostało przez Klemensa barkiem w prawo. Nadany przez Stanisława Au-VIII wcielone do Państwa Kościelnego, którego , gusta wraz z tytułem hrabiowskim polskim Ja-losy dzieliło aż do wtargnięcia Francuzów w r. nowi Aniołowi de Ferrari, szlachcicowi liguryj-1796.

U)/:

.J*.

Fig. 53. Ferrari (berb).

Ferrari Benedykt (* 1597 w Reggio—f 22 paźdz. 1681 w Modenie) słynny poeta, kompozytor muzyczny i wirtuoz na teorbanie, stąd też zwany „della Tiorba”. Kształcił się w Rzymie. W 1645 roku F. był członkiem kapeli dworskiej w Modenie, następnie kapelmistrzem w Wiedniu. Napisał kilka oper, baletów, kan-

A. Pol.

Ferrari Gaudenty, malarz ' włoski (* 1481 w Valdeggia w Piemoncie —f 1546 w Medyolanie), kształcił się, jak się zdaje, pod kierownictwem Girolama Giovenona w Vercelli, później wszakże uległ wpływowi Perugi-na, a jeszcze bardziej Leonarda da Vinci, Lui-niego i Rafaela. W pierwszych dziełach jego znać jeszcze cechy starej szkoły; w późniejszych widoczny jest zwrot od tradycyi Renesansu ku większej swobodzie i lekkości pędzla—pozostała mu tylko z poprzedniego okresu skłonność do mi-

stycyzmu, wpadającego nieraz w mdły sentymentalizm. Z malowideł jego ołtarzowych, godne (Ob. art. na str. poprz.). są uwagi obrazy na tablicach drewnianych w

Aronie, Nowarze, Varallo, Vercelli, w Turynie; najsłynniejsze: w Connobio Chrystus dźwigający krzyż, w Medyolanie (M. Brera)—Męczeństwo św. Katarzyny. Z jeszcze większą swobodą i żywością objawia się talent F-ego w licznych freskach z różnych epok jego twórczości, jak np. w Varallo w kościele Santa Maria delle Grazie, w Vercelli na Sagro monte, w kościele pielgrzymów w Saronno i indziej. Z Ferrarim łączy się cała szkoła, której najprzedniejszymi przedstawicielami są: Giuseppe di Ansadeo Giovenone, Bernardino Latino i G. B. Cerva.    *

tat i t. p.

Ferrari Bartolome o, rzeźbiarz włoski (* 1780 w Marostica—f 1844 w Wenecyi), był uczniem swego stryja, Giovanniego Ferrarego (f 1826 w Wenecyi), pierwszego nauczyciela Canovy, a uzupełnił wykształcenie swe artystyczne we Florencyi. Wykonał cały szereg posągów, nagrobków i t. p. w Ferrarze, Padwie, a najwięcej w Wenecyi. Z dzieł jego do rzędu najcelniejszych należą: prześliczna „Pietà” z bronzu, według wzoru Canovy (w Portagno, w kościele przez Canovę założonym); restaura-cya skrzydlatego lwa weneckiego (1805); Popiersie Franciszka Józefa I, w arsenale weneckim; ornamenty wielkiego ołtarza w kościele św.

Marka; figury na nagrobku Canovy w kościele S. Maria dei Frari w Wenecyi, oraz godne uwagi rzeźby z drzewa w kościele jezuickim. *

Ferrari Luigi, syn poprzedniego (* 1811 r. w Wenecyi), kształcił się pod kierownictwem ojca w duchu i stylu Canovy i był jednym z owych artystów, którzy pracowali nad pomnikiem tego mistrza w Ferrarze; później został profesorem Akademii w Wenecyi. Z pięknych dzieł jego najcelniejsze: „Laokoon”, pomyślany w nowy sposób, niepodobny do antycznego; ,,En-dymion”; „Niepokalane poczęcie N. P. Maryi”; „Nimfa” i „Melancholia”; „Dawid i Goliat”; posąg „Marka Pola”; popiersia „Danta” i „Rafaela”; „Dziewczę u grobu ojcowskiego”; „Niewinność karmiąca ptaka”.

Ferrari Giuseppe (Józef), historyozof włoski, urodzony w Medyolanie w r. 1812. Studya odbywał w Pawii. Od r. 1840 był profesorem literatury w Rochefort, następnie od r. 1842 profesorem filozofii w Strasburgu, gdzie jednak wykładał tylko przez parę tygodni. Złożony z katedry przez zabiegi wrogiej mu partyi ultramon-tańskiej, został na nią przywrócony dopiero w r. 1848, po rewolncyi lutowej. Przeniósłszy się do Bourges, wkrótce znowu utracił „veniam legendi.” Powróciwszy w r. 1859 do Włoch, wykładał filozofię i historyę w Turynie, a następnie w Medyolanie. Był posłem do parlamentu Piemonckiego, gdzie ostro występował przeciw Cavourowi, mianowicie zaś przeciw jego polityce anneksyjnej, następnie posłem do parlamentu włoskiego. Umarł w r. 1876 w Rzym e.— Swoje poglądy historyozoficzne F. rozwinął najobszerniej i naj systematyczniej w dziele p. t. „Filosofia délia rivoluzione” (1851, wyd. 2-e w 1873). Naukę o anty no mi a ch (ob. ten wyraz iKant), uważa on za środek i ognisko filozofii teoretycznej i wyraża pogląd, że wykazane w niej sprzeczności są istotnie nierozwiązalne. Dodać zresztą należy, że termin antynomia F. pojmował obszerniej od Kant a i uwzględniał wszystkie sprzeczności teoretyczne, uznawane za zasadnicze przez Fiehtego i Hegla. Lecz sprzeczności nierozwiązalne teoretycznie godzą się w rzeczywistości. Tę zgodność realną zasad sprzecznych z sobą teoretycznie F. usiłuje tłómaczyć w ten sposób, że „sprzeczność” nie jest wcale rzeczywistą cechą jakiejś grupy rzeczywistych przedmiotów, lecz jedynie wyrazem sposobu ujmowania tychże przedmiotów przez umysł. Sprzeczność więc dwóch rzeczy nie jest dowodem niemożliwości ich spółbytności, lecz tylko dowodem jej niezrozumiałości. Rzeczywistość jest ostatecznie niezrozumiałą, gdyż zawiera w sobie sprzeczności.—Zaznaczywszy w ten sposób nie-zrozumiałość rzeczywistości, F. nie troszczy się już wcale o konsekwencye swego założenia i buduje historyozofię, mającą być, podług jego własnego określenia, częścią filozofii rzeczywistości W swoich poglądach politycznych jest on skraj-

Mns.

sa.

nym demokratą i, pomimo licznych niekonse-kwencyj, nieubłaganym doktrynerem, który, wbrew swej tezie naczelnej o niezrozumiałości rzeczywistości, usiłuje, tak w interpretacyi przeszłości, jak i we wskazówkach na przyszłość, wtłoczyć ją w kilka formułek demokratycznych. Za formę polityczną przyszłości F. uważa federacyę drobnych rzeczypospolitych. — Oprócz „Filosofia della rivoluzione”, F. napisał: „Vico et l’Italie ” (1835); „De l’erreur” (1846); „De religiosis Campanellae opinionibus” (1840), „Essai sur le principe et les limites de la philosophie de l’histoire ”    (1843); „La federazione republicana”

(1851), „Histoire des révolutions de l’Italie, ou Guelfes et Gibelins” (4 tomy 1856—58), „Histoire de la raison d’état” (1860); „Storia della rivoluzione d’Italia” (3 tomy, 1871—73), „Teoria de’periodi politici.”—Nadto napisał rozprawkę o filozofie Romagnosim (ob.) i redagował wydanie zupełne dzieł Jana Vico (1835).—Życiorys jego napisał Mazzoleni (1876).

Ferrari Paweł, dramaturg włoski (* 1822 w Modenie—f 1889 w Medyolanie). Skończywszy studya prawne, oddał się zawodowi dramatycznemu. W r. 1860 zamianowany był profesorem historyi w Modenie, a potem w Akademii naukowo-literackiej w Medyolanie. Pierwszą ko-medyę napisał w r. 1847 p. t. „Bartolommeo Calzolajo”, ale rozgłos zdobył dopiero drugim swym utworem „Goldoni e le sue sedici com-medie” (1852), który grywany był na wszystkich włoskich teatrach. Z późniejszych kome-dyj jego równem się powodzeniem cieszyła „Pa-rini e la satira” (1857), a zresztą w ogólności był on ulubionym komedyopisarzem we Włoszech. Z licznych dramatów i komedyj jego wymienimy celniejsze: „II tartufo moderno”; „Dante a Verona”; „II duello”; „II Suicidio”; „Gli amici ri-vali”; „Cause e effetti”; „Gli Uomini serii”; „II ridicolo”. Utwory dramatyczne Ferrarego odznaczają się zręcznym układem, a często też i bystrą obserwacyą, która wszakże ogranicza się prawie wyłącznie zewnętrzną, formalną stroną gry, mało się zajmując światem duchowym, analizą psychologiczną charakterów i zagadnieniami etycznemi. Jego „Opere drammatiche” wyszły w 14-u tomach 1877—1880. Studyum biograficzne o nim napisał L. Fortis (Medyolan 1889). *

Ferrari Eugienjusz, włoski filolog klasyczny, ur. 22 lutego 1832 w Arezzo, kształcił się w liceum montepulczjańskim (w prowincji Sjenie), i w Pizie, następnie został profesorem greczyzny w liceum florenckim (1853—59), od r. 1859—65 profesorem filologji greckiej w uniwers. w Sjenie, skąd przeszedł do ministerjum oświaty. W 1866 odbył podróż naukową do Niemiec, a po powrocie tegoż roku objął katedrę literatury greckiej i archeologji w uniwersytecie padewskim. F. położył szczególne zasługi około ożywienia studjów klasycznych we Włoszech, mianowicie swoim tłumaczeniem Otfryda MUllera „Geschichte der griechischen Literatur” (Florencja 1858—59, 2 tomy) i przekładem Platona (Padwa 1873—82). Poprzednio opracował po włosku Diibnera gramatykę grecką (Florencja

1856); nadto przygotował i ogłosił wiele wydań autorów klasycznych z komentarzami włoskiemi, jak: Ksenofonta Memorabilia (Prato, 1863—65), Sofoklesa tragiedję Filoktet (t-że. 1865); Platona Apologję; Lizjasza mowy przeciw Eratostenesowi i Agoratowi (Turyn 1886) i in. Ogłosił także „I frammenti della politica di Aristotile neł Pa-piro CLXIII del Museo egiziano di Berlino” (Padwa 1888). Prócz tego napisał szereg rozpraw, dotyczących Isokratesa, Platona i Arystotele-

A. A. K.

Ferrari Carlotta, poetka i kompozytorka muzyczna włoska (* 1840 w Lodi); pisała poe-zye liryczne, okolicznościowe, elegie, melodra-mata, a także powiastki oraz artykuły pomniejsze prozą. Wszystkie utwory jej wyszły w 4-ch tomach z przedmową senatora Siotta Pintora (1857 —1885). Później ukazały się: „San Filippo Benzi, ottave” (1885); trzy wydania poematu „Dante Alighieri” (ostatnie 1888) i „Nuove Liri-che” (1889). Jako kompozytorka napisała opery: „Ugo” i „Eleonora Arborea”, oraz mszę. *

Ferrari Seweryn, poeta, krytyk i uczony włoski (* 1856 w Alberino pod Bolonią), kształcił się na wydziale filologicznym w uniwersytecie florenckim, gdzie otrzymał stopień doktora, potem zaś był profesorem kolejno w kilku szkołach, a nareszcie w Modenie. W r. 1876 ogłosił pierwsze swe liryczne utwory p, t. „Sibi, suis” i pracował z przyjaciółmi swoimi w przeglądzie literackim „I Goliardi”. W r. 1882 ukazał się jego „11 Mago”, satyra literacka, w szerokich ramach fantastyczno-lirycznych. Za tern poszły „Bordatini” (1885); „Secondo libro dei Bordati-ni” (1886); i „Versi” (1892). Jako poeta F. jest najwybitniejszym przywódzcą młodej generacyi poetów włoskich, którzy wzrośli pod wpływem Carduccego. Utwory jego odznaczją się żywością uczuć, szerokością poglądów filozoficznych, czystością formy i bujnością fantazyi. W zakresie krytyki literackiej zajmował się przeważnie poezyą włoską ludową, z jej okresu najdawniejszego. Najważniejsze z prac jego w tym rodzaju są następujące: „Biblioteca di letteratura popolare” (1882); zbiór materyałów do historyi poezyi ludowej od w. XIV do XVI; „II contrasto della Bianca e della Bruna” (1885); „Documenti per servire all’ istoria della poesia semipopola-re in Italia nel s. XVI—XVIII” (1887); „Gabr. Chiabrera e le raccolte delle sue rime da lui medesimo Ordinate” (1888). Nadto jeszcze pisał o krytycznem wydaniu poetów klasycznych: Tor-quata Tassa i Ugo -Foscola, jako też ogłosił zbiór literackich polemik i satyr: „Ai prepositi di Olimpo di Sasso-Ferrato”.—Porówn. G. Manzoni „Poeti giovani” (1886),

jące.

1891, t. XV).

Ferraris Karol Franciszek, znany statystyk włoski (* 1850), otrzymał wykształcenie we Włoszech, Niemczech i Anglii. W roku 1878 mianowany profesorem w Pawii, przechodzi w roku 1883 na urząd dyrektora w ministeryum rolnictwa, przemysłu i handlu. W roku 1885 wraca znowu na katedrę statystyki w Padwie, gdzie jednocześnie wykłada prawo administracyjne. Przez dwa lata był członkiem parlamentu włoskiego. We Włoszech znany jest przedewszyst-kicm jako gorący zwolennik nauki niemieckiej i w tym kierunku wywarł znaczny wpływ na wieloliczne szeregi swych uczniów. Ogłoś ł: „La reppresentanza delle mineranze in Parlamente” (1870); „La Statistica e la Scienza dell’amministrazione nella Facoltà giuridiche” (1878); „Saggi di Economia, Statistica e Scienza delPAmministrazione” (1880); „Les projets de

de Statistique” i t. d.

X.

s. D.

Ferraria,Dziwostroj a, rodzaj z rodziny K o-saćcowatych (Irideae), rz. Okazałych (Co-ronariae). Najbardziej znajome gatunki są: F.pur-gans Mart. d. przeczyszczająca — rośnie w Brazylii; F. cathartica, D. rozwalniająca — także w Brazylii—obie są używane jako środek lekko przeczyszczający; F. tigridia (Tigridia pavonia PersJ, Tygrysówka pawikowata, pochodząca z Meksyku, której kwiaty odznaczają się wielkością, oryginalnym kształtem i żywością barwy; F. undulata, d. falista, z Przylądka, mająca kwiaty wierzchołkowe, brunatno-fiołkowo-purpurowe, aksamitne, na brzegu upstrzone kropkami żółtemi, lecz zaledwie kilka godzin trwa-

B. M.

Ferraris Józef, hrabia, generał i geograf austryacki (* r. 1726 w Lunéville — f 1814 w Wiedniu), brał udział w stopniu pułkownika w Wojnie Siedmioletniej i odznaczył się w bitwie pod Hochkirchen. Generał porucznik w r. 1763, został w r. 1767 szefem artylleryi w Niderlandach austryackich. We dwa lata potem powziął zamiar, w porozumieniu z księciem Karolem Lo-taryńskim, podówczas generał-gubernatorem, zdjęcia mapy prowincyj belgijskich o skali 1:11 250, która byłaby niejako uzupełnieniem wykonanej przez Cassiniego mapy Francyi (zwanej akademicką). Wyryta na miedzi, o skali zumiejsze-nej do 1 : 86 40 ), mapa miała być dostępną dla szerszej publiczności. Jakoż, dzięki materyalne-mu poparciu Maryi Teresy, Józefa II i Kaunitza, F. olbrzymi projekt swój doprowadził szczęśliwie do skutku. Mapa kosztowała 273 000 florenów, ale była arcydziełem. F. następnie brał chlubny udział w wojnie przeciwko Francyi (1793) i w r. 1808 został wyniesiony do godności feldmarszałka.—Syn jego, Ludwik F., wybitny dyplomata, podpisał w imieniu Austryi traktaty pokojowe w Campo-Formio i Lunéville.— Hennequin „Etude historique sur l’exécution de la carte de Ferraris” (w „Bulletin de la Société royale belge de géographie” (Bruksella

Hml.

législation sociale eu Italie” (1883); „L’assicurazio-ne obbligatoria e la responsabilità dei padroni” (1810); „La statistica nelle Università” (1886). Prócz tego wiele ważnych artykułów w „Nuova Antologia”, „Archivio giuridico”, „Giornale degli Economisti”, „Bulletin de l’Institut international

s. p.

Ferrarius, ob. Ferrerius Zacbaryasz.

Ferrarius Jan Albert, autor przedrukowanej w r. 1667 w Warszawie książki „Euclides Catholicus sive demonstratio Romanae fidei ex primis, certis et evidentibus principiis, mathema-tica methodo et eonnexis continua serie deducta”. Bardzo rzadkie, bo tępione, jest satyrą na Kościół Rzymski.—Jocher Nr 2957.

Ferraro Ludovico albo Luigi, matematyk włoski (* 1522 w Bolonii—f tamże w r. 1565). Był uczniem Cardana (ob.), profesorem matematyki w Medyolanie i Bolonii. Według świadectwa swego nauczyciela (w dziele „Artis ma-gnae sive de regulis algebraicis liber unus” 1545) F. odkrył sposób rozwiązywania równań stopnia czwartego, polegający na przekształceniu ich przy pomocy wzoru elementarnego

(A -f B +C) ³ = (A+B) ² + 2 A C + 2 B C + C ³

i sprowadzeniu następnie zagadnienia do rozwiązania równania stopnia trzeciego. F. nie pozostawił żadnego dzieła drukowanego; ogłosił tylko kilka pisemek ulotnych, treści polemicznej, podczas sporu naukowego, jaki wiódł z matematykiem Tartaglią.

Ferrata Ercole, rzeźbiarz włoski (* w Pel-sotto di Como 1614—[według Naglera 1630] — -f- w Rzymie 1686). Kształcił się w Genui u krewnego swego Tomasa, a potem wstąpił do pracowni Algardego w Rzymie i pracował najwięcej w tern mieście, jako też we Florencyi i Neapolu. Żaden z artystów nie posiadał tak głębokiej znajomości antyków i żaden też nie umiał tak dobrze ich odnawiać. Z mnóstwa dzieł jego wymienimy w Rzymie: Posąg „Siły” na grobie Leona XI w kościele św. Piotra; „Miłosierdzie” na grobie Klemensa IX w Santa Maria Maggiore, oraz kilka pięknych płaskorzeźb. Za pontyfikatu Aleksadra VII pomagał Berninie-mu modelować kolossy, unoszące ambonę w kościele św. Piotra, a następnie do kościoła Mi-nerwy wykonał „Nagrobek Kardynała Bonelle-go” i wiele in. W 1677, powołany do Florencyi przez Koźmę III, odrestaurował tam trzy rzeźby starożytne, przywiezione z Rzymu: We-nerę Medycejską, Zapaśników i Szlifierza. Prócz tego do katedry w Sienie zrobił statuę św. Bernarda i posąg Aleksandra VII; do baptysteryum w Reggio—św. Joannę Chantal; dla Wenecyi—• Herkulesa w wieku dziecięcym, walczącego z wężem, jedno z dzieł jego ostatnich. F. od r. 1650 był członkiem akademii św. Łukasza; pod kierownictwem jego wykształcili się: Carcani, Giu-

seppe Mazzuoli, Carlo Foggini, L. Lottone i P. spółczesny lekarz, klinicysta, nëuropatolog, nié-Baliatri.    *    zwykle płodny i wielostronny w swoim zawodzie

Ferrazzi Giuseppo Jacopo, literat i bi- pisarz. Przez dłuższy czas pracował w szpitalu bliograf włoski (* w Carigliano 1813—f 1880), dla chorych nerwowo Salpêtrière pod Paryżem, jest autorem dzieł następnych, między któremi za dyrektorstwa w nim Charcota; obecnie jest cały szereg bibliografij specyalnych wielkiej war- lekarzem w takimże szpitalu Bicêtre. Ceniony tości, nieodbicie potrzebnych badaczowi literatu- jest jako bystry obserwator i pomysłowy ekspe-ry włoskiej: „Di Bassano e dei Bassaneri illu- rymentator, obok zaś tego jako badacz o szer-stri” (Bassano 1847): „Giuseppo Cogo, cenni szych widnokręgach teoretycznych. Od dwudzie-biografici” (Bassano 1832); „Volgarisamenti, in stu już przeszło lat rokrocznie ogłasza znaczną versi sciolti, dell’Egloghe di Virgilio”, z doda- ilość prac z zakresu neuropatologii, kazuistyki niem studyum nad poezyą pasterską oraz uwag i symptomatologii chorób nerwowych, odznacza-filologicznych i estetycznych (Bassano 1853—55); jących się rozległym aparatem erudycyjnym, „Antologia Italiana” (Wiedeń 1858—59); „Ma- który świadczy o wyjątkowem oczytaniu autora nuale Dantesco” (Bassano 1864—65); „Biblio- nietylko w materyi lekarskiej i przyrodniczej, grafia Dantesca” (Bassano 1871—77, 2 tomy); lecz także w literaturze filozoficznej, społeczno-„Bibligrafia Petrarchesca” (Bassano 1877); „Tor- politycznej i belletrystycznej wszystkich czasów, quato Tasso, studii biografici, critici e bibliogra- Wiele rozpraw opracował z udziałem autorskim fici” (Bassano 1880); „Bibliografia Ariostesca” innych specyalistów. Bardziej ogólny interes (Bassano 1881) i in.    *    teoretyczny budzą jego subtelne spostrzeżenia

Ferré, zwany Grand-F. (Wielki F.), chłop i eksperymenty na hipnotyzowanych histerycz-ze wsi Rivecourt, między Pont-Saint-Maxence kacli, opisane i naukowo wyzyskane przy spół-a Compiègne, wsławiony czynami bohaterskiemi pracownictwie psychologa Alfreda Bineta, w sze-w walce przeciwko Anglikom w r. 1358. Były regu artykułów w „Revue philosophique” oraz uczestnik Żakieryi, obdarzony nadzwyczajną si- w książce „Le magnétisme animal” (w kollekcyi łą, uorganizował wraz z innym włościaninem, „Bibliothèque scientifique internationale”, t. LVII, Wilhelmem Alaud albo L’Aloue, obronę warowne- 1866, wyd. 3-e 1890); dostarczyły one cennego go zamku Longueil. Kiedy Anglicy z Creil wtar- materyału do psychologii hipnozy wogóle, pośre-gnęli do zamku przez nienaprawiony jeszcze wy- dnio zaś do psychologii wyobraźni; nadto, w spo-łom w murze i zabili Alauda wraz z kilku to- rze o to, czy czucia i obrazy mają być umiejscowione warzyszami, F., zgromadziwszy resztę małej za- w odrębnych lub wspólnych siedliskach kory mó-łogi ochotniczej, uderzył na napastników i wy- zgowej, przemówiły dość stanowczo za wspólnem ciął ich co do nogi. Kronikarze utrzymują, iż ich siedliskiem, a stąd i za wspólną ich naturą zabił on własnoręcznie 85-iu, nie licząc tych, psychologiczną (porówn. A. Binet „La psycholo-których ranił. Gdy na drugi dzień gubernator gie du raisonnement”, 188^). Do najciekaw-angielski z Creil wysłał nowy oddział wojska szych i bodaj najważniejszych prac F-go należy pod wodzą najlepszych swych oficerów, F. wy- dziełko „Sensation et mouvement. Etudes expé-szedł na ich spotkanie i zadał im straszliwą rimentales de psycho-mécanique” (w kollekcyi Al-porażkę. Dokonawszy obrony zamku, usunął się cana „Bibliothèque de philosophie contemporaine”, do swej zagrody w Rivecourt. Dalsze koleje je- 1887). Tu F. w szeregu eksperymentów wyka-go życia niewiadome. W Longueil wzniesiono zał wpływ dynamogieniczny, wywierany na cały mu w ostatnich czasach niewielki pomnik.—S. Lu- układ mięśniowy przez podrażnienie zmysłów; ce, referat w „Comptes-Rendus del’Acad. des uwydatnił ruchy mimowolne, stale towarzyszące Inscr”. (1891); Michelet „Histoire de Frań- każdej czynności umysłowej, co w związku

ce”.

Hmi. z wcześniej już rozwiniętą przez Fritscha, Hitziga Ferré Karol Teofil, członek kommuny Pa- i Ferriera teoryą ośrodków psychomotoryjnych ryskiej (* 1845 w Paryżu—rozstrzelany 28 list. wyzyskał na szeroką skalę Alfred Fouillée (ob.) 1871 w Satory). Socyalista z grupy Blanquie- w swojej doktrynie psychologicznej i metafizycz-go, brał czynny udział we wszystkich demon- nej idej-sił ((idées-forces); wreszcie obalił do-stracyach politycznych na schyłku Drugiego Ce- świadczalnie tezę, ostatniemi czasy głównie po-sarstwa i figurował w kilku procesach. Podczas pieraną przez prof. Angelo Mosso (ob.), po-oblężenia Paryża uorganizował komitet czujno- wołującego się na swoje doświadczenia z wagą ści XVIII-go okręgu, uczestniczył następnie własnego pomysłu i pletysmografem, jakoby w powstaniu 18 marca i 26 t. m. został obrany przy każdem podnieceniu psychicznem krew przy-członkiem kommuny. Był członkiem komitetu Bez- pływata do całego mózgu kosztem zmiejszonego pieczeństwa Publicznego, zastępcą prokuratora okrwienia obwodu ciała i głównie kończyn; F. kommuny, a wreszcie pełnił urząd prefekta poli- I wykazał, zwłaszcza w przypadkach przyjemnego cyi. Po upadku kommuny ukrywał się przez pe- podniecenia, wzrost objętości kończyn z powodu wien czas w Paryżu; schwytany w końcu, został przypływu krwi do nich i pośrednio wywniosko-rozstrzelany wraz z Rosselem i Bourgeois. HmL wał prawdopodobieństwo częściowych przekrwień Ferré (właściwie Feré) Karol (* 1848 r.), mózgu. W książce „Dégénérescence et crimina-

Ad. M.

188, 201, 781 i 784).

lité", („Bibl. de philos, contemporaine’’, 1888), bada symptomatologię przestępstw i zbrodni w świetle analogicznych objawów n osób zwyrodniałych lub pod różnemi względami uwstecz-nionych w rozwoju i dostarcza dowodów na rzecz patologicznej teoryi zbrodnictwa. W dużem dziele „La pathologie des émotions. Etudes physiologiques et cliniques” (Paryż 1892) gromadzi olbrzymi materyał eksperymentalny, kazuistycz-ny i literacko - anegdotyczny, dotyczący warunków fizyologicznych i patologicznych, na tle których lub w związku z któremi występują psychiczne objawy wzruszeniowe. Zadziwia tu, wobec ogromnej erudycyi autora, zawsze sumiennie i wyczerpująco poinformowanego, brak nawet wzmianki o podstawowych w tej dziedzinie pracach W. James’a, K. Langego i Alfreda Lehmanna, których pominięcie wpłynąć musiało na obniżenie poziomu teoretycznego tego dzieła i narazić na taką w nim lukę, jak brak ma-teryału eksperymentalnego, w który tak obfituje słynna praca duńskiego badacza, Lehmanna, w przekładzie „D. Hauptgesetze d. menschlichen Gefühlslebens” (Lipsk 1892, oryginał duński 1890). Dwa ostatnie dzieła kończy autor uwagami treści profi-laktyczno-społecznej—temat, do którego zresztą F. często wraca w swoich wywodach uogólniających. Wreszcie wspomnieć jeszcze należy dzieło, wielce pracowite i obfitujące w cenny i często przez psychopatologów wyzyskiwany materyał kliniczny, p. t. „Les épilepsies et les épileptiques” (Paryż 1890). Prócz dzieł powyższych F-go w oddzielnych książkach wyszły jeszcze następujące: „Du cancer de la vessie” (1881); „Du traitement des aliénés dans les familles” (1889); „Traité élémentaire d’anatomie médicale du système nerveux” (wyd. 2-e, 1891); „La famille névropathique (kollekcya „Aide-mémoire” Léautégo, 1894). Przeszło 200 rozpraw, artykułów i przyczynków F. zamieścił głównie w następujących czasopismach od roku 1875; „ Comptes-rendus et bulletins de la Société de biologie”; „Progrès médical”, „Révue de médecine”; „Archives de physiologie normale et pathologique”; „Archives de neurologie”; „Brain” (angielskie), „Annales de la société médico-psychologique”; „Revue d’antropologie”; „Revue philosophique”; „Revue scientifique” i in.

Ferrein Antoni (* d. 25 października r. 1693 we Frespach [de. Lot-et-Garonne]—f w Paryżu d. 28 lutego r. 1769) anatom i fizyolog francuski. Początkowo uczył się w szkole jezuickiej w Agen teologii, prawa i matematyki; następnie wyjechał do Montpellier i wstąpił na wydział lekarski; w r. 1716 jako „Baccalaureus med.” udał się do Marsylii, gdzie się doskonalił w chirurgii; po powrocie stamtąd otrzymał dyplom doktorski i zastępował prof. A struć a (ob.) przez czas pewien; w r. 1732 wydział lekarski przedstawił go na profesora anatomii, ale gdy rząd odmówił mianowania, F. podążył

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 165. T. XXI.

do Paryża i przyjął urząd lekarza naczelnego wojsk francuskich, znajdujących się wtedy we Włoszech. Po skończeniu wojny wrócił w roku 1735 do Paryża, ale niebawem wyjechał znów do Vexin, gdzie wybuchła była zaraza; uśmierzywszy ją, powrócił znów, teraz już na stałe, do stolicy. W r. 1738 wcielono go jako licen-cyata do wydziału lekarskiego, w r. 1741 został członkiem Akademii umiejętności a w 1742 profesorem medycyny i chirurgii. Wydał dwa podręczniki medycyny praktycznej i chirurgii, pracował nad anatomią i flzyologią serca, nad budową wątroby i nerek, nad flzyologią głosu, nad anatomią i leczeniem przyrządów łzowych itd.— Por. Dezeimeris etc. „Dictionn. histor. de la méd.” (T. II, str. 297); w „Diet. des sc. méd. Biographie méd.” (T. IV, str. 137) i K. Sprengel a „Versuch einer pragmat. Gesch. d. Arzney-kunde” (wyd. 3-e T. V, str. 96—99, 124, 138,

Dr J. P.

Ferreira Antoni, poeta portugalski (* 1528 w Lizbonie—f 1569). Studyował prawo w Coim-brze, gdzie następnie został profesorem prawa; powołany potem do Lizbony, był tamże członkiem Najwyższego Sądu. Obdarzony wybitnym talentem poetyckim i smakiem wytwornym, od młodości uprawiał poezyę według wzorów klasycznych. W liryce naśladował głównie Hora-cyusza; pisywał ody, epody, listy poetyckie, epi-talamia, epigramaty. Zbiór poezyj F-y ogłoszony został po jego śmierci przez syna p. t. Poezye portugalskie („Poemas lusitanos”), pierwsze wydanie w Lizbonie r. 1598, następne w r. 1829 i 1875). Liryczna twórczość F-y zastosowana była ściśle do ówczesnych ideałów estetycznych, nie odznaczała się oryginalnością, ale wpłynęła skutecznie na wyrobienie języka i stylu poezyi portugalskiej. W liście do jednego z przyjaciół potępia F. przyjęty naówczas w literaturze portugalskiej zwyczaj posługiwania się językiem kastylskim i oświadcza, iż ojczystej mowy wyłącznie w swych utworach używać będzie. W sonetach swoich wzorował się na Petrarce. Ta nowa, nieznana dotąd w Portugalii, forma, i doskonałe wyrobienie języka, zjednały F-e rozgłośną sławę i pobudziły mnóstwo naśladowców. Większe jeszcze znaczenie zdobył sobie F. jako poeta dramatyczny przez swą klasyczną tragedyę „ Inez de Castro ” (wyd. 1587 r. i w II t. zbiorowego wydania poezyj). Przedmiotem tego utworu jest znana historya pięknej Inez de Castro, która padła ofiarą dumy kastowej i bezwzględnej racyi stanu. W przeciwieństwie do wzmagającego się wówczas kierunku hiszpańskiej dramaturgii, traktował F. swój romantyczny przedmiot w stylu ściśle klasycznym. Sismondi („De la littérature du midi de l’Europe”, Paryż 1813, część 4-ta, str. 309 i nast.), przytaczając ustępy tej trage-dyi, podnosi głęboką uczuciowość poszczególnych jej momentów, pomimo przemagających

Ô1

3 tomy).

Ferreira de Vasconcellos (wym. was cons-sel us z) Jorge (Grzegorz), jeden z najstarszych dramatycznych poetów portugalskich (* około połowy XVI wieku—f 1585 r.). Zajmował stanowisko sekretarza w ministeryum finansów i kolonij. Jego komedye: „Eufrosina” (napisana w r. 1527, druków, w Coimbrze 1560 r. i w Lizbonie 1786 r.); „Ulyssipo” (napisana 1547 r., druk. w 1616 r. i 1787 r.) i „Aule-graphia” (wyd. w 1619 r. i 1787 r.): są to dość rozwlekle obrazy chrakłerów i obyczajów, mające jednak wiele narodowego charakteru, oraz interesujące wielce pod względem językowym i historycznym, szczególniej z powodu wielkiej ilości przysłowi, które, podobnie jak w hiszpańskiej „Celestinie”, wplecione są do rozmów działających osób. Oprócz tego napisał F. romans rycerski, wydany naprzód p. t. „Triumpho de Sagramor” (Coimbra 1554 r.), następnie p. t. „Memorial das proezas da segunda tavola re-

W. Gr.

1881).

2-e, 1893).

Ferreol albo Forget święty (Ferreolus), męczennik, pierwszy biskup w Besançon. Według legendy, pochodził z Aten i był uczniem św. Ireneusza, za którym się udał do Gallii,

w niej zwrotów retorycznych. Jakkolwiek akademicka retoryka nie odpowiada dzisiejszym wymaganiom, „Inez” jednak, dzięki swym zaletom, i obecnie wysoce jest cenioną w Portugalii. Pozostawił też F. komedye prozaiczne: „Comedia do Bri-sto” i „Comedia do Cioso”; druga z tych sztuk (Zazdrośnik) uchodzi za najpierwszą w literaturach europejskich komedyę charakterów. W r. 1825 przez Musgrave’a przetłómaczona została na język angielski; a w r. 1885 przez F. Denys’a w „Théâtre Européen” na francuski. Największe studyum o ‘F-e napisał Castilho pod tytułem „A. F. poeta quinhentista” (Madryt 1874,

W. Gr.

donda” (Lizbona 1867).

Ferreira Sylwester Pinheiro, dyplomata i filozof portugalski (* r. 1769 w Lizbonie—f 1846 tamże), kształcił się u oratoryanów i w r. 1793 otrzymał na konkursie katedrę filozofii w Koimbrze. Hołdowanie doktrynom Condillac’a ściągnęło na niego prześladowania: usunął się więc dobrowolnie na wygnanie (1797), przebywał pewien czas w Anglii i Hollandyi i wreszcie został sekretarzem ambasady portugalskiej w Paryżu. Wysłany w r. 1802 jako „chargé d’affaires” do Berlina, musiał r. 1807 opuścić to stanowisko, gdyż naraził się Napoleonowi, zawiadamiając rząd swój o istotnych zamiarach cesarza Francuzów względem półwyspu Iberyjskiego. Połączył się wówczas z rodziną królewską, która uciekła była do Brazylii. Pozyskawszy tam zaufanie Jana VI, doradzał mu usilnie (w r. 1814) zaprowadzenie rządów reprezentacyjnych, zarówno w metropolii, jak w koloniach, widząc w tern jedyny środek zażegnania wzmagającego się z coraz większą siłą ruchu separatystycznego. Po wybuchu rewolucyi w Brazylii (w lutym 1821) został zamianowany ministrem spraw zagranicznych; zamierzonych jednak reform przeprowadzić nie zdołał, ponieważ nie znalazł należytego poparcia u króla. W r. 1822 towarzyszył Janowi

VI do Portugalii, gdzie pozostawał na urzędzie ministra aż do zniesienia konstytucyi (kwiecień 1824). Wyjechawszy następnie do Paryża, oddał się wyłącznie pracom filozoficznym i literackim. Wrócił do ojczyzny dopiero po wygnaniu Dom Miguela (1834).—F. pisał dużo po portu-galsku i po francusku o rozmaitych przedmiotach z zakresu filozofii, filologii i prawoznaw-stwa. W dziedzinie filozofii był wyznawcą Lo-cke’a i Condillac’a, odrzucając wszakże ich przesłanki w rzeczach religii. Polityczne i społeczne poglądy jego były zabarwione niemałym, jak na byłego ministra, radykalizmem: domagał się obieralności wszystkich urzędników, zniesienia kary śmierci, zakładania kolonij poprawczych dla przestępców, zastąpienia wojska stałego mi-licyą. W ekonomii politycznej uznawał tylko własność pracy i przemawiał za upaństwowieniem ziemi. Z pism F-y wymieniamy ważniejsze: „Synopse do codigo do processo civil conforme as leis e estilos actuaes do föro portu-guez” (Paryż 1825); „Essai de psychologie” (tamże 1826); „Précis d’un cours de droit public interne et externe” (tamże 1830), „Projectos de or-denasoës para o Reino de Portugal” (t-że 1831 —-32, 8 t.); „Principes du droit public constitutionnel, administratif el des gens, ou Manuel de citoyen dans un gouvernement représentatif” (1834, 3 t.); „Noçôes elementares de mitologia” (1884); „Noçôes elementares de philosophia general” (1839; wydanie franc, pod tyt. „Précis d’un cours de philosophie élémentaire”, 1841); „Précis d’un cours d’économie politique” (1840).— L o u z a d a de M a g a 1 h à e s „ S. P. Ferreira, sein Leben und seine Philosophie” (Bonn

Hml.

Ferrel William, meteorolog (* 1817 w północno - amerykańskim stanie Wirginii—f 1891 w Maywood, Kansas), był początkowo nauczycielem w Tennessee; w r. 1857 wstąpił do re-dakcyi „Nautical Almanac”, wydawanego przez urząd marynarki Stanów Zjednoczonych; w roku 1867 powołany do biura pomiarów wybrzeży w Waszyngtonie, a w r. 1880 został profesorem w urzędzie meteorologicznym (Signal-Office). Przeprowadził badania nad ogólnym obiegiem powietrza na ziemi i podał teoryę cyklonów i tornado w, przyczem w szczególności wykazał, jak wskutek obrotu osiowego ziemi poruszające się na niej ciała mają dążność do odchylania się od pierwotnego kierunku biegu. Zajmował się dalej badaniem przypływów i odpływów morskich i zbudował przyrząd, zwiastujący zbliżanie się tych objawów. Oprócz rozpraw ogłosił „Popular treatise on the winds, moussons, cyclones etc.” (New-York 1889, wyd,

s. K.

And. S.

skim.

a który go wysłał, z bratem jego Ferratio, do Besanęon, ażeby ta " założył kościół chrześciań-ski. Obaj bracia zostali uwięzieni z rozkazu prefekta Klaudyusza i skazani na ścięcie około roku 211. Jedna ulica w Besançon nosi nazwę Rue des Martyrs, według tradycyi na pamiątkę, że święci bracia na tern miejscu śmierć męczeńską ponieśli. W Kościele F. cześć odbiera d. 16 czerwca.    ~

Ferréol (Ferreolus) św., piąty biskup z Uzès (f 581). Przez ojca pochodził on od cesarza Avitusa, przez matkę zaś był wnukiem króla Lotaryusza I. Wyniesiony po śmierci stryja swego, św. Firmina, na stolicę biskupią w Uzès (533), oddał się z wielką żarliwością nawracaniu Żydów, których wówczas było bardzo wielu w jego dyecezyi. F. ich poszukiwał, obcował z nimi poufale i zapraszał ich do swego stołu. Stosunki te ściągnęły na niego podejrzenie, że knuje jakiś spisek z Żydami przeciw królowi. Skutkiem tego Childebert zawezwał go do siebie i trzy lata trzymał w Paryżu; lecz nareszcie, przekonawszy się o jego niewinności, obdarował i odesłał do Uzès. Powróciwszy do swej stolicy, F. zwołał synod dla narady nad nawróceniem Żydów. Wielu z nich się ochrzciło; tym zaś, którzy pozostali przy swojej wierze, nakazano zająć się uprawą ziemi, albo się wynieść z kraju. Po św. F-u pozostała reguła, napisana dla założonego przezeń klasztoru w Uzès. Niekiedy tytułują go męczennikiem, lecz niepodobna w jego czasach i położeniu znaleźć powodu do męczeństwa. * Ferrenafe, Ferrinafe, miasto w rzeczypo-spolitej południowo-amerykańskiej Peru, departamencie Lambayeque, u zachodniego podnóża Kordylierów, połączone drogą żelazną z nadmorskim portem Eten; uprawa ryżu; 4 500 mieszkańców.

Ferrera, jedna z dolin Tylnego Renu, w szwajcarskim kantonie Graubünden (Gryzony), w pobliżu granicy włoskiej; płynie nią strumień, zwany Renem A wer skini (Averser Rhein)-, dzika i urwista,—w górnym końcu 1 600 m., w dolnym 1 089 m. nad p. m. wzniesiona.—Osady rzadkie; najważniejsze Inner F. i Ausser F.;ludność, pochodzenia włoskiego, mówi dyalektem romań-

And. S.

FerreritlS, niekiedy Ferrarius, F’errer i Zacharyasz, biskup w Guardia (gardiensis), w kr. Neapolitańskiem, pisarz kościelny, poeta łaciński, legat apostolski w Polsce (* 1479 w Vi-cenzy—f ok. 1530). W młodości słuchał prawa kanonicznego w Padwie, poczem wstąpił do Benedyktynów na Monte-Cassino, gdzie zdolności jego, zamiłowanie wiedzy i pociąg do rymotwórstwa, zamiast doznać podniety z samej atmosfery przysłowiowej uczoności, napotkały tak silną przeszkodę w dyscyplinie klasztornej, że nowicyusz musiał potajemnie klasztor opuścić z zamiarem przejścia do Kartuzów. Powrócony gwałtem Benedyktynom, na dokończenie nauk teologicznych udał się, już dobrowolnie, do Rzymu. Tu za poe-zyą dostał laur zaszczytny. Postawił przecież na swojem: w r. 1508 w Wenecyi Kartuzi przyjęli go do nowicyatu; ale go nie skończył. Medyceusze florenccy, w których miał orędowników, wyrobili mu wybór .na opata w Subbachio (Subasio), a odznaczająca się jego umysłowość wprowadziła go wkrótce na stanowisko wybitne. F. należał do tego odłamu duchowieństwa, który niezadowolony był ze zbyt świeckich, polityce i mecena-sowstwu oddanych, rządów Juliusza II i dostrzegał potrzebę radykalnych reform w organiza-cyi, tak Kościoła, jak i władzy jego naczelnej. Interesy polityczne Francyi i Cesarstwa Niemieckiego po zawarciu „Ligi świętej” przez papieża-mocarza z Wenecyą, sprzymierzyły się z samo-istnemi, ale niezupełnie od pobudek ubocznych wolnemi, dążeniami do reformy. Maxymilian I i Ludwik XII zwołali sobór do Pizy, za reformą, a głównie przeciwko Juliuszowi II (1511). F. gorliwie około tego sejmu kościelnego zabiegał. Na użytek jego, przed zebraniem się jeszcze, ułożył dwa zbiory: „Acta scitu dignissima Constantiensis Concilii” i „Décréta et acta con-cilii Basiliensis” (Medyol. 1511), a po rozpoczęciu się soboru został jego sekretarzem. Działalność F'-a na tym urzędzie i uczestnictwo w rozprawach pokazują dwa sprawozdawcze dzieła, ułożone przez niego samego i wydane tego samego roku w Pizie: „Apologia sacri Pisani Concilii moderni” i „Promotiones et progressus sa-cro-sancti P. C... nec non acta et décréta.” Po wstąpieniu na tron papieski Jana de Medicis, F., jako prałat domowy i referendarz sekretny papieża, dopuszczony przezeń do pewnej zażyłości, którą podsycało wspólne zamiłowanie poe-zyi, pisał łacińskie swoje „Sylvae”, oraz układał według metryki Horacego nowe hymny, mające zastąpić dawniejsze. W roku 1519 dopiero otrzymał biskupstwo. W tym czasie już papież Leon X miał sobie objawione przez Zygmunta I życzenie kanonizacyi najmłodszego brata, królewicza Kazimierza: przychylił się i zebranie świadectw na miejscu po pierwszych staraniach, do których zobowiązał był arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupa przemyskiego, zlecił F-i, d. 15 września 1519 r. („Acta Tomic.” T. V Nr. CXCII; jest już i w T. IV Nr. CCCXC z datą 1518). Ale jednocześnie nastręczyła się na północy, w samej Polsce, inna, ważniejsza, sprawa: wojna, którą Zygmunt chciał złamać opornego siostrzeńca swego, Albrechta pruskiego, do hołdu. Papież był już wyjednał na monarchach europejskich pięcioletnią ciszę wewnętrzną, aby dzięki jej mogli uderzyć na coraz groźniejszego Solimana: wojna pruska krzyżowała te zamiary; trzeba jej było kres położyć, a zadanie to miał także spełnić F. Nie koniec jeszcze. Wojna ze wschodnim sąsiadem Zygmunta ł, od wielu lat prowadzona, domagała się również

chrześciańskiego pośrednictwa, które było tem się uskarżał (Nr. CCLVIII, do Ciołka). Na jesie-ponętniejszem, że, według domniemań osobistych ni 1520 r., gdy w Prusiech nie było nadziei papieża, usposobienie wielkiego księcia Bazylego pokoju, a owe rachuby na wielkiego księcia zbliz-pozwalało żywić świetne dla Kościoła nadzieje, ka spłynęły do zera, Tedaldo powrócił do Rzy-W tej potrójnej tedy missyi pojechał F. do Pol- mu, F. zaś przystąpił do najpierwszej swej mis-ski. Papież dodał mu do pomocy swego krewnego, Jana de Thedaldis, który miał tę nad legatem wyższość, że znał „owych narodów” języki, i kraje, i ludzi. Instrukcya poselska nosi datę 1 listopada 1519 r. („Ac. Tom.” T. V Nr. CXCIII annex I): ma pracować nad pokojem, zawezwie króla i, jeśli to będzie po myśli królewskiej, pojedzie do Alberta; papież dowiedział się od Ciołka, biskupa Płockiego, posła w Rzymie, o wyniszczeniu Polski przez wojnę moskiewską: F. uda się za zgodą króla do Moskwy i zawezwie Bazylego do zaprzestania kroków nieprzyjacielskich; Leon X wie nietylko od Ciołka, ale i od króla Christierna duńskiego, że w. książę skłania się do uległości względem Kościoła; duchem takim ożywiony był już jego ojciec, a papież sam to pamięta, że za Alexandra VI przysłał umyślnych do Rzymu; w końcu przypomina papież beatyfikacyę Jagiellończyka.—Z taką instrukcyą obaj posłowie przybyli do Krakowa w środku lutego 1520 r. Król, od 3 miesięcy bawiący w Toruniu, polecił Janowi Bonerowi zaopatrzyć ich w pieniądze i wszelkie potrzeby i dodać im do boku sekretarza J. Kr. M., Jakóba Staszkowskie-go. D. 9 marca F. miał już do króla mowę wstępną, obszerną, uczoną a potoczystą, o potrzebie pokoju (ibidem CXCIII annex II, str.

syi: do zebrania na miejscu dowodów świętości królewicza. W ciągu dni 20-tu stanął z Torunia w Wilnie. Tu, dobrawszy sobie do pomocy: biskupa miejscowego, Jana z ks. Litewskich; biskupa kijowskiego i zarazem prałata kustosza wileńskiego, Jana Filipowicza; wreszcie, biskupa Kaffy, Jakóba—proces kanoniczny przeprowadził i d. 23 listopada 1520 r. podpisał. Z zebranych wiadomości ułożył życiorys (ob. niżej bibliografię) i ten, po dołączeniu innych pism swoich, wydał w r. nast. w Toruniu, wszakże bez miejsca druku na tytule (przedrukowany ze zmianami nieznacz-nemi w „Acta sanctorum” Bollandystów i w przerobieniu Święcickiego w „Theatrum Sti Casimiri etc.“ r. 1604, po orzeczonej już przez Klemensa VIII kanonizacyi na uroczystem podniesieniu zwłok d. 10 maja t. r.). Proces kanoniczny w Wilnie nie wyczerpał działalności F-a jako legata papieskiego. Jeździł on po kraju, wytykał rzadkość parafij, zaniedbanie obsługi religijnej; wogó-le stan wyznaniowy niepomyślny, i wzywał do poprawy, wydawał rozporządzenia. Z tej działalności swej pozostawił „Decretum legati aposto-lici pro Christiano ritu in Lituania servando et ampliando”. Według And. Krzyckiego (dz. III manuskryptów uporządkowanych przez Stanisława Górskiego. Por. Ossolińskiego „Wiadomości histor.-kryt.” T. IV str. 169, 172) na Litwie rozpasać się miała chciwość F-go w sprzedawaniu odpustów i obdzieraniu księży; łupami wywiezionemi z Litwy miał się podzielić z papieżem; mieszkając w domu mieszczanina Męka, doczekał się tego, że rodzony brat (nic o nim skądinąd nie wiadomo) zmówił się ze służbą, aby go zabić i skarby przez chciwość zebrane zagarnąć; tylko szybkie dopadnięcie do okna i zawołanie o pomoc jakoby ocaliło legatowi życie. Wcale o tym wypadku nie wspomina w 4-tomowej „Historyi Wilna” Kraszewski. Ani opowiadanie prozą, ani wierszowane epigramata, nadzwyczaj uszczypliwe, nie przynoszą świadectwa o charakterze F-a; wiadomo, że Krzycki na żadnym nawet z biskupów polskich suchej nitki nie zostawił. Z Litwy wrócił legat do Torunia. Niepewnym jest prawny zakres władzy tam wykonywanej. Z odezwy Zygmunta I do kardynała de Grassis (Ac. Tom.” T. V Nr CCXXXIX) widać, że miał jakieś szczególne, nietylko na Litwę, ale i na Mazowsze, pełnomocnictwo, o którego rozciągnięcie i na Koronę król zabiegał. Od wyjazdu F-a z Torunia, jeżeli co się posunęło, to wojna. Dnia 26 grudnia 1526 r. Leon X odwołał się do Karola V o pomoc w pośrednictwie. Cesarz wysłał posłów. D. 26 lutego 1521 r. stanęło pierwsze porozumienie o do tymczasowego wstrzymania kroków

191—7). Zdaje się, że już podczas pierwszego pobytu F-a w Toruniu, przed jesienią 1520 r., objawiła się jego żarliwość inkwizytorska. Kazał zrobić Lutra ze słomy, czy z płótna wypchanego słomą, i spalić na rynku wraz z pismami heretyckiemu Przyjmowane z wiarą podanie, jakoby młódź uliczna ciskała weń kamieniami, jest nieprawdopodobnem. Zapewne F. podżegł króla do wydania w r. 1520 „dekretu” przeciwko wyznawcom reformatora niemieckiego; wspiera domysł taki pomieszczenie opisu auto-da-fe w jednej książce z dekretem królewskim (ob. niżej bibliografia). Gdy rokowania szły opornie, Albert bowiem zwłóczył, wyczekując posiłków z Niemiec, Zygmunt, ulegając papieżowi, pozwolił F-i jechać do Królewca, dając mu list pojednawczy do opornego lennika.

Legat przywiózł z powrotem list własnoręczny Alberta, zwlekający, a widząc potrzebę pośpiechu, w liście sekretnym do podkanclerzego, Tomickiego, zaproponował zdanie warunków pokoju czy rozejmu na nich—posłów papieskich; gdyby je Albert odrzucił, zagroziliby mu odjazdem i zostawiliby go własnemu losowi: niech tylko król przystanie na wyprowadzenie linii demarkacyjnej. Król nie przystał, i sprawa przewlokła się do wiosny r. 1521. Widoczna była stronność F-a dla Alberta, mająca źródło w syinpatyi papieskiej, na którą Zygmunt gorzko nieprzyjacielskich od „feria quarta post fest’m

Sti Matthiae apostoli usque ad Dominicain Palmarum exclusive” (na 25 dni. Dogiel „Codex diplomat.” T. IV str. 216). Dnia 22 marca umówiono punkta dłuższego rozejmu. Posłowie papiescy przyjęli je tylko warunkowo. F. podpisał się tu jako „nuntius specialis”, i taki też charakter w historyi naszej nosić powinien; nuncyu-szem stałym nie był, zresztą przed r. 1550 stosunki ze Stolicą Apostolską nie miały ciągłej, ustalonej reprezentacyi. Przy zawieraniu ostatecznego traktatu F. sprawił wiele kłopotu królowi i Krzyckiemu nagłą propozycyą obrania papieża na superarbitra i wyrywaniem się z wielu innemi rzeczami „jak najniegodziwszemi” („Tom.” Nr CCCXCII). Miotał się, krzyczał, że kompromis nieważny, że on się nań nie zgadza. Ale jeden z posłów cesarskich, Sperantius, tak go „w imieniu wszystkich ofukał i zbił z tropu, że wszystkim też sprawił tem wielką uciechę”. Ostatecznie F. i akt rozejmu podpisał. Datę tego aktu, w „Tomic.” nie podaną, ustalić można dopiero po poprawieniu błędu w dacie Nru CCCXCVII: „quae erat (Dominica Quasimodo geniti v. Gonduc-tus P«6(?ńae=niedziela przewodnia) X Aprilis”: nie dziesiąty, ale siódmy kwietnia, gdyż Wielkanoc w r. 1521 przypadła 31 marca. Rozejm ostateczny miał się zacząć w środę po owej niedzieli, zatem d. 10 kwietnia; w sobotę (Ner CCCXCII) akt rozejmu był już podpisany. W niedzielę król wysłuchał wcale już nie długiej mowy legata (Ner CCCXCVIII) i dokonał ratyfika-cyi. Tę samą datę, siódmego kwietnia, ma manifest Alberta. Sam akt („Tom.” ibidem Nr. CCCXCVII; Dogiel 1. c. p. 219,    221) obo

wiązywać miał od „feria quarta proxima post dominicain Quasimodo geniti”, t. j. od środy po przewodach, przez cztery lata do 10 kwietnia 1525 r. Na dwa dni jeszcze przed ostatecznym terminem Zygmunt pozwolił Albertowi na wytworzenie odrębnego państwa pruskiego. Po dobiciu układów w niedzielę Conductus Pasch a e król wyprawił posłom obiad pożegnalny, a nazajutrz, podarunkami ich opatrzywszy, odprawił. Każdy dostał po 30 łokci aksamitu czarnego, po tyleż dukatów i po cuppa (waza?). F-i okazał Zygmunt szczególną uprzejmość: do zarządzcy kance-laryi papieskiej, kardynała de Grassis, wstawił się o krescytywy duchowne dla niego. Zanim były legat powrócił do Rzymu, Leon X już nie żył. Od Adryana VI otrzymał F. gubernatorstwo Fa-ënzy. Myśląc ciągle o reformie Kościoła, wystosował do niego publiczne wezwanie. Na urzędzie krótko zabawił; zdaje się, że jeszcze za życia Adryaua powrócił do swej dyecezyi, skąd często przyjeżdżał do Rzymu i długo w nim bawił. W r. 1523 przygotował ostatecznie do druku owe hymny; nad wzbogaceniem i nowym układem brewiarza rzymskiego pracować nie przestawał; w przedmowie do wydania hymnów z roku 1525 wydanie nowego zbioru modlitw zapowiedział. Zmarł w Rzymie, w dacie czasu ściśle ozna-

czyé się nie dającej. Życiorys jego, najlepszy dotychczas, dał Tiraboschi w „Giornale di Modena” z d/1 czerw. r. 1769 (?), a w „Storia della letteratura italiana” krótką wzmiankę (T. VII (cz.

III) ed. 1805 str. 1423). Stawia on go wysoko i wymienia wszystkie jego mannskrypta pierwotne. F. miał wielką łatwość wierszowania. W hymnach krytycy włoscy chwalą wzniosłość myśli, wspaniałość obrazów i czystość stylu. Klemens VII zalecił je do użytku, wszakże nie narzucając. Pod ich powiewem powstał t. zw. Brewiarz Quignoneza, wraz z hymnami samemi przez Piusa VI zakazany (por. Dom Guéranger „Institutions liturgiques” Le Mans 1840—7, 5 t.; Remy de Gourmont „Le latin mystique, les poètes de l'an-tiphonaire” Paryż 1892).—Wiadome nam pisma drukowane F-a w chronologicznym porządku: 1) „De nocturna visione Mense Decembri silva XXXV” (Wenecya 1507. Św. Marek oprowadza tu dożę Lo-redana po raju i pokazuje mu jego znamienitych przodków). 2) „Carthusiensis ordinis origo” (Mantua 1509. Jest to życiorys św. Brunona z dodaniem apologii prozą i dołączeniem wierszy; przedruk życiorysu w edycyi dzieł tego świętego, Paryż 1524). 3 i 4) wyżej wspomniane zbiory uchwał soborów konstancyeńskiego i bazylej-skiego. 5 i 6) wyż. wsp. dzieje i uchwały oraz apologia soboru pizańskiego. 7) „Lugdunense somnium, de divi Leonis X... promotione carmen” (Lugdun 1513 4-to; przedrukowany w zbiorze „Carmina illustrium poëtarum italorum” Flo-rencya 1731, T. IV. Alexander Leliusz zapewnia, że ten tysiąc hexametrôw F. napisał w trzy dni jako 110-ą swoją „Sylvę”. 8) „Vita B. Ca-simiri confessons ex sérenissimis Poloniae regibus et magnis Lituaniae ducibus clarissimi ex fide dignorum testium depositionibus scripta” (b. m. i r., ale najprawdopodobniej Toruń 1521, które - to dane przyjmuje Panzer w „Ann. typ.”; Jocher Nr 8521 a; Wierzbowski Nr 2097. Na tytule postać błogosławionego królewicza, na odwrocie tytułu podobizna samego autora w stroju kardynalskim, zajętego pisaniem. Po życiorysie hymny na cześć św. Kazimierza; dalej obie mowy: wstępna i pożegnalna, oraz opis podróży na Litwę, z której wyjątek podał Wiszniewski VIII 548. Tej „Vita” nie należy mieszać z „Vita beati Cas. scripta Vilnae anno salutis MD XX Haller Cracoviae 1520 4-o”, (Janoc. II, Estreicher VIII 15, Jocher Nr 8521 b). 9) Hymny wierszem safickim na cześć królewicza, zatwierdzone przez Klemensa VII, pomieszczone w Nr 8, przedrukowane w „Theatrum Casimiri” (Wilno 1604; Jocher Nr 8522), Estreicher VIII dod. I str. XLVII podaje pod r. 1525 „Hymni (Hymnus in die festo Casimiri etc). Romae Ludo-vicus Vincentini”; lecz jest to pomyłka: czem in-nem są „Hymni etc” (Rzym 1525), a czem in-nem hymny na cześć błogosławionego królewicza Kazimierza, wydane osobno u Vincentiniego w Rzymie, ale dopiero w roku 1549.    10)

s. P.

Zbiór mieszczący: a) „Oratio legati apostolici, habita Thorunii in Prussia ad ser. Poloniae regem contra errores Martini Luteri”; b) „Decretum ejusdem ser. Regis contra Luterum” (Jest to srogi edykt Zygmunta I, grożący konfiskatą dóbr i ba-nicyą za sprowadzanie książek luterskich. „Ac. Tom. V Nr. CCCI z Bibl. Kórnickiej z d. 24-go, a nie 26-go, por. „Janoc.” II, lipca 1520 r.; c) „Decretum ejusdem legati pro Christiano ritu in Lituania servando et ampliando”; d) „Con-crematio Luterinarum traditionum in Prussia ejusdem legati mandato”; e) „Edictum invictis-simi Caesaris Caroli in Causa Luterina 1521” —(Kraków 1521 Haller, 16 kart nlb. 4-to, Joclier Nr 9510. Estreicher zamieszcza pisma a i b, a do nich jeszcze dodaje: „Orationes habite Thorunii etc.”, „Oratio pro racione (tak) Alb. et Sig.” i „Pro belli ruthenici” (powinno być pru-thenici) suspensione gratiarum actio scripta Vil-nae (?)”—wszystkie pięć jako osobne druki halle-rowskie. Jest to pomyłka (por. Bentkowski „Wiad. o najdawniejszych książkach...” oraz „Janoc.” II). Podany przez Janockiego tytuł „Oratio de eliminan-dis e Regno Poloniae erroneis et contagiosis trąd. Lutheri” jest omówieniem tytułu a..—(11) „De re-formatione ecclesiae suasoria oratio ad beatum patrem Hadrianum VI, pont. max.” (Wenecya 1522, 8n).    12) „Hymni novi ecclesiastici juxta

veram metri et latinitatis normam” (Tiraboschi w powyższej „Storia” zna wydanie z r. 1524; ale są dwa: 4-to i 8-o, Rzym 1524 i 1525, wydanie z r. 1525 jakoby wspaniałe. Mogą tu być i hymny o błogosławionym Kazimierzu. „Sylvae” z druku nie wyszły.    s-

Ferrero Guglielmo, głośny publicysta włoski, najzdolniejszy przedstawiciel literacki „Najmłodszych Włoch”, profesor filozofii prawa w Turynie (* w Neapolu 21 lipca 1871 roku). Wy kształcenie uniwersyteckie otrzymał w Turynie na wydziale prawnym, w Bolonii na wydziale filozoficznym; jest laureatem obu tych wydziałów. W Turynie pracował w laboratoryum Cezarego Lombrosa i następnie został jego współpracownikiem. W r. 1893 ogłosił piękne stu-dyum, poświęcone symbolistyce w dziedzinie dziejów i filozofii prawa, w psychologii i w socyolo-gii („I siinboli in rapporto alla storia e filosofla del diritto, alla psicologia ed alla sociologia” Tori-no, Bocca), które zostało przełożone na język * francuski p. t. „Les lois psychologiques du symbolisme” (Paryż, Alcan 1895). W tym samym czasie ogłosił do współki z Lombrosem dzieło o Kobiecie jako zbrodniarce i prostytutce, które narobiło ogromnej wrzawy na całym Zachodzie europejskim, znalazło tłómaczy w Niemczech, Anglii i u nas („Kobieta jako zbrodniarka i prostytutka”, Warszawa 1894—95). Jest to najsłabszy utwór, nietylko F-a, ale i jego mistrza, Lombrosa. Nie jest to bynajmniej dzieło naukowe, pisane indukcyjnie, według zasad metodologii umiejętnej: przeciwnie, jest to wieloarkuszowy pamflet, wypływający z instynktu raczej, aniżeli z umysłu, spokojnie, sine ira et studio, rozważającego przyczyny i skutki. F. liczył wtedy 22 lata życia. Następnie, prócz wielkiej ilości szkiców psychologicznych, społecznych i literackich, ogłoszonych w językach włoskim, francuskim („Nouvelle Revue”, w „Revue des Revues”), angielskim („New Review”), z których większa część przełożoną została na język polski („Wszechświat”, „Wędrowiec”), wydał oddzielnie zbiór szkiców z podróży po Europie, w których, prócz wielkich zalet stylu i dowcipu, wykazał niezmierną czułość psychologiczną na objawy życia etno-psycliolo-gicznego narodów północy (Niemcy, Rossya, Skandynawia, Anglia). Zbiór ten nosi tytuł „L’Euro-pa giovane” (Młodzieńcza Europa) 1897, Milano, Fratelli Treves („Bismarckismo e socialismo. L’Amore nella civiltà latina e germanica. Lon-dra. Mosca. L’Antisemitismo: la lotta di due razze e di due ideali. La società dell’avvenire”. str. 431, 5 wydań w przeciągu sześciu miesięcy). Na wiosnę 1897 roku wygłosił w Medyo-lanie dziesięć wykładów o Militaryzmie, które znalazły kolosalne przyjęcie i wyszły w oddzielnej książce: „II Militarismo” (1898). Rozpoczął dwa większe dzieła: jedno nad Postępem moralnym, drugie nad Upadkiem państwa Rzymskiego. Z pierwszego ukazały się oddzielnie „Les conditions du progrès moral” w „Revue Philosophique” (1894), oraz „La morale primitiva e l’atavismo del delitto” (1896). — P or. Ateneum 1897: S. Posner „Warunki postępu moralnego.”

Ferrers, nazwisko rodowe i tytułowe w Anglii. I.Najdawniejszym w rodzie F. jest 1) Wal-kelin F., lord of Ferrières St Hilaire w Nor-mandyi, jeszcze za Wilhelma Zdobywcy. Syn jego 2) Henryk F., był w bitwie pod Hastings, a podczas spisywania inwentarza Demesday-book jednym z kommissarzy królewskich (1086). Miał dobra w 14-u hrabstwach, ze stolicą Tut-bury Castle w Staffordshire, gdzie ufundował klasztor. Syn Henryka 3) Robert F. objął sukcessyę po ojcu już za Henryka I. Potykał się z opatem w Burton; w r. 1138 dowodził w bitwie pod Standard, za co król Stefan zrobił go earlem (f 1139). Jego wnukiem był 4) William F. z XIII w., pierwszy lord Derby (ob.); prawnuk 5) Robert F. tytułował się earl Derby of F. (sprostować tytuł w T. XV, str. 397 Enc.). Na nim wygasła jedna gałąź rodu F., a wraz z nią i tytuł Derby, w r. 1279. II Inna gałąź F-ów mieszkała w hrabstwie Stafford i tytułowała się Ferrers of Chartley. Ostatnia żeńska odrośl tej gałęzi wyszła w r. 1461 za Waltera Devereux (ob. T. XV, str. 465, gdzie w drugim łamie zamiast „1561 i 1590” pow. być „1461 i 1490”), a syn ich, Jan, przez ożenienie się z córką Henryka Bour-chier, lorda Essex, przekazał wnukowi, Walterowi Devereux, tytuły Ferrers of Chartley,

S.

And. S.

lord Bourchier and lord Lovanie, Na wnuku tego Waltera, Robercie Devereux, ustaje tytuł F., zaczyna się Essex wznowiony. III W XVI w. byli Ferrersowie w hr. Warwick. Z nich: 1) Edward F., osiadły w Baddesley Clinton (f 1564). Jego syn 2) Henryk F. był zamiłowanym starożytnikiem, badał dzieje swego hrabstwa, zbierał manuskrypty i księgi, sam pisał, biorąc sobie za wzór „Perambulatio” Kentu przez Lambarde’a. Wytrwał w katolicyzmie, f 1633 r. Z młodszej linii warwikow-skich F-ów Józef F. (* 1725—92), karmelita angielski. Wyświęcony na kontynencie (bo biskupa schwytanego w Anglii wieszano), w r. 1750 zawitał do Anglii. Został prowincyałem karmelitów angielskich. Miał d. 9 lutego J793 głośne kazanie na nabożeństwie żałobnem za Ludwika XVI w Londynie (t. r. t-że), f 1797. s-Ferrers Jerzy, wierszopis, członek parlamentu i urzędnik dworski (* ok. 1500—f 1578 lub 9), syn Tomasza F-a z hr. Hertford. Z osobą jego związał się ciekawy wypadek konstytu-cyonalizmu angielskiego. W r. 1531 skończył F. prawo kanoniczne w Cambridge. W r. 1534 ogłosił przekład ang. Magna Charta („M. Ch. with divers otlier Statutes” (wyd. 2-e 1541; 3-e 1542). Na pocz. r. 1542 wszedł do parlamentu. W marcu t. r. uwięziono go w biały dzień na ulicy za dług, który poręczył. Izba posłała swych Sergcants-at-arms, aby go uwolnili. Szeryfowie oparli się: Gminy wytoczyły sprawę przed Lordów i przed sędziów królewskich. Lordowie pośpieszyli z gotowością wyrobienia u króla writ’u of privilège; ale usłyszeli odpowiedź, że gdyby Gminy chciały prosić o łaskę, same-by sobie poradziły, są bowiem tak dobre, jak i lordowie. Król poparł Izbę Gmin, ale nie przyjął jej motywów: ujmował się tylko za swoim paziem pokojowym. Izba takiemu rozumieniu praw swoich poddać się nie chciała. Opór jej sprawił, że F-a wkrótce uwolniono, a szeryfowie wraz z egzekwującym swą należność wierzycielem poszli do Toweru (d. 28 marca), skąd ich po dwu dniach uwolniono, gdy spełnili akt skruchy i zapłacili 20 f. st. na rzecz poszkodowanego (Hallam „Const. History of England”). F. obierany był jeszcze do parlamentu w latach 1545, 1553,1554—5 i 1571. Z Henrykiem VIII był na wyprawie do Szkocyi. Historyk współczesny, Patten, oskarża go o spalenie żywcem w jaskini pod Leith Szkotów, którzy się tam byli schronili. Kiedy Edward VI wpadł w melancholię po straceniu Somerseta (1551), F. otrzymał urząd master of the king pastimes do zabawiania króla teatrem; pisał tedy kroto-chwile (masques) i urządzał widowiska. Na Boże Narodzenie 1553 r. Marya Tudor przywróciła dawny tytuł takich dyrektorów teatru dworskiego, lord of misrule, i nadała go F-i, który, choć protestant, był do tronu jej przywiązauy. Za Elżbiety zrazu o nim cicho; później wybrany

do parlamentu znowu się rusza; politycznie sprzyja Maryi Stuart, porozumiewa się z Rossem, pod imieniem Graftona ogłasza wiadomość o królowej Szkockiej, podejrzewają go o autorstwo broszury broniącej praw uwięzionej przeciwko Elżbiecie. Nie przeszkadzało mu to na uroczystości Kenil-worthkie (ob. Dudley) urządzić feeryi. W literaturze znany jest jako współwydawca i autor zbioru „Mirror for magistrates”, gdzie jest jego „Tragedye of Edmund Duke of Somerset”. Owe „masques” nie wyszły z druku. Z tego Jerzego F-a zrobili zbieracze wiadomości o literaturze, jak Pattenham i Meres, w końcu XVI w. dramaturga Edwarda F-a, który nigdy nie istniał.

Ferrers lord of Groby, ob. Grey.

Ferrers Ryszard, ob. Ferris.

Ferrers Wawrzyniec, earl of Shirley, ostatni szlachcic angielski ukarany śmiercią, stąd zwany pod nazwą The last félon (* 1720). W r. 1746 został czwartym w kolei czasu ear-lem. Był nadzwyczaj popędliwy; w napadzie gniewu zamordował starego swego ekonoma, z którym zwykle obchodził się bez surowości. Stało się to w styczniu 1760 r. Oddany bezzwłocznie pod sąd parów w Westminster Hall, skazany na śmierć, zginął na szubienicy d. 5 maja 1760 r.    x

Ferreryusz Wincenty święty, ob. Wincenty Ferreryusz święty.

Ferret, znana przełęcz na granicy Włoch i szwajcarskiego kantonu Wallis, między północno-wschodnim stokiem góry M. Blanc, a Alpami Pennińskiemi; wiedzie nią droga z Piemontu i doliny Dory Baltei w dolinę F., którą płynie rz. Dranse do Rodanu.—Najwyższy punkt przełęczy leży 2 536 m. nad p. m. i przedstawia wspaniały widok na dolinę F. oraz na olbrzymie lodowce południowych stoków M. Blanc.

Ferreti Giovanni Domenico, zwany także, niewiadomo dla czego, Domenico d’Im o la, malarz religijny włoski (* 1692 we Florencyi— f po 1750). Kształcił się w Bolonii u Gian-Giuseppe des Sole, lecz mieszkał i pracował przeważnie we Florencyi, gdzie wykonał wiele obrazów, z których szczególniej freski odznaczają się dokładnością i delikatnością rysunku, żywością i wdziękiem kolorytu i bogactwem fanta-zyi. Oprócz tego w Sienie ozdobił pałac San-sedoni wsp*.niałemi freskami, przedstawiającemu Noc, Sztuki wyzwolone, Prace Herkulesa, Sławę, Cztery pory roku i in. Jak się zdaje, było to już jego dzieło ostatnie (z r. 1745). * Ferri (Ferro, F er r us, Feirius) Alfons (* w Faenzy około r. 1500—f ?), chirurg włoski, zajmujący się wykonawstwem swej sztuki w Neapolu, następnie lekarz przyboczny papieża Pawła III, wynalazca niegdyś bardzo rozpowszechnionego narzędzia do wydobywania kul z ciała, zwanego „Alphonsinum”, najdawniejszy z pisarzów, wspominających o ranach postrzało-

wych, pociskami z dzieł zadanych, oraz o t zw. strzałach mimobieżnych i szkodliwości ich. Należy też do rzędu cenionych dawniej autorówT o przymiocie (ob.) i chorobach wenerycznych. Drukiem ogłosił „De ligni sancti multiplici medicina et vini exhibitione libri IV” (Bazylea 1538 i częściej) i „De sclopetorum et archibusorum vulneribus libri très; Corollarium de sclopeti ac similium tormentorum pulvere: De caruncula sive callo, quae cervici vesicae înna-scitur, opusculum” (Rzym 1552 i później).—Por. Haesera „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” wyd. 3-e, T. II, str. 152, 183, 184, 187, 192 i T. III, str. 291); Brambilla „Storia delle scoperte fisico-rnedico-anatomico-chirurgiche, fatte dagli uomini illustri Italiani” (Medyolan 1781—82, T. II, cz. 2, str. 145) i „Dictionn. d. sc. méd. Biographie

Dr J. P.

X.

Niektórzy historycy muzyczni

A. Pol.

Mns.

méd.” (T, IV, str. 140).

Ferri Jan Crzciciel, malarz-snycerz i budowniczy z Padwy jakoby stanu duchownego; na początku XVI w. czynny w Polsce, według Fuesslego w Warszawie, co jest wielce wąt-pliwem; ponieważ F. miał pracować dla dworu, prawdopodobniej więc przebywał w Krakowie. Wracając do Włoch na Wiedeń, miał tam dopuścić się morderstwa. Dalsze przygody ob. Fuessli „Allg. Künstler Lsxikon,” — Rasta-wiecki III, 205.

Ferri Baltazar (* 9 grudnia 1610 w Perugii—f 8 września 1680 tamże), słynny śpiewak sopranista (kastrat). W jedenastym roku życia wstąpił do kapeli kardynała Crescenzio w Or-vieto, który, poznawszy się na jego talencie śpiewaczym, wysłał go na naukę do najlepszych mistrzów rzymskich i neapolitańskich. W 1625 r. książę Władysław—późniejszy Władysław IV król polski, zabrał F-go do Warszawy, i umieścił w słynnej kapeli Zygmunta III. W tej kapeli F. przebywał aż do rozwiązania jej przez Jana Kazimierza w 1655 r., poczem udał się na dwór wiedeński, a 1675 wrócił do ojczyzny. Jako śpiewak, F. odznaczał się techniką nadzwyczaj wyrobioną, bajeczną długością oddechu i wykwintnym smakiem artystycznym. Na jego cześć wybito medal, a poeci sławili go rymami pochwalnemi. przypisują mu pomysł wprowadzenia do aryi zwyczaju zasadzającego się na powtarzaniu początku aryi („da capo”).

Ferri Ciro, malarz i sztycharz włoski (* w Rzymie 1634 r.—f tamże 1689). Uczeń Piotra da Cortona, usiłował go naśladować i dopiął tego celu, ale nie dorównał mu w świetności kolorytu i we wdzięku postaci. Na wezwanie Koźmy III udał się razem z mistrzem swoim do Florencyi i pomagał mu przy wykonaniu malowideł w pałacu Pitti. Za najlepsze z dzieł jego uchodzą freski w kościele bergamskim Santa Maria Maggiore; lecz najwięcej prac swoich pozostawił w Rzymie, gdzie ostatnią (niedokończoną) były freski w kopule św. Agnieszki. Tam-

że znajduje się' wiele malowideł jego olejnych, równie jak w Perugii, Sienie, Cortonie, oraz w głównych muzeach europejskich, z wyjątkiem Luwru. Ferri prócz tego malował wiele miniatur w księgach liturgicznych i pozostawił liczne akwaforty.    *

Ferri Luigi, filozof włoski (* w r. 1826 w Bolonii). Nauki pobierał początkowo w mieście rodzinnem, następnie w „Lycée Bourbon” i w „E-cole Normale” w Paryżu. Od r. 1850 do 1858 był nauczycielem różnych kollegiów prowincyo-nalnych we Francyi. W r. 1858 powrócił do Włoch, został inspektorem szkół średnich, a następnie, od r. 1860, sekretarzem ministra oświaty, którym był podówczas Ma mi an i (ob.). W r. 1863 otrzymał katedrę historyi filozofii we Florencyi, od r. 1871 jest profesorem filozofii teoretycznej w Rzymie. Jest też redaktorem naczelnym „Ri-vista italiana di filosofia”.—F. jest w filozofii spirytualistą i uznaje możliwość metafizyki, w której skłania się do neoplatonizmu włoskiego, reprezentowanego przez Giobertego (ob.) i Rosminiego (ob.). W teoryi poznania gorliwie popiera i rozwija założenie jedności intu-icyi przyczynowości zewnętrznej i wewnętrznej w akcie percepcyi. Najwięcej F. pracował nad historyą filozofii i w tej dziedzinie największe położył zasługi; zajmuje się też gorliwie sprawami szkolnictwa i przyczynił się w znacznej mierze do utrzymania filozofii jako przedmiotu wykładowego w szkołach średnich włoskich.—Dzieła: „Della filosofia del diritto presso Aristotile” (1855); „11 genio di Aristotile” (1866); „Essai sur l’histoire de la philosophie en Italie au XIX siècle” (2 tomy, 18^9); „Sülle Vicende délia filosofia in Roma” (1875); „La psicologia di Pietro Pomponazzi secundo un manuscritto délia Bi-blioteca Angelica di Roma” (1877); „La psychologie de l’association depuis Hobbes jusqu’à nos jours” (1883). Z rozpraw drukowanych w czasopiśmie „Filosofia delle scuole” (które się później przekształciło na „Rivista Italiana di filosofia”) ważniejsze: „Studdii sulla coscienza” (1875 — 77), „Osservazioni sopra una bambina”. (1879); „II fenomeno nelle sui relazioni eon la sensazio-ne, la percezione e 1’oggetto” (1883); „Analizi del concetto di sostanza e sue relazioni coi con-cetti di essenza, di causa e di forza” (1885); „Della idea del vero e sua relazione colla idea delF essere” (1887). W czasopiśmie „Arte in Italia” zamieścił rozprawę „Studii su Leonardo da Vinci” (1871).

Ferri Henryk, znakomity kryminolog współczesny włoski, jeden z twórców i założycieli szkoły pozytywnej prawa karnego, profesor tegoż prawa na uniwersytetach Sieny, Pizy i Rzymu (* 25 lutego 1856 r. w Mantui), Będąc uczniem dwu najpotężniejszych przedstawicieli nauki prawa karnego we Włoszech w stuleciu bieżącem: Ellery w Bolonii i Carrary w Pizie, już wcześnie zwrócił na siebie ich uwagę

„I nuovi orizzonti del diritto

pr

Li

Ferri

Wybitnemi zdolnościami; za ich sprawą wysłany za granicę dla uzupełnienia swego wykształcenia, spędza rok 1879 w Paryżu, studyuje wydane do owego czasu 53 tomy Statystyki Karnej francuskiej (1826—1878); wraca następnie do kraju i rozpoczyna niezmiernie owocną działalność pedagogiczną, naukową, a przy niej i polityczną, jest bowiem członkiem parlamentu włoskiego od roku 1886. Dzieła ważniejsze:* Teoria délia imputabilità e negazione del libero ar-bitrio” (1878); e della procedura penale” (1881, 2 wydania; wydanie trzecie, znacznie rozszerzone, nosi tytuł: „Sociologia criminale” [1892], przekł. francuski, angielski, niemiecki, hiszpański).— „L ’ omicidio-suicidio” (wyd. 4-te 1895); „L’omicidio nella antropologia criminale, nella legislazione e nella giurisprudenza” (2 tomy, oraz „Atlantę antro-pologico-statistico”, wydanie 2-e 1895); „Socia-lismo e scienza positiva” (1894, tłom. niem., franc., liiszp., serb., rumuńs.); „Socialismo e cri-minalità” (wyd. 2-e 1898); „Les criminels dans Part” (1896); „Difese criminali e studi di giurisprudenza” (1898). Po za tym szeregiem poważnych dzieł wydał F. liczny poczet drobniejszych utworów, broszur i pamfłetów, z których wymienimy tylko wydaną w 1885 roku broszurę „La seuola criminale positiva” (przekład polski Mik. Korenfelda p. n. „Szkoła pozytywna prawa karnego” (Warszawa 1885, 50 str.). W roku 1897 powołany na profesora do uniwersytetu nowego w Brukselli (Université Nouvelle de Bruxelles) wyogłosił tam F. kurs socyologii karnej i wydał streszczenie tych wykładów w pracy „La justice pénale, son évolution, ses défauts, son avenir” (Bruksella 1898). Przy współudziale Lombrosa powołał do życia kongresy międzynarodowe antropologii kryminalnej (I w Rzymie 1885 r., PVT w Genewie 1896 r.). Na tym ostatnim szczególnie się odznaczył w polemice z Zakrzewskim („Actes du IV Congrès, Genève” 1896). Dodać wreszcie należy, że wspólnie z Lombrosem i Morsellim wydaje F. znane czasopismo, poświęcone sprawom antropologii kryminalnej „Archivio di psichiatria, scienze penali ed antropologia criminale” (tomów 18) oraz pod własną już wyłącznie redakcyą „La seuola positiva nella giurisprudenza penale” (od r. 1890).—Według teoryi F-ego „przestępstwem jest każdy czyn wypływający z pobudek antyspołecznych, obrażający warunki istnienia społeczeństwa w danem miejscu i czasie.” Dwie te cechy połączone tworzą przestępczość atawistyczną (np. zbrodnia z zemsty osobistej, w celach kradzieży i t. d.); obecność jednego tylko czynnika (obraza warunków bytu) z wyłączeniem drugiego (brak pobudek antyspołecznych) daje przestępczość ewolucyjną (wypływającą z fanatyzmu politycznego i społecznego). Cechą charakterystyczną przestępcy jest odruehowość, t. j. niemożność władania sobą, brak self-con-troi. Cecha ta charakteryzuje również człowieka pierwotnego i dzieci. Wskutek tego człowiek pierwotny, zarówno jak nowoczesny przestępca, nie są zdolni do pracy, która jest czynnikiem zasadniczym wszelkiego rozwoju społecznego i indywidualnego. Staje się ona coraz bardziej (w dzisiejszym swym rozwoju) metodyczną (myśliwstwo, rybołówstwo, wojna, rolnictwo. rzemiosła, wielki przemysł). Według przysłowia angielskiego, jest „mózg leniwego kuźnią dyabelską”—że zaś przestępca nie jest zdolnym do żadnej pracy prawidłowej, stałej, równomiernej, tedy w niej właśnie szukać należy środków leczniczych na przestępczość. Istotnie, mniema F., praca będzie najlepszym środkiem obrony społeczeństwa przeciwko przestępczości, o tyle jednak, o ile społeczeństwo 1° zobowiąże każdego człowieka, wyłączając dzieci i inwalidów, do pracy bez względu na jej charakter umysłowy albo fizyczny, wypływający z jego zdolności. Stosować należy zasadę św. Pawła: Kto nie pracuje, nie będzie jadł.—2° umożliwi zasadniczo każdemu człowiekowi pracę, mogącą zapewnić byt godny istoty ludzkiej, nie niewolnika. Wtedy, mniema F., przestępczość przestanie być epidemią chroniczną i da się sprowadzić do nielicznych i sporadycznych wypadków patologii duchowej. Stosunek przestępczości do rozwoju cywilizacyjnego można sprowadzić do następującej formuły: Cywilizacya najpierw zwiększa, przestępczość, następnie ją przeobraża* natężenie j ej zmniej sza, wreszcie powinna j ą z n i e ść zupełnie. Statystyka kryminalna wykazuje wzrost przestępczości w XIX stuleciu we wszystkich krajach (z wyjątkiem Genewy i Anglii), zarówno jak wzrost samobójstw, alkoholizmu. Typ przestępcy istnieje tylko śród ludów ucywilizowanych. Z drugiej strony atoli bez żadnej wątpliwości przestępczość ulega zmianie: jej formy, znamionujące napięcie siły fizycznej, ustępują formom opartym na wysiłku intellektualnym. Kradzież zwiększa się na niekorzyść przelewu krwi, a nawet formy kradzieży znamionują coraz silniejsze wyrafinowanie. Dalej—ze stanu objawów ostrych, przechodzi przestępczość do stanu chronicznego i nabiera w naszych czasach charakteru epidemii społecznej. We Włoszech na 30 milionów mieszkańców skazano w przeciągu dziesięciu lat 3 z górą miliony ludzi, we Francyi na 39 mil.—6 i pół mil. Statystyka innych krajów wykazuje takie same, okrutne, liczby. Pomimo to, ludzie nie przestają wierzyć w fetysza kary, aczkolwiek już Bentham mówił, że wszelkie zastosowanie kary jest dowodem, że nie prowadzi ona do celu. Szkoła klasyczna założyła sobie i osiągnęła pod względem praktycznym zmniejszenie kar, jako reakcyę przeciwko dzikości średniowiecznej kryminalistyki. Szkoła pozytywna dąży natomiast, jeśli nie do zniesienia zupełnego, to przynajmniej do zmniejszenia liczby i samych rodzajów

A. Mol.

przestępstw; do celu zaś tego dojść może przez badanie ich przyczyn naturalnych i społecznych i wskazanie środków leczniczych, również naturalnych i społecznych. O ile liygie-na przewyższa terapeutykę, o tyle właśnie hy-giena społeczna j est środkiem skuteczniej -szyin od stosowania krwawej chirurgii karnej. Zpośród wielkich źródeł przestępczości współczesnej naj ważniej szemi są: alkoholizm, moralny bezład młodzieży, oraz włóczęgowstwo. Tylko dzięki opanowaniu tych przekleństw naszej cywilizacyi zdołano zmniejszyć rozmiary przestępczości w Anglii. Alkoholizm zwalczać można, niezależnie od środków policyjnych (skutek wątpliwy,) oddziaływaniem psychologicznem (towarzystwa wstrzemięźliwości), leczeniem specyal-nem (przytułki dla opojów — drunkards asy-lums w Ameryce, Anglii, Szwajcaryi), a najsilniej wpływami natury społecznej (oświata). Kwe-styę opieki nad moralnie zaniedbaną młodzieżą najlepiej rozwiązała Anglia, tworząc swoje szkoły (industrial schools), gdzie rocznie bywa około 50 tysięcy uczniów. Chcąc uczynić włóczęgę nieszkodliwym, należy organizować kolonie robotnicze, oraz przytułki dla ludzi szukających pracy, a niemogących jej znaleźć (Niemcy).—-Bliższe szczegóły dotyczące teoryi F-go zostaną Uwzględnione w artykułach poświęconych Praw u k arnem u, K r y m i n o 1 o g ii— Literatura.— H. Zim m e r n „ E nri c o Fe rri ” ( „ Ne w Century Review” 1898, str. 352—359); Krzy-muski „Szkoła pozytywna prawa karnego we Włoszech” (1887); Rosenblatt „Obecne szko ły prawa karnego i ich metoda” (1888); Ste bełski „Nowe kierunki w nauce prawa karnego” (1893). Pisał i Wł. Spasowicz „O najnowszych kierunkach prawa karnego” (1891, 1898).

Ferriani Lino, współczesny penolog, doktor praw, adwokat, obecnie prokurator królewski przy sądzie w Como, urodził się 6 grudnia 1852 r. w Ferrarze, w poważanej i starej rodzinie. Ojciec jego, Aleksander, był wziętym doktorem w Londynie w ciągu lat dwudziestu pięciu, i dopiero na schyłku życia powrócił do rodzinnego miasta. To też syn jego, Lino, pierwotne nauki i wychowanie pobierał w Szwaj caryi i Londynie. Następnie, przybywszy do Ferrary, po nader chlubnem ukończeniu nauk, pozyskał tutaj z odznaczeniem stopień doktora praw, później zaś w sądzie appellacyjnym w Bolonii dyplomy prywatnego prokuratora i adwokata. Do 1880 r. był adwokatem prywatnym w Ferrarze i brał czynny udział w dziennikarstwie miejscowem. W 1880 r. zdał egzamin na pretora (co odpowiada naszemu sędziemu pokoju), przy sądzie appellacyjnym w Bolonii i, jako naj pierwszy na wywołanym w tym celu konkursie, otrzymał odrazu od ministra sprawiedliwości, Villa, stopień podprokuratora królewskiego przy sądzie w Palermo. Stąd na własne żądanie przechodził kolejno do są-

dów: w Reggio - Emilia. Bolonii, aż wreszcie w 1889 r. mianowanym został prokuratorem rzeczywistym, najpierw przy sądzie w Sar-rano, a następnie przy sądzie w Como, gdzie przebywa dotąd od 1891 r. Od 1891 r. jest pomocnikiem prokuratora naczelnego sądu appellacyjnego. Brał udział w rozmaitych przeglądach literackich i prawnych włoskich. Przedewszystkiem zaś oddał się sprawie dręczonych dzieci, i pomi-jając dziesięć przemówień jego, jakie wygłosił pomiędzy 1883 a 1898 r. z okazyi rozpoczęcia dorocznych posiedzeń sądu, napisał cały szereg dzieł przeważnie w tym przedmiocie.—Oto spis uczonych prac i dzieł F-go: 1) Dzieciobójstwo podług kodeksu i w życiu społecznem. (Wydawca Bocca, Medyolan 1885 r.); 2) Miłość w sądzie. (Wydawca Cesari, Bolonia 1889 r.); 3) Matki zwyrodniałe. (Wydawca Chiesa, Medyolan 1893 r. (Książka ta przetłómaczoną została na język niemiecki przez Ruhemanna, wyd. Crombach, Berlin 1897 r.).    4) Nieletni

przestępcy (z oryginalnemi poglądami: senatorów Pierantoni, Negri; deputowanych Colajannie-go Beroniniego, prof. i komandora Brusy, i Ma-xa Nordau'a wydawca Kmitorowicz w Me--dyolanie 1895). Drugie wydanie obszernej tej pracy zostało w 1890 r. przetłómaczónem przez wzmiankowanego powyżej Ruhemann’a na język niemiecki, a „Gazeta sądowa” warszawska dała o książce tej obszerne sprawozdanie. 5) Dzieci zaniedbane (opuszczone), wyd. Cogliati (Medyolan 1890 r.); 0) Przebiegli i ryzykowni przestępcy. (Wyd. Amurlni, Como 1897, powtórne wydanie). Wreszcie na 1899 r. zapowiedziane są przez autora dwie książki, które obecnie wykończa i które ukazać się mają pod tytułami: 7) Przestępcy piszący, u wydawcy Amuriniego w Como i 8) „W świecie dziecięcym u wydawcy Cogliatego w Medyolanie. Są to przeważnie dzieła z dziedziny psychologii kryminalnej i społecznej, ostatnie zaś ma wkroczyć nadto i w sferę pedagogii.

Ferricyankalium (chemia), ob. Żelazo.

Ferridocyan (chemia), oh. Żelazo.

Ferner Aniold du, dyplomata francuski (* r. 1508 w Tuluzie—f 1585); po ukończeniu stu-dyów w Padwie, gdzie uzyskał stopień doktora praw, wykładał prawo w Bourges, następnie w Tuluzie został radzcą parlamentu tego miasta, a wreszcie prezydentem parlamentu paryskiego. Na tern stanowisku miał odwagę przyłączyć się (1559) do tych, którzy protestowali przeciwko karom cywilnym, nakładanym za odstępstwo od religii katolickiej. Nie przeszkodziło to jednak, że w kwietniu 1562 został wysłany jako poseł francuski na sobór Trydencki, gdzie energicznie i śmiało występował przeciwko wielu postanowieniom tego zgromadzenia. Król pochwalił jego zachowanie się i zamianował go ambasadorem przy rzeczypospolitej Weneckiej. Podczas kilkunastoletniego urzędowania w Wenecyi F.

1880).

Dr J. P.

W. G.

W. Cr.

Ferrier Gabryel, malarz francuski (* w Ni-mes 1847 roku). Wstąpiwszy do szkoły sztuk pięknych r. 1867, kształcił się bardzo pilnie pod kierownictwem Pils’a i Herberta i w r. 1872 otrzymał premium rzymskie, dzięki czemu udawszy się do Włoch, nadesłał z willi Medycej skiej pierwszy swój obraz, „Porwanie Ganimeda”, w którym już znać było te zalety, jakie się pó-

H. K.

And. S.

umiał do tego stopnia puzyskać miłość i szacunek obywateli tego miasta, iż ci, żegnając go (1581), ofiarowali mu 2 000 talarów w gotówce oraz łańcuch wartości tysiąca talarów—zaszczyt, który przedtem nie spotkał żadnego innego ambasadora. Po powrocie do Francyi F., który w Wenecyi żył w ścisłych stosunkach z Duples-sis-Mornay, zbliżył się do króla Nawarry i, zdaje się, przeszedł na kalwinizm. Utracił swe miejsce w radzie tajnej Henryka III, natomiast został kanclerzem króla Nawarry, któremu doradzał politykę pojednawczą i nakłaniał go do c-fiarowania pomocy Henrykowi III w walce z Ligą.—E. Frćmy „Un Ambassadeur libéral sous Charles IX et Henri III; Arnaud du F”. (Paryż

Hml.

Ferrier Auger (* pod Tuluzą w r. 1513—f w Tuluzie w r. 1553), lekarz francuski. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Montpellier

1    tam też w r. 1540 dyplom doktorski osiągnął, poczem przeniósł się do Paryża, gdzie szybko zdobył rozgłos i został lekarzem przybocznym królowej Katarzyny Medycej skiej. Był mistykiem i zwolennikiem astrologii. Z różnych pism jego na wzmiankę zasługują: „De puden-dagra, lue hispanica libri duo” (Tuluza 1553 i później) i „Vera methodus medendi” (tamże 1557,

2    tomy i dwa wyd. późn.).

Ferrier (Susan-Edmostone), powieściopisarka szkocka (* w Edynburgu 1782—f t-że 1854). Romanse jej („Marriage”, „Inlieritance”, „Destiny”) niezmiernie w swoim czasie były poczytne, dzięki rozrzuconym w nich rysom satyrycznym, zastosowanym bardzo dowcipnie do znanych osobistości współczesnych. Naśladowała w nich „Charaktery” La Bruyère’a.

Ferrier Paweł, współczesny pisarz dramatyczny francuski (* 1843). W r. 1868 wystawił w teatrze Komedyi francuskiej pierwszą swą je-dnoaktową wierszowaną komedyę p. t. „La Revanche d’ Iris”. Odtąd stałem cieszył się powodzeniem na wszystkich scenach paryskich. Jego niezliczone komedye i wodewille, pisane bądź wierszem, bądź prozą („Un mari qui voisine”, „Une femme est comme votre ombre”, „La crémaillère”, „Chez l’avocat”, „Tabarin” i t. d), życzliwie zawsze, a czasem entuzyastycznie przez publiczność były przyjmowane. Większe jeszcze powodzenie pozyskały jego operetki i tak zwane „féeries”, układane wspólnie z innemi autorami do muzyki różnych kompozytorów operetkowych, między którymi nie brakło i słynnego Offenbacha.

źniej tak pięknie rozwinęły, mianowicie: czystość rysunku, poczucie karnacyi, oraz gorący i pełen żywotności koloryt. W r. 1876 wystawił Ferner w Salonie: Dawida, zwycięzcę Goliata, i Bet-sabeę, a w 1878 Św. Agnieszkę męczennicę; obraz ten powszechną ściągnął na się uwagę, a rząd zakupił go do Muzeum w Rouen. W 1879 ukazała się na wystawie Scena z inkwizycyi hiszpańskiej, którą znakomity krytyk, Paul de Saint Victor nazwał „morceau a la Ribeeira”.' Za tern poszły liczne obrazy pierwszorzędnej wartości, których wyszczególnienie za wiele-by miejsca znjęło.    *

Ferrière Klaudyusz, prawnik francuski (* w Paryżu w r. 1639—f w Reims w r. 1715). Początkowo był profesorem prawa w Paryżu: zawezwany przez fakultet w Reims, udał się do tego miasta, gdzie prelekcye jego cieszyły się ogromnem powodzeniem. F. był niepospolitym znawcą prawa rzymskiego oraz zwyczajowego. Napisał wiele dzieł z obu tych dziedzin. Jego studya nad Instytucy a mi, No we 11 am i, oraz nad kodeksem Justyniana, nie są pozbawione do obecnej chwili poważnego znaczenia.—Z dzieł F-a wymienić należy: „Histoire du droit romain” ^wyszło po raz trzeci w r. 1718 po śmierci autora staraniem syna); „Les Institutes de l’empereur Justinien” (Paryż 1760 i 1787, tomów 7); „Nowa et methodica juris civilis traetatio” (Paryż 1730 i 1734, dwa tomy); „Nouvelle Institution coutumière qui contient les règles du droit coutumier fondées sur les dispositions des coutumes de France et sur l’usage établi par les arrêts” (Paryż 1692, 2 tomy, 1702 wydanie 2-gie 3 tomy); „Nouveau commentaire sur la coutume de Paris”, powiększony przez Sauvan d’Aramon (Paryż 1762—1770, 2 tomy); „Corps et compilation de tous les commentateurs sur la coutume de Paris” (Paryż 1685—1692, 3 tomy, 2-e wydanie Paryż 1714, 4 tomy); „Jurisprudence du Digeste, conférée avec les ordonnances royales, les contumes de France et les décisions des cours souveraines” (Paryż 1677-—1688, 2 tomy); „Jurisprudence du code” (Paryż 1684, 2 tomy); „Jurisprudence des Novelles” (Paryż 1688, 2 tomy). Trzy te dzieła zostały zebrane razem i ogłoszone w 6-ciu tomach.

Ferrières, wieś we francuskim departamencie Sekwany i Marny, okręgu Meaux, o 3 mile na wschód od Paryża, ze wspaniałym zamkiem Rot-szyldów, w którym podczas wojny francusko-niemieckiej rezydował w r. 1870 król pruski, a następnie Bismarck prowadził niedoszłe do skutku układy o pokój z Juliuszem Favre.

Ferrigni Pietro Francesco Leopoldo Coccoluto, dziennikarz włoski (* w Livorno r. 1836), pod pseudonimem Yorick zdobył sobie sławę jako pisarz bystrego umysłu ’i dzielny publicysta: broszury jego z polityki bieżącej odbijane bywały w 750 000 egzemplarzy. Był współpracownikiem wielu dzienników, które mu

na Kanaryjskiej wyspie Teneryfie.— Gdy później za pierwszy południk przyjęto najbardziej zachodni punkt wyspy F., kardynał Richelieu kazał zmierzyć w stopniach długości odległość jego od południka paryskiego i okazało się, że odległość ta wynosi 20° (obserwatoryum w Pa- x ryżu).—Odtąd przeto uważano za pierwszy południk ten, który przechodzi o 20° na zachód południka obserwatoryum paryskiego. Ściślejsze pomiary, dokonane w r. 1724 przez P. Feuil-lóego, na zlecenie akademii paryskiej, wykazały, że dwudziesty stopień długości zachodniej od Paryża nie przechodzi bynajmniej przez wyspę F., lecz o 13' na wschód, między wyspami F. i Go-merą w morzu, bez stałego astronomicznego

swoją wziętość zawdzięczały, mianowicie: „Vedette” florencka; „Nazione”; „Gazzetta del popo-lo” i „Fanfulla”, której sam był założycielem. Pisząc z łatwością po francusku i po niemiecku, zasilał artykułami swemi „L’Indépendance italienne” i „Neue Freie Presse”. Oprócz tego wydał dzieła następujące: „Viaggio dal traverso 1’Espo-sizione italiana del 1891” (Florencya 1861); „Cro-nacha dei bagni di mare”; „Fra Quadri e statue” (Medyolan 1872); „La festa dei fiori” (Florencya 187-1); „Vedi Napoli e poi...” (Neapol 1877); „Su e din per Firenze” (Florencya 1877, wydanie szóste 1883);„ Passegiale” (1879); „Teatro spiciol-lo” (Florencya 1883); „Vent’anni al teatro” (1884) i inne.

And. S.

Ferris Ryszard, awanturnik angielski za punktu.

Ferrocyan (chemia), ob. Żelazo.

Ferrol, pierwszorzędna twierdza morska Hiszpanii, w prowincyi Galicyi, w głębi fiordowatej zatoki Atlantyku, która stanowi część większej, licznemi fiordami (Rias) wyrzeźbionej odnogi, zwanej przez Rzymian Portus marjnus Artabrorum. Na tern wybrzeżu rozwinęło się morskie życie Galicyi i wywołało wielkie skupienie ludności, dzięki mnóstwu znakomitych portów naturalnych.—F. należy do rzędu najlepszych przystani na kuli ziemskiej i stał się głównym, prawie niezdobytym, portem wojennym państwa z obszerne-mi warsztatami budowy statków, arsenałem, akademią marynarki i t. p.—Z zewnętrznej otwartej zatoki prowadzi wązki, kręty, skałami grani-towemi obstawiony kanał, którym jeden tylko statek wpłynąć lub wypłynąć może; w głębi, na skalistym cyplu, leży warownia nadzwyczaj dogodna do obrony północnego i zachodniego wybrzeża półwyspu Pirenejskiego oraz do wycieczek przeciwko zbliżającym się wojennym lub handlowym flotom nieprzyjacielskim, właściwej twierdzy rozrzucone są forty, najeżone działami; z nich najważniejsze: La Palma i San Felipe.—F., dokładniej el F., powstał w r. 1752 na miejscu lichej osady rybackiej i przeobraził się wkrótce w piękne, prawidłowo zabudowane miasto, liczące dziś 26 000 m-ców, którzy trudnią się rybołówstwem, wyrobem lin o-krętowycli, skór i t. p. D. 4 listopada 1805 r. stoczono tu potyczkę morską, w której admirał francuski Du-Mauoir le Belley poddał się angielskiemu admirałowi Stracchanowi. W d. 27 stycznia 1809 zajął miasto Soult, jednak opuścić je musiał d. 22 czerwca t. r.—Z F-u wyruszyła niezwyciężona armada w r. 1588. And- s-W F. jest stacya klimatyczna i uzdrowisko mor-

Dr A. O.

Elżbiety, jeden z pięciu jej kuryerów. W r.

x.

1590 przepłynął z Londynu do Bristolu wątłą łądzią, czem wzbudził taki dla siebie zapał, że stał się bohaterem dnia, bożyszczem kobiet i nawet żywem natchnieniem poetów.

Ferrit (chemia), ob. Żelazo.

Ferrius A., ob. Ferri.

Ferro A., ob. Ferri.

Dokoła

Ferron Teofil Adryan, generał francuski (* r. 1830 w Pré-Saint-Evroult—f 5 maja 1894 w Lionie); po ukończeniu szkoły politechnicznej (1852) wstąpił do korpusu inżynieryi. Jako po-

Ferro, Hierro, wyspa hiszpańska na oceanie Atlantyckim, z grupy Kanaryjskich, najbardziej na południo-zaehód wysunięta i od afrykańskiego przylądka Bojador 340 km. odległa, pod 27° 45' sz. pn. i pod 18° dł. zd. Gr., 275 km. [j: 5 892 m-ców (1887).—Cała wyspa jest częścią zapadłego w morze wulkanu; najwyższy dziś punkt, Alto del Malpaso (1420 m.), stanowi krawędź połową zanurzonego w morze krateru.—Wód słodkich ubóstwo; grunt, żyzny, dzięki energii i pracowitości mieszkańców, wydaje zboże, wino, figi i inne owoce; ważną także jest hodowla zwierząt domowych.—Klimat podzwrotnikowy, wogóle zdrowy.—Wyspa F. znaną jest powszechnie z tego, że przez nią przechodzący południk uważają dotąd niektóre narody za pierwszy, od którego liczą stopnie długości. Tu małe objaśnienie. Utarło się mniemanie, że powszechne przyjęcie południka F. za pierwszy nastąpiło za czasów i za wdaniem się Ludwika XIII. Tymczasem w „Orbis terrarum” Ortla z r. 1601 czytamy: „Initium hujus divisionis sumitur a puncto Aequatoris terrestris, quod no-tatur a Meridiano circulo, occidentalissimam in-sulam Canariarum transeunte, qui eam ob causam primus Meridianus vocatur” („Początek tego podziału bierze się od tego punktu równika ziemskiego, który zaznacza się kołem południko-wem, przez najzachodniejszą wyspę z Kanaryjskich przechodzącem, które też z tej przyczyny no- skie, si nazwę „PierwszegoPołudnika”). Marinus i Ptolemeusz kładli pierwszy południk również na najbardziej ku zachodowi wysuniętych i światu starożytnemu znanych wyspach Kanaryjskich (insulae For-

tunatae).—Po odkryciu drogi morskiej do Indyj rucznik saperów odznaczył się w wojnie Krym-Wschodnich uważano czas jakiś za pierwszy po- skiej, gdzie podczas brania szturmem reduty Ma-łudnik koło, przechodzące przez Pico de Teyde łachowa wdarł się pierwszy na szaniec (1855).

Hml.

i XXVIII str. 29).

Ferry albo Fryderyk (święty), męczennik w IX wieku, pochodził z jednego z najszlachetniejszych domów we Fryzyi. Wstąpiwszy do stanu duchownego, dla cnót, pobożności i wysokich zdolności, wyniesiony został na biskupstwo Utrechckie, po śmierci Rykfryda r. 820. Pracował gorliwie nad poprawą obyczajów w swojej dyecezyi, mianowicie nad wykorzenieniem

Otrzymał za to order Legii honorowej. Służył następnie w Algieryi i N. Kaledonii; w czasie wojny francusko-niemieckiej dowodził batalionem. Pomocnik szefa sztabu głównego, później generał dywizyi, został 30 maja 1887 powołany jako minister wojny do gabinetu Rouviera, na którem-to stanowisku pozostawał do 20 listopada t. r. Podczas krótkiego urzędowania swojego zajmował się gorliwie reorganizacyą armii francuskiej, którą powiększył o 4 pułki jazdy i 18 pułków piechoty. W r. 1889 objął dowództwo 18-go korpusu w Bordeaux. Napisał kilka prac, z których ważniejsze: „Les chemins de fer allemands et français” (1879): „Places fortes et chemins de fer stratégiques de la région de Paris” (1880).

Ferrucci Andrea, rzeźbiarz włoski (* w Fie-sole 1465 r.—f we Florencyi 1526); kształcił sie u Francesca di Simone we Florencyi i Michała Marniego w Fiesole, a był jednym z naj-pierwszych artystów swego czasu. W r. 1487 król neapolitański, Ferdynand I, powierzył mu przyozdobienie zamku św. Marcina; kardynał strzygoński na Węgrzech zamówił u niego grób dla siebie, a w 1517 król węgierski polecił mu robotę marmurowej fontanny. Do rzędu celniejszych dzieł jego należą: w Fiesole w kościele św. Hieronima dwie płaskorzeźby: „Św. Hieronim ze swoim lwem” i „Cud' św. Antoniego Padewskiego”; w katedrze piękny ołtarz marmurowy, z dwiema figurami świętych w wypu-kło-rzeźbie, oraz prześlicznem „Zwiastowaniem” w dwóch medalionach; we Florencyi, w katedrze, gdzie od r. 1512 robotami dyrygował Andrea, posąg św. Andrzeja, oraz pełne życia popiersie Marcila Ficina na jego grobie; w Muzeum uarodowem „Święta rodzina” w medalionie marin,: w Pistoi figury Chrystusa i św. Jana na chrzcielnicy w kościele św. Jakóba; w Bolonii, w kościele św. Marcina, wspaniały grobowiec Salicetego; w Volterra — dwa posągi aniołów. Ferrucci wraz z B. da Ravezzano przedstawiają w sposób najbardziej pouczający przejście od quattrocento do ostatniego renesansu; ma on jeszcze w swych dziełach to, co stanowi urok największy jego poprzedników bezpośrednich, Rosellina, Mina i Civitalego: prostotę i łatwość wykonania, wdzięczną swobodę w ułożeniu postawy, lekkość wykwintną draperyj, słodycz w obliczach, tchnących czystością i młodością; lecz już w ostatnich jego rzeźbach znać zgubny wpływ Michała Anioła: uganianie się za wielkością i siłą, daje odczuwać „robotę” i wysiłek. Uczniami jego byli: Andrea, Silvio

1    Maso Boscoli z Fiesole, w których właśnie odbiła się jego maniera z tej epoki ostatniej. *

Ferrus A., ob. Ferri.

Ferrus Wilhelm Mary a Andrzej (* d.

2    września 1784 w Château- Quyeras [dep. Hautes-Alpes]—f d. 23 marca r. 1861), wielce zasłużony psychiatra francuski. Dzieckiem prawie będąc jeszcze, zaczął już uczyć się sztuki lekarskiej od stryja swego, chirurga naczelnego szpitala w Briançon; w r. 1800 udał się do Paryża i wstąpił do szkoły lekarskiej; w r. 1804, zostawszy doktorem po obronieniu rozprawy „Essai sur l'emploi de la suture”, wstąpił jako lekarz do służby Wojskowej, którą opuścił po u-padku Napoleona, poczem zajął się wyłącznie chorobami umysłowemi. Od r. 1818 ordynował obok Pinela (ob.) w zakładzie dla obłąkanych w Salpêtrière, w 1826 zaś zajął miejsce lekarza naczelnego w Bicêtre, gdzie także z powodzeniem wielkiem miewał wykłady kliniczne dla studentów; w r. 1830 został lekarzem poradniczym (Médecin consultant) królewskim, w 1835 inspektorem naczelnym domów dla obłąkanych w całej Francyi; jako taki, w r. 1838 przeprowadził prawo, zmieniające niemal zupełnie dotychczasowe urządzenie zakładów tego rodzaju; w r. 1840 powierzono mu nadto urząd inspektora lekarskiego więzień. Na tern stanowisku F. wielkie oddał usługi przez ulepszenie znaczne warunków zdrowotnych, więziennych; oprócz tego zasiadał w najwyższej radzie lekarskiej (Conseil supérieur de santé). Najznakomitszą zasługą jego są zbawienne zmiany, zaprowadzone w obchodzeniu się z obłąkanymi, szczególniej zatrudnianie ich pracą ręczną w zakładach samych, oraz w umyślnie dla nich urządzonych folwarkach, w których zajmować się mogą rolnictwem i ogrodnictwem; sposób ten jego wydaje dotąd wyborne wyniki pod względem leczniczym. Oprócz wielu cennych prac mniejszych, ogłaszanych od r. 1818 w wydawnictwach lekarskich, francuskich, wydał: „Des aliénés. Considérations: J. Sur l’état des maisons qui leur sont destinées, tant en France qu’en Angleterre; sur la nécessité de créer de nouvelles en France et sur le mode de eon-struction à préférer pour ces maisons. 2. Sur le régime hygiénique et moral, auquel ces malades doivent être soumis. 3. Sur quelques questions de médecine légale ou de législation relative à leur état civil” (Paryż 1834 z tabl.); „Des prisonniers, de l’emprisonnement et des prisons” (tamże 1850) i „De l’expatriation pénitentiaire pour faire suite à l’ouvrage des prisonniers etc.” (tamże 1853).—Por. „Bulletin de l’Académie imp. de méd.” (C. XXVI, str. 493); Dechambre „Dictionn. encyclopédique de sc. méd.” (Ser. IV, T. I, str. 727) i Callisen „Med. Schriftsteller-Lexikon” (T. VI str. 246

Dr J. P.

małżeństw kazirodczych, które się bardzo tam zagęściły. Dwaj zbójcy, wysłani przez mieszkańców Walakryi, którzy się tego występku dopuszczali, zamordowali Fryderyka w kościele jego w Utrechcie, dnia 18 lipca 838 r., w którym Kościół obchodzi pamiątkę jego męczeństwa.

znaweami politycznymi zamysłom wojennym. D. 4 września w całem gronie deputowanych Paryża wszedł do rządu obrony narodowej; był jego sekretarzem i delegowanym do zarządzania dep. Sekwany, t. j. okolicą podmiejską stolicy. D. 31 paźdz. t. r. dowiódł przytomności umysłu i odwagi przeciw tłumom, które napadły i uwięziły rząd na ratuszu. Po usunięciu się Stefana Arago został przewodniczącym w mero wstwie centralnem samego Paryża. Na tym kłopotliwym urzędzie d. 22 stycznia 1871 znowu stawił czoło napaści gwardyi narodowej, rozsrożonej klęskami. Po kapitulacyi (28 stycznia 1871) pozostał na urzędzie, był merem jeszcze po wybuchu Kommuny (18 marca), pomimo wyboru do zgromadzenia w Bordeaux, dokąd go powołał był departament rodzinny. Po zwycięstwie Wersalczyków w końcu maja 1871 r. Thiers powierzył mu tymczasowo prefekturę Sekwany; F. dziesięć dni tylko ją sprawował. Przed wielką kommissyą śledczą w procesie Kommuny złożył w marcu 1872 r. zeznania, które ściągnęły nań nienawiść Zachowawców. I). 15 maja-1872 otrzymał poselstwo w Atenach; tu przyłożył się skutecznie do umowy o kopalnie Lauryonu. Gdy monarchiści zwalili Thiersa (24 maja 1873), F. usunął się ze służby i wrócił do Izby, która go odtąd kilkakrotnie na vice-prezesa obierała. Przeciwnik zacięty t. zw. gouvernement du combat, d. 16 maja 1874 przyczynił się do upadku Brogliego. Po rozbiciu się sprzysięże-nia monarchicznego, zajaśniał mowami o syste-macie edukac., o jezuitach i ultramontanizmie, o scrutin de liste, którego był zwolennikiem. W r. 1875 został prezydentem Lewicy republikańskiej. W wybitnych mowach domagał się rozwiązania Izby, przetworzenia szkół i wogóle przekształceń demokratycznych. W r. 1877 należał do liczby tych 363-ch, którzy odmówili zaufania rządowi „porządku moralnego”, a dalszym oporem swoim udaremnili ostatecznie zamysły, zmierzające do przywrócenia monarchii. Gdy Mac-Mahon Izbę rozwiązał, w październiku t. r. départ. Wogezów wysłał F-go napowrót do pałacu Burbońskiego. W listopadzie F. był jednym z najgorętszych obrońców prawa republikańskiego przeciwko samowoli generała-mo-narchisty i przyczynił się do zwalenia gabinetu poza-parlamentowego gen. Rocheboueta. Za Du-faure’a, gdy Gambetta zjednoczył republikanów w „Union des Gauches”, F. bronił programatu republikańskiego, a jako biegły w sprawach skarboznawstwa, został przewodniczącym kom-missyi taryfowej. W Izbie działał użytecznie. Jego czynem był porządek dzienny z d. 20 stycznia 1879, żądający oczyszczenia służby rządowej z przeciwników i jawnych wrogów rzeczy-pospolitej. Mac-Mahon, nie chcąc się poddać,

za-

Ferry (Louis Ferry G abri el de B eil e mare). znany pod pseudonimem Gabriel, autor francuski (* r. 1809—f 1852). Był synem mieszkałego w Meksyku negocyanta; jako wspólnik ojca, odbywał wielokrotne podróże z Europy do-Ameryki; podczas jednej z nich zginął w pożarze okrętu. Większą część życia spędził w Paryżu; pisywał romanse na tle życia i stosunków amerykańskich i pomieszczał je przeważnie w „Revue des Deux mondes”; dopiero po śmierci autora ogłoszono je w oddzielnych wydaniach książkowycli. Najważniejsze z nich są następujące: „Le coureur des bois” (Paryż 1853);

„Scènes de le vie mexicaine” (1854); „La chasse aux Cosaques” (5 t. 1854); „Le dragon rouge ou Costal d’Indien” (4 t. 1855); „Scènes de la vie militaire”. „Scènes de la vie sauvage au Mexique” (1856, 1857); „Les révolutions du Mexique” z przedmową Jerzego Sand’a (1864).—Syn jego, Gabriel de B eil e m ar e, używający tegoż samego pseudonimu (* w r. 1846), pisywał ko-medye, operetki, romanse i studya literackie.

Pierwsza jego, jednoaktowa komedya, p. t. „L’e-clipse de lune”, drukowana była w r. 1868; następnie ukazał się dramat trzyaktowy p. t. „Reginah”

„Les deux maris de w. G.

(w r. 1874). Z pozostałych utworów wymieniamy jeszcze: „Les dernières anneés d’Alexandre Dumas” (1864—1870, wyd. w 1883); „Balzac et ses amies” (1888) „Les exploits de Cesar, roman parisien” (1889);

Marthe’” (1884); „Cap de fer” (1887).

Ferry Juliusz Franc. Kamil, polityk czynny francuski (* 5 kwietnia 1832 w St Dié, dep. Wogezów—f 17 marca 1893 w Paryżu). Od r. 1851 adwokat i współpracownik „Gaz. des tribunaux”, wypłynął na widownię publiczną dopiero w r. 1864 w t. zw. procesie trzynastu—przeważnie adwokatów, o zawiązanie towarzystwa wzbronionego przez prawo. Po próbach publicystycznych, odrazu już wybitnych, w „Presse” i „Courrier de Paris” w r. 1865 zaczął pracować w „Temps”; tu krytykował wewnętrzną i zewnętrzną politykę Drugiego Cesarstwa, a w r.

1868, zgromiwszy gospodarkę Haussmanna w Paryżu, polemikę z nim zakończył rozgłośną broszurą. Tego samego roku Favre, Picard i Hć-non założyli „L’Electeur libre”; artykuł pierwszego numeru, wyszły z pod pióra F-go, ściągnął na dziennik wysokie (10 000 fr.) grzywny.

W r. 1869 demokracya paryska wybrała F-go do Ciała Praw. Tu stoczył walkę z pierwszym ministrem Ollivierem o systemat rządu i przystał do /grupy, żądającej rozwiązania sejmu, jako nie musiał ustąpić, w myśl znanego hasła Gambetty: wyobrażającego już przekonań i woli narodu, „se soumettre ou se demettre.” Nowy prezydent W r. 1870 opierał się wraz ze swymi współwy- rzplitej, Juliusz Grévy, powołał F-go na mini-

stra oświaty w gabinecie Waddingtona (d. 4 lutego 1879). Tu F. okazał się nader czynnym: ułożył nowy statut rady najwyższej wychowania (Conseil supérieur de l’instruction publique); urządził nanowo muzea, wytworzył muzeum pedagogiczne, ustanowił osobny zarząd wydziału sztuk pięknych, zniósł upokarzające lettres d’obédience (ob.), zastrzegł dla państwa wyłączne prawo przyznawania stopni naukowych, zabronił nauczania członkom zgromadzeń duchownych, nieuznanych przez prawo, jakiem byli m. in-nemi Jezuici—i t. d. Dążność do wyzwolenia oświaty z pod wpływów ją tamujących weszła w „Projet de loi sur l’enseignement supérieur.” Izba przyjęła go w lecie r. 1879 (od 16 czerwca do 9 lipca), ale kommissya Senatu gotowała mu zagładę, odrzucając art. VII o zgrom. duch. Fran-cya podzieliła się na zwolenników i na przeciwników F-go. On sam objeżdżał południową część kraju i wręcz lub ubocznie zjednywał umysły; był wówczas najpopularniejszym po Gambecie politykiem Francyi. Nowy prezes, Freycinet, wziął go do swego gabinetu (d. 28 grudnia 1879) i utrzymał na urzędzie. Gdy Senat odrzucił ów artykuł VII, F. nakłonił kolegów do wydania głośnych dekretów d. 2.) marca 1880, które nakazały rozwiązanie wszelkich kongregacyj wyraźnie nieuznanych. Po usunięciu się Freycineta (23 września 1880) Grévy powierzył F-u przewodnictwo w gabinecie; wróg klerykalizmu przyjął je, nie puszczając z rąk oświaty. D. 10 grudnia przeciwko Laboulaye'owi przeprowadził w Collège de France katedrę hi-s tory i religij. F. postanowił teraz zasadę zupełnej niezależności wykształcenia wrazić w oświatę ludową. Obszerny, dobrze opracowany projekt nauczania początkowego zastępował naukę religii nauką moralności i obywatelstwa, a u-częszczanie do szkoły czyniąc obowiązkowem, uczynił zarazem i bezpłatnem, Izba deput. przyjęła projekt już d. 24 grudnia 1880; Senat zwłóczył aż do lipca r. 1881, ale nakoniec, choć z poprawkami bardzo ważnemi, nową or-ganizacyę uchwalił. W zakresie nauczania średniego, F. pozmieniał programata liceów, zorganizował wykształcenie publiczne dziewcząt. Gdy się do powyższego doda nowe urządzenia w administracyi szkół, można będzie F-go nazwać reformatorem nauczania publicznego we Francyi. Przy ogromie tej pracy na urzędzie ministra oświaty, miał F. bardzo wiele do czynienia jako prezes gabinetu. Za niego rząd rzeczypospolitej, zawarłszy d. 12maja 1881 r. traktat w Bardo (Kassar-Said), wprowadził Francyę do Tunetanii a poróżnił z Włochami; układał się o traktaty handlowe; zmieniał metodę głosowania z okręgowej na całodepartamentową; przetwarzał prawo o zaciągu do wojska (przeprowadził tu obowiązek służby wojskowej dla alumnów). W sierpniu 1881 r. St Dié odnowiło F-mu mandat poselski. Polityka w Tunisie, zatargi z Anglią i Włochami, przekształcenia wewnętrzne wreszcie, wywołały wiele wątpliwości, niechęci i nieprzyjaźni w sejmie; wybawił z nich F-go Gambetta, przeprowadziwszy d. 9 listopada i. r. swój porządek dzienny (355 prz. 68), przy-czem sam wybił się na czoło, tak, iż F., zrozumiawszy wykładnik dalszych wypadków, dobrowolnie nazajutrz ustąpił przed twórcą tego, co zgóry już nazywano le grand ministère. Gdy po krótkiej (2 miesiące) próbie, u steru stanął Freycinet, F. powrócił do oświaty 30 stycznia 1882, aby odzyskać to, co mu z reformy wydarł był Senat: przeprowadził obowiązkowość i zastąpienie nauki religii nauką moralności i obywatelstwa. Upadek Freycineta (29 lipca 1882) przerwał ten nowy okres działalności. Po śmierci Gambetty (31 grudnia 1882) F. był najwybitniejszym z ludzi nadających się do rządów. Powołał go też do powtórnego przewodnictwa w gabinecie Grévy, d. 22 lutego 1883. Sprawy polityki ogólnej, wypadki w Egipcie i Tunetanii, zatargi z Anglią, nieporozumienia z Chinami o Annam, rozpoczynające się współzawodnictwo kolonialne mocarstw europejskich—głównie teraz zwracać miały na siebie energię biegłego a pracowitego polityka, który, z biegiem czasu i nabytkami doświadczenia, rzeczy upragnione przez rozum zastępował najpodatniejszemi dla praktycznego zmysłu, coraz bardziej zrywał z radykalizmem demokratycznym i republikańskim i stawał się opportunistą, nie przestając być jednak szczerym republikaninem, pojmującym republi-kanizm jako zasadę organiczną. Jeżeli w październiku 1883 w Rouen i w Hawrze na radykalistów piorunował i rzucił im w żywe oczy oskarżenie, że monarchia zgoła nie grozi niebezpieczeństwem, ale grożą nieprzejednani, radykaliści—za to w Périgueux w kwietniu 1884 r. z pełnej republikańskiej piersi zawołał: Rzeczpospolita. albo będzie rzecząpospolitą chłopów, albo też wcale nie będzie.” W r. 1883 energicznie odgrodził rzeczpospolitą od pretendentów monar-chicznych (prawo o książętach); oczyścił z chwastu sądownictwo, administracyę i dyplomacyę. Sprawy zewnętrzne pochłaniały go tak bardzo, że sam objął ster ich bezpośredni (20 listopada 1883). Głównym punktem, na który wywierała się teraz jego energia, był Tonkin (od sierpnia 1883 r.), a przewodnią myślą potrzeba zdobycia obszernej kolonii—dla ojców rodzin francuskich, któ-rzyby tam znaleźć mogli clileb („placement de père de familie”): rozczarowanie zupełne. Niemożność działania odrazu większemi siłami, posyłanie drobnych oddziałów, „des petits pacquets” czyniło klęski w Tonkinie nieuniknionemu Prawa, pretensye i zabiegi Chińczyków ściągnęły na Francyę wojnę z Chinami (1884), która właściwie była tylko bombardowaniem warowni i arsenałów chińskich, a nie została nawet formalnie wypowiedzianą; i w tej jeszcze wojnie nie-wojnie dla zakończenia jej potrzeba było

§:;2M

9 jako mówca publiczny poza Izbą F. działał pożytecznie. On-to nazwał w Epinal w r. 1887 Boulangera „St Arnaudem z Café-concert.” St Arnaud się obraził, ale pojedynku zaniechał. Po załamaniu się prezydentury Gré-vego liczna grupa kongresu myślała o powołaniu F-go; w głosowaniu z d. 3 grudnia 1887 miał 212 głosów. Opportunistyczny jad swój wylał były minister w wielkiej mowie d. 21 grudnia 1887 w Hôtel Continental w Paryżu: wszystkie niepowodzenia i zawichrzenia, całą niera-dność i jałowość władzy politycznej zwalił na republikanów radykalnych. Pomimo owego wysuwania F-go naprezydenturę, nowe wybory, na jesieni 1889, już go nie wprowadziły do Izby; ale za to w r. 1891 dep. Wogezów dał mu fotel w senacie. Nowy senator odznaczył się w kom-missyi do zbadania stanu politycznego Algieryi; jako przewodniczący w komitecie taryfy celnej starł się ze zwolennikami wolnej wymiany; d. 23 listopada t. r. miał mowę na temat „Silny i bogaty nie jest nigdy odosobnionym.” Sam za wysokiemi cłami przemawiał. D. 24 lutego 1893 obrany prezesem senatu przez dwadzieścia dni tylko cieszył się tą godnością. W St Dié wzniesiono mu pomnik, odsłoniony d. 26 lipca 1896 r.—Zupełnego zbioru mów jego niema. Wyszły tylko częściowo: „L’Article VII” (Paryż 1880); „Les affaires de Tunisie” (wyd. Ram-baud Alfr., t-że 1881); „Le Tonkin et la mère-patrie” (t-że 1890).    s*

Persach, par a z ang a, mila perska, ob. Far-saug. W Azyi środkowej mila ta nazywa się tasz, t. j. kamień, a i nazwa F. ma pochodzić od ber-zeng, t. j. do kamienia, oznacza więc odle-gość między dwu kamieniami milowemi.

Ferse, dopływ Wisły, ob. Wierzyca.

trzech traktatów (ostateczny w Tien-tsinie d. 9 czerwca 1885). Wielkie nakłady (przeszło 200 mil. fr.) na Tonkin obudziły sarkanie. Popularność F-go szybko się ulotniła. Zestawiano go z Bismarckiem, nadawano mu przezwisko „Le Tonkinois”, którem on sam przecież szczycił się i pysznił. Jeszcze się żarzyło w Tonkinie, kiedy posyłał już ultimatum Howajom na Madagaskarze, gdzie Anglicy bróździć Francyi zaczynali. Z Niemcami zawarł umowę zasadniczą o podział Afryki; powstała z niej konferencya o Kongo w Berlinie 1884—5 r. Bismarck nie tylko rad był tej kolonialnej polityce w wielkim stylu, ale ją i głośno, i milczkiein, czynem i słowem popierał. Ze wszystkich polityków francuskich powojennych F. miał najmniej patryotyzmu odwetowego, najwięcej pociągu dyplomatycznego do

Włh

i A

iii Ą

nadl- i ■ ■/

i;.

:T?

Fig. 54. Ferry Juliusz Franciszek Kamil.

Niemiec (por. notę Bismarcka do Courcela, posła w Berlinie z d. 18 września 1884 r. i oświadczenia F-go na radzie ministeryalnej d. 29 t. m. i r.)—ulegając przytem złudzeniom, które zupełne opanowanie Egiptu przez Anglię sromotnie rozwiało. Potrzeba utrzymania się przy władzy, zaleciła F-u poparcie Radykalnych, żądających zmian w konstytucyi (kongres wersalski w sierpniu 1884 roku) i przywrócenia (1885) głosowania z listy (scrutin de liste). Wieść o „klęsce” pod Lang-Son w Tonkinie, jak nazwano odwrót ku morzu, zwaliła wreszcie człowieka, którego słusznie uważano za przywódzcę opportu-nistów w polityce wewnętrznej, ale równie słusznie można było nazwać awanturnikiem w zewnętrznej. Po burzliwych rozprawach dn. 28— 30 marca 1885, wywołanych żądaniem 200 mil. kredytu na Tonkin, F. upadł. Republikanie i monarchiści rzucili się na powalonego. W samej chwili upadku Laisant i Delafosse zażądali oddania pod sąd. Z ław wołano: „Precz!.” D. 5 czerwca t. r. zaprojektowano znowu oskarżenie o nadużycie władzy (w wyprawie do Tonkinu); ale gabinet Brissona nie poparł wniosku, który też 322 prz. 153 odrzucono. Nowy atak, 6 lutego 1886, również skończył się klęską napadających (Michelin; 268 prz. 154). Sam F., dopóki go jeszcze słuchano, z zapałem bronił swej nieomylności; ale nie zdołał zakląć nienawiści. Gdy départ. Wogezów wysłał go w r. 1885 do jedynej Izby, wybranej na podstawie Scrutin de liste, F. już, mimo napaści, nie bronił się, milczał, rzadko nawet przemawiał w sprawach, które już jego osobistemi zgoła być nie mogły. Uliczna niepopularność jego rosła; poważna układała się do równowagi z uznhniem. I). 10 grudnia 1887 niejaki Aubertin w gmachu sejmowym rzucił się na F-go z bronią w ręku. Na pogrzebie Hipolita Carnot’a (d. 20 marca 1888) tłum omało go nie rozszarpał. Za bulanżerówki 1887

S. K.

nml.

Fersen Jan Wolthus, obrany 1470 r. mi strzein prowincyonalnym inflanckim Kawalerów Mieczowych, ściągnął na siebie podejrzenie o tajemne stosunki z wielkim księciem moskiewskim, skutkiem czego r. 1472 uwięziony w zamku wendeńskim, tam swój żywot zakończył.

Fersen, ród szwedzko-inflancki, pochodzący ze Szkocyi, gdzie miał nosić nazwę Mac-Pherson. Linia szwedzka wygasła w r. 1839.—1) Fabian, baron na Cronendhal’u, feldmarszałek szwedzki (* r. 1626 w Rewlu—f 1677 w Malmö), walczył w r. 1644 przeciw Duńczykom, a w latach 1646—48 w Niemczech. Po pokoju westfalskim wrócił w stopniu pułkownika do Estonii, brał udział w wojnach polskiej i duńskiej i w r. 1658 został generałem. Mianowany w r. 1663 gubernatorem Inflant szwedzkich, przeniósł się później do Szwecyi, gdzie otrzymał tytuł barona (1674). Kiedy król duński, Chrystyan V, w przymierzu z W. elektorem brandenburskim wydał wojnę Szwecyi, F., mianowany feldmarszałkiem i gubernatorem napadniętych prowincyj Schonen, Hallami i Bleking, pobił nieprzyjaciela pod Malmö i zmusił go do odstąpienia od oblężenia tej twierdzy. Na krótko przed śmiercią został członkiem rady państwa.—2) Fryderyk Axel, hrabia, generał i polityk szwedzki (* 1719 w Sztokholmie—f 1794), służył najpierw (1740—48) we Francyi, gdzie dowodził własnym pułkiem, poczem przeszedł do armii szwedzkiej. W wojnie Siedmioletniej odebrał Prusakom wyspy Wol-lin i Usedom, zburzył fortyfikacye Swinemünde i zdobył 152 armaty (1759). W r. 1770 został feldmarszałkiem. F. stał od r. 1755 na czele stronnictwa „Kapeluszy”, które zwalczało autokratyczne dążności króla. Później jednak zbliżył się do dworu i był za rozszerzeniem prerogatyw królewskich, wszakże nie drogą zamachu, ale na mocy przyzwolenia stanów. Mianowany po zamachu stanu Gustawa III członkiem rady państwa (1772), podał się w kilka miesięcy potem do dymissyi i przeszedł do szeregów arysto-kratyczno-liberalnej oppozycyi. W r. 1789 był przez dziesięć tygodni więziony. Należał do pierwszych 18-tu członków Akademii szwedzkiej, założonej r. 1786. Jego pamiętniki, wydane prez Klinckowströma pod tyt. „Historiska Skrifter” (Sztokholm 1867—-72, 8 t.). są nazbyt przesiąknięte duchem, partyjności.—3) Hans Axel, hrabia, syn poprzedzającego (* 1755 w Sztokholmie —-f 20 czerwca 1810 tamże), po odbyciu stu-dyów w szkołach wojskowych w Brunświku i Turynie służył w gwardyi szwedzkiej, potem wyjechał do Francyi, gdzie otrzymał dowództwo pułku „Royal Suédois”. Jako adjutant generała Rochambeau walczył z odznaczeniem w Ameryce o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Po powrocie do ojczyzny brał udział w wojnie przeciw Rossyi i został generałem. Był kanclerzem uniwersytetu w Upsali, wielkim marszałkiem koronnym (1801) i członkiem rządu (1800, 1803, 1808

Enc. Powbz. Ilustr. Zesz. 165. T. XXI, i 1809). Podczas pobytu swojego we Francyi, bywając często na dworze wersalskim, rozkochał się w królowej Maryi Antoninie, która nawzajem obdarzała go życzliwością. Wysłany na początku Rewolucyi z tajną missyą do Paryża, przygotował ucieczkę Ludwika XVI (czerwiec 1791), którego wraz z rodziną sam wywiózł ze stolicy, siedząc jako stangret na koźle karety. Po osadzeniu rodziny królewskiej w Tempie starał się wszelkiemi sposobami nieść jej tam pomoc, dopóki sam nie był zmuszony uciekać z Francyi. W r. 1797 jeździł jako pełnomocnik Gustawa IV na kongres do Rastadt, ale nie został dopuszczony do obrad. Jakkolwiek w r. 1807 popadł w niełaskę u króla, nie brał jednak żadnego udziału w rewolucyi 1809 r. i jego przywiązanie do zdetronizowanej rodziny królewskiej uczyniło go podejrzanym w oczach nowego rządu. Kiedy r. 1810 umarł po krótkiej chorobie książę Karol August, przybrany syn Karola XIII i zarazem następca jego tronu, rozpuszczono pogłoskę, że królewicz został otruty i że sprawcami nagłego zgonu byli F., jego siostra, hrabina Piper, i kilku innych panów szwedzkich. To wywołało rozruchy ludowe podczas uroczystego przeprowadzania zwłok nieboszczyka z Liljeholmen do Sztokholmu. Podburzony motłoch napadł na karetę wielkiego marszałka, postępującą za trumną, zawlókł go do ratusza i tam zamordował.—Klinckow-ström „Le Comte de F. et la cour de France” (Paryż 1878, 2 t.).

Fersen Jan, gen. rossyjski, baron inflancki (* 1739—f 18U0). W latach 1769—75 odznaczył się jako podpułkownik w wojnie przeciwko Turcyi. Dostał za to order św. Jerzego 3-ej klasy i stopień generała majora. W r. 1790 bije się w Finlan-dyi, gdzie wraz z Czyczagowem odnosi świetne zwycięstwo nad Szwedami, zamkniętymi przez flotę na wyspach Berezowych. Został za to generałem lejtenantem. W r. 1792 posłany był do Polski wraz z Dołhorukim i Mellinem do obalenia konstytucyi 3-go maja. Generałowie ci zajmowali jeden powiat po drugim, organizując Targowicę. F. w Bobrujsku zamalował napis na kolumnie pamiątkowej, ku uczczeniu konstytucyi 3-go maja położony. Dnia 16 czerwca zajął Nieśwież. Podczas powstania Wielkopolskiego po zwinięciu oblężenia Warszawy, w któ-rem brał udział wraz z królem pruskim, F. poszedł na południe, w okolice Kozienic, i usiłował się połączyć z nadciągającym korpusem Suwo-rowa. Dnia 4 października 1794 r. przeprawił się przez Wisłę i 10 października zwyciężył i wziął do niewoli pod M aciejo wicami (ob.) Kościuszkę, mając 16 000 żołnierza i 60 dział. Następnie (25 paźdz.) połączył się w Stanisławowie z Suworowem i obadwaj szturmowali do Pragi. Po wzięciu Warszawy ścigał wojska polskie, dopóki się nie rozeszły. Później, jako kawaler orderu św. Andrzeja i Jerzego 2-ej klasy, otrzymał bogate włości na Ukrainie, lecz kwa-

39

J. B.

And. S.

Hml.

terę miał w Nieświeżu. W r. 1798 został generałem piechoty. Wkrótce wziął dymissyę i umarł w dobrach swoich.

Ferstel Henryk, architekt (* 1828 w Wiedniu—f 1883 w Grinzing), kształcił się w Akademii wiedeńskiej, a ukończywszy studya, najpierw pracował w Czechach przy budowie i odnowieniu kilku zamków. W r. 1853 uczestniczył w konkursie na kościół wotywny Zbawiciela, który też wykonano podług jego planu, nagrodzonego 1000 złr. Z licznych prac jego innych zasługują na zaznaczenie: Kościół św. Zenona w Cieplicach, kościół protestancki w Brnie, gmach bankowy w Wiedniu, pałac arcyksięcia Ludwika Wiktora tamże, Muzeum austryackie, Instytut chemiczny i pałac Liechtensteina. Naj-znakomitszem wszakże dziełem jego, po kościele wotywnym, jest uniwersytet wiedeński, wzniesiony w stylu renesansu włoskiego. W r. 1866 F. został professorem w szkole technicznej wiedeńskiej, w 1869 wyniesiony do stanu szlacheckiego, w 1871 mianowany starszym radzcą budownictwa (Oberbaurath). W podeszłym już wieku zbudował ratusz w Tyflisie, gmach zarządu austryacko-węgierskiego Lloyda w Tryeście, i in. B-

Ferté, la F. nazwa wielu miejscowości we Francyi, z tych najważniejsze: 1) la F.-Bernard, miasto w departamencie Sarthe, okręgu Mamers, nad rz. Huisne, lewym dopływem rz. Sarthe, przy dr. żel. Chartres-Le Mans; piękny kościół gotycki; starożytny ratusz; garbarnie, tkalnie; 5 688 m-ców.—2) la F.-Gaucher, stolica kantonu w departamencie Sekwany i Marny, nad rz. G-d Morin, przy dr. żel. Paryż-Nan-cy; fabryki drenów, piece wapienne, olejarnie, papiernie; 2 349 m-ców. W r. 1814, w marcu, potyczka między Prusakami pod ks. Wilhelmem a Francuzami pod marszałkami Mortier i Mar-mont.—3) la F. Mace, stolica kantonu w departamencie Orne, okręgu Domfront; garbarnie, przemysł tkacki, wyroby z drzewa i rogu; stary ratusz; wieża z XI w. przy nowoczesnym kościele; 8 908 m-ców.—1) la F. Mil on, osada w departamencie Aisne, okręgu Château Thierry, na samej granicy z dep. Oise, nad rz. Ourcq, miejsce urodzenia Racine’a (1639), któremu postawiono tu pomnik, dłóta Dawida d’Angers; malownicze ruiny dawnego zamku, wzniesionego w r. 1398 przez Ludwika Orleańskiego, a zburzonego po zdobyciu przez Henryka IV w r. 1594; piękne kościoły; 1 800 m-ców.—5) la F. sur Aube, miasto w departamencie Wyższej Marny, okręgu Chaumont, na lewym brzegu rz. Aube i na granicy z départ. Aube; około 1000 m-ców, przeważnie drwalów, dostarczających Paryżowi drzewa.—6) la F. sur A man ce, miasto w tymże departamencie, okręgu Langres, nad rz. Amance (dopływ Saony) i na granicy z dep. Wyższej Saony.—7) la F. Saint-Aubin, stolica kantonu w departamencie Loiret, okręgu Orleańskim, nad rz. Causson, przy drodze żel

Orlean-Châtoeauroux; stary kościół z XIII w., zamek z 1635 r.; cegielnie; znaczny handel; 3 050 m- ców. W starożytności F i r m i t a s ad Alb u-lum.—8) la F. sous Jouarre, stolica kantonu w departamencie Sekwany i Marny, okręgu Meaux, nad Marną, przy uściu rz. Petit Morin; starodawny szpital z XIII w., zamek na wyspie Marny; łomy kamieni młyńskich, kopalnie gipsu, garncarnie, powroźnictwo, wyrób kapeluszy, ultramaryny, parasoli, wozów; ożywiony handel; 4 500 m-ców.—W r. 1562 zniszczyli miasto liu-gonoci, a d. 9 lutego 1814 Francuzi pod Mac-donaldem zostali tu pobici przez wojsko rossyj-skie.—9) la F. Vida me, stolica kantonu w departamencie Eure et Loir, okręgu Dreux, w okolicy lesistej, przy dr. żel. Evreux-Nogent le Ro-trou; źródła mineralne żelazne—i t. p.—Nazwa Ferté pochodzi ze skrócenia wyrazu Fermeté =^łac. Firmitas—krzepkość, moc—1 nadawaną była pierwotnie osadom zamczystym, obronę okolicy ułatwiającym.

Ferté-Senneterre, de la, ród francuski, osiadły od wieków w Owernii, gdzie członkowie jego piastowali rozmaite wysokie urzędy. Przydomek Senneterre jest skażeniem nazwy Saint-Nectaire.—1) Magdalena de La F. S., słynna amazonka owernijska, która pokonała i zabiła własnoręcznie barona de Montai, namiestnika królewskiego Dolnej Owernii, zaślubiła w roku 1548 Guy de Saint-Exupéry, markiza de Mira-mont.—2) Henryk de La F. S. (* 1580—f 1662 w Paryżu), gubernator hrabstwa Soissons, namiestnik królewski Owernii, Szampanii i Brie, minister stanu, był używany przez Ludwika XIII i Richelieugo do rozmaitych missyj dyplomatycznych w Niemczech, Anglii i Rzymie. Zawarł imieniem króla pokój w Susa z księciem Sabaudzkim (1629) oraz pokój w Nîmes z hugo-notami.—3) Henryk, margrabia, później książę („duc”) de La F.-S aint-Nectaire, syn poprzedzającego, marszałek i par Francyi (* 1600 — f 1681), brał udział w wojnach Ludwika XIII, pobił Hiszpanów pod Saint-Nicolas-sur F Aa (1639), zdobył Cliimay (1640) i przyczynił się do zwycięstwa Kondeusza pod Rocroy (1643), gdzie dowodził lewem skrzydłem armii. Następnie walczył z odznaczeniem w Lotaryngii i w r. 1651 otrzymał buławę marszałkowską. R. 1653 towarzyszył Turenniuszowi do Flandryi; pobity pod Valenciennes (1656) wziął odwet, zdobywając Montmédy (1657) i Gravelines (1658).

Fertit, Dar-Fertit, dzielnica w Afryce, stanowiąca część Sudanu Egipskiego i położona na południe od Dar-Furu; zajmuje krainę górzystą, bez granic określonych i może być uważaną za węzeł hydrograficzny, z którego wody spływają do Nilu, do Kongo i do zlewiska jez. Tsad przez rzekę Szary. Okolice te słabo są dotąd poznane; badał je pierwszy Schweinfurth w r. 1870— 71; według niego wyniosłości F-u składają się przeważnie z granitu i skał krystalicznych i za-

wierają w sobie bogate w kruszec rudy, zwłaszcza miedziane. Kraj wogóle ma charakter pustynny, roślinność stepową; tylko nad brzegami większych strumieni spotyka się lasy. Ludność wynosi może około 20 000 głów i należy do grupy Negrów Sudanu Wschodniego, których najważniejszym szczepem jest Niam-Niam,—z gałęziami Kredż, Bongo, Sere, Sala i t. d. Stoją na dość wysokim stopniu kultury, wyrabiają rzeźbione przedmioty z drzewa i kości oraz wzorzyste tkaniny i plecionki, niemniej narzędzia metnlowe do uprawy roli. broń, narzędzia muzyczne i t. p. Część ludności tworzą także Arabowie, którzy dzierżą w swych ręku handel kością słoniową i niewolnikami. Pierwotnie był to kraj niezależny, później dostał się pod władzę Egiptu, następnie wraz z całem dorzeczem górnego Nilu popadł w moc Mahdiego, po rozbiciu którego przez lorda Kitchenera wraca do

syi po górach, kwitnie w czerwcu i lipcu. Z niej to pochodzi już od czasów starożytnych znany lek, nadzwyczaj smrodliwa gumo - żywica, smrodzieniec lub czartowe łajno — gum-mi-résina, Assa-foetida, działająca głównie na układ nerwowy, krwionośny oraz odżywianie w ogóle. Mimo swej odraźliwości, bywa ona używaną w Persyi i sąsiednich Indyach za przyprawę do potraw, nader powszechną i ulubioną. Inny gatunek 2) Z-i perskiej, także u dawnych koprem sagapeńskim zwany, zwykły również w Persyi, dostarcza gumo-żywicy sagapen czyli soku sagapeńskiego —gummi-resina sa-gapenmn 3) Z. pospolita (f. communis L.), ziele również trwałe, o łodydze przeszło 2 m. wysokiej, rdzenistej, o kwiatach żółtych a owocach cisawo-żółtych. Rośnie w całej Europie południowej na wzgórzach i spiekowiskach; kwitnie w lipcu i sierpniu. Starodawni lekarze i lud używali jej wonnych nasion, świeżego rdzenia, pełnego soku żółtego i odraźliwego, w rozmaitych chorobach, a także w ukąszeniach rozmaitych gadów. Zeschłe łodygi i suszony rdzeń służą za żagiew, stąd i nazwisko zapa-liczka oraz zarzewka jeszcze od czasów Prometeusza datuje się—gdyż, wedle podania, skradziony bogom ogień, Prometeusz miał przechować w wydrążonej łodydze zapaliczki. Z tęgich gałęzi przyrządzają t. zw. łubki do złamań, cieńszych zaś używano do kar cielesnych (feruła). Inne, mniej ważne gatunki są: Z. wscho-

B. M.

Egiptu.

And. s.

Ferton, F er ding, wiardunek, z niemieckiego vierdung, oznacza czwartą część grzywny; a że grzywna liczalna miała u nas groszy 48, przy obliczaniu więc wartości fertonu, bierze się dwanaście razy współczesną wartość grosza.

Na tej zasadzie, licząc po 868fi/₁₂₅ złotych z grzywny kolońskiej, wiardunek wart był w r. 1300 złp. 17 gr. 10; w r. 1419 złp. 13 gr. 7, w r.

1505 złp. 6 gr. 15, w r. 1601 złp. 3 gr. 7.

U nas wiardunek, lubo często wspominany, gdy mowa o karach grzywien lub podatkach, był

Feruła. Według podania, w łodydze tej rośliny Prometeusz ukrył i przechował ogień niebieski; ale roślina ta głównie odegrywa rolę w kulcie Dyonizosa; jedna gałązka odłamana od łodygi stanowi przymiot Boga i osób z jego orszaku. Istotne przyczyny tego wyboru nie są znane: Dyonizos zapewne symbolu tego zapożyczył w Indyach, w tę roślinę obfitujących, gdzie i zastosowanie jej musiało być rozmaite. F. dyonizyacka z przymiotów swych podobną jest do tyrsu; zastosowania były jednakie i tylko kształty odróżniają się na zabytkach, lubo w wielu razach posoch, służący za trzonek do tyrsu, widocznie jest łodygą baldaszkogronu, zakończoną jabłkiem pinii, liśćmi bluszczu, albo kwiatami rozwiniętemi, wyobrażonemi konwen-cyonalnie za pomocą małych punkcików, ułożonych w masę zaokrągloną. Jak do tyrsu, tak i do F-i można było przyczepiać wstążeczki, dziwaczne maski, dzwonki. Nareszcie, podczas pewnych orgij nocnych, jak do tyrsów, tak do F-i przymocowywano zapalone pochodnie, któremi korowód bachiczny wstrząsał, biegnąc i wydając wrzaski.—Zapewne z powodu giętkości i miękkości łodyga F-i stała się u Greków i Rzymian

zawsze tylko monetą liczalna; w Szwecyi, Kur- dnia, Z. mniejsza, landyi i Inflantach istniał rzeczywiście, stąd też, w czasie wielkorządztwa Jana Chodkiewicza w Inflantach, król Zygmunt August upoważnił Jakóba Hincza i Walentego Iberfelda do wybijania grzywien całkowitych i połowicznych, oraz fertonów czyli wiardunków. Istnieją tylko z r. 1573; wybijano ich z grzywny krakowskiej piątej próby sztuk 72, szły po 9 szelągów inflanckich, albo 1 '/₂ grosza dawnej stopy litewskiej, co na grosze z ostatnich czasów wynosi 12

Feruła, zapaliczka, zapalić z nik, zarzewka, łoczydło, rodzaj roślin z rodziny baldaszkowych (umbeUiferae). Najbardziej znane są: 1) F. Assa foetida L. Asafetyda aza śmierdząca, czarcie łajno, czarci e n i e c, czosnek czarci, czosnoń cuchnący, safatyna (lud), smrodzieniec, smrodliwa—ziele trwałe, z łodygą 1 */₂—2 m. wysoką, z korzeniem marchwiowatym, grubym, woni odraźliwie czosnkowej, zewnątrz czarniawym a wewnątrz białym i mlecznym; łodyga obła, brózdowana, pojedyńcza, na wstawach poo-sadzana pochwami szeroko rozdętemi i błonia-stemi, gdzieniegdzie dzierżącemi jakiś niedo-kształcony listek; liści odziomkowych, rozwijają- j wicią do karania dzieci i niewolników (i dziś cych się w jesieni 5 do 7, które znów z wio- jeszcze mówimy: „zostawać pod ferułą”, w zna-sny uiną; kwiatki żółtawo-białe, owoce czerwo- czeniu „pod grozą”), nieodstępnem godłem, czyli, nawo-cisawe, nieco szerokie. Rośnie dziko w Per- jak mówiono, godłem pedagogów. W tekstach greckich rzadko się z tein wyrażeniem spotyka- | panowania Stefana Batorego r. 1578 w Koronie my i nie w arthex tam zapewne służył w tym celu, lecz tęższa laska, zwana r abdos. Ale w Rzymie bakałarze snadź skorszą mieli rękę, jeśli sobie przypomnimy skargi Horacego i Ju-wenala.—Oprócz tego środka edukacyjnego, F. i w chirurgii odegrywała rolę. Jak oznajmia nam Celsyusz (8, 10, nr 1):—„Ferulae super accomodandae sunt, quae fissae compositaeque ossa in sua sede contineant.” Co trzeba rozumieć tak, że chirurgowie używali łodygi F-i za kleszcze, dla utrzymywania kości w miejscu przy złamaniach: ku temu celowi rozcinano łodygę wpodłuż na dwoje i każdą część umocowywano z jednej i drugiej strony kości złamanej.

(„Vol. Leg.” III. fol. 962) i r. 1581 w Litwie. Nie należy mieszać wyrazów Feryarz i Dekre-t ar z, jak to niewłaściwie podano w słowniku Lindego i w Encykl. powszechnej Orgelbranda (z r. 1861). Dekret ar z był księgą wyroków, dekretów, które obowiązywały i na przyszłość. Dekretarz więc miał ustawodawczy charakter, w F-u zaś Pisarz, trzymający pióro trybunalskie, zapisywał to wszystko, co na posiedzeniach sądów miało miejsce (P. Burzyński „Prawo polskie prywatne” t. I). Tak w „Vol Leg”. VII. fol. 694 czytamy: w „F-u nietylko komparycye stron porządnie pisane być maią, ale y przytomność Deputatów Sędziów na każdej Sessyi”. F. jednak był nie tylko protokółem każdej sessyi, ale protokółem całej kadencyi Trybunału. Z tegoż VII „Vol. Len.” (fol. 684—702) dowiadujemy się, że w F-u notowano podział Sędziów na prowincye, Mecenasów do każdej kadencyi (nie więcej, jak 30) de Nomine et Cognomine ze wskazaniem dnia wykonanej przysięgi, danie urlopu Deputatowi, podział pomiędzy obecnych Sędziów pensyi, wytrąconej nieobecnym Deputatom, i t. p. fakta tyczące się Trybunału, ale niemające bezpośredniego związku z sessyą. F. podpisywali obecni na sessyi Deputaci po każdej sessyi pod karą

A. K.

K. K.

Ferwedin’owie, w liczbie pojed. Ferwer, u Parsów Fróhar (staroperskie Frawartis, w języku Zendawesty Frawaszy), nazwa duchów o-piekuńczych w religii Zoroastra. Kult ich jest prastary i zostaje prawdopodobnie w związku z kultem przodków. Mają one pieczę nad każdą dobrą istotą, czuwają nad obrotem gwiazd, biegiem wód, wzrostem drzew, nad przyjściem na świat dzieci, i t. d.; w boju prowadzą sprawiedliwych do zwycięstwa, przychodzą im z pomocą w potrzebie i walczą jako hufce Ormuzda przeciwko ciemnym mocom Arymana. Ich ilość

Ferye (po łacinie Feriae). Rzymianie dzielili dni roku na dies festi, poświęcone wyłącznie obrzędom religijnym, a wolne od wszelkich zajęć publicznych i prywatnych, i dies prefesti, przeznaczone do pracy. Dies festi nazywały się również Feriae, szczególniej, jeżeli trwały kilka dni z rzędu. Rozróżniano Feriae stativae, święta stałe, przypadające corocznie na pewną określoną datę, i Feriae in-dictivae, niestałe, których dzień każdorazowo określali kapłani lub urzędnicy, posiadający imperium. Do pierwszych należały: Agonalia (9 stycznia i 21 maja), Carinentalia (11 i 15 stycznia), Dies parentales (13—21 lutego), Lupercalia (15 lutego), Feralia (21 lutego), Terminalia (23 lut.), Matronalia (1 marca), Quinquatrus (19—23 marca), Cerealia (19 kwietnia), Palilia (21 kwietnia), Robigalia (25 kw.), Lemuria (9—11 i 13 maja), Vestalia (9 czerwca), Laralia (19—21 lipca), Volturnalia (27 sierpnia), Meditrinalia (11 października), Faunalia (5 grudnia), Saturnalia (17 grudnia) i wiele innych. Święta niestałe były albo zwyczajne, conceptivae, obchodzone corocznie (np. Sementivae, Paganalia, Compita-lia, Fornacalia, Feriae Latinae), albo im per a-tivae, wskutek nadzwyczajnych wypadków nakazywane (np. supplicationes, modły z powodu smutnych lub radosnych wydarzeń, trwające od jednego dnia do 50-ciu). Prócz świąt, obchodzonych przez całą ludność Rzymu (Feriae puli 1 i c a e), istniały Feriae p r i va t a e, święta pewnej kategoryi ludzi lub stanów (np. święta obchodzone przez niewiasty ciężarne lub zamężne —

jest niezliczona, albowiem każda dobra istota, utraty tygodniowej pensyi. która żyje, żyła lub żyć będzie, ma swojego Ferwera; ma go nawet sam Ormuzd. W księgach Zendawesty poświęcony im jest jeden z tak zw. jasztów; stanowi on właśnie główne źródło do poznania mitologicznych wyobrażeń o F-ach.—W teraźniejszym kalendarzu mahometan perskich miesiąc F er w e di n jest pierwszym miesiącem w roku i w pierwszym dniu jego (20 marca) przypada święto noworocz-

ne.

Hml.

H ml.

Fery (ćNp?!, po łacinie Ferae), niegdyś potężne miasto Tessalii, dzisiejsze Velestino, w pośrodku którego wytryskuje dotychczas słynne w starożytności źródło wody uzdrawiającej, zwane Hipereia. Według podania F. były stolicą królewską Admeta i Alcesty (ob.) i posiadały przystali Pa gazé, skąd wyruszyła wyprawa Argonautów. Do większego znaczenia politycz nego doszły w IV stuleciu przed Chr., kiedy Likofron ku końcowi wojny Peloponeskiej założył tam samodzielną tyranię, która przez długi czas wywierała niemały wpływ na wewnętrzne sprawy Grecyi. Z pośród tyranów, którzy panowali w F-ach, oprócz Likofrona zasługują na wzmiankę: Jazon (374—370 przed Chr.), wódz naczelny całej Tessalii, oraz Alexander, zamordowany w r. 350. W r. 191 zdobył F. Antyóch Syryjskń musiał wszakże wkrótce odstąpić je Rzymianom. Ślady akropolu istnieją dziś jeszcze.

Feryarz, protokół dawnych Sądów Trybunalskich w Polsce. Wyraz Feryarz powstał zape wne, z wraz ustanowieniem Trybunałów, t. j. za

Carmentalia, Matronalia, Matralia; przez niewolników, rybaków, lekarzy, nauczycieli i t. d.), oraz rodów—Feriae gentium (np. święta rodu Klaudyuszów, Emiliuszów, Juliuszów, Korneliuszów) i pojedynczych familij—Feriae familiär urn (np. urodziny, rocznica śmierci osoby należącej do rodziny—feriae denicales). Nazwa Feriae stosowaną była u Rzymian do wa-kacyi uczącej się młodzieży (Feriae scholarum) podczas świąt Saturnalij i Quinquatrus oraz innych uroczystości i igrzysk publicznych: prócz tego w szkołach elementarnych dawano 4 miesiące feryj letnich od 13 czerwca do 15 października.— Do najuroczystszych świąt niestałych należały Feriae Latinae, ustanowione na pamiątkę przyłączenia do Rzymu związku miast Latyńskich. Uroczystości te odbywały się w mie- dnieli i niższych.—Liczne są karawanseraje, ła-siącach marcu, maju lub w czerwcu, a trwały źnie, bazary, garkuchnie, sklepy i magazyny, na-przez 3 dni. Wszyscy dygnitarze rzymscy, dające całej osadzie charakter wybitnie mahome-a w ich liczbie i konsulowie, opuszczali miasto, fańskiego miasta. Ludność wynosi od 140 do udając się na górę Albańską, ponieważ u jej 150000 głów i składa się głównie z Maurów, stóp znajdowała się świątynia Jowisza (Juppiter Arabów i Berberów; liczą nadto około 4 000 Ne-Latiaris), który był bóstwem opiekuńczem związ- grów i do 10 000 Żydów, zamieszkujących o-ku katyńskiego. Na czas. nieobecności konsu- sobną dzielnicę — i trudniących się głównie zło-lów obierano w Rzymie dwóch dygnitarzy (a za czasów cesarstwa—jednego), praefectus urbi, zwanych także „praefectus feriarum Latinarum”.

czet el Kerubin (Cherubinów), jeden z największych w Afryce, o 360-u kolumnach marmurowych i wysokim minarecie; przy meczecie biblioteka z bogatym zbiorem rękopismów arabskich (ma się tu także znajdować część zaginionych dzieł Liwiusza), oraz meczet, w którym leżą zwłoki Mulej-Edrisa, założyciela miasta, i który, jako u-ważany za miejsce poświęcone, służy za schronisko dla złoczyńców.—Innych meczetów liczą przeszło 100, lecz w dobie największego rozkwitu miasta miało ich być 785.-—Z dwu pałaców sułtańskich tylko nowy (Bu Dżelad) jest zamieszkany, stary w opuszczeniu.—Słynna niegdyś na cały świat afrykańsko-mahometański szkoła wyższa znajduje się dziś w pełnym u-padku; obok niej istnieje kilkanaście szkół śre-

tnictwem i biciem monety.—Przemysł, niegdyś rozmaity i rozległy, dziś w upadku; wyrabiają tkaniny wszelkiego rodzaju, jako to: płaszcze beduińskie, pasy, turbany, materye na pokrycie mebli, feski (tych wyrób prawie ustał); dalej przedmioty z fajansu i gliny, skóry (słynny safian i kordyban), kobierce i t. p.-—Handel ożywiony. F. leży na skrzyżowaniu dróg karawanowych i handlowych; jedna z nich wiedzie tędy od cieśniny Gibraltarskiej i Tangeru przez F., Tafilelt do Sudanu zachodniego, a druga od Atlantyku do Algieru i Trypolisu. Z tego powodu F. jest głównym pośrednikiem w handlu między północno-zachodnią Afryką z jednej strony a południowo-zachodnią Europą (Lizbona, Kadyks, Marsylia) z drugiej. Załoga F-u wynosi około 5000 ludzi.—F. założony został na początku IX wieku przez Muleja-Edrisa II, wnuka Alego (według innych w końcu VIII w.), w miejscu, gdzie niegdyś stała osada rzymska, zburzona w VI w. przez Wandalów, o czem świadczą resztki budowli z czasów rzymskich w okolicy.—Wkrótce F. stał się stolicą władzców, lecz gdy Almora-widzi podbili Marokko i przenieśli stolicę do tego miasta, F. począł upadać, lecz niedługo znowu świetność odzyskał, gdy Merynidzi ponownie założyli tu swą rezydencyę. Z czasem dzielnica F-u po odłączeniu się Marokka tworzyła oddzielne państwo i wówczas miasto dosięgło szczytu swej pomyślności; około poł. XIV w. liczyć miało do 400 000 m-ców.—W poł. XVI w. nastąpiło połączenie się F-u z Marokkiem i przeniesienie stolicy do tego ostatniego miasta. Jest to początek upadku F-u, z którego gród ten dopiero w ostatniej dobie, dzięki rozwijającemu się handlowi, podnosić się zaczyna.—Por. Rohlfs „Mein erster Aufenthalt in Marokko” (Brema 1879);

Prócz mieszkańców Rzymu zbierali się na górze Albańskiej przedstawiciele 47-u miast latyńskich.

j. -u

Tam pod przewodnictwem konsulów, a w czasach późniejszych—cesarza, przy udziale kapłanów, senatu i najwyższych dostojników państwa, odbywała się processya, składająca się z 5-u do 6-u tysięcy ludzi, nie licząc tłumnie zebranej publiczności; następnie składano Jowiszowi ofiary i zanoszono modły o pomyślność Rzymu i miast, należących do związku.—Ob. „Darem-berg et Saglio „Diction, des Antiquités grecques et Romaines”: „Feriae”, ob. Kalendarz.

Fes, mniej właściwie Fas lub Fez, jedna z dwóch stolic sułtana Marokańskiego, a zarazem największe i najważniejsze miasto w państwie. Leży pod 34° 6' sz, pn. i pod 4° 58' dł. zd. Gr., w odległości 200 km. od cieśniny Gi-braltarskiej a 150 km., od wybrzeży Atlantyku,

350 m. nad p. m., na północnem podnóżu Atlasu (Dżebel Salah). Śród pięknych gajów cytrynowych i granatowych przedstawia się zdaleka nader powabnie, wewnątrz jednak brudne jest i zaniedbane.—Niewielki strumień z dorzecza Sebu dzieli miasto na dwie części: starą (F. el Bali) i nową (F. el Dżedid); pierwsza leży na wzgórzu i jego stokach, druga na równinie; obie otaczają mury warowne z basztami i bramami wjaz-dowemi. — Ulice są wogóle wązkie, kręte, zabudowane domami, których strona zewnętrzna jest nagą, bezokienną ścianą i które dopiero od podwórza mają wygląd siedzib ludzkich, niekiedy bardzo starannie urządzonych i bogato przyozdobionych.--Z liczby, niewielkiej zresztą, ważniejszych gmachów, pierwsze miejsce zajmuje me

tenże „Marokkanische Städtebilder”; Lenz „Timbuktu, Reise durch Marokko, Sahara und den

And. S.

A. Pol.

zapo-

A. Pol.

Fesceńskie wiersze (Versus Fescennini, Carmina Fescennina)—starodawne pieśni ludu Rzymskiego, wygłaszane przez rozbawionych wieśniaków podczas uroczystości sielskich, przeważnie po ukończeniu zbiorów. Nazwa pochodzi od Fa-liskiej osady w południowej Etruryi „Fescennia” albo „Fescennium”, gdzie, według podania, te pieśni powstały. Inni wyprowadzają nazwę od wyrazu „Fascinum”, co znaczy to samo, co grecki „fallos”, a prócz tego—„urok”, „urzeczenie”; ta ostatnia etymologia, pozbawiona podstawy naukowej, powstała stąd, iż wierszom F-im przypisywano własność oddalania czarów. Pieśni te przyjęły się i w samym Rzymie; były to impro-wizacye treści wesołej, często zjadliwej, a zawsze rozwiązłej, o budowie dyalogicznej: jeden z uczestników zabawy zwracał się do drugiego z jakimś żartem uszczypliwym, a drugi odpowiadał mu, starając się przejść przeciwnika dowcipem i złośliwością; stąd też wiersze F. stały się zawiązkiem narodowej komedyi Rzymskiej. Formą Fesceninnów, jeśli tylko w tego rodzaju improwizacyach posiłkowano się jaką-

j. u.

Sudan” (Lipsk 1888).

Fes (włos. fa bemolle, franc.: fa bémol an-giel. f. fiat), wyr. muz. będące alfabetyczno-syl-labową nazwą dźwięku /'., obniżonego o pół tonu za pomocą bemola. Akord Fes dur — fes-as-ces; akord Fes mol ==. fes - asas - ces; tonacya Fes dur oznacza się sześciu bemolami pojedyńczemi i jednym podwójnym. Z powodu nadzwyczajnej trudności w utrzymaniu czystej intonacyi, zwłaszcza na instrumentach smyczkowych, oraz trudności w czytaniu nut, tonacya Fes dur występuje w kompozycyach muzycznych tylko chwilowo, przygodnie; jako jednak tonacya samodzielna nigdy nie jest używaną.

Fesapo ob. Syllogizm.

Fesca Fryderyk Ernest (*    15 lutego

1789 w Magdeburgu—f 24 maja 1826 w Karlsruhe), skrzypek i kompozytor muzyczny. W 1805 r. kształcił się w Lipsku pod kierunkiem Miillera, gdzie jednocześnie zajmował posadę skrzypka w orkiestrze teatralnej i w orkiestrze Gewandhau-su. W 1806 przeniósł się na dwór ks. oldenburskiego, a stąd, w 1808, na dwór króla westfalskiego, Hieronima, w Kassel. Od 1815 r., zajmował posadę koncertmistrza orkiestry w Karlsruhe. F. napisał 3 symfonie, 4 uwertury, 2 opery, wiele psalmów, pieśni oraz 5 kwintetów i 20 kwartetów smyczkowych. Był to kompozytor niezasłużony, ale szczęśliwy. Pisał łatwo i przystępnie, żadna jednak kompozycya wyższej wartości nie przedstawiała. Mimo to, jego kwartety większą w swoim czasie cieszyły się popularnością i wzię-tością, aniżeli Beethovenowskie. Sława wszakże F-i była bardzo krótką; zarówno bowiem o nim, jak i o jego dziełach, dawno już m ni an o.

kolwiek miarą, był prawdopodobnie wiersz sa-turniński. Śmiałość napaści osobistych nawet na najwyższych dostojników rzeczypospolitej. oraz nieprzyzwoitość i rozwiązłość wyrażeń (licentia Fescennina), spowodowały dość wcześnie obostrzenia prawne przeciwko Fescenninom: już prawa Dwunastu Tablic ustanowiły karę chłosty na autorów tego rodzaju paszkwilów. Przedmiotem żartów często bywali nowożeńcy podczas uczt weselnych; stąd też Serwiusz nazywa Fescenniny „carmina nuptialia” t j. pieśniami weselnemi.—Ob. „A. Broman „De versibus fes-cenninis” (Upsala 1852).

Fescłl Józef, kardynał, arcybiskup lugduń-ski, brat przyrodni Letycyi Ramolino, matki Napoleona I, syn kapitana pułku szwajcarskiego na służbie francuskiej, Ludwika Faescha albo Fescha (* r. 1763 w Ajaccio—-f 13 maja 1839 w Rzymie). Przeznaczony do stanu duchownego, nauki pobierał w seminaryum w Aix i otrzymał już był święcenia kapłańskie, gdy zgiełk W. Rewolucyi wyrwał go z murów klasztornych; F. zrzucił sutannę i w r. 1793 został urzędnikiem intendentury wojskowej. Podczas pierwszej wyprawy włoskiej Bonapartego (1796) towarzyszył swojemu siostrzeńcowi jako kommissarz wojskowy. Stanowisko to jednak musiał porzucić wskutek czynionych mu zarzutów, że, będąc zapalonym miłośnikiem dzieł sztuki, powiększał swe zbiory drogą rabunku. Na początku Konsulatu (1799), wstąpiwszy na nowo do stanu duchownego, był kanonikiem katedralnym w Bastia. Po zawarciu konkordatu z Rzymem został arcybiskupem lugduńskim (liońskim), a w roku następnym (1803) otrzymał kapelusz kardynalski. Jako ambasador francuski przy Stolicy Apostolskiej, towarzyszył w r. 1804 Piusowi VII do Paryża na koronacyę Napoleona I. Mianowany wielkim jałmużnikiem Francyi, hrabią, senatorem (1805), ozdobiony wielką wstęgą Legii honorowej, kardynał F. przewodniczył na soborze narodowym, zwołanym przez Napoleona do Paryża (1811), gdzie miał odwagę przyłączyć się do tych, którzy występowali w obronie praw więzionego w Sawonie papieża. Popadłszy przez to w niełaskę u cesarza, wyjechał do swej dye-cezyi i mieszkał w Lionie do upadku Napoleona. W r. 1814 usunął się do założonego przez się klasztoru w Gravines. Podczas Stu Dni zasiadał w izbie parów. Wygnany przez Burbo-nów, za drugiej Restauracyi, przeniósł się na stały pobyt do Rzymu. W czasie najwyższej potęgi swojego siostrzeńca F. nie przyjął ofiarowanego sobie arcybiskupstwa paryskiego, jako też tytułu księcia prymasa Niemiec; wygnany, nie chciał do końca życia zrzec się arcybiskupstwa lugduńskiego, tak, iż dyecezya jego w ciągu 24 prawie lat była administrowana przez wikaryu-sza. Siostrę swą, cesarzową - matkę, Letycyę, która mieszkała przy nim w Rzymie i umarła na jego ręku, otaczał jak najtroskliwszą opieką.

Słynna na cały świat galerya obrazów kardyna- i Ungarn und dessen Insassen” (Lipsk 1815—25 ła, licząca około 20 000 numerów, została sprzedana po jego śmierci na licytacyi. W r. 1856 miasto Ajaccio wzniosło mu pomnik. Korrespou-dencyę F-a z Napoleonem I wydał Du Casse (Paryż 1855, 2 t.).—Ricard „Le cardinal F.”

Hin],

j;.

ską, i nie bez powodzenia.

Festenberg, miasto na Szląsku Pruskim, ob. Twardagóra.

Festetics z Toina, ród węgierski, pochodzenia chorwackiego, obdarzony w r. 1749 tytułem hrabiowskim. Do ważniejszych jego członków należą:—1) Józef F. (* 1694—f 1757), który, wstąpiwszy do wojska, odznaczył się w wojnach tureckich z r. 1716—17 i następnie w r. 1737. Później kierował oblężeniem Pragi czeskiej (1742) i Chebu czyli Egeru (1743), za co był mianowany generałem kawaleryi.—2) Paweł F., prezes

(1893).

Fespamo, ob. Sy 11 ogizm.

Fessa, Fez za, nazwa średnw. m. Fez w Marokko.

Fessier Ignacy Aureli, pisarz niemiecki 1756 w Csuren na Węgrzech—f 1839 w Petersburgu), wstąpiwszy do zakonu kapucyńskiego, przebywał w rozmaitych klasztorach, a od 1781 w Wiedniu, ściśle spełniając regułę zakonną i oddając się study om scholastycznym. W r. 1772, poznawszy rozmaite nadużycia klasztorne, osobliwie zaś zbytnią surowość dyscypliny, posuwaną aż do zamakania winowajców w podziemiach, zwrócił na to uwagę Cesarza Józefa II naprzód listem tajemnym, a potem pismem, ogło-szonem p. t. „Was ist der Kaiser” (Wiedeń 1782), skutkiem czego było surowe śledztwo, przeprowadzone po wszystkich klasztorach. Naturalnie, że oskarżyciel ściągnął na siebie wzgardę i złą wolę w całym zakonie, to też za pozwoleniem cesarza zrzucił habit i został profesorem języków wschodnich w uniwersytecie lwowskim 1784; lecz w r. 1788, wystawiwszy na scenie lwowskiej tragedyę swoją p. t. „Sidney”, oskarżony został o bezbożność i o podżeganie do buntu i musiał umknąć na Szląsk, gdzie przez czas pewien był nauczycielem domowym w rodzinie księcia Schönaich-Carolatha, a w r. 1791, przyjąwszy protestantyzm, w różnych miastach wykładał i propagował zasady massoneryi. Od 1796 przemieszkiwał w Berlinie, gdzie wspólnie z Fichtym zreformował statuta i rytuał loży massońskiej Royal-York. Następnie został radz-cą w wydziale wyznań du spraw nowoprzyłączo-nych polskich prowincyj katolickich, tak zwanych Prus południowych. W r. 1802, z powodu wielokrotnych nieporozumień, wystąpił ze związku massońskiego; po bitwie pod Jeną, straciwszy swą posadę, osiadł w Berlinie, gdzie do r. 1809 żył w niedostatku; w owym czasie powołany został do Petersburga na profesora języków wschodnich i filozofii w Akademii Aleksandra Newskiego, lecz wkrótce i ten obowiązek postradał za to, że wykłady jego tchnęły Kan-tyzmem i ateizmem, poczem w Wołżsku był współprzełożonym zakładu wychowawczego. W r. 1817 udał się do Sarepty, stolicy Hernhutów w owych stronach; a kiedy w r. 1820 organizowano w Rossyi konsystorze prowincyonalne, został superintendentem i prezesem konsystorza w Saratowie, skąd w r. 1833 przeniesiono go na su-perintendenta generalnego i radzcę konsystoryal-nego gminy ewangielicko-luterskiej w Petersburgu.—F. był bardzo płodnym pisarzem: najwaź-niejszem z dzieł jego jest „Die Geschichte von

10 t.); napisał też romanse liistor.: „Marc Aurel” (edycya 8 we Wrocławiu 1799, w 4-ch tomach); „Aristides und Themistokles” (Berlin 1792, w 2-cli tom.); „Attila, König der Hunnen” (Wrocław 1794); „Mathias Corvinus” (t-że 1796, w 2-ch t.); „Die drei grossen Könige der Hungarn aus dem Arpad Stamme” (t-że 1808); wiele rozpraw filozoficznych i wolno-mularskich. Zostawił także swą autobiografię: „Rückblicke auf meine 70 -jährige Pilger sch aft” (Wrocław 1824—26 w 2-ch tomach).    *

Fessier Józef, teolog i pisarz (* 1812 r. w Lochau na Vorarlbergu—f 1872 r. w St Pöl ten), w roku 1841 zamianowany docentem, następnie został profesorem historyi i prawa kanonicznego w Brixen, a r. 1852 w Wiedniu. Odznaczał się gruntowną uczonością i żarliwością religijną. Na arenie politycznej wystąpił, kiedy powierzono mu opracowanie prawnych podstaw konkordatu. W sprawie też korkorda-tu jeździł do Rzymu, gdzie otrzymał nomina-cyę na biskupa hippolitańskiego, mając już dawniej tytuł biskupa nissejskiego in part ihm infi-delium; odznaczył się w pracach koncylium watykańskiego r. 1870 jako sekretarz generalny. O ogłoszonej na nim nieomylności papieża, traktował głównie w piśmie swem polemicz-nem „Die wahre und die falsche Unfehlbarkeit der Päpste” (Wiedeń 1874), wymierzonem przeciw Schultego „D. Vatik. Concil.” Z innych pism F-a godne są uwagi: „Institutiones patro-logicae” (1850 — 52, w 2-ch tomach) i „Der canonische Prozess” (1860). Drobniejsze prace jego wyszły zebrane p. t. „Sammlung vermischter Schriften” (1869).

Festa Konstanty (* 10 kwiet. 1545), znakomity muzyk włoski i śpiewak kapeli papieskiej. Z jego dzieł doszły do naszych czasów: trzygłosowe motety (1543), trzygłosowe madrygały (1556), litanie (1583), oraz wieie innych dzieł, pozamieszczanych w różnych zbiorach muzycznych z XVI w.: „Te deum” F-a na cztery głosy, odnalezione w rękopisie, po dziś dzień bywa wykonywane w Watykanie w czasie większych uroczystości kościelnych. Jako muzyk, F. tem się głównie wsławił, że był pierwszym, który uczoność kontra punkcistów niderlandzkich kojarzył w swych dziełach z melodyjnością wło-

A. Pol.

izby królewskiej, otrzymał tytuł hrabiowski za wo liche ekscerpta, opuszczał bowiem całkiem zasługi, położone około podniesienia rolnictwa, uczone dedukcye, jakie jeszcze F. z swego ory-ogrodnietwa i hodowli jedwabników w kraju, ginału był zatrzymał, a podawał jedynie krótkie

3)    Jerzy F. (* 1754 —f 181 9), syn Pawła, objaśnienia poszczególnych wyrażeń, wszakże w którego ślady wstępował, pracując nieustan- z dosłownem cytowaniem F-a. Tylko te ostanie nad rozwojem rolnictwa, a także i oświaty, tnie wyciągi dochowały się w licznych rękopi-w Węgrzech. W r. 1798 urządził w swym ma- sach do naszych czasów w zupełności. Z dzieła jątku zakład gospodarczy, zwany Georgikon, F-a posiadamy tylko obszerne ułomki z drugiej potem gimnazyum i seminaryum nauczycielskie, połowy alfabetu, nadzwyczajnej wagi, dla licz-

4)    Andor F. (* 1843), minister rolnictwa od nych wybornych kommentarzy, dotyczących gra

r. 1894 i członek parlamentu, obrany przez matyki i starożytności rzymskich. Są one do-stronnictwo liberalne; jest gorliwym zwolenni- chowane w Neapolu w jednym, i to jeszcze barkiem politycznych i kościelnych projektów We- dzo uszkodzonym, rękopiśmie, który należał daw-kerlego.—5) Tassilo F. (* 1850) przed kilku niej do biblioteki kardynała Farnese i stąd dzi-laty otrzymał tytuł książęcy.    N- siaj jeszcze się zowie „Codex Festi Farnesia-

Festiniog, Ffestiniog, miasto w angiel- nus”.—Wydali^ fragmenta F-a: Gotfryd Müller skiem hrabstwie Merioneth (Walia), śród górzy- w Lipsku r. 1839, ponownie z dodatkiem w r. stej i dzikiej okolicy, z wielkiemi kopalniami 1880; Thewrewk de Ponor w Peszcie r. 1889; łupku i rudy miedzianej;    12 000 m-ców. And-    s-    część    ułomków ogłosił Mommsen w    „Abhandlun-

Festino ob. Syllogizm.    gen”    Akademii berlińskiej z roku    1864.—Por.

Festival=uroczystość muzyczna, na wielką Hoffmann „De Festi de verborum significatione skalę urządzona.    libris    quaest.” w Królewcu r. 1886; Neff „De

S. Drz.

Festus Porcius, prokurator Rzymski Judei, Paulo Diacono Festi epitoinatore” dyssertacya nastąpił po Felixie (ob.) i sprawował swój dokt. w Lipsku r. 1891.

urząd od r 60 do r. 62 po N. Chr. On-to, zba- Fesulae, Fae-, -la, nazwa rzymska Fieso-dawszy oskarżenia, wniesione przez Żydów prze- le pod Florencyą.

ciwko św. Pawłowi, którego po przybyciu do Pa- Fet (Szenszin) Atanazy, poeta rossyjski lestyny zastał w więzieniu w Cezarei, kazał go (* 1820 w Nowosiółkach w powiecie Mceńskim, odesłać do Rzymu, dokąd św. Apostoł apellował w gub. Orłowskiej—f 1892 r. w Moskwie), podzieje Apost. 26, 31: 27). W stosunkach chodził ze starego rodu szlacheckiego Szenszi-z Żydami kierował się sprowiedliwością i praco- nów; kształcił się początkowo w zakładzie iiau-wał gorliwie nad uspokojeniem umysłów w kra- kowym Pogodina w Moskwie, potem wstąpił na ju, atoli rychła śmierć nie pozwoliła mu dokoń- uniwersytet, przyczem, nie mając dokumentów czyć rozpoczętego dzieła. — E. Schürer „Ge- legitymacyjnych, musiał przybrać nazwisko F., schichte des jüdischen Volkes mi Zeitalter J. pierwszego męża swojej matki; dopiero w r.

C.” (1890, t. I).

HmL    1875,    na mocy decyzyi cesarskiej,    zyskał po-

Festus (Sextus Pompej us), rzymski gra- Zwolenie zwać się Szenszinem. Ukończywszy w r. matyk z połowy II w. po Chr. Gdy za czasów 1844 studya filozoficzne, wstąpił do wojska, u-cesarza Augusta wiele wyrażeń w dziełach star- czestniczył w kampanii 1853—56 r.. po której szych autorów, dla języka wówczas bardzo znńe- wziął dymissyę, odbył wycieczkę za granicę, nionego, stawało się niezrozumiałemi, napisał ożenił się w Paryżu z siostrą lekarza ross., Bot-uczony i naonczas ogólnie poważany gramatyk kina, zamieszkał na wsi, i gorliwie zajął się go-i badacz starożytności, M. Yerrius Flaccus, spodarstwem, pełniąc przy tern przez lat 11 obo-obszerne dzieło pod tytułem „De verborum si- wiązek sędziego pokoju, a prawie nic niepisząc. gnificatu”, w którem, w porządku alfabetycznym, Potem osiadł w gub. Kurskiej i oddał się pracy li-nietylko wyrazy przestarzałe objaśniał, lecz terackiej wyłącznie. Pierwsze poezye jego wy-także, z zasobem wielkiej erudycyi, tłómaczył szły r. 1839 pod tytułem Panteon liryczny znaczenie prastarych instytucyj publicznych i re- i były bardzo dobrze przyjęte; a od 1842 imię Feta ligijnych obrządków. Każda głoska alfabetu ukazywało się stale w celniejszych czaso pismach obejmowała kilka ksiąg. Z tego olbrzymiego rossyjskicli. Zbiór swych utworów poetycznych dzieła zrobił, prawdopodobnie w II w. po Chr., („CxiixoTBopenüi”) wydał w 2-ch tomach w Mo-zresztą całkiem nieznany gramatyk L. Pompe- skwie r. 1850 i 1863; potem Ognie wieczor-jus Festus, pod tym samym tytułem wyciąg ne(cz. 1 1883, 2 1885 i 3 1888). Pisał także po-w 20-tu księgach, który potrzebie owych czasów wiastki i artykuły ekonomiczne. W ostatnich latach daleko lepiej odpowiadał, aniżeli obszerne dzie- życia swego przełożył Horacyusza (1883), Meta-ło Werryusza, tak, że je wkrótce z użycia zu- morf. Owidyusza (1884), Satyry Juwenalisa'(1885), pełnie wyparł. Z wyciągu, jakiego dokonał F., Poezye Catulla (1886), Elegie Propercyusza i Ty-zrobił duchowny Paweł (Paulus), zwyczajnie, bulla, Eneidę (1888), Fausta Goethego (1882—83); chociaż nie z zupełnem uprawnieniem, Dyako- nadto zaś tłómaczył Schillera, Heinego, Shakes-nem (Diaconus) mianowany, w drugiej połowie peare’a, Schopenhauera: „Die Welt als Wille und VIII w., za panowania Karola Wielkiego, na no- | Vorstellung” (1880), oraz „Ueber die vierfache

iii

Hml.

And. S.

Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde” (1886). Fet, liryk w ścisłem znaczeniu tego słowa, lubo nie jest poetą pierwszorzędnym, należy jednak do najwybitniejszych przedstawicieli całej szkoły zwolenników „sztuki dla sztuki”; z zasady jest przeciwny wszelkiej tendencyjności, opiewa tylko miłość i powaby natury; poezye jego unoszą się kędyś poza światem, w krainie nigdy niegasnących blasków, wiekuistego piękna; czuć w nich wszakże, przy pewnym odcieniu mistycyzmu, niewymowną tęsknotę, cichy, pokorny żal za czemś nadzwyczaj drogiem, a nazawsze straconem. Forma jego odznacza się zwięzłością a treściwością, wiersz jest gładki i melodyjny, uderzający często uiespo-dziewanemi zwrotami myśli i stylu.

Sb»

i»

Üffe '

mm

Fig. 55. Fet (Szenszin) Atanazy.

Feth-Ali, drugi szach perski z panującej obecnie dynastyi Kadżar (* r. 1768—f 20 paźdz. 1834), wstąpił na tron po stryju swym Aga-Mo-hamedzie, zamordowanym w r. 1797. Rządy jego nie były pomyślne dla kraju. Rozwijające się na Wschodzie współzawodnictwo Rossyi, Anglii i Francyi postawiło Persyę w nader nie-bezpiecznem położeniu, przyprawiając ją, mianowicie, o liczne zatacgi z Rossyanami, dążącymi do opanowania jej prowincyj kaukaskich. Już w pierwszym roku swego panowania F.-A. stracił na rzecz Rossyi Derbent i część ziem nad rzeką Kur, w roku zaś 1802 musiał zrzec się zwierzchnictwa nad Georgią. Przedsięwzięta w r. 1811 pod wpływem Francyi wojna z Rossyą pozbawiła Persyę reszty posiadłości kaukaskich (Dagestan, Szyrwan, Gazidżah etc.), tudzież jej lioty wojennej na morzu Kaspijskiem (pokój

Enc. Powsz. llustr. Zesz. 165. T. XXI.

w Guli s tanie 12 paźdz. 1813). Odzyskany przez F.-Alego Herat dostał się w r. 1818 znowu pod panowanie emira Afganistanu. Również niezbyt pomyślną dla Persyi była prowadzona w r. 1822 wojna przeciwko Turcyi. W r. 1826 F.-A. dał się nakłonić do wypowiedzenia nowej wojny Rossyi. Wojsko perskie, pod dowództwem następcy tronu, Abbasa-Mirzy, wtargnęło na ros-syjskie terrytoryum, wznieciło tam powstanie mahometan i zajęło Elizabetpol. Wkrótce jednak zostało pobite przez generałów rossyjskicli Jermołowa i Paskiewicza, i musiało się cofnąć, poczem Rossyanie, zdobywszy Erywań (Paskie-wicz, hrabia Erywański) i inne pograniczne warownie perskie, przekroczyli rzekę Araxes i w d. 31 paźdz. 1827 weszli do Terrysu. Na mocy pokoju, zawartego 22 lutego 1828 wTurk-manczaju, Persya musiała ustąpić Rossyi okręgi Erywański i Nahiczewański wraz z klasztorem eczmiadzińskim i intratnemi kopalniami soli w Kuli, oraz zapłacić 20 milonów rubli tytułem kosztów wojennych. W rok potem (12 lutego 1829), kiedy motłoch perski zamordował posła rossyjskiego w Teheranie, słynnego komedyopi-sarza Grybojedowa, F.-Alemu tylko kosztem największego upokorzenia się osobistego, udało się zapobiedz nowemu starciu zbrojnemu z Ros-syą. . Ciężką stratą dla szacha oraz dla całego kraju była śmierć syna F.-Alego i następcy jego tronu, ńbbasa-Mirzy (f 1833), który popierał czynnie wszelkie reformatorskie dążności w Persyi i pracował zwłaszcza gorliwie nad ulepszeniem jej organizacyi wojskowej. Wkrótce potem umarł i F.-A. Względem poddanych był to monarcha łagodny i sprawiedliwy, mianowicie w porównaniu ze swymi okrutnymi poprzednikami. Nastąpił po nim Mohamed-Szacli, ojciec zamordowanego 1-go maja 1896 r. Nasr -ed -Dina.

Pethard, starożytne, niegdyś zamożne i świetne miasto w irlandzkiej prowincyi Munster, hrabstwie Tipperary, przy drodze żel. Clonmel-Dublin; ruiny zamku Crump Castle, ruiny opactwa, założonego w r. 1306, inury warowne z czasów króla Jana; 2 044 m-ców.

Feti Domenico, malarz włoski (1589—f 1644) w Wenecyi), pochodził właściwie ze szkoły rzymskiej, lecz wcale nie hołdował charakteryzującemu ją idealizmowi. Obojętność jego dla pięknych kształtów, ubóstwo stylu, każą go zaliczyć raczej do naturalistów. Był uczniem Ludwika Cardego (według niektórych—Cigolego); zaproszony do Mantui przez kardynała Ferdynanda księcia Gonzagę, tam główne dzieła swoje wykonał w kościele katedralnym, bądź al fresco, bądź też olejno. Opuściwszy Mantuę, osiadł w Wenecyi. Pospolitość jego smaku nie czyniła go zdolnym do malarstwa religijnego, którego wszakże wielokrotnie próbował, lecz zwykle w scenach religijnych zajmował się prawie wyłącznie stroną malowniczą i gminną; ko-

40

1854).

loryt jego bywa niekiedy silny, ale najczęściej nieprzyjemny przez nadużycie czarnych cieniów. Dzieła jego są bardzo liczne: znajdują się w Akademii sztuk pięknych w Wenecyi, w pałacu Pitti we Florencyi, w galeryi Drezdeńskiej, w Pinakotece monachijskiej, w Ermitażu petersburskim, a najwięcej w Mantui, skąd też był zwany Mantuano.

Petiaies (wyraz wywodzony przez starożytnych od fidus albo foedus, które w starszej łacinie brzmiało także fidus, według nowszych badań od fraen, fari, fas, a zatem—mówcy, rzecznicy), grono kapłanów rzymskich, które Numa albo Ancus Marcius ustanowił, składające się z 20, według świadectwa Pliniusza z 15 członków. Obowiązkiem ich było wypowiadać wojnę i zawierać pokój z dochowaniem trądycyą uświęconych ceremonij, aby jaka obraza prawa boskiego, a więc i bogów samych, nie zaszła. Z istotną treścią zawartego przymierza lub wypowiedzianej wojny nie mieli oni nic wspólnego. Wybierano icli z pomiędzy najznakomitszych rodów rzymskich przez kooptacyę dożywotnio, a osoby ich były nietykalne. Symbolem tej nietykalności był kawał darni, porosły krzewem wawrzynu, mirtu i rozmarynu, zwany verbe-nae albo sagmina, który F., udając się z u-rzędową inissyą, z Kapitolu z sobą zabierali. Kapłan, który darń taką dźwigał, noszący stąd przydomek Verbenarius, dotykał nią głowy i włosów jednego z towarzyszów swoich, a kapłan przez tę ceremonię odznaczony przybierał nazwę „pater patratus”=ojciec rodziny, reprezentujący w tym razie w osobie swej cały naród. Ceremonia wypowiedzenia wojny odbywała się w następujący sposób. Skoro naród jaki rzymskie państwo obraził, udawało się 2, a częściej jeszcze 4 takich kapłanów (oratores, lega-ti) do nieprzyjacielskiego kraju i wypowiadało zlecone im żądania (res repetere, clavigatio) najprzód na granicach kraju, dalej wobec pierwszego mieszkańca, którego napotkali, potem przed bramami, wreszcie na rynku miasta stołecznego. Gdy zadosyćuczynienie w przeciągu 30—33 dni nie nastąpiło, zakładali wtedy przeciw oczywistemu pokrzywdzeniu sprawy państwa uroczysty protest i wracali do domu. Kiedy ostatecznie tutaj wojnę formalnie uchwalono, udawali się F. znowu na granicę państwa wrogiego, aby ją z dopełnieniem symbolicznej ceremonii wypowiedzieć. Otóż pater patratus, mówiąc te słowa: Bellum justum indico facioque (słuszną wojnę uroczyście wypowiadam i wszczynam), rzucał przez granicę w kraj nieprzyjacielski dzidę okrwawioną, okutą żelazem, przy ostrzu osmaloną (hasta ferrata, sanguinea praeusta). Kiedy skutkiem rozszerzenia granic państwa rzymskiego niepodobna było już ceremonii takiej na granicach nieprzyjacielskich dopełniać, zwykle wypowiadali formalnie wojnę posłowie wodza naczelnego. Symboliczny akt ciskania dzidy pozostał jednakże w późne jeszcze wieki prerogatywą grona F-ów. Spełniano zaś tę ceremonię natenczas w taki sposób: Z polecenia rządu kupował jeniec wojenny kawał gruntu w sąsiedztwie świątyni Bellony. Przez słup, który granicę nieprzyjacielską oznaczał, ciskali F. dzidę na grunt ów, przedstawiający wrogą krainę. Pierwszą wieść o takim ceremoniale mamy z czasów wojen z Pyrrhusem; w późniejszych zaś czasach wypowiedział w ten sposób wojnę, dochowując wszelkiej formalności, Oktawiusz—Kleopatrze, a Antoniusz—Scytom. Celem ceremonialnego zawierania przymierzy zabierali z sobą F. oprócz owej darni jeszcze przechowywane w świątyni Jowisza Feretryusza berło i krzemień, jako symbol boga władającego piorunami. Z polecenia króla albo senatu dokonywał pater patratus zawarcia pokoju lub przymierza w ten sposób, że odmawiał przepisaną rotę przysięgi i krzemieniem zabijał wieprza w ofierze wszechmocnemu Jowiszowi (foedus icere, ferire, per-cutere). Ceremonia taka jednakże z biegiem czasu coraz więcej z użycia wychodziła. A jeżeli z rozkazu cesarza Klaudyusza zawierali jeszcze F. przymierza, wyrozumieć to należy amatorską passyą osoby cesarskiej do prastarego ceremoniału. Inne italskie ludy. miały także in-stytucyę takich kapłanów.—Por. Conradi „De fecialibus et feciali populi Romani jure” (Helmstedt 1734): Osenbrüggen „De jure belli et pac. Rom.” (Lipsk 1836); Laws „De fetialibus Romanorum” (w programie gimnaz. wałeckiego

z r. 1842); Wetfels „De fetialibus” (Groninga

S. Drz.

Fétis Franciszek Józef (* 25 marca 1784 w Mons w Belgii—f 26 marca 1871 r. w Bru-kselli), słynny teoretyk, pisarz i liistoryk muzyczny. Po ukończeniu konserwatoryum paryskiego w 1803 r. F. oddał się z zapałem studyom nad historyą muzyczną. Straciwszy majątek na bankructwie pewnego banku paryskiego, zmuszony był przerwać poszukiwania historyczne, by pracą na chleb powszedni zarabiać. W 1813 r. obejmuje miejsce organisty w Douai, zarazem profesora harmonii w tamtejszej szkole muzycznej. W 1818 wraca do Paryża na stanowisko profesora kom-pozycyi w konserwatoryum. 1826 zakłada czasopismo „Revue musicale”; w rok później zostaje mianowany bibliotekarzem konserwatoryum, a w 1833 przenosi się do Brukselli, gdzie go powołano na dyrektora konserwatoryum i kapelmistrza dworu belgijskiego. Na tern stanowisku wytrwał aż do śmierci. Z działu teoryi muzycznej F. napisał: „Méthode élémentaire et abrégée d’harmonie et d’accompagnement” (1824, wielokrotnie przedrukowywane w Belgii i Francy i, tłómaczone na język angielski i niemiecki). „Traité de la fugue et du contrepoint” (1825; dzieło wysokiej wartości). „Traité de l’accompagnement de la partition” (1829). „Solfèges progressifs” (1827, miało kilka wydań), i. w. i. Z dzieł

zycznej.

And. S.

îiopolu urząd, na czele którego stoi Szeik-ul-Islam i który jest niejako tureckiem ministeryum wyznań.

historyczno-muzycznych: „Mémoire” (o zasługach starej szkoły niderlandzkiej, 1829); „Biographie universelle des musiciens, et bibliographie générale de la musique” (1835—1844, 2 tomy; dzieło uzupełnione dwoma tomami, po śmierci autora, przez A. Pougina 1878—1880); „Notice biographique de Niccolo Paganini” (1851); „Antoine Stradivari” (1856); „Histoire générale de la musique” (1869—75; dzieło założone na skalę olbrzymią, doprowadzone jednak, z powodu śmierci autora, tylko do XV w.). Oprócz tych dzieł, F. napisał mnóstwo pomniejszych, oraz przeróżnych studyów, krytyk, artykułów, tyczących się teoryi, historyi i pedagogii muzycznej. Nadto skomponował: 6 oper, 2 symfonie, requiem, kilka kwartetów, sonat, utworów fortepianowych i. t. p. nieposiadających wszakże istotnej wartości mu-

A. Pol.

Fettan, Fetan, F tan, osada w Szwajcarskim kantonie Graubünden, w dolinie Engadyny niższej, na południowem zboczu ¹ Piz Glüna, 1648 m. nad p. m. wprost Taraspu, leżącego po drugiej stronie Innu; przechodziła ciężkie koleje: w r. 1587 wymarli na za,rażę wszyscy niemal mieszkańcy; w r. 1720 lawina zasypała całą osadę, a w r. 1885 zniszczył ją prawie doszczętnie pożar, po którym odbudowała się porządnie; uzdrowisko klimatyczne.

Fetwa, wyraz arabski, oznacza opinię czyli orzeczenie muftego, rozstrzygające pewną wątpliwość prawną. Ilekroć sędzia, kady, wezwany jest do wydania wyroku w kwestyach, nieprzewidzianych w żadnej z ksiąg, zastępujących u muzułmanów kodeksy, udaje się do muftego i żąda odeń wskazania drogi postępowania prawnego w przypadku, który został mu przedłożony. Wówczas mufty sięga bądź to do kommentarzy do Koranu, bądź to do dzieł prawniczych lub teologicznych, i wyszukuje tam postanowień, najbardziej zbliżonych istotą rzeczy do kwestyi, w której żądają jego opinii; następnie zaś formułuje pod nazwą F-y zasadę, która zdaniem jego, powinna być zastosowana przez kadego. Strony bezpośrednio zainteresowane, mogą również jak władzę sądowe żądać F-y. Na ogół, te orzeczenia mają moc obowiązującą tylko dla poszczególnego wypadku, w którym zostały wyjednane, i nie ustanawiają stałej normy prawnej, chyba, że pochodzą od osobistości bardzo wybitnych. Są to do pewnego stopnia „responsa prudentium” w prawie rzymskiem. Pewne kwestye religijne a nawet polityczne mogą być przedmiotem F-y. Anglicy w Indyach wystarali się o F-ę, orzekającą, że ich władza może być prawnie uznaną przez muzułmanów, jako niesprzeciwiająca się zasadom religijnym Islamu.—Z Fetw składa się tureckie prawo obyczajowe. Fetwa Szeika-ul-Islama potrzebna jest w Turcyi do nadania sankcyi każdej nowej ustawie państwowej oraz każdej ważniejszej reformie. Fetwa-Hane zowie się w Konstanty -

Hml.

Fetyszyzm (z portugalskiego Fetisso—przedmiot zaczarowany, feitięo—czary, prawdopodobnie od łacińskiego fata lub factum). Pojęcie o F-ie jest z liczby tych, które uległy bardzo wielkiej zmianie pod wpływem postępów nowoczesnej etnografii. Ażeby dać wyobrażenie o dawniejszych poglądach na fetyszyzm, zaczerpniemy z Encyklopedyi Larousse’a definicyę tego pojęcia. „F. jest religią dzikich, którzy uwielbiają pewne przedmioty przyrodzone, pewne jestestwa fizyczne, jako to: drzewa, kamienie, lub pewne zwierzęta i nawet bałwany. W sposób milczący, w mowie potocznej, postanowiono nadawać wyrazowi fetyszyzm znaczenie adoracyi ludów dzikich dla przedmiotów materyalnych. Ale gdy sięgniemy jądra rzeczy i zechcemy wyrażać się filozoficzniej, to trzeba będzie termin ten rozszerzyć do objęcia wszelkiej czci dla przedmiotów materyalnych, mniejsza u jakiego ludu i w jakiem miejscu. Wyraz F., użyty v/ takiem znaczeniu, przedstawia pewien stan rodu ludzkiego, pewien szczebel niższy, który zawsze istniał i zawsze będzie losem wielkiej liczby ludzi.” W powyższej deflnicyi mamy przeciwstawione sobie dwa kierunki: jeden, patrzący na F., jako na stan umysłowy, właściwy tylko szczepom najniższym i polegający na czci przedmiotów nieżyjących; drugi zaś, rozszerzający do pojęcia czegoś, co być ma na wszystkie czasy i wszystkie ludy. Istnieje wreszcie jeszcze i trzecie pojmowanie, które także znalazło wyraz w powyżej przytoczonym ustępie, mianowicie, że jest to kult ludów pierwotnych, nietylko dla przedmiotów materyalnych, ale także i dla zwierząt i t. d. To ostatnie tłómaczenie zostało utrwalone w pracy Fr. Schultzego „Der Fetischismus, ein Beitrag zur Anthropologie und Religionsgeschichte” (Lipsk 1871). Między innemi wylicza ona rzeczy, które mogą być fetyszami. W ich liczbie znajdujemy: kamienie, góry, wodę i ogień, wiatr, rośliny, zwierzęta i nawet ludzi. F. jest dla badacza niemieckiego tylko stopniem niższym, prowadzącym do kultu sił kosmicznych, zwłaszcza nieba, słońca, księżyca i gwiazd. Takie poglądy na istotę F-u, jako na reli-gię ludów dzikich i wogóle pierwotnych, nie utrzymały się, chociażby dlatego, iż nie odróżniają należycie rozmaitych stanów i postępków, i mieszają czczone siły ze środkami pozyskania ich pomocy i zaskarbienia względów. I zwierzę, odbierające cześć, i podobizna, którą ktoś w ręku swoich posiada i która winna, w zespoleniu z pewnemi obrzędami, wpłynąć na owe zwierzę, zostały postawione na sym samym poziomie, jako w równej mierze fetysze. Poszukiwania nowsze, znakomicie rozszerzające naszą znajomość umysłowości pierwotnej, musiały usunąć taką dwuznaczność i niejasność analizy.

L. K.

Zaczęto wprowadzać skrupulatne rozróżnienia pomiędzy siłami czczonemi a przedmiotami i wogóle środkami materyalnemi, używanemi do oddziaływania na te siły w pewien sposób. W rozwoju ewolucyjnym poglądów na te siły wyróżniono parę faz charakterystycznych, jako to: zooteizm z totemizmem, hekastoteizm, fizoteizm, ani mi z m—dokładniej nie tyle faz, ile forma-cyj, istniejących niekiedy współcześnie. Każdej takiej formacyi odpowiadają pewne sposoby wpływania na siły nadprzyrodzone. Mogą w tym celu być używanemi przedmioty materyalne, skamieniałości np., wyroby ręki ludzkiej, lecz także zwierzęta, i nawet ludzie. Rzecz zależy od przeznaczenia przedmiotu. I właśnie tym przedmiotom, mającym w ten lub inny sposób po-módz nam w pozyskaniu czczonych sił, zgodzono się milcząco nadawać nazwę fetyszów. Do ich liczby należałaby także podkowa, przybijana przez włościanina naszego na progu chaty, lub miedziany trzygroszniak, tak samo przybijany w sklepikach przedmiejskich Warszawy w miejscu, gdzie pobierają pieniądze. F., tak rozumiany, przestaje oznaczać reiigię, właściwą człowiekowi pierwotnemu, lecz jest sposobem pozyskiwania łask nadprzyrodzonych, i przedstawia wspólną przynależność wielu formacyj religijnych: jednym jest on właściwy w stopniu mniejszym, drugim—w większym. Nowsze stu-dya nad umysłowością pierwotną rzuciły także wiele światła i na ten punkt: jakie przedmioty i dlaczego otrzymują charakter fetyszów? Zwłaszcza winniśmy zwrócić uwagę na pierwszorzędnej wartości naukowej monografię Fr. Hamiltona Cushinga pod tytułem „Zuni Fetiches”, zamieszczoną w czwartym „Annual Report of the Bureau of the Etlmology” (Waszyngton). Etnograf amerykański wykazał naturę istotną fetyszów, właściwych okresowi zooteizmu, t. j. przypisywania zwierzętom (kosmicznym, t. j. mitycznym) władzy nad siłami przyrody i szczęściem, oraz wogóle nad losami człowieka. Zuńczycy czczą pewną liczbę świętych zwierząt kosmicznych, rozmieszczonych w różnych okolicach nieba. Lew święty jest panem nad jeleniami i od niego zależy powodzenie polowania na tę zwierzynę; przyczem istnieje parę okazów takich lwów: żółty, gdy chodzi o polowanie w stronie północnej od osady, błękitny dla zachodu, czerwony dla południa i t. d. Takim samym panem nad inną zwierzyną jest orzeł, jeszcze innym wilk. Fetysze służą człowiekowi do wywarcia wpływu na te istoty nadprzyrodzone i do udzielania przez nie pomocy w potrzebie, t. j podczas polowan-nia. Są to kamyki, posiadające pewne podobieństwo z kształtami i barwą danego świętego zwierzęcia- podobieństwo naturalne lub sztuczne, przyczem wartość sztucznego zależy od jego starożytności. Atoli kapłani utrzymują, iż wszystkie fetysze są skamieniałościami. Fetysz, za pośrednictwem którego można pozyskać pomoc

żółtego lwa, przedstawia kawałek żułtego wapniaka; kształtom naturalnym nadano w tym przypadku w sposób sztuczny rysy charakteryzujące to zwierzę. Fetysz , używany dla zaskarbienia łask błękitnego lwa jest kawałkiem azurytu, barwy niebieskiej, uszy zaś, oczy, nozdrza, ogon i nogi zostały wyrzeźbione ręką ludzką. Zdaniem Zuńczyków, fetysze stanowią jedyny środek oddziaływania na wolę sił nadprzyrodzonych zwierzęcych. „Istnieje tam wiara, że bez fetyszów nie warto udawać się na polowanie, zwłaszcza na łosie. Zwierzyna, na którą nie rzucono czarów za pośrednictwem magicznego wpływu fetyszów, nie da się upolować. Człowiek, chociażby odznaczał się największą wytrwałością, nie zdołałby ich ani podejść ani znużyć. Kapłani różnych zakonów czarodziejskich trzymają fetyszów jak gdyby w niewoli, i w ten sposób posiadają władzę nad samemi zwierzętami”.—Inną pracą, która rzuciła sporo światła na istotę F-u, są dzieła A. B. Ellis’a o ludach murzyńskich z okolic uścia Nigru. Dawniej uważano właśnie Murzynów za klasycznych przedstawicieli F-u, i jeszcze dzisiaj w dziełkacli popularyzacyjnych mniejszej wartości naukowej można spotkać tego rodzaju zdanie. Zbyteczna chyba, wobec wywodów naszych, wykazywać zupełną mylność takiego mniemnia. Nawet twierdzenie, że wśród Murzynów różne praktyki, odpowiadające pojęciu F-u, są bardziej rozwinięte, potrzebowałoby poprzedniego udowodnienia i wogóle wydaje się bardzo podejrzanem. I Indyanin preryj półno-cno-amerykańskich, i mieszkaniec lasów Brazylii, i wyśpiarz oceanu Spokojnego są fetysz y sta-mi, a nawet muszą być nimi, i napewno wiele z tych grup odznacza się taką samą, jak Murzyn, przesądnością i posiada takie samo bogactwo fetyszów. Zatrzymując się nad wierzeniami Zuńczyków, wskazaliśmy tylko jedno ze źródeł F-u. Naturalnie, istnieją jeszcze i inne, jak-najróżnorodniejszej treści i pochodzenia. Niekiedy nietylko mają one na celu oddziaływanie na nadprzyrodzone siły, rządzące przyrodą, lecz także dążą do wyzyskania normalnego powiązania zjawisk przyrody — normalnego, rozumie się, z punktu widzenia filozofii pierwotnej. Znajoma mi dziewczynka znalazła, idąc do szkoły, ołówek; z pewnej lekcyi otrzymała ona tego samego dnia wyjątkowo dobry stopień. To „szczęście” przypisała ołówkowi i odtąd stale nosiła go z sobą na pensyę: stał się on fetyszem, bo dobry stopień wyprowadzała z zależności, istniejącej pomiędzy znalezionym przedmiotem a pewnemi owocami swojej działalności. Z takiego źródła pochodzi niewątpliwie wiele fetyszów indywidualnych. Poprzestaniemy na tym przykładzie oraz na faktach, podanych przez Cushinga. Nie wyjaśniają one całości F-u, w każdym razie rzucają więcej światła, aniżeli wszelkie ogólnikowe twierdzenia.

E. D.

bon” (1832); „Les Secrets de Saint Leu... avec une biographie complète sur la baronne de F.” (1834); C r é tin eau - J ol y „Histoire de trois derniers princes de la maison de Condé” (Pa-

Hml. •

Feuchtir Leo n, architekt i dekorator francuski (* w Paryżu d. 4 sierpnia 1804 r.—f w Nîmes d. 7 stycznia 1857 r.). Był uczniem Ci-cerego, dekorował teatr Opery, Komedyi francuskiej, Odeon i teatr drezdeński. Wspólnie z architektem K. Charpentierem rozpoczął budowę teatrów w Awinionie i Talonie. W r. 1849 mianowany został architektem departamentu Gard i w mieście stołecznem tegoż departamentu zbudował gmach prefektury i kościół śś. Perpetuy i Felicity.

Feuchères Zofia, baronowa de, słynna awanturnica francuska (* r. 1795 na wyspie Wight w Anglii—f 1840 w Londynie), była córką ubogiego rybaka pijaczyny, nazwiskiem Dawes. Sprzykrzywszy sobie wcześnie dom rodzicielski, udała się za zarobkiem do Londynu, gdzie niebawem, mając zaledwie lat 14, została kochanką pewnego oficera. Porzucona przez niego po dwóch latach, znalazła przytułek w pewnym podejrzanym zakładzie w dzielnicy Picadilly, którego klientela składała się z bogatych rozpustników londyńskich. Tam poznał ją przebywający na wygnaniu książę Ludwik Henryk Bourbon-Kon-deusz, lowelas, w owym czasie (1811) już mocno podtatusiały. Olśniony pięknością Zofii, książę kupił dla niej osobny pałacyk, zajął się jej edukacyą, a po Restauracyi zabrał kochankę swą do Paryża, gdzie, dla zachowania pozorów, wydał ją za mąż, za Adryana Wiktora de Feu-chères, dowódzcę batalionu w gwardyi królewskiej. Ślub odbył się w Londynie w r. 1818. Zofia dostała 72 0 )0 franków posagu, mąż jej zaś został adjutantem księcia Kondeusza i otrzymał tytuł barona. Baronowa F., piękna i intel-ligenta, pozyskała wstęp na dwór królewski. Atoli w r. 1822 baron, który był przekonany, że zaślubił córkę naturalną Kondeusza, dowiedział się przypadkiem całej prawdy. Nastąpił skandaliczny proces, który się zakończył sepa-racyą obojga małżonków oraz wygnaniem Zofii z dworu. Nie tracąc wiary w swoją gwiazdę, F. weszła w potajemne układy z księżną Berry i księciem Orleańskim (Ludwikiem Filipem), zmierzające do podzielenia się olbrzymim spadkiem po starym Kondeuszu. Jakoż opanowała całkiem tego księcia i dokazała tyle, że testamentem, skreślonym własnoręcznie 30 sierpnia 1829, zapisał jej 2 miliony franków w gotowi-źnie i 8 milionów w nieruchomościach, resztę zaś majątku (z górą 66 milionów) przekazał na rzecz chrzestnego syna swego, księcia d’Aumale (zmarłego w r. 1897). Usługą ta, wyświadczona Orleanom, nie została, oczywiście, bez wynagrodzenia. Baronowa F. poczęła znowu bywać na dworze królewskim; jej synowicą, Matylda Dawes, zaślubiła margrabiego Chabannes, a bratanek, James Dawes, otrzymał tytuł barona de Flassans. Tymczasem książę Kondeusz uprzykrzył sobie wreszcie tyranię swej kochanki i, pragnąc jej się pozbyć, zamierzał pokryjomu wyjechać

do Anglii. Nagle, 17 sierpnia 1830, znaleziono go powieszonego na haku okna we własnym pokoju na zamku Saint-Leu. Na baronową padło podejrzenie, że zamordowała księcia z obawy, aby nie cofnął swego testamentu. W rzeczy samej, wnioski sędziego de La Huproye, który prowadził pierwiastkowe śledztwo, brzmiały niekorzystnie dla pani F. Atoli we 24 godziny po przesłaniu swego sprawozdania otrzymał on od prokuratora naczelnego, Persila, dymissyę, nowy zaś sędzia śledczy orzekł, „iż nie zostało dowiedzionem, jakoby śmierć księcia była wynikiem zbrodni.” Sprawę więc umorzono (21 czerwca 1831). Książęta Rohan, najbliżsi krewni zmarłego, próbowali obalić testament, ale zostali przez sądy odprawieni z kwitkiem. Dalszy jednak pobyt baronowej F. w Paryżu stał się niemożliwym. Nietylko bowiem legitymiści i republikanie prześcigali się w napaściach na nią, ale i na dworze Ludwika Filipa, gdzie wpierw przyjmowana była z otwartemi rękami, zaczęto ją traktować „en canaille”, zwłaszcza odkąd poważyła się wytoczyć Orleanom proces o niewykonanie paragrafu testamentu, którym książę Kondeusz przeznaczał 100 000 franków rocznie na założenie w Ecouen kollegium dla dzieci żołnierzy armii Kondeusza i weteranów Wandei. Wyjechała tedy do Anglii, udzie śmierć jej dała powód do nowych procesów o pozostałą po niej masę spadkową.—Ludwik Blanc „Histoire de Dix ans” (Paryż 1841 —44, 5 t.); Pellier de la Croix „L’assassinat du dernier des Condé démontré contre la baronne de F.” (tamże 1832); Henne quin „Examen de la procedure criminelle instruite sur les causes et circonstances de la mort du duc de Bour-ryż 1867, 2 t.).

Feuchtersieben Ernest baron von (* w Wiedniu d. 29 kwietnia r. 1806 —f tamże d. 3 września r. 1849), lekarz, filozof, poeta i krytyk. Na uniwersytet wiedeński wstąpił w r. 1825, ukończył go w r. 1834 i otrzymał dyplom do ktorski, w r. 1844, zostawszy profesorem w Wiedniu, wykładał psychologię lekarską, w r. 1845 wybrano go na dziekana wydziału, w r. 1847 rząd mianował go wice-dyrektorem nauczania medyko-chirurgicznego w państwie austryackiem; w lipcu r. 1848 został podsekretarzem stanu w ministeryum oświaty, ale już w grudniu tegoż roku złożył urzędowanie. Gdy w r. 1840 zawiązało się c. k. towarzystwo lekarskie w Wiedniu, F. obrany był na sekretarza i na tym urzędzie wydawał roztrząsania (Verband hingen) towarzystwa od r. 1842 do 1844; również był czynnym współpracownikiem wydawnictwa „Medicinische Jahrbücher des österreichischen Staates” (1841 — 1845). Z prac obszerniejszych lekarskich jego

str. 31).

Feuchtwangen, Feuchtwang, miasto powiatowe w bawarskiej prowincyi Frankonii Środkowej nad Sulzachem, przy drodze żel. Nórdlin-gen-Dombuhl, w malowniczej, pagórkowatej okolicy (wyniosłość Frankenhöhe), 452 m. nad p. m.; sąd pokoju; szkoła łacińska; zamek; tkalnie; łomy piaskowca; 2 500 m-ców. W pobliżu wielkie hamernie.

wspomnieć wypada: „Ueber das erste Hippo-cratische Buch von der Diät” (Wiedeń 1835); „Zur Diätetik der Seele” (Wiedeń 1838, wyd. 45-te tamże 1883 i liczne tłómaczenia; przekład polski, dokonany przez A. T hu gut a, wyszedł w Warszawie, podług wyd. 18-go oryginału, w r. 1857 p. n. „Hygiena duszy”); „Die Gewissheit und Würde der Heilkunst”) Wiedeń 1839, wyd 2-gie pod zmienionym nadpisem „Aerzte und Publicum” tamże 1848) i „Lehrbuch der ärztlichen Seelenkunde” (tamże 1845, tłom. ang. Londyn 1847). Jako liryk, cieszył się F. wiel-kiem uznaniem, a niektóre utwory jego stały się pieśniami ludu niemieckiego; pierwszy tom poe-zyj swych ogłosił w Wiedniu w r. 1836; wydanie zbiorowe, dokonane przez H e b b e 1 a, obejmujące poezye oraz pisma filozoficzne i krytyczne p. n. „F-s Sämtliche Werke. Mit Ausschluss der rein medicinischen” wyszło w 7-u tomach (Wiedeń 1851—-1853) — Por. „Allgem. deutsche Biographie” (T. VI, str. 730) i v. Wurzbach „Biograph. Lexikon des Kaiserthums Oesterreich” (T. IV, str. 210); spis prac u Callisena „Me-dicinisches Schriftsteller Lexikon” (T. XXVIII,

Dr J. p.

And. S.

Feuda W Polsce należy wyróżniać od polskiego feudal izmu. Ten ma cechy ściśle lo kalne polskie, ale charakteryzuje mimo to ustrój społeczny polskich księstw piastowskich: przeciwnie, „feudami” w Polsce nazywamy tylko te nieliczne ślady zachodniego prawa lennego, które wtargnęły do Polski z za granicy i były zawsze w ustroju społeczno - politycznym państwa polskiego obcemi niejako naroślami. Takich feudów zachodnich było też w Polsce bardzo mało. Jeden-jedyny Szląsk uległ zupełnie wpływowi lennego prawa niemieckiego, jako kraj najbliżej Niemiec położony, wcześnie germanizowany, a wreszcie w XIV w. przyłączony do Czech. Także Pomorze uległo prawnej germanizacyi (to jest lennej) Zakonu Niemieckiego, ale tylko częściowo; szlachta pomorska żądną była zawsze swobody prawnej szlachty polskiej i sama dała pierwszy impuls do ponownego złączenia Pomorza z Polską w r. 1466. O stosunek całego kraju pomorskiego do korony polskiej rozwinął się w historyógrafii polskiej spór między prof. Caro a Szujskim. W spór ten wmieszał się r. 1895 d-r Gorzycki i dowiódł, że Pomorze nadał Kazimierz W. Krzyżakom r. 1343, wprawdzie nie jako lenno, ale, bez kwestyi, jako beneficyum z obowiązkami lennika wobec suzerena. Z powodu fałszerstwa i kradzieży

dokumentów pokoju kaliskiego—Pomorze za Jagiełły przeszło zupełnie w ręce krzyżackie, ale pretensye Polski do tego kraju nie ustały, a obrona ich uwieńczona wreszcie została pomyślnym skutkiem. Kazimierz Wielki, obeznany dobrze z zachodniem prawem lennem, nie zniósł go na Rusi Czerwonej, a nawet stosował w Polsce, ilekroć zachodziła ku temu konieczna potrze¹

ba. I tak nadał r. 1359 Mazowsze w lenno księciu Ziemowitowi IH-mu. Feudum to po śmierci króla odpadło wprawdzie na czas krótki od Korony, ale wróciło za Jagiełły, kiedy książęta, Janusz I i Ziemowit IV, złożyli mu przysięgę homagialną. Od tej chwili aż do wymarcia Piastów mazowieckich r. 1526 kraj ten był stale lennem korony polskiej i na tej podstawie został do Polski przez króla Zygmunta I zupełnie przyłączonym. Lenna,, nadane przez Kazimierza W. Władysławowi Białemu (Inowrocław r. 1365), tudzież przez Ludwika andegaweńskiego (Łęczyca), wróciły do Korony bezpośrednio po śmierci swych lennych posiadaczy. Dłużej zostawały w lennym do Polski stosunku Multany, bo od czasu hołdów, złożonych królowi Jagielle przez hospodarów Piotra (r. 1387), Romana (r. 1393) i Stefana (r. 1395), aż do niefortunnej wyprawy Olbrachta na Wołoszczyznę r. 1497. Ale nawet przed r. 1497 związek lenny Multan z Polską był bardzo luźnym i niestałym; po r. 1497 zaś weszła cała Wołoszczyzna w stosunek zależności hołdowniczej do państwa Osmanów. Jeszcze raz tylko, za Zygmunta III, próbował Jan Zamoyski odzyskać zwierzchnictwo Koronie polskiej nad Multanami, ale próba ta, po krótkiem powodzeniu—nie udała się. Na podstawie warunków pokoju toruńskiego z r. 1466 zostały lennem korony polskiej Prusy t. zw. książęce. Do r. 1525 lenno to posiadali Krzyżacy, a od r. 1525 protestanccy książęta pruscy z domu brandenburskiego. Kiedy, mimo wygaśnięcia prostej linii tych książąt, rząd polski zgodził się na przeniesienie lenna pruskiego na linię boczną i spowodował przez to połączenie Prus z Brandenburgią, osłabł znacznie związek tego kraju z Koroną, aż wreszcie w pokoju Oliwskim musiała zewsząd zagrożona Polska zgodzić się na układ, zawarty między „wielkim elektorem”, Fryderykiem Wilhelmem, i królem Janem Kazimierzem w Welawie r. 1657, w którym król uwolnił elektora—imieniem swojem i następców—od obowiązku składania hołdu lennego z Prus książęcych. W ten sposób Prusy książęce przestały być lennem Polski, a natomiast stały się krajem od nikogo niezawisłym—zawiązkiem dzisiejszego Królestwa Pruskiego. Razem z Prusami—kiedy jeszcze należały do Krzyżaków—weszły w r. 1466 w stosunek lenny do Polski kraje nad zatokami Ryską i Fińską, to jest Kur-landya, Inflanty i Estonia. W krajach tych tytularnym władzcą był arcybiskup Rygi, a faktyczni posiadacze, rycerze zakonu Kawalerów

■Ä,

CD

CD

•a

o: •

Iw

cc

1835), w których podejmuje już wyraźnie'walkę „nauki z teologią i rozumu z wiarą”. Do tej samej seryi, co obie poprzednie, należy też praca „Pierre Bayle nach seinen für die Geschichte der Philosophie und der Menschheit interessantesten Momenten” (Ansbach 1838). W rozprawie „Ueber Philosophie und Christenthum” (Ansbach 1839) F., występując już z całą stanowczością do walki przeciw wszelkiej religii objawionej wogóle, a przeciw chrześciaństwu w szczególności, broni jeszcze Hegla przeciw „fanatykom, którzy wszelką czynność rozumową uważają za kacerstwo”. Lecz jest to jego ostatnie słowo w kierunku Hegla. W tymże samym roku F. ogłasza w „Hallesche Jahrbücher” rozprawę „Zur Kritik der Hegelschen Philosophie”, w której zrywa stanowczo z absolutnym idealizmem i metodą dyalektyczną, a „ducha absolutnego” uznaje za wytwór przedmiotowy ducha ludzkiego.—Doniosłość historyczna tej rozprawy była ogromną. Oczywiście, Hegel od początku do końca swego zawodu filozoficznego miał nie-tylko zwolenników, lecz i przeciwników. Ale jego przeciwnicy, tacy jak Sehe Hing (ob.), Herb art (ob.), Schopenhauer (ob.) chcieli tylko spekulacyę heglowską zastąpić przez inną. Te polemiki można było uważać za rodzaj drobnych nieporozumień wewnętrznych w państwie spekulacyi filozoficznej, które to nieporozumienia były może symptomami pewnego rozkładu wewnętrznego, lecz na moc i powagę zewnętrzną państwa żadnego widomego wpływu nie wywierały. Przeciwnie, wystąpienie F-a było, nie sporem wewnętrznym, lecz atakiem, wymierzonym z zewnątrz, nie przeciw tej lub owej formie spekulacyi, lecz przeciw spekulacyi wogóle. Poraź pierwszy od czasów Kanta ozwał się w Niemczech śmiały i energiczny głos, protestujący przeciw rozpasaniu się metafizyki, wykazujący, że jej spekulacye nie mają nic wspólnego z żadną nauką i z żadnem poznaniem. To też rozprawa F-a była jakby pierwszym sygnałem do ataku przyrodników na spekulacyę metafizyczną, do ataku, który się niebawem zamienił w zażarty bój na całej linii i rychło zakończył zupełną porażką spekulacyi.—Za krytyką filozofii Heglowskiej poszły w szybkiej kolei główne dzieła F-a, w których się zawiera wykład, co prawda, raczej obszerny niż systematyczny, zasad jego filozofii. Dzieła te, odznaczające się wielką siłą przekonania i niepospolitym talentem pisarskim, są następujące: „Das Wesen des Christenthums” (Lipsk 1841, wyd. 4-e, 1883) ;„I)ie Grundsätze der Philosophie der Zukunft” (Lipsk 1843); „Das Wesen des Glaubens im Sinne Luthers” (Lipsk 1844); „Das Wesen der Religion” (Lipsk 1845); „Die Vorlesungen über das Wesen der Religion” (Lipsk 1851). Te ostatnie stanowią szereg wykładów publicznych, wygłoszonych w Heidelbergu w r. 1848.— Do cech, jak się zdaje, niezbędnych każdej reak-

cyi należy to, że idzie ona za daleko. F. nie stanowi pod tym względem bynajmniej wyjątku. Uczeń Hegla, wykarmiony na spekulacyi, nie zdołał on nigdy dojść do jasnej i ścisłej logiki Drugą cechą, którą odziedziczył po Heglu, jest zdeklarowany antropocentryzm. „Bóg był moją pierwszą myślą, rozum drugą, człowiek jest moją trzecią i ostatnią myślą”, powiadał F. o sobie. To też jego naturalizm ograniczał się do rozważania człowieka jako wytworu, będącego naturalnym wynikiem naturalnych przyczyn i nie posunął się nigdy do traktowania nauki o naturze człowieka, jako szczególnego wypadku biologii powszechnej. Czyniąc w ten sposób z człowieka środek świata i miarę wszechrzeczy, F. utożsamia filozofię z antropologią, powtarzając wielokrotnie i z naciskiem, że innej filozofii jak

IÉ

Fig. 56. Feuerbach Ludwik.

antropologia niema i być nie może. Wszystko, co stanowi przedmiot dotychczasowej filozofii spekulacyjnej, jest wytworem człowieka. Źródłem wszystkiego, co jest boskiem, jest człowiek. Człowiek wytworzył nietylko religię, lecz i jej przedmiot: bogowie religij politeistycznych, również jak Bóg religij monoteistycznych, są „uo-sobieniami pragnień człowieka”. Nie człowiek jest stworzonym na obraz i podobieństwo Boga, lecz Bóg na obraz i podobieństwo człowieka (zdanie, wyrzeczoue już okolicznościowo przez Schleiermachera). Tak więc zarówno teologia, jak i filozofia, muszą być, zdaniem F-a, sprowadzone do antropologii, do nauki o człowieku. Człowiek zaś jest istotą realną, mającą byt rzeczywisty i bezwzględny. Ale rzeczywisty, bezwarunkowy byt posiada tylko to, co jest dostrze-ganem przez zmysły. „Prawda, rzeczywistość,

co jest

Poglądy

Mus.

zmysłowość są identyczne”.— „Jak dawna filozofia za punkt wyjścia miała twierdzenie: jestem istotą oderwaną, istotą wyłącznie myślącą; ciało #nie należy do mojej istoty,—tak znowu założeniem naczelnem filozofii nowej jest: jestem istotą rzeczywistą, zmysłową; ciało należy do mojej istoty; a nawet ciało, uważane w swojej całości, jest moją jaźnią, jest samą moją istotą”.— „Prawdziwem i boskiem jest tylko to, co nie wymaga żadnego dowodu, co jest samo przez się bezpośrednio oczywistem, wprost niewątpliwem, jasnem, jak słońce; ale jasnem, jak słońce, jest tylko to, co jest zmy-słowem; tylko tam, gdzie się zaczyna zmysłowość, ustają wszelkie wątpliwości i wszelkie spory. Tajemnicą bezpośredniego poznania jest zmysłowość”. („Die Grundsätze der Philosophie der Zukunft”). Stosownie do tego czucia mają dla F-a znaczenie nietylko antropologiczne, lecz i metafizyczne, są nietylko sprawami, zachodzącemu w człowieku, lecz zarazem i dowodami rzeczywistego bytu rzeczy. Najgłębsze i najogólniejsze prawdy zawarte są w czuciach. Widzimy nietylko kształty człowieka, lecz i wyraz jego twarzy i oczu. Słyszymy nietylko dźwięki, lecz i uczucia, które się w nich wyrażają. Zadaniem rozumu jest porządkowanie i systematyzowanie czuć.—Filozofia winna się stać antropologią. Wobec zaś tego, że człowiek jest tylko ciałem, antropologia nie może być niezem innem jak fizyologią człowieka,—-i tym sposobem do fi-zyologii człowieka sprowadza się cała filozofia; streszcza się to w podniesionym przez materyalistów do godności hasła aforyzmie F-a: „Człowiek jest tern, co je” (Recenzya Moleschotta „Lehre der Nahrungsmittel für das Volk” 1850). Późniejsze dzieła F-a: „Théogonie, oder von dem Ursprünge der Götter nach den Quellen des klassischen, hebräischen und christlichen Alterthums” (Lipsk 1857, wyd. 2-e 1866) oraz „Gott, Freiheit und Unsterblichkeit vom Standpunkte der Anthropologie” (Lipsk 1866) zawierają już tylko obszerniejsze, a miejscami wprost rozwle-klejsze, powtórzenie tych zasad.

Feuerbacha na etykę są częściowo rozrzucone po jego wyżej wymienionych dziełach, częścią zawarte w niedokończonych i ogłoszonych po śmierci autora notatkach. Etykę F-a można, podług trafnego wyrażenia F. A. Langego, w przeciwstawieniu do systemu egoizmu teoretycznego, nazwać od zaimka drugiej osoby systemem tui z m u. Podług F-a, do wytworzenia człowieka, fizycznego równie jak duchowego, trzeba dwojga ludzi. Pojęcia, idee, wogóle wszystkie czynności duchowe człowieka możliwe są tylko przy zetknięciu się z innym człowiekiem. „Pożycie człowieka z człowiekiem jest pierwszą zasadą prawdy i ogólności”. Zasadą etyki jest mi łość, którą F. uważa za uczucie bezwarunkowo każdemu człowiekowi przyrodzone. Wbrew wszakże konsekwencyom z tych swoich własnych twier-dzeiï, F. uznaje w kilku Miejscach dzieł swoich moralność egoizmu teoretycznego.—Dzieła F-a były pierwszym i z niezmierną siłą wypowiedzianym wyrazem reakcyi przeciw rozpasanej spe-kulacyi metafizycznej. Dzięki tej sile przekonania i talentu stały się one niejako punktem środkowym, wokoło którego skupiła się ówczesna niemiecka oppozycya naukowa. Ale błędem byłoby mniemać, że F. na drodze naukowej wykazał nicość i jałowość spekulacyi. Tę pracę wykonali Comte, J. S. Mili, Spencer oraz przyrodnicy i nowo-kantyści niemieccy, tacy jak Johannes Müller, Helmholtz, Wagner, Meyer v. Heilbronn, Liebig. Filozofia F-a jest nie o wiele bardziej naukową od zwalczanej przez niego tak namiętnie filozofii Hegla. Jego walka przeciw temu ostatniemu była raczej wybuchem temperamentu, niż wynikiem istotnie naukowej krytyki zwalczanych systemów. Kanta F. uigdy nie rozumiał i nie zdawał sobie sprawy z istotnej doniosłości doktryny krytycznej, ani też z potrzeby podjęcia systematycznej pracy naukowej od tego miejsca, na którem stanął Kant. Walczył przeciw spekulacyi, ale bronią tą samą, której używali jego przeciwnicy. Jego naturalizm jest taką samą próbą wymyślenia świata, jak idealizm absolutny. Wielokrotnie i na różne sposoby powtarzane twierdzenie, że najwyższe i najogólniejsze prawdy zawarte są w sprawach zmysłowych, nie oznacza wcale, że doktryna F-a osnutą jest na materyale przez zmysły dostarczanym. Również błędnem jest zaliczanie F-a do materyalistów, a tern bardziej przypisywanie mu ojcowstwa nowoczesnego materyalizmu niemieckiego. Że do rozwoju i ugruntowania się materyalizmu bardzo się przyczynił, to jest niewą-tpliwem, ale przyczynił się przez to, że, uczyniwszy wielkie szczerby w metafizyce idealistycznej, oczyścił pole, na którem niebawem poczęła wznosić swoją budowę metafizyka materyalistycz-na.—Sposób pisania F-a, niezrównany i nieraz wprost porywąjący pod względem literackim, dalekim jest od jasności i ścisłości naukowej. Styl jego jest aforystycznym. Feuerbach dba daleko więcej o mocne i piękne wypowiedzenie swoich założeń, niż o ich udowodnienie. A. Rau nie bez słuszności nazwał F-a Heglem naturalizmu. Dzieła F-a wyszły w 10 tomach w Lipsku w latach 1846—66.—-Ó F-u pisali: Karol Grün „Ludwig F. in seinem Briefwechsel, sowie in seiner philosophischen Charakterentwickelung” (2 t. Lipsk 1874); Beyer „Leben und Geist L. F-s” (Lipsk 1872); W. B oll in „Ueber L. F-s Briefwechsel und Nachlass” (bez roku i miejsca druku); A. Rau „L. F-s Philosophie, die Naturforschung und die philosophische Kritik der Gegenwart” (Lipsk 1882); Starke „Ludwig F” (Sztutgard 1885).—-Oprócz tego—wszystkie dzieła, dotyczące historyi filozofii nowożytnej. Doskonała charakterystyka F-a znajduje się w Historyi materyalizmu F. A. Langego.

Feuerbach Fryderyk, brat poprzedzającego, Lesbia, Pallada i in. Z ostatniej już doby również filozof w kierunku Ludwika (* w Lands- twórczości F-a, w której znać upadek jego talentu, szczególniej w przesadnym formalizmie, zasługują na przytoczenie: Uczta Platona, (1869), świadcząca o małej zdolności jego do większych kompozycyj; Bitwa Amazonek „Die Kirche der Zukunft” (Bern (1873); Cesarz Ludwik Bawarski w Norymberdze (1877): Koncert (1878) i Upadek Tytanów (1879). Od r. 1873—1877 był Feuerbach Anzelm, malarz historyczny nie- profesorem Akademiii wiedeńskiej; później miesz-miecki, syn Anzelma Fryderyka (* 1829 kał w Wenecyi. We wszystkich dziełach F-a w Spirze—f 1880 w Wenecyi), kształcił się pod widoczny jest wpływ Ingresa, któremu snadź kierownictwem Schadowa w Dusseldorfie, Rahla ulegał bezwiednie, nie brakło mu bowiem wła-w Monachium i Couture’a w Paryżu, gdzie tak- snej oryginalności. Nie zachwyca on ani świeże wielki nań wpływ wywierał Ingres. Najpierw- tnością kolorytu, ani wyrazistością osób, ale od-szem jego dziełem, które dał na wystawę r. 1852, znacza się doskonałością form oraz wrażeniem był Hafiz w Winiarni. Od 1853 do 1856 harmonijnej całości swych utworów, gościł w Wenecyi, gdzie odmalował Śmierć Feugère Leon Jakób, literat francuski (*

lmt.w r. 1806 — f w Norymberdze w r. 1880). Propagował gorliwie doktrynę swego brata.— Dzieła: „Theantropos” (Zürich 1838); „Die Religion der Zukunft” (3 t. Zürich i Norymberga 1843—45);

1847); „Gedanken und Thatsachen” (Hamburg 1862).

Mns.

, ....

WM

fi

r.

1810—f 1858). Był profesorem retoryki w kol-legium Henryka IV i Ludwika W-go. Zdob}4 sobie rozgłos literacki przez swą pochwałę Mon-thyona („Eloge de Monthyon” 1834), nagrodzoną przez Akademię Francuską. Następnie pisywał rozprawy i study a literackie, z których ważniejsze tu wymieniamy: „Caractères et portraits littéraires du XVI siècle” (Paryż 1859, 2 t.) „Etienne de la Boëtie” (1845) „Etudes sur les oeuvres d’A-grippa d’Aubigné” (1855). Zasługują też na u-wagę wydane przez F-a wzory i wypisy z dzieł-klasycznych autorów francuskich. — Syn jego, Gaston F. (* 1836—f 1890), profesor retoryki w Liceum św. Ludwika, pozostawił studyum o E-razmie („Erasme, etudes sur sa vie et ses ouvrages”, Paryż 1874). Pisał też o wielkiej re-wolucyi francuskiej, o Kommunie paryskiej, i in-

ne, mniej ważne, rzeczy.

Feuillanci (F eu ill ant s), zakon, ob. F ej lanci. Fevillantki (Feuillantines), zakon żeński, ob. Fejlantki.

Feuillants, Fejlanci (ob.) klub polityczny, założony 16 lipca 1791 r. w Paryżu przez znaczną liczbę członków towarzystwa Przyj aciół Kolisty tucyi („Société des amis de la Constitution, séante aux Jacobins”), będących zarazem członkami Zgrom. Narodowego, którzy nie chcieli przyłączyć się do petycyi Laclos’a i Brissofa, domagającej się złożenia z tronu Ludwika XVI. Secessya ta była tegoż dnia obwieszczona plakatami, podpisanemi przez Bouch e’ai jako przewodniczącego, Franciszka Pawła Mikołaja Anthoi-ne’a i Salles’a, jako sekretarzy, oraz przez 303 deputowanych, w których liczbie, obok braci Lameth, Lafayette’a i Baillego znajdujemy także nazwiska Barère’a i Sieyès’a, późniejszych zagorzałych Jakobinów. Do owych 306 przyłączyło się 18 lipca 1791, a więc nazajutrz po krwawej repressyi petycyonaryuszów na Polu Marsowem, jeszcze 60,—w tej liczbie Dupont de Nemours i Dandré. Członkowie nowego klubu zatrzymali urzędowo poprzednią swą nazwę Przyjaciół Konst y tue y i, publiczność wszakże

Vf/

W. G .

7 -1

V:

SM-'

Fig. 57. Feuerbach Anzelm.

Aretina o-raz znakomitą kopię „Assunty” Ty-eyana. W r. 1856 przeniósł się na czas dłuższy do Rzymu, gdzie gorliwie study o wał klasyków w. XV. Jego Dante śród pań znakomitych w Rawennie, owoc tych studyów (1857) dał powód do namiętnego sporu między krytykami, W r. 1860 odmalował Madonnę między przygrywającymi a n i o ł a m i (w ga-leryi drezdeńskiej); potem wykonał do galeryi monachijskiej barona Schacka cały szereg obrazów, między innemi zaś Franc ze skę da Rimini, Ary o sta w parku ferraryj skini i „Pieta”, które postawiły go w rzędzie najprzedniejszych tegoczesnych mistrzów niemieckich. Później z upodobaniem szczególniejszem traktował tematy mitologiczne; jak np.: Ifigenia w Au-1 idzie, Orfeusz i Eurydyka, Sąd Parysa,

przezwała ich Fejlantami, ponieważ odby- niądze 200 do 250 franków. Po wypadkach 10 wali swe posiedzenie w dawnym klasztorze Feuil- sierp. 1792 kommuna rewolucyjna, mając w swym lantów przy ulicy Saint-Honoré (naprzeciwko pla- ręku policyę bezpieczeństwa, uważała za właści-cu Vendôme),—w obszernym i wspaniałym loka- we rozpędzić na cztery wiatry upartych konsty-lu, który stanowił kontrast z ponurą i smutną tucyonalistów, którzy zresztą coraz bardziej zbli-salą Jakobinów. Następnie fejlantyzmem żali się do rojalistów czystych. D. 18 sierpnia zwano pogardliwie program polityczny, którego 1792, „w czwartym roku wolności, w pierwszym ostatecznym celem była monarchia konstytucyj- równości”, policya Kommuny skonfiskowała na z roku 1791. Kiedy Konstytuanta ustąpiła u L’Evêque’a, na ulicy Caumartin «N» 20, trzy miejsca Zgromadzeniu Prawodawczemu, złożone- regestry oraz fascykuł papierów, „które, jak ze-mu całkowicie z nowych ludzi, to z ogólnej licz- znał p. L’Evêque—mówi protokół—były jedyne-by jego członków (745) na listę F-ów zapisało mi papierami, należącemi do Towarzystwa Feil-się zaledwie 162 (4 paźdz. 1791). Pogardzani lans (sic)” Wówczas to, z polecenia komitetu przez monarchistów czystych, a przez patryotów bezpieczeństwa publicznego, ogłoszona została rewolucyjnych uważani za zdrajców i zaprzedali- „Lista członków, stanowiących klub F-ów, które-ców, F. tworzyli raczej koteryę, niż stronnictwo go Dandré był przewodniczącym”. Zawiera ona i nie posiadali żadnej organizacyi na prowincyi, 841 nazwisk, wśród których znajdujemy nazwi-gdzie prawie wszystkie kluby Przyjaciół Konsty- ska Prudhomme’a, Lacépède’a, poetów Rouchera tucyi przeszły na stronę Jakobinów. Ustawa i Andrzeja Chénier, klubu F-ów zawiera 31 paragrafów; oto są wa- Feuillée Ludwik, (Le Père Louis), późniejsze: „Nikt nie może być przyjętym na człon- dróżnik i uczony francuski (* 1660 w Manę ka, kto nie oświadczy, iż jest szczerym stronni- w Prowancyi—f 1732 w Marsylii). Wstąpiwszy kiem konstytucyi królestwa, uchwalonej przez r. 1680 do zakonu Minorytów, rychło nabył wia-Zgromadzenie Narodowe i przyjętej przez króla” domości gruntownych w astronomii, fizyce, oraz (§ 1). Deklaracya z dnia 6 stycznia 1792 bistoryi naturalnej, a w r. 1669 otrzymał pole-dodała do tego paragrafu następujący przypisek: cenie, aby towarzyszył Jakóbowi Cassiniemu „Towarzystwo uważa za swych wrogów wszel- j jako pomocnik-hidrograf w podróży jego do Le-kich wrogów Konstytucyi,—wszystko jedno pod wantu. W trzy lata potem sam wysłany' był

jakim znakiem oni stoją, pod jaką się postacią ukrywają,—i za ojcobójców, występujących z bronią przeciw własnej ojczyźnie, na której głos są głusi”, t. j. emigrantów, „i tych, co zadają jej rany orężem, który ona powierzyła im dla swej obrony”, t. j. Jakobinów. F. zabraniali u siebie roztrząsania spraw niedotyczących bezpośrednio kwestyi istnienia lub administracyi klubu, i nazywali siebie poprostu zebraniem towar zyskiem („assemblée de conversation”); wykluczali manifestacye i wszelką akcyę na zewnątrz. § 3 zakazuje gier hazardownych w klubie; § 4 dopuszcza bez balotowania każdego deputowanego, przedstawionego przez sześciu deputowanych członków klubu. Wiek minimalny— 21 lat (§ 5).    §§ następne dotyczą mianowania

gospodarzy klubu, zgromadzeń walnych (mających się odbywać przynajmniej raz na 3 miesiące), utrzymywania listy imiennej członków. Opłata członkowska wynosiła 4 luidory na utrzymanie klubu i 6 liwrów na wynagrodzenie służby. Deputowani Zgromadzenia Prawodawczego, niezamieszkujący stale w Paryżu, płacili dwa luidory. Z pośród pokojów restauracyi klubowej jeden był przeznaczony wyłącznie dla członków deputowanych, „dla których czasem może być dogodniej spożywać obiad we własnem kółku” (§ ostatni). Jak widzimy, F. oddalili się świadomie od typu stowarzyszenia ludowego, który Jakobini wcielili w życie, i ograniczyli klub swój do rozmiarów kółka dystyngowanego, a co głów ne—niedostępnego dla tych, którzy nie byli w stanie płacić składki, wynoszącej na dzisiejsze pie-

Hml.

z rozkazu Ludwika XIV w missyi naukowej na Antylle. Wypłynąwszy r. 1673 d. 5 lutego z Marsylii, zbadał Martynikę i wybrzeże Caracas, i powrócił do Brestu d. 20 czerwca 1706. Dnia 14 grudnia 1707 puścił się w nową podróż, tym razem ku brzegom wschodnim Ameryki; ale, spotkawszy się z wiatrem przeciwnym, zarzucił kotwicę przy Teneryffie i dopiero w styczniu 1709 opłynął przylądek Horn, zdjął starannie mapę pobrzeża Chile, zwiedził Peru i ledwo w sierpniu 1711 wrócił do Francyi. Ostatnią swą wyprawę odbył na wyspy Kanaryjskie, dokąd r. 1724 wysłała go Akademia z poleceniem, aby dokładnie położenie wyspy Ferro (ob.) oznaczył i sprawdził astronomicznie i geodetycznie przechodzący przez nią pierwszy południk. F. był pierwszym uczonym podróżnikiem i w bardzo wielu punktach krajów przez się zwiedzonych oznaczał ich elementy astronomiczne i magnetyczne. Ludwik XV kazał zbudować dlań w Marsylii osobne obserwatoryum astronomiczne, gdzie czynione przez niego obserwacye ukazywały się od r. 1699 do 1710 w Pamiętnikach Akademii paryskiej, której był korrespondentem. Zapiski jego podtóżnicze posłużyły do trzech wydawnictw: 1) „Journal des observations physiques, mathématiques et botaniques faites sur les côtes orientales de l’Amérique méridionale et dans les Indes occidentales” (Paryż 1714, w 2-ch tom.); 2) „Suite du journal des observations faites sur les côtes de l’Amérique méridionale et dans un autre voyage fait à la Nouvelle Espagne et aux îles de l’Amérique” (Pa-

R.

WM

.w

[p

P

—i-

Im

piet” (Paryż 1892—93).

ryż 1724) i 3) „Histoire des plantes médicinales qui sont le plus en usagé aux royaumes du Pérou et du Chili” (Paryż 1714—25 w 3-cli tom. z tablicami. Przekład niemiecki Hutha, Norymberga 1756—57, w 2-ch tomach).

Feuillet Oktawiusz, powieściopisarz i dramaturg francuski (* 11 sierpnia 1822 . w St-Ló, dep. La Manche—f w Paryżu 29 grudnia 1890 r.). W młodzieńczych latach przybył do Paryża i jeszcze za czasów monarchii lipcowej wystąpił z pierwszemi próbami literackiemu Jako współpracownik „Revue des Deux Mondes” zdobył sobie rozgłos utalentowanego narratora, a w swoich drobnych przysłowiach dramatycznych rozwinął dużo pełnego wdzięku ożywienia, oraz iskrzącego dowcipu, któremi zastępował braki charakterystyki i akcyi. Po r. 1850 wprowadził do swoich utworów tematy i typy, które za czasów Drugiego Cesarstwa wystąpiły na pierwszy plan życia. W całej swej twórczości okazał się F. poetycznym rzecznikiem wytwornego towarzystwa i pewnego rodzaju oficyalnej moralności, która, jakkolwiek zgadzała się z prawym gruntem jego charakteru, nie była wolną czasami od śladów obłudy. W r. 1862 został F. członkiem Akademii Francuskiej; po upadku cesarstwa przebywał stale w swojej normandz-kiej ojczyźnie, czasami tylko odwiedzając Paryż. Rozpoczął swój zawód pisarski od utworów dramatycznych. Pierwsza jego, jednoaktowa, kome-dya p. t. „Bourgeois à Paris”, napisana do współ-ki z P. Bocage, wystawiona została w teatrze Odeonu w r. 1845. Nastąpiły potem dramaty 5-cio aktowe: „Echec et Mat” (Odeon 1846); „Palma ou la nuit de Vendredi St.” (Théâtre de la P. St. Martin 1847), komedya 5-cio aktowa „La viel-lesse de Richelieu” (Théâtre Français 1848) i romans „Bellah”. Ukazały się potem zbiory drobnych dramatycznych utworów F. „Scènes et proverbes” (1851) oraz „Scènes et comédies” (1854). Najlepsze i najpopularniejsze z nich:— „Le pour et le contre”; „Le cheveu blanc”; „Le fruit défendu”; „La partie des dames”; „Péril en demeure”; „La fée” i t. d.—obiegły wszystkie sceny europejskie. Większą jeszcze sławę zjednał sobie F. powieścią p. t. „Le roman d’un jeune homme pauvre” (Paryż 1854), przerobioną pod tymże tytułem na dramat w r. 1858. Ten i następujący po nim utwór powieściowy „La petite comtesse” (r. 1856) należą do naj-udatni ej szych płodów F. jako też dramat „Dallila” (napisany w r. 1857), w którym znać jeszcze wpływ romantyzmu. Rozwinięte w tych utworach obrazy życiowe, pomimo pewnych nieprawdopodobieństw, zawierają wiele rysów trafnie uchwyconych i odznaczają się stylem wytwornym, a pełnym ożywienia. Pojawiły się następnie dwa wielkie romanse F-a: „Histoire de Sibylle” (Paryż 1862) i „Monsieur de Camors” (r.    1867); zawierają one poważne zagadnienia

moralne, rozwinięte z wielką zręcznością pisarską, chociaż w sposób .nieco powierzchowny i wymuszony. Szczególniej „Sybilla” odznacza się pewnym sztucznym sentymentalizmem w rozwiązaniu starcia między wiarą a zwątpieniem; druga z wymienionych powieści przedstawia wiemy obraz społeczeństwa francuskiego z czasów Drugiego Cesarstwa. Z późniejszych utworów F-a wyróżniają się szczególnie dramat „Julia” (1867), romans „Julia de Trécoeur”, który jako utwór dramatyczny p. t. „Le Sphinx” przedstawiony został w r. 1874 w teatrze francuskim i wzbudził wielkie zajęcie, — dalej komedya „Montjoie”, jednoaktowa komedya „Akrobata” (r. 1873) i komedya „Les portraits de la Marquise” (1882). W ostatnich swoich romansach: „Les amours de Philippe” (1877); „Le journal d’une femme” (1878); „Histoire d’une parisien-

$'

CT

m

feit:

.. ~'Z

Wæ

mm

Fig. 58. Feuillet Oktawiusz.

ne” (1881); „La Morte” (1886); „Honneur d’artiste” (1890)—zbliża się F. więcej do kierunku realistycznego, chociaż rozwija w nich zawsze pewną dążność moralną, przystosowaną do zagadnień chwili bieżącej. Utwory dramatyczne F-a wydane zostały w 5 t. p. t. „Théâtre com-

w. o.

Feuillet de Couches Feliks Sebastyan, baron, pisarz francuski (* 1798 w Paryżu—f tamże 1887 r.). Od r. 1820 zajmował stanowisko wice-dyrektora w ininisteryum spraw zagranicznych, za Drugiego Cesarstwa został mistrzem ceremonii, w r. 1874 porzucił służbę rządową. Pisywał studya literackie, z których następujące najważniejsze: „Méditations métaphysiques et Correspondance de Malebranche” (1841); „Léopold

W. G.

Hml.

sis.

Robert, sa vie, ses oeuvres et sa correspondance” (1849); „Contes d'un viel enfant” (1860); „Causeries d’un curieux” z autografami rysunkami, i t. d. (1862—68) 4 t.—„Histoire de l’école anglaise de peinture” (1883). Wydał też „Correspondance de M-me Elisabeth de France” (r. 1867). Inne jego wydawnictwo pod t. „Louis XVI, Marie Antoinette et M-me Elisabeth, lettres et documents inédits” (6 t. 1864—73), wedle świadectwa historyka niemieckiego, Sybla, zawiera po większej części dokumenty sfałszowane, szczególniej listy Maryi Antoniny. Własne pamiętniki F. ogłoszone zostały bezimiennie p. t. „Souvenirs de jeunesse d'un curieux septuagénaire” (1877).

Feuilleton, odcinek, ob. Fejleton.

Feuquières 1) Manasses de Pas, margrabia, generał i dyplomata francuski (* r. 1596 w Saumur—f 1640), przyczynił się do zdobycia Roszeli (1628) i brał udział w wojnie o sukees-syę mantuańską. Wysłany w r. 1633 z missyą dyplomatyczną do Niemiec, doprowadził do skutku ścisłe przymierze pomiędzy Francyą a Szwe-cyą, poczem wspólnie z księciem w ej marskim, Bernardem, dowodził wojskami francuskiemi v; Alzacyi. W r. 1639 oblegał Thionville i stawiał zawzięty opór przybyłemu na odsiecz generałowi cesarskiemu. Piccolominiemu, atoli śmiertelnie raniony poległ tamże. Jego „Lettres et négociations” wydane zostały w Amsterdamie i Paryżu (1753, 3 t.)—2) Izaak, syn poprzedzającego. również generał i dyplomata francuski (* 1618 — f 1688 w Madrycie), był kolejno ambasadorem w Niemczech, Szwecyi i Hiszpanii. On-to sprowadził w r. 1674 najazd Szwedów na Brandenburgię, gdzie ponieśli klęskę pod Fehrbellinem (1675). E. Gallois ogłosił jego „Lettres inédites” (Paryż 1845 — 47, 5 t.).—3) Antoni de Pas, margrabia, syn poprzedzającego (* 1648 w Paryżu — f 1711 tamże), generał francuski, wstąpiwszy w 18-ym roku życia do wojska, odbył kampanię hollender-ską (1672—78) naprzód jako adjutant marszałka Luxembourga, a później, służąc pod Turenniu-szem i Créquim, odznaczył się przy zdobyciu twierdzy Bouchain i bronił w bitwie pod' St-Dé-nis (1678) głównej kwatery królewskiej przeciwko Anglikom. Posunięty na generał-majora, walczył w r. 1689 w Piemoncie; r. 1691 bronił w Niemczech Speyerbachu przeciwko przewyższającym siłom nieprzyjacielskim; r. 1693 został generał - porucznikiem i przyczynił się znakomicie do zwycięstwa pod Neerwinden. Po pokoju w Ryswijk (1697) pozostał bez dowództwa, ponieważ butą swoją i samolubstwem narobił sobie wielu nieprzyjaciół. Jego „Mémoires sur la guerre” (Paryż 1770, 4 t.) stanowią ważny przyczynek do historyi wojen owych czasów.

Feurs, stolica kantonu we francuskim departamencie Loary, okręgu Montbrison, na prawym brzegu Loary, przy uściu rz. Oise i przy drodze żelaznej Roanne - S-t Etienne; piękny kościół z XII w., kaplica na pamiątkę ofiar rewolucyi, wzniesiona w r. 1824; 3 500 m ców. Do r. 1441 była stolicą hrabstwa Forez; w r. 1452 zawarty tu został pokój między Karolem VII a księciem Sabaudzkim —Miejsce urodzenia anatoma du Ver-ney. W starożytności Forum Segusianorum, w kraju Seguzyanów, prowincyi Gallia Lugdunen-

And. S.

Feurtrier Jan Franciszek Jacenty, biskup Beauvais (* 1785 w Paryżu — f 1830). Za cesarstwa był sekretarzem generalnym wielkiego jałmużnika; na koncylium paryskiem stawał w żywej oppozycyi przeciwko zamiarom Napoleona. Za restauracyi został naprzód wi-karyuszem generalnym dyecezyi paryskiej, potem proboszczem u św. Magdaleny (1823), wreszcie biskupem Beauvais (1826). Powołany do ministeryum spraw kościelnych, oddzielonego wówczas od ministeryum wychowania publicznego (1828), sprawił to, że wydane i wykonane zostały dwa rozporządzenia, z których jedno, wymierzone przeciwko Jezuitom i podpisane przez Portalisa, zabraniało osobom należącym do zgromadzeń duchownych, przez rząd nieupoważnionych, kierowania szkołami drugorzędnemi; drugie, podpisane przez niego samego, poddawało małe seminarya pod władzę uniwersytetu i ograniczało w nich liczbę uczniów. Środki te rozjątrzyły przeciw niemu stronnictwo klerykal-ne: oskarżono go o apostazyę i o zdradę sprawy chrześciańskiej. Gdy ministeryum Martigna-ca, do którego F. należał, upadło (1829), usunął się do Beauvais, lecz na kilka miesięcy przed tern otrzymał tytuł hrabiego i para Fran-cyi z pensyą 12 000 franków. Pozostały po nim dwie mowy pogrzebowe (po księciu Berri i księżnie Orleańskiej), oraz Pochwała św. Ludwika, wygłoszona w r. 1822 w Akademii francuskiej.

Féval Paweł, romansopisarz francuski (* 1817 w Rennes—f w 1887 w Paryżu). Oddał się początkowo zawodowi adwokackiemu, następnie, po przegraniu pierwszego procesu, porzucił to zajęcie i zamieszkał w Paryżu, aby szukać tam szczęścia na polu literackiem. Po różnych trudnościach i niepowodzeniach ogłosił w „Revue de Paris” (w r. 1841) swoje pierwsze romanse: „Le club des Phoques” i „Chevaliers du firmament”; potem w „Courrier français”: „Le loup blanc” (1843). Przez swój rozgłośny romans: „Les mystères de Londres”, wydany w r. 1843 pod pseudonimem Francis Trolop, wzbudził gorączkowe zaciekawienie czytelników całej Europy, nie mniejsze jak Sue przez swoje „Tajemnice Paryża”. Zaraz potem ukazały się romanse: „Les amours de Paris” (1845); „Le fils du diable” i „Quittance de minuit” (1846). Jako prawowity Bretończyk walczył F. w r. 1848 przeciw Respublice. Potem nastąpił cały nawał jego romansów, nieraz jednocześnie drukowanych

roi”, „Le bonhomme Jaques”,

„Mauvais coeur”, „Alizia Pauli”

„Le tueur des tigres”, „Les habits noirs”,

w. G.

HraL

w. a.

po cztery w czterech różnych czasopismach. Treścią ich zazwyczaj zdarzenia niezmiernie fantastyczne, powikłane w awanturniczej intrydze, obliczone na podrażnienie ciekawości jak-najszerszych mas czytającej publiczności. Wymieniamy tu najpopularniejsze z nich „Frère Tranquille”, „Le bossu”, „Les units de Paris”, „Les puritains d’Ecosse”, „Les mousquetaires du

„Cotillon III”, Mad. Gilblas”, „Roger Boiitemps”, „Le capitaine Fantôme”, „Maman Léo”, „L’avaleur des sabres”, „La reine des épées”, „Contes bretons”,„ La rue de Jérusalem”, „L’hotel Carnavalet”, „L’homme du gaz”, „Le tache rouge”, „Premières aventures de Co-rentin Quimper’'. Dzieła te w swoim czasie tłómaczone były na różne języki. Dzięki zdobytej popularności został F. wybrany na prezesa Towarzystwa literackiego („des Gens de lettres”) i wice-prezesa stowarzyszenia poetów dramatycznych. Przy schyłku życia przejął się duchem religijnym ultramontańskim; ostatnie swoje romanse „Les Jésuites” „Les Etapes d’une conversions” „Les Merveilles du Mont St Michel” „Pas de divorce”, „La première Communion” odpowiednią zaprawiał tendencyą.

Février Wiktor Ludwik Franciszek, generał francuski (* 21 paźdz. 1823 w Greno-bli), po ukoczeniu szkoły wojskowej w Saint-Cyr odbył kampanię krymską i włoską (1859). W r. 1870 był pułkownikiem; raniony ciężko pod Gravelotte, gdzie kula strzaskała mu szczękę, dostał się podczas kapitulacyi Metzu do niewoli, ale z powodu swej rany został wypuszczony na wolność. Mianowany 2 stycznia 1871 generałem brygady, otrzymał dowództwo w Lio-nie, na którem-to stanowisku pozostawał do zawarcia pokoju. Generał dywizyi (1882), komendant 6-go korpusu i członek najwyższej rady wojskowej (1883), ozdobiony wielkim krzyżem Legii honorowej, F. został 10 paźdz. 1889 mianowany wielkim kanclerzem tego orderu narodowego, na miejsce zmarłego generała Faid-herbe’a

Feydeau Ernest, pisarz francuski (* 1821 w Paryżu—f tamże 1873 r.). Z powołania był kupcem, jakiś czas pełnił obowiązki agenta giełdowego, od r. 1856 został współpracownikiem różnych dzienników paryskich. Potem założył własny dziennik „Epoque” z tendencyą bona-partystowską. W. tem czasopiśmie oraz w licznych pamfletach i studyach, a osobliwie w głośnej książce „O zbytku” stał się charakterystycznym wielce rzecznikiem i chwalcą współczesnych obyczajów stolicy francuskiej. Pozostawił szereg romansów, w których, jakkolwiek broni się przeciw zarzutowi niemoralnej tendencyi (mianowicie w przedmowie do romansu „Un début ń’ 1’opera”), w istocie rzeczy okazał się jednym z najniemoralniejszych pisarzy francuskich tej epoki, jak o tem wymownie świadczą rozrzucone w jego utworach rysy wyrafinowanej lubieżnej zmysłowości, oraz rozwinięte w nich poglądy na świat i życie. Oprócz wyżej przytoczonego, następujące jeszcze romanse F. wielką cieszyły się poczytnością: „Fanny” (Paryż 1858); „Daniel” (1859); „Le roman d’une jeune mariée” (1865); „La comtesse de Chalis” (1887). Jedyny jego utwór dramatyczny „M. de St. Bertrand” pozbawiony jest znaczenia. Po upadku cesarstwa wystąpił F. jako żarliwy patryota i zawzięty wróg Niemców z pismem p. t. „L’Allemagne”. Oprócz tego pozostawił jeszcze: „Impressions de voyages”; „Teophile Gautier souvenirs intimes”; „Histoires des usages funèbres et des sépultures des peuples anciens”.

Feyen Jakób Eugeniusz, malarz francuski (* 1815 — f po 1892), wykształciwszy się pod kierownictwem Pawła Delaroche’a, osiadł w Nancy, skąd od czasu do czasu przysyłał do Salonu paryskiego małe obrazki rodzajowe, lub sceny historyczne. Po wojnie 1870 opuściwszy Nancy, zaczął prawie wyłącznie malować sceny morskie oraz epizody z życia rybaków, nadając umieszczonym w nich figurom kształty mikroskopijne i bawiąc się wprowadzaniem do niektórych z nich (jak np. Regaty w C an cale z r. 1878) po 700 do 800 osób. Przy uporczywej wytrwałości doszedł z czasem do tego, że niekiedy swym malowidłom zdołał nadawać wdzięk i lekkość.    *

Feyen-Perrin Franciszek August, brat poprzedniego (* 1829 w Bey-sur-Seille—f 1888 w Paryżu) Od lat najmłodszych okazywał wybitną zdolność i pociąg nieprzezwyciężony do malarstwa, o czem się przekonawszy, brat jego starszy wziął go do swej pracowni w Nancy, skąd Franciszek, mając już lat 20, dostał się do szko ły sztuk pięknych w Paryżu, gdzie wkrótce talent jego świetnie zajaśniał. Pierwszy wszela-koż, obraz jego, Powrót do chaty ukazał się w Salonie dopiero 1855 r.; w 1857 wystawił „La Barque de Caron”, znajdującą się w Muzeum w Nancy. Potem między innemi wystąpił z dziełami, zasługującemi na szczególną uwagę, jakiemi były: Wykład anatomii doktora Velpeau (1854); Karol Zuchwały (1855); wreszcie Kobiety z wyspy Bat z. Od ostatniego z tych obrazów w Salonie r. 1866 rozpoczęła się cała serya studyów bretońskich, które spopularyzowały imię F-a, dawszy poznać stronę oryginalną jego talentu: wielkie rozmiłowanie się w przyrodzie, połączone z rządkiem poczuciem szlachetności-. Naturalista i poeta zarazem, malował rybaczki kankalskie, w wielkim stylu nimf starożytnych, nie wykraczając poza ścisłe granice obserwacyi. W tym rodzaju godne są wymienienia: Kobieta wiejąca zboże (1867); Melancholia (1870); Wiosna (1872) i Kankalanka u źródła (z tegoż roku), która go postawiła u szczytu powodzenia; Po

u.

wrót z połowu ostryg (1874), nabyty przez rząd do Muzeum Luksemburskiego, oraz Śmierć Orfeusza, obraz wielkiej wartości, który już ostatecznie sławę mistrza utwierdził. Godzi się jeszcze wspomnieć Powrót z połowu ryb po odpływie morza (1880); Ast arte (1881); Taniec o zmroku (1883), wykonany wspaniale; Kąpiel (1884) i Wązka ścieżka (1888). Pomijamy mnóstwo kompozycyj dekoracyjnych i wybornych portretów, jak np. Alfonsa Dau-det’a, Lepère’a i in. Żaden z tegoczesnych malarzy nie umiał lepiej oddać srebrzystych świateł widnokręgu morskiego i powietrza, przesyconego słonemi oparami wybrzeży. Po zgonie F-a urządzono wystawę dzieł jego w szkole sztuk pięknych, z przeznaczeniem dochodu z niej na pomnik ku czci mistrza na cmentarzu Montmartre.

Feyens (Fyens, Fienus), ojciec i syn, lekarze niderlandzcy. Jan (* w Antwerpii, albo w s’Hertogenbusch, na początku wieku XVI—f w Dortrecht r. 1585), zatrudniał się wykonawstwem lekarskiem w Antwerpii, gdzie cieszył się powodzeniem znacznem; na starość przeniósł się w r. 1584 do Dortrechtu i tam po roku u marł. Miał być dobrym muzykiem. Dzieło jego „De flatibus humanum corpus molestantibus com-mentarius novus ac singularis” (Antwerpia 1582) doczekało się kilku wydań i było przez spółczesnych cenione. Syn jego, Tomasz (* w Antwerpii w r. 1567—f w r. 1631). wykształcił się we Włoszech, był przez czas pewien lekarzem księcia Maksymiliana bawarskiego, następnie, od r. 1593, profesorem medycyny w Lo-vanium, nakoniec lekarzem przybocznym arcyksię-cia austryackiego Alberta. Między innemi napisał: „Libri chirurgici XII de praecipuis artis chirurgicae controversiis” (po śmierci autora wyd. H. Conring, Frankfurt 1649) i „Semiotice si-ve de signis medicis traetatus” (Leyda, 1664).— Por. K. Sprengela „Versuch e. pragmat. Gesch. d. Arzneykunde” (wyd. III, T. IV, str. 319, 321, 327, 328 i 337).    Dr J-p-

Feyerabend (lub Feyerabent), rodzina z Frankfurtu nad Menem, słynna w rocznikach księgarstwa. Najsławniejszym z niej był F. Zygmunt, księgarz-wydawca i drzeworytnik (* 1558 w Heidelbergu—f 1590 we Frankfurcie nad Menem). Był synem Fgidyusza F-a, malarza, i tenże kunszt uprawiał, ale szczególniej oddawał się drzeworytnictwu. R. 1560 osiadł we Frankfurcie nad Menem i założył tam handel księgarski, naprzód wespół z drukarzami D. Zöppelem i J. Raschem, potem z G. Rabem i 8. Hüperem, a wreszcie z bratem swoim stryjecznym, Janem. Wydali oni mnóstwo pięknych książek, przeważnie klasyków starożytnych i Biblij, ilustrowanych głównie przez Wirgila Solisa, oraz Josta Ammana; niektóre z rycin robił i sam F., mianowicie zaś podpisane monogramem S.F w Biblii obrazkowej (Frankfurt 1564). Syn jego starszy, Hieronim

(* 1563—f 1581) zostawił swoje imię na wielu wydawnictwach:, młodszy, Karol Zygmunt (f 1601), prowadził dalej przedsiębiorstwo ojcow skie.

Feyj oo y Montenegro (czy t. F e j c h o o), f r a y Benito Ge ronini o, uczony Hiszpan (* 1676 w Casdemiro—-f 1764 w Oviedo). Wystudyo-wawszy gruntownie literaturę, matematykę, fizykę, medycynę, filozofię i t. d., w czterdziestym roku życia wstąpił do zakonu Benedyktynów, i aż do śmierci trwał-w najsurowszym ascetyzmie; do śmierci też walczył wytrwale przeciwko nieuctwu, przesądom i zepsuciu obyczajów swoich spółziomków; nąjwiększą zaś jego zasługą jest to, że wiedzy nowożytnej i duchowi no-wożytuemu otworzył swej ojczyzny granice, pilnie przed niemi do owego czasu strzeżone. Nieprzyjaciele jego dążności byli go zaskarżyli przed trybunałem inkwizycyi, ale uratował go żywot niepokalany i żarliwa pobożność. Zbrodnie, które mu zarzucano, były te, że uznawał zasługi uczonych protestantów, takich, jak Bacon, Leibniz i Newton, jako też i katolików „podejrzanych”, jak Galileusz, Pascal, Gassendi, i ich metody doświadczalne i analityczne. Długim szeregiem rozpraw swoich ze wszystkich prawie dziedzin ludzkiej wiedzy odsłonił on Hiszpanom nowe horyzonty i wprowadził ich na drogę postępu, po której kroczyły już inne narody. W dziele swem najprzedniejszem, „Ffi Teńtro critico universal” (1726—39 w 8-miu tomach) on-to pierwszy głos podniósł za indukcyą w naukach, za historycznością w krytyce, za społecznym i ekonomicznym rozwojem kraju. Ciągiem dalszym tego Teatru były „Cartas eruditas y cu-riosas en que por la mayor parte se continua el designio de el Teatro critico universal” (w 6-iu tom., poczynając od r. 1742). O wpływie, jaki pisma F-a, pomimo zażartych na nie napaści niektórych krytyków obskurantów, w Hiszpanii wywierały, świadczy to najwymowniej, że w ciągu w. XVIII wydanie ich w 15 tomach powtórzone było 15 razy; zupełny zbiór w 33-ch tomach wyszedł w Madrycie 1778—80. Rozprawy najważniejsze: „Obras escogidas”, ukazały się roku 1863 w Bibliotece Ribadeneyra, z do łączeniem ciekawych wiadomości o autorze przez Wincentego de la Fuente. Clemencin, pisząc o dziełach Benedyktyna z Oviedo, powiada, że rozproszenie się wielu przesądów i prawie cały postęp bieżącego stulecia Hiszpania światłej jego pobożności zawdzięcza; Ticknor zaś utrzymuje, że on sam jeden więcej się przyczynił do rozwoju umysłowego swojej ojczyzny, niż wszyscy jego poprzednicy w ciągu całego wieku.

Feyjoo y Montenegro przez czas pewien był lekarzem przybocznym króla hiszpańskiego Ferdynanda VI (ob.). Rozgłos lekarski zdobył sobie nie tyle zasługą własną i umiejętnością, ile krytyką sztuki lekarskiej w ogóle i postępowania lekarzów spółczesnych, posuwając ją nie-

Dr J. P.

R.

raz do granic ostatecznych nieliczącej się z ni-czem surowości; nad Hippokratesem pastwił się po prostu, zarzucając mu między innemi, że z winy jego przeszło 100 milionów ludzi śmierć poniosło; pomimo tej przesady, w wielu razach wydawał sądy bardzo trafne i słuszne.

Fez, a lepiej F es, kraj i stolica w Maroko, ob. Fes.

Fez. albo F e s, czapka turecka, ściśle przylegająca do głowy, bez daszka, nazwana tak od miasta marokańskiego, gdzie to nakrycie głowy pierwotnie wyrabiano, a noszona zarówno przez mężczyzn jak i przez kobiety u Turków, Greków i innych ludów oryentalnych. W Turcyi nakazane jest noszenie fezów, zamiast turbanów, urzędnikom państwowym, oraz wojsku. Na F-y używają przędzy wełnianej, którą później folują, barwią na czerwono, postrzygają i w parze tłoczą. Wierzchołek F-u ozdabiają zwykle błękitnym, jedwabnym kwastem, a ludzie bogatsi — srebrnym lub złotym. Wyrabiają je dzisiaj w Tunetanii, w Czechach (w Krakonicach i w Hu-sińcu), a także w Saksonii, Francyi i Szwaj-caryi.

Fezzan albo Fes san (Phazania starożytnych), grupa oaz w Saharze północnej, należąca do Trypolisu (Turcyi). Granice tej krainy, leżącej śród pustyni, nie dadzą się ściśle określić. Oazy, składające Fezzan, tworzą trzy główne grupy, jako to: grupa środkowa, t. j. Fezzan w znaczeniu ściślejszem, z miastami: Murzuk, Tragheu, Zuila; grupa północno wschodnia albo Jofra, z miastami: Solina, Fogha i Zella; wreszcie mała grupa południowa. —P od względem kształtu powierzchni F., jako część Sahary, stanowi wyżynę w północnej części kredową, w południowej paleozoiczną, od 200 do 750 m. wysoką, pokrajaną licznemi łożyskami wyschłych potoków (wadi). Na grzbiecie tej wyżyny wznoszą się tu i owdzie grupy gór; dla zoryentowania się w ich razkładzie należy podążyć w myśli po drodze podróżnika, idącego z Trypolisu do Murzuku; po trzech dniach marszu od wybrzeża morskiego przez lekko sfalowaną, jednostajną równinę, podróżnik spostrzega przed sobą stromą baryerę górską, wznoszącą się na 500 m. ponad przebytą równinę; są to góry Gharian, czyli „góry jaskiń” w języku arabskim. Po wstąpieniu na grzbiet ich, z którego prowadzi na południe stok mniej stromy od poprzedniego, dostajemy się na nową, wyżej leżącą równinę, po części nagą, po części pokrytą oazami z oliwkami i palmą daktylową, po części poprzerzyna-ną przez wadi, na których dnie ciągną się pastwiska (wadi Sofedjin, wadi Ze mzem). Dalej następuje nowa baryera, zwana el Mu-dar mta’el Hamada, to jest „północny stok Hamady”; poza nią wznosi się już prawdziwa wyżyna Hamada el Homra, to jest „wyżyna czerwona”, w przeciwstawieniu do Djebel (Dże-bel) es Loda t. j. do „gór czarnych”—nazwę tę nosi bazaltowa grupa Solina. Hamada el Homra przedstawia niezmierzoną pustynię kamienistą, wapienną, bez wody, bez roślin, bez mieszkańców. Średnia wysokość tej wyżyny wynosi bliz-ko 450 m. Stromy spadek ku wadi el G h arii i tworzy' południową granicę Hamady, ale poziom wznosi się stopniowo i F. środkowy leży na poziomie nieco wyższym od Hamady: Mur-zuk, Djerma, Sebha, Zuila, Fogha leżą na wysokości około 550 m. Przebyty dotąd obszar wyżynowy posiada na zachodzie granicę wybitną, stromy spadek ku okolicom Ghatu; na północy, jak widzieliśmy, spadek jest łagodniejszy, podobnież i na południu. Na wschodzie Hamada ustępuje miejsca grupie bazaltowej gór Es Loda, które wynurzają się z pośród wapiennych warstw Hamady (do wysokości blizko 750 m.) i ku wschodowi przytykają do innych gór wulkanicznych, zwanych Harudj (Haiudż). Grunt jest solno-piaszczysty.—Klimat F-u jest w le-cie, zwłaszcza przy wietrze południowym, skwarny, do niezniesienia nawet dla krajowców; Du-veyrier obserwował tu' (w Murzuku) temperaturę blizko 45" w cieniu; w styczniu średnia temperatura Murzuku jest stosunkowo nizka, nie dochodzi 10°, to jest tyle, co w o wiele dalej na północ leżącej Murcyi, na wschodniem wybrzeżu Hiszpanii. Minimum spada do —5". Stąd widać, że wahania temperatury w Murzuku są znaczne. Deszcze są tu rzadkie i nieobflte, co umożliwia budowę domów z cegieł, suszonych na słońcu. Mimo stosunkowo chłodnej zimy, zwłaszcza przy wiatrach północnych, śnieg, z powodu suchości klimatu, w południowej części F-u jest nieznany (granica przypadkowego opadu śnieżnego biegnie pośrodku między Soliną i Murzu-kiem).—Uprawa gruntu jest możliwą tylko za pośrednictwem sztucznego nawadniania przy pomocy studni; ze zbóż uprawiają tu przeważnie sorgho, ale główne miejsce w produkcyi zajmuje palma daktylowa; daktyle są ważną podstawą pożywienia dla ludzi i zwierząt, oraz przedmiotem handlu. Głownem zwierzęciem domowem jest koza; ona tu jedynie dostarcza mleka, inne zwierzęta, nawet wielbłądy, są rzadkie. Ze zwierząt dzikich są: strusie, gazelle, muflony, oraz mięsożerne: hyeny, szakale, lisy. — Ludność, której liczbę określić trudno, ale która nie może być liczną, dzieli się na nomadyczną i osiadłą; ta druga zamieszkuje oazy, zajmując się uprawą roli, pierwsza ze swemi stadami przebiega ziemie dzielące oazy. Pod względem pochodzenia mieszkańcy dzielą się na: Arabów na północy, Tuaregów na południo - zachodzie i Tibbusów na południo-wschodzie; pośród Arabów znajdują się taż kolonie Berberów, po większej części zarabizowanych. W żyłach Fez-znńczyków płynie wiele krwi murzyńskiej, wskutek związków płciowych z niewolnicami sudań-

w. N.

u.

i'N

Fig. 59. Fiale.

E. D

And. S.

Fiasco po włosku, po niemiecku Flasche, w spolszczeniu flaszka, naczynie szklane, a więc kruche, stąd w przenośni „far fiasco” albo wprost „fiasco” znaczy doznać niepowodzenia, upaść, rozbić się, a stosuje się głównie do upadku na scenie wystawionej sztuki.

Fiber Cuv. Piżmak Now., Szczur piżmowy, Piżmo szczur. Rodzaj zwierząt Gryzących (Giires), z rodziny Myszowatych (Murinae) z nornicami (Arvicola) blizko spokrewniony. Jedyny gatunek, F. zibethicus Cuv., żyjący w Ameryce półn., dostarcza niekosztownych, ale dość poszukiwanych, futer, znanych w handlu pod nazwą

skiemi).—Ob. V. d. St. Martin „Nouveau Diction, de Géogr.”).

Fiakr ŚW. pustelnik (f około 670 r. odbiera cześć we Francyi 30 sierpnia). Szkocya i Iriandya każda sobie przypisuje tę chwałę, że jest jego ojczyzną. Według Szkotów był on synem króla ich, Eugeniusza IV, lecz opuścił dwór swego ojca, aby się poświęcić życiu, ascetycznemu; według zaś Irlandczyków był jednym z owych synów „Zielonej wyspy”, z których wielu w VI i VII wieku przez żarliwość missyonar-ską udawało się na ląd stały dla szerzenia nauki Chrystusowej. Brewiarz paryski, który mu daje dwa imiono: Fiacrius i Fertus, utrzymuje, że był on synem szlachetnego rodu „in Hibernia, quam veteres Scotiam apellabant”, i przybył stamtąd z kilku towarzyszami do Meaux we Francyi, gdzie biskup, św. Faron, pozwolił mu osiąść w lesie de Breuil w Brie. Wykarczowawszy część gruntu, święty zbudował tam sobie pustelnię i kaplicę na cześć Najświęt. Panny, założył ogródek, który uprawiał sam własnemi rękoma, skąd go ogrodnicy francuscy przybrali sobie za Patrona. Z czasem sława jego świętobliwości i cudów mu przypisywanych zaczęła doń ściągać coraz to więcej ludzi, szukających pociechy religijnej i pomocy w różnych cierpieniach, a to go pobudziło, że założył przy swej pustelni pewien rodzaj szpitala, gdzie sam obsługiwał ubogich i uzdrawiał jednem dotknięciem chorych, kobiety wszakże wstępu tam mieć nie mogły. Wyłączenie to utrzymało się i po jego zgonie, z zastosowaniem, nie tylko do pustelni, która była jego mieszkaniem, lecz także do kaplicy, gdzie złożono jego relikwie. Nawet kiedy królowa Anna Austryaczka przybyła tam r. 1641 z dewocyą, musiała uledz temu zakazowi i modlić się tylko za kratą. Prawdopodobnie jest to ten sam święty, od którego wzięły nazwę fiakry francuskie, uważany za braciszka od Karmelitów bosych, któremu między innemi cudami przypisywano wyjednanie u Boga łaski macierzyństwa dla królowej Anny Austryaczki, długo bezpłodnej.    *

Fiakr (po fran. Fiacre), jest to nazwa nadana powozom publicznym czteromiejscowym, zaprowadzonym w Paryżu r. 1640, stąd zaś pochodząca, że biuro ich centralne, które się znajdowało na ulicy Saint-Martin, było pod godłem św. Fiakra. Woźnice fiakrów naklejali obrazki tego świętego na drzwiczkach swych powozów, aby ich strzegł od wszelakich przypadków w jeździe, a stąd i sami zostali przezwani fiakrami. Przedsiębiorstwo z początku puściło w kurs tylko dwadzieścia powozów po 5 sous za jedno miejsce na godzinę, a w w. XVIII miało już 1 500 do 1 600. Właściwie były to omnibusy mieszczańskie; gdyż według rozporządzenia z r. 1662 nie wolno było do nich wsiadać żadnemu żołnierzowi, paziowi, lokajowi i t. p. W roku 1688 ustanowiono stacye fiakrów, w 1703 pooznaczano je numerami. Z czasem stały się one dobrym interesem dla rządu, który zaczął wydawać ich przedsiębiorcom płatne przywileje, skutkiem czego i cena miejsc podniosła się do 30 sous za pierwszą godzinę, 25 za drugą i t. d.

Fiale. Taką nazwę architektoniczną posiadają w stylu gotyckim (ob. Architektura) małe wieżyczki, umieszczane u wierzchołka każ

dego filaru zewnętrznego danego budynku. Motyw filaru gotyckiego jest wielo-kątny, przy odpowiedniem więc zastosowaniu i rozmieszczeniu F-u otrzymuje się zukończenie strzeliste i bogate w ornamentacye. Forma F., zależna od typu kolumny, której jest uwieńczeniem, składa się z podstawy, właściwego filaru i pokrycia, które w kształcie wie lokątnego ostrosłupa, opatrzonego na kantach wła-ściwemi stylowfi żeberkami, kończy się charakterystycznym kwiatem wT kształcie krzyża. Najpiękniejsze typy F. przedstawia katedra w Bourges, pałac sprawiedliwości w Rouen, katedra kolońska, a przedewszyst-kiem katedra w Medyolanie, gdzie każda F. zakończona jest odmienną stojącą postacią, wyobrażającą świętego. W nielicznych budowlach kościelnych gotyckich naszego grodu piękne typy F. znajdują się w kościele Ś-go Floryana na Pradze i w kość. Reformowanym na Lesznie.

Fiamingo, wyraz włoski, znaczący F lam an d-czyk, przydomek nadawany we Włoszech malarzom flamandzkim.

Fianona, miasto portowe w austryackim kraju koronnym Istryi, okręgu Pisino (Mitterburg): w głębi zatoki, położonej w cieśninie Quarnero, leży na miejscu starorzymskiej Flanony i liczy przeszło 5 000 mieszkańców ,przeważnie Słowień-ców.

\\

mlhj

XX

13

|SH

XX. ;:

£^-:

A-

„AF

p^AjTp:

IPI

HP

Bp

xV

tÖÄ4

HV

sa»

fl

lit

Tl

kC

îslX ^TBïïa^'

X

v< tf

---

Hm

'/

B-v^vca

j\-\à

3®

SgiS|g

■Pf-

F a7x

k'i

s3yU

ti<

iâ

£/.

«2

££*tLT

SŚ

-A

y^ÿç^A-'

;i

ms

:E.

**>

F’

SU

'fs

.f''

£-1

WÈ£

'MmÊ

4f :-?aX

TU

Fig. 60. Castor über.

'Äta

fJsih

xi

HÉk

A\\ - P'f)

*!

"sr

.'V

N\

■i

v\

>y ' y .

/v

•£.

:r*;

PS

fcl

' x;~ A

Ł' <XC-

/.

' ¹ -v>

feë* ■

te

.Jf/;

; -

»    ---v~r^po

-—â§itllô

Ł-.

51

Fig. 61. Fiber zibethicus.

piżmowców. Palce tylnych nóg ma połączone krótką błoną i pokryte długiemi, białemi szczecia-stemi włosami. W blizkości części rodnych ma gruczoł, wydzielający wonny płyn, zwany zibetem. Futro jego, gęste, gładkie, zwierzchu brunatne, po bokach żółtawe; od spodu popielate, z czerwonawym nalotem. Długość ciała 30 cm., dł. ogona 18 cm. Żyją towarzysko, obyczaje zaś mają podobne do bobrów. Budują sobie mieszkania z sitowia i z ziemi, u brzegów jezior i rzek, z dwoma wchodami: jednym nad wodą, a drugim pod wodą. Ilość skórek piżmowców, znajdujących się corocznie w handlu, wynosi około trzech milionów. Właściwy futru temu zapach z czasem znika; zapach ten czyni też mięso F-a niesmacznem, lecz nie odstręcza to łn-dyan, którzy je chętnie jedzą (Brehm, J. Leu-nis).

A. Pol.

Od

s. M.

Fibich Z denko (* 21 grudnia 1850), czeski kompozytor muzyczny. Kształcił się w konser-watoryum praskiem (1865). W 1876 r. objął obowiązki drugiego kapelmistrza teatru narodowego w Pradze. Napisał opery: „Bukowin” (1870), „Blanik” (1881), „Narzeczona z Messyny” (1884) i trylogię operową „Hippodamia”, złożoną z trzech oper: „Zaciąg Pelopsa” (1890), „Synowie Tan-tala” (1891) i „Śmierć Hippodamii”, (1891). Nadto: „sceny weselne” na chóry i orkiestrę, uwertury do „Otella”, „Żydów praskich”, „Burzy”, i „Noc na Karlsteinie”. Poematy symfoniczne: „Toman i nimfa”, „Wiosna”, „Zabój”, „Sławoj”. Melodramaty: „Wodnik”, i „Zemsta kwiatów”; dwie symfonie, 2 kwartety smyczkowe, kwartet fortepianowy, wiele pieśni, romansów, utworów fortepianowych i t. p.

Fibiger Ili a-Mar y a, autorka i filantropka duńska (* 1817—f 1867), udarowana od natury rozmaitemi talentami, malowała, pisała dla teatru publicznego i amatorskiego, jako też dla młodzieży; była nauczycielką domową i przełożoną własnej szkoły, potem dozorczyuią szpitala, a wreszcie założyła przytułek dla sierot, gdzie sama najcięższe wypełniała posługi, póki kom-sumeya nie położyła kresu pełnemu poświęcenia jej życiu, które opisała w przedmowie do pośmiertnego wydania jej poezyi (1867 r.) siostra jej, Fibiger Matylda (* 1820 w Kopenhadze—f 1872). Ta odznaczała się wyższym niż pierwsza talentem literackim, ale, nie poprzestając na autorstwie, pracowała też w zawodzie nauczycielskim, malowała na porcelanie, zarobkowała igłą i była pierwszą w Danii telegrafistką. Pierwsza też w swej ojczyźnie poruszyła kwestyę kobiecą, wydawszy r. 1850 dwanaście listów Klary Rafael („Clara Raphael 12 Breve”), które powszechne obudziły zajęcie i wywołały polemikę bardzo gorącą (porów. „Clara-Rafael Feiden” przez Franciszka B'jera 1879). Sprawę tę prowadziła dalej w różnych Czasopismach, a w r. 1851 została współzałożycielką związku kobiet.—Napisała także kilka powieści.

Fibiger Jan Henryk Tauber, pisarz duński (* 1821 w Nykjóbing), od r. 1881 jest proboszczem w Orslaw Napisał cały szereg dramatów biblijnych, potem tragedyę rodzinną Krzyż i Miłość („Kors og Kjoerlighed”, 1858); Opowiadania wierszowane „Nogle Sagn” (1865) i tragedyę w stylu starożytnym „Den evige Strid” (Wieczna walka, 1878), która miała wielkie uznanie; wreszcie „Grabroderen” poemat w 16-tu pieśniach (1882) i zbiór wierszy p. t. „Sorgens Genier” (1884). Poezye F-a odznaczają się głębokością myśli, ale w formie są ciężkie i zawiłe.

Fibiger Elfryda z domu Müller, autorka duńska (* 1832), w r. 1856 wyszła za Cliry-styanaF-a, brata poprzedzającego, lekarza i autora dzieł z zakresu medycyny. Owdowiawszy, oddała się zawodowi pisarskiemu i począwszy od r. 1873 ogłosiła szereg powieści i nowelli z życia ludu duńskiego. Öd r. 1882 do 1884 wydawała dziennik dla kobiet, w którym, równie jak w mnóstwie broszur, rozwijała teorye racy malne w sprawie emancypacyi kobiet, a popierając czynem swe zasady, założyła r. 1882 szkołę kucharską dla ubogich dziewcząt i kierowała nią sama do r. 1889, nadto zaś wydała dobry podręcznik gospodarstwa domowego.

1882 pobiera subwencyę coroczną, przyznaną jej przez parlament.

Fibonaei (—Filius Bona ci i), właściwie Leonard z Pizy, matematyk włoski, urodzony w XII-tem stuleciu, był synem notaryusza kupców włoskich, zamieszkałego przez czas dłuższy w Bugii w Berberyi. Młody Leonard, sprowadzony przez ojca do tego miasta, uczył się „aba-ku”, t. j. rachunków u nauczycieli arabskich, którzy obznajomili go z nowemi cyframi indyjskie-mi. Wyprawiwszy się następnie w podróż po Egipcie, Syryi, Grecyi, Sycylii i Prowancyi, zbierał skrzętnie wszelkie wiadomości, odnoszące się do ówczesnej sztuki rachunkowej. Lecz wszystko to, jak sam opowiada w Księdze swej o Aba-ku, wydało mu się błędnem w porównaniu z metodą Indów; zebrawszy tedy i uporządkowawszy wszystko, co się do tej metody odnosiło, dodawszy niektóre rzeczy własne oraz niektóre subtelności ze sztuki geometrycznej Euklidesa, napisał dzieło w 15-tu rozdziałach, które „oddaje na użytek rodu łacinników, aby ten odtąd nie był już tych rzeczy nieświadom”. Dzieło to nosi tytuł: „Liber Abaci compositus a Leonardo filio Bonacii Pisano. In anno MCCII” i zajmuje jedno z najważniejszych miejsc w historyi nauki i cywilizacyi. Jemu-to bowiem zawdzięcza Europa rozpowszechnienie nietylko cyfr indyjskich i metod arytmetycznych, ale i początków nieznanej Europejczykom nauki algebraicznej. Dzieło F-ego odznacza się bogactwem treści i doborem pięknych zagadnień, tak, że dziś po sie-

co odpowiada wartości 3.1418..; są

S. D.

Dr e. v.

Fibroferryt (minerał.). Minerał chilijski, stanowiący odmianę cienkowłóknistą, żółtą, siarczanu tlenniku żelaza, składającą się według rozbiorów Fie Ida z 31.89 tlenniku żelaza, 31.94

K. J.

dmiu prawie wiekach słusznie budzi podziw potomnych. W piętnastu rozdziałach podaje F.: cyfry indyjskie wraz z zerem (zephirum), sposób pisania liczb, tabliczkę dodawania i mnożenia, sposoby mnożenia z próbą dziewiątkową, sposoby odejmowania i dzielenia, sposoby wykonywania działań z ułamkami, prawidło rozwiązywania zadań arytmetycznych, znane powszechnie pod pod nazwą „reguły trzech” , zadania obejmowane pod nazwą „reguły łańcuchowej”, „spółki”, „mieszaniny” —słowem to wszystko, co prawie hez miany przechowało się w arytmetyce szkolnej aż do czasów dzisiejszych. Znajdujemy tu nadto summowanie postępów różnicowych, znaczną liczbę zadań, rozwiązanych przy pomocy prawidła zwanego „regułą fałszywego założenia” w zastosowaniu do pięknych i zajmujących zagadnień „o królikach”, „o siedmiu starych kobietach i t. d.”. W rozdziale przedostatnim podaje F. sposoby wyciągania pierwiastków kwadratowych i sześciennych; w ostatnim zaś rozmaite zadania z „algebry i almuchabali”. Są tu zagadnienia, prowadzące do rozwiązywania równań postaci ax²=bx, ax²=c, bx=c, ax²-f-bx=c, bx-f-c=ax², ax²-j-c— bx. F. wie już nawet o tern, że postaci ax²-[-c=bx czynią zadość dwie wartości na niewiadomą x. Kwadrat niewiadomej nazywa census, niewiadomą—radix, stałą w równaniu—n urn er u s. „Liber Abaci” w drugim poprawionym tekście ma datę r. 1228.—F. też jest autorem dzieła geometrycznego p. t.: „Practica geo-nietriae”, napisanego w r. 1220. I to dzieło jest wielce ciekawe, nietyle pod względem praktyki, o której mówi tytuł, ile pod względem wiadomości teoretycznych z gemnetryi, które są tu zresztą przeplatane wiadomościami arytmetycznemu Znajdujemy w niem i dowody twierdzeń, zazwyczaj pomijane przez autorów owego czasu. Jest twierdzenie Pytagorasa z dowodem, opartym na podobieństwie trójkątów; jest twierdzenie o powierzchni trójkąta, wzór Herona; stosunek okręgi koła do średnicy, podany jako równy ułamko-

* 1440 W1 4587:/

zalania trygonometryczne według Ptolemeusza; ze stereometryi mamy wyciągi z ksiąg Euklidesa i t. d. Uczony tej miary cieszył się Wysokiem uznaniem spółczesnych; przedstawiony cesarzowi Fryderykowi II, rozwiązywał w jego przytomności zagadnienia. Metody tych rozwiązań wyłożył w- dwu dziełkach: „Liber quadrato-rum” oraz „Flos super solutionibus quarumdam quaestionum ad numerum et ad geometriom pertinentium”. O dziełach F-ego pisał zasłużony historyk matematyki, Baltazar Boncompagni (oh.) „Intorno ad alcune opere di Leonardo Pisano” Rzym 1854), któremu zawdzięczamy wydanie dzieł Leonarda, obejmujące w pierwszym tomie „Liber Abaci” (Rzym 1857), w drugim „Practica geametriae (tamże 1862).

Fibra, ob. Włókno.

Fibroblasty są to młode komórki tkanki łącznej. Nazwa ich pochodzi od łacińskiego fibra włókno i greckiego ßX'/'no y. ßXioruj dawać zarodki. Wraz z włoskowatemi naczyniami krwionośnemi fibroblasty stanowią główną składową część młodej tkanki łącznej, tak zwanej tkanki ziarninowej. Fibroblasty powstają przez mnożenie się starych komórek tkanki łącznej drogą karyo-mitozy. Są one większe od starych komórek tkanki łącznej. Ich ciało komórkowe jest okrągławe, owalne, lub krótka-wrzecionowate, drobnoziarniste. Jądro stosunkowo duże, okrągławe lub owalne. Chromatyny zawiera jądro stosunkowo więcej, niż jądro stałych komórek tkanki łącznej i ma większe jąderko. Fibroblasty, rozwijając się dalej, zmniejszają się, ale jednocześnie przytem wytwarzają sub-stancyę międzykomórkową w stosunkowo dużej ilości. Końcowym rezultatem rozwoju jest wykształcenie się tkanki bliznowatej. Jakim sposobem fibroblasty wytwarzają substancyę mię-dzy-komórkową włóknistą, to trudno stanowczo powiedzieć. Zdaje się najprawdopodobniejszą rzeczą, że wprost obwodowa część protoplazmy (to jest ciała komórkowego nbroblastów) zmienia się w substancyę między-komórkową włóknistą, przyczem pojedyńcze wtókienka są sklejone przez małą ilość substaacyi między-komórkowej jednorodnej. W tej substancyi między-komórkowej powstają również włókna sprężyste. Niektórzy autorowie utrzymują, że całe komórki młodej tkanki łącznej mogą się zmieniać w substancyę międzykomórkową. — (Patrz najnowsze podręczniki histologii normalnej i ogólne części anatomii patologicznej o tworzeniu się tkanki łącznej i o powstawaniu blizny przy gojeniu się ran).

kwasu siarczanego, 35.90 wody; zdaje się być identycznym z styptycytem. (Fe.₂)S.,0,₍-f-1 OH.,0.— Rozpuszcza się w części w gorącej wodzie, pęcznieje w kwasie solnym, barwi się na ciemną żóltawo-brunatną barwę, a ostatecznie rozpuszcza się całkowicie prawie. Podobny związek znajduje się, według Pisanie go, pod Pallières w departamencie (Jard we Francyi.

Fibroid (Anat. patolog.), ob. Włókniak.

Fibroina jest to glówma część składowa jedwabiu, pajęczyny ukazującej się w porze jesiennej, zwanej babie m latem, oraz niektórych innych włókien. Wydobywa się ją z przędzy jedwabników, którą się warzy naprzód w wodzie, następnie w alkoholu, eterze, a wreszcie znowu w wodzie, przez co usuwa się z niej pierwszą zewnętrzną powłokę, utworzoną z ma-teryi kleistej, i drugą z białka, a otrzymuje się 55—60°/₀ czystej fibroiny. Ta się przedstawia

K. J.

Fibromat (Anat. patolog.), ob. Włókniak.

Fibryn cz. włóknik roślinny, ob. Gluten.

Fibryn czyli włóknik zwierzęcy, ob. Krew i Mięsień.

Fibryna, ob. Włóknik i Krew.

Ficaria Dill, pszonka, ziarno płoń — rodzaj z rodziny jaskro w atych (ranunculaceae), bardzo podobny do rodzaju jaskru, różni się jednak trój działkowym kielichem, oraz koroną z 6—10 płatków, wewnątrz przy nasadzie łuszczką miodnikową opatrzonych. Nasi autorowie

jako materya bezbarwna i bezwonna, lśniąca jak jedwab, lecz wątlejsza od niego; w wodzie, alkoholu, eterze, ani w kwasie octowym nierozpuszczalna; w innych wszakże kwasach stężonych oraz w roztworach alkalicznych — rozpuszczalna. Przy warzeniu pęcznieje, gorejąc, wydaje płomień błękitwawy i woń palonego rogu. Gotowana w rozcieńczonym kwasie siarcza-nym rozkłada się na glykokol, leucynę i tyrozynę. Skład jej, według Cramera, jest: C|., Ha3 N₅ Or>. — Porówn. Cramer „Untersuchung der Seide” (Zürich 1863).—Ob. Jedwab. — Fibrolit, Paserkiesel-Bucholzit (mineral.). Minerał niekrystaliczny, występujący w postaci bardzo delikatnych, zwykle spilśnionych, włóknistych skupień, barwy szarej, żółtej, lub zielonawej; c. wł. 3.21—3.24; tw. 6—7; blasku słabego, przeświecający na brzegach. Według Des-Cloizeaux jest on identyczny optycznie z sillimanitem. Rozbiory Sillimana i Devilla prowadzą do wzoru disthenu (Al₂)Si0₅; inne znowu fibrolity, stanowiące mieszaninę wyraźną z nader delikatnemi w nich rozsianemi włókienkami kwarcu, wykazują nieco większy stosunek krzemionki. Minerał nietopliwy i oporny całkowicie na działanie kwasów. Znajduje się w Lisens i Faltigl w Tyrolu, wśród gneisu kordyerytowego i tak zwanego gneisu łuszczkowego, w górach Lasu Bawarskiego i granulitowych Saskich, w łupku mikowym w Bretanii, wreszcie w gneisie gór Sowich.

z tego rodzaju znali i dokładnie opisali jeden tylko gatunek—F. ranuncoloides Moencli (F. ver-na Huds; Ranunculus ficaria L.), babikrówka, celidonia mniejsza, jaskier trędowaty, jaskółcze gniazdo mniejsze, kacze nieć, knieć, lśniące ziele, mokrzjcznik, mysz e jajka, pszonka, san dal i na mniejsza, świni wrzód, trędownik mniejszy, złotnik mniejszy, ma korzeń, z kilku bul-wek mięsistych, podłużnych lub pałeczkowatych, białawych lub brunatnych, złożony, włóknami dłuższemi tu i owdzie przedzielonych. Łodygę pojedyńczą, gładką, walcowatą, wydrążoną, zwykle na ziemi leżącą lub pochyloną, około t/2 stopy wysoką. Liście naprzemianległe, gładkie, połyskujące, odziomkowe, na długich, pół-walcowych, rynienkowatych ogonkach, serco-wate, u wierzchołka zaokrąglone, całobrzegie; łodygowe coraz mniejsze, kątowate, a każdy kąt zwykle małym, żółtym gruczołkiem zakończony. Kwiat pospolicie jeden, wierzchołkowy, szypuł-kowy, niewielki. Kielich składa się ze 3-cli (czasem z 4-ch lub 5-ciu) działek jajowatych, kolorowych, gładkich, 7 niemal współprzezroczy-stych, tępych i wklęsłych, Płatków bywa od 8-u do 12-u, podłużnych, prawie eliptycznych, tępych, częstokroć nierównych, złocisto-żółtych, na powierzchni wewnętrznej błyszczących, a w nasadzie plamką bledszą, bez połysku, i łuszczką miodnikową drobną, jajowatą, śpiczastą, opatrzonych. Ziarna jajowate, spłaszczone, gładkie, tępe. Owocem i wzmiankowaną łuszczką zbliża się znacznie do jaskrów, lecz ich ostrości wcale nie ma. Rośnie w cienistych wilgotnych zaroślach, w ogrodach opuszczonych i t. p. Kwitnie wcześnie z wiosną. Po okwitnieniu formują się w kątach liści bulwki, czyli t. zw. rozmnóż ki (ob. ten wyraz). Na wiosnę zbierają ; wieśniacy liście tej rośliny do użycia zamiast kapusty. Pączki kwiatowe, gotowane w occie, a później korzenno zaprawione, w niczem nie ustępują zagranicznym kaparom (ob. t. w.). Dawniej korzeń, jak i zresztą cała roślina, używane były jako lekarstwo — radix et herba Chelidonii minoris. Dodać wresz-

A /Ą

■i

!§

ÉS

w.

cie należy, że bulwki tej rośliny porwane z gruntu piaszczystego wirem, dość często spadają z deszczem ulewnym i uważane bywają za spadłe zie-

b. m.

mniaczki.

.-i

Fig. 62. Ficaria ranunculoides.

G Roślina w kwiecie. 2. Kwiat widziany z dołu. 3: Główka owocowa. 4. Korzeń.

Ficaria, n. łac. śrdnw. m. Figue-ras w Katalonii.

Fichel B e n j a m i n Eugeniusz, malarz francuski (* 1821 r. w Paryżu) kształcił się u Delaroche’a, ale się oddał malarstwu rodzajowemu, w którem stał się dość szczęśliwym spółzawodni-kiem Meissonier’a. Jego małe obrazki odznaczają się wybornem wykończeniem, subtelną charakterystyką, niewymuszoną kompozycyą i gruntowną zna*

jomośeią archeologii w odtwarzaniu scen malowniczych, zabaw i rozrywek, zwłaszcza z w. XVIII. Najcelniejsze jego obrazy są następujące: Party a s z a c li ó w; Miłośnicy sztuk pięknych w pracowni malarza: Wejście do gospody; Wiolonczelista; Pojmanie szpiega; Latacz obuwia i Bankier; Wędrowny śpiewak; Piękna kr a marka; oraz historycz-no-rodzajowe: Noc 2 4 sierpnia 1 5 72; Założenie Akademii francuskiej; Bonaparte i Eugeniusz Be au harnais; Daubant on w s wojem laboratoryum; Lacć-pède piszący historyę ryb i in.

Pichte Johann Gottlieb (Jan Bogumił), słynny filozof niemiecki (* d. 19 maja r. 1762 w Rammenau, w Górnych Łużycach—f w Berlinie d. 27 stycznia r. 1814). Nauki szkolne pobierał w Meissen i Schulpforta, uniwersyteckie od r. 1780 do 1787 w Jena i Lipsku, gdzie uczęszczał na wykłady filozoficzne i teologiczne. Pomiędzy latami 1788 a 1791 był nauczycielem domowym w Szwajcaryi, w Lipsku i przez kilka miesięcy w Warszawie. Aż do r. 1790, F. studyował system Spinozy (ob.), którego wpływ na jego późniejsze prace filozoficzne, mimo zasadniczych różnic, jest widocznym. Dopiero w r. 1790 zapoznał się z pismami filozoficziiemi Kanta (ob.), które sprawiły w jego umyśle głęboki przewrót. F. stał się odrazu gorącym wyznawcą filozofii kantowskiej i przybył w r. 1791 do Królewca, aby się z nim osobiście zapoznać. Pragnąc się mistrzowi godnie przedstawić, napisał (w ciągu niespełna 6 tygodni) rozprawę p. t. „Versuch einer Kritik aller Offenbarung”. Praca ta, pisana ściśle w kierunku Kanta, zjednała sobie jego zupełne uznanie i została w tymże roku w Królewcu drukiem ogłoszoną. Wydawca (Hartung), jak się zdaje, rozmyślnie i pomimo wiedzy i woli F-go, ogłosił ją bezimiennie i opuścił w druku przedmowę, w której autor nazywał siebie „początkującym”. Książka uznaną była powszechnie za dzieło Kanta. Skoro się prawda wykryła, na „początkującego” filozofa spadł nie-lada zaszczyt napisania książki, o której autorstwo Kant mógł być posądzonym. W roku 1793 F. ogłosił (bezimiennie) broszury: „Zurückforderung der Denkfreiheit von den Fürsten Europas, die sie bisher unterdrückten” i „Beiträge zur Berichtigung der Urtbeile über die Französische Revolution”, których myślą przewodnią jest to, że państwo, jakkolwiek historycznie powstało przez przemoc, wszakże w idei spoczywa na dobrowolnej umowie i do tego ideału dążyć ma obowiązek. W r. 1794 F. objął (po Reinholdzie) katedrę filozofii w Jena, gdzie wszedł w bliższe stosunki z Schillerem i Fr. Sobiegiem (ob.). Bardzo płodny, jako pisarz, w pierwszym okresie swej działalności, F. ogłosił w ciągu tego roku: „Ueber den Begriff der Wissenschaftslehre, oder der s. g. Philosophie” (Weimar) „Grundlage der gesammten Wissenschaftslehre” (Jena i Lipsk); „Einige Vorlesungen über die Bestimmung des Gelehrten” (Jena). W r. 1795, w redagowanem przez Schillera czasopiśmie „Horen” ukazała się rozprawa F-go: „Ueber Geist und Buchstaben in der Philosophie”. W tymże roku założył razem z Niethammerem czasopismo „Philosophisches Journal” i ogłosił w niem pracę „Grundriss des Eigentümlichen in der Wissenschaftslehre”. F., początkowo en-tuzyastycznie przyjęty przez studentów, usiłował wpłynąć na reformę moralną życia akademickiego, a występując przeciw korporacyom akademickim, wkrótce utracił względy swoich słuchaczy, tak, że nawet w r. 1795 musiał na czas pewien z Jeny wyjechać. Wrócił w półroczu zimowem tegoż roku. W szybkiej kolei poszły teraz prace: „Grundlage des Naturrechtes nach Principien der Wissenschaftslehre” (2 t. Jena 1796); „Einleitung in die Wissenschaftslehre” („Philos. Jour.” 1797); „Versuch einer neuen Darstellung der Wissenschaftslehre” (tamże 1797); „System der Sittenlehre nach Principien der Wissenschaftslehre” (Jena 1798). W tymże roku w „Philosophisches Journal” ukazała się rozprawa F o rb erg a (ob.) „Entwickelung des Begriffes Religion”, do której F. napisał obszerny wstęp p, t.: „Ueber den Grund unseres Glaubens an eine göttliche Weltregierung”. W piśmie tem F. powiada między innemi, że ludzkość nie potrzebuje, nie zna i nie może pojąć innego Boga oprócz porządku moralnego świata. Zdanie takie wywołało, rzecz oczywista, pewne wzburzenie i zostało niebawem wytknięte w noszącym wszystkie cechy denuncyacyi pamflecie bezimiennym: „Schreiben eines Vaters an seinen Sohn über den F-schen u. Forbergschen Atheismus”. Rząd saski skonfiskował rozprawy Forberga i F-go, zawiesił wydawnictwo „Philosophisches Journal” i polecił senatowi akademickiemu dać F-mu naganę. F., uprzedzony o tem, licząc bezzasadnie na solidaryzowanie się z sobą większości profesorów, ogłosił w liście do radzcy tajnego Voigta, że, jeżeli otrzyma naganę, opuści wraz z innymi profesorami uniwersytet. Rząd nie uląkł się groźby i dał F-mu przez senat akademicki jednocześnie naganę i dymissyą. F., który do opuszczenia katedry nie miał w gruncie rzeczy najmniejszej chęci, tłómaczył się. że miał na myśli naganę w formie ostrej i hańbiącej, lecz tłómaczenie to nie zostało uwzględnio-nem, również jak petycya na nowo już z nim pojednanych studentów. F., ogłosiwszy jeszcze broszurę „Appellation an das Publicum gegen die Anklage des Atheismus, eine Schrift, die man zu lesen bittet, ehe man sie confiscirt” (Jena i Lipsk 1799), wyjechał z Jeny i osiadł w Berlinie. W tymże czasie nastąpiło zupełne rozdwojenie F-go z Kantem, który oświadczył w „Allgemeine Litteratur-Zeitung” (r. 1799 A¹« 109). że uważa system F-go za całkowicie chybiony i protestuje przeciw podawaniu go za konse-

sam siebie.

und seine Erscheinungen auf dem Gebiete der Freiheit” (tamże 1806—podług wykładów, lnianych w Erlangen). Podczas wojny z Francyą wyjechał do Królewca, gdzie miewał wykłady publiczne oraz pracował nad swemi sławneini „Reden an die deutsche Nation”, które wygłosił w Berlinie w ciągu zimy r. 1807/8, a wydał z druku tamże w r. 1808. Mowy te, przeniknięte gorącym patryotyzmem, a nacechowane głębokością myśli i podniosłym nastrojem, wy- trans scendentalnej apercepcyi (ob.) w sa-warły na publiczności niemieckiej wielkie wra- moświadomości, a za „jeden sąd”, z którego ca-źenie i przywróciły F-mu utraconą w polemice ła wiedza ma być wydedukow* ną, uważa formu-o ateizm popularność. Od chwili założenia Uni- łę tożsamości: A—A. Sąd ten nie jest katego-wersytetu Berlińskiego (w r. 1809) był w nim rycznym, gdyż nie orzeka wcale, czy A jest, profesorem. W tym czasie wydał: „Die Wis- czy go niema, lecz hypotetycznym, gdyż twier-senschaftslehre in ihrem ganzen Umfange” (Beri. dzi,' że, jeżeli A istnieje, to jest ono A. Jest 1810—wykłady uniwersyteckie). Kiedy wybuchła wszakże jeden sąd kategoryczny tej formy,

kwentny wnióśek z jego własnej doktryny krytycznej. W odpowiedzi na to F. nazwał Kanta półgłówkiem i oświadczył, że twórca „krytyki czystego rozumu” nie rozumie W dalszym ciągu F. ogłosił: „Die Bestimmung des Menschen” (Berlin 1800); „Der geschlossene Handelsstaat” (Tybinga 1800); „Friedrich Nicolai’s Leben und sonderbare Meinungen” (pełna nieusprawiedliwionej ironii i żółci polemika z Nicolaim [ob.] w kwestyi podmiotowości świata zewnętrznego, Berlin 1801). W r. 1805 F. otrzymał katedrę w Erlangen, lecz wykładał tam tylko przez jedno półrocze i w tymże roku wrócił do Berlina, gdzie, po 5-letniem milczeniu, wydał „Grundzüge des gegenwärtigen Zeitalters (Beri. 1806); „Anweisung zum seligen Leben” (tamże 1806) i „Ueber das Wesen des Gelehrten

$$

II': :

SPr

Fig. 63. Fichte Johann Gottlieh (Jan Bogumił).

wojna r. 1813, F. zamierzał towarzyszyć wojsku jako mówca, a śpieszących na plac boju studentów pożegnał mową „Ueber den Begriff des wahrhaften Krieges”. Żona F-go, która z zapałem pielęgnowała rannych w szpitalu, przyniosła stamtąd do domu gorączkę nerwową. Sama wyzdrowiała, ale F., zaraziwszy się od niej, zmarł d. 27 stycznia r. 1814.—W historyi filozofii F. stanowi punkt zwrotny, będąc właściwym inicyatorem kierunku metafizyczne-spekulacyjnego filozofii niemieckiej. Od F-go datuje się początek względnie krótkotrwałego, lecz historycznie bardzo doniosłego, okresu, którego główną cechą jest zupełny i bezprzykładny rozbrat filozofii z nauką. Filozofia była w początkach swego istnienia wprost indentyczna z nauką. Następnie stała się w Wiekach Średnich „służebnicą teologii”, potem zaś nauką w szeregu innych nauk i zajmowała w różnych fazach swego rozwoju rozmaite względem tych ostatnich stanowiska. Ale zawsze aż do czasów F-go za zadanie swoje uważała, bądź to opracowywanie syntetyczne materyału, dostarczanego przez nauki poszczególne, bądź analizę i krytykę pierwiastków i form poznania. Najśmielsze konstrukcye metafizyczne z epoki racyonalizmu były zawsze mniej lub więcej uda-tnemi rozumowaniami o tej samej rzeczywistości, którą badają nauki poszczególne. Kant stoi na granicy pomiędzy tą filozofią naukową, a zainaugurowaną przez F-go filozofią, zupełnie od nauki niezależną. F. otwiera mający trwać około 50 lat okres, w którym filozofia niemiecka. nie tylko nie próbuje objaśniać rzeczywistości,

I ale nawet nie dba o to, aby się jej konstrukcye z tą rzeczywistością zgadzały, .leżeli najśmielszy, najbezwzględniejszy z pomiędzy racyonali-stów, Spinoza, usiłował wymyślić świat, bacząc przy tern, aby to, co nam jest wiadomem o święcie rzeczywistym, nie przeczyło jego konstruk-cyom, to F. i jego następcy wymyślali systemy, które z rzeczywistością nic wspólnego nie-tylko nie miały, lecz nawet mieć nie chciały.— Punktem wyjścia dla filozofii F-go była doktryna Kanta, a mianowicie jej miejsce najsłabiej opracowane, — zagadnienie „rzeczy w sobie”. Dla Kanta jednak proponowane przez niego rozwiązanie tego zagadnienia było jednym z wyników badania; dla F-go stało się ono punktem wyjścia filozofii. F. powiedział sobie, że obowiązkiem filozofii jest wydedukowanie całkowitego systemu wiedzy z „jednego sądu”, z jednej zasady. Nawiązując swoje rozumowanie do doktryny Kanta, F. upatruje tę zasadę w jedności

a mianowicie: „Ja jestem ja”, który o istnieniu podmiotu orzeka bezwarunkowo. Ten sąd ma znaczenie nietylko formalne, lecz i realne, skutkiem czego (?) może być również wyrażonym w formie: „Ja jestem”,—i jest w tej formie punktem wyjścia i zasadą wszelkiej wiedzy realnej, wszelkiego twierdzenia o istnieniu jakiego-kolwiekbądź przedmiotu. Sąd „A jest” oznacza, zdaniem F-go: „Ja, który jestem, zakładam, że A jest”. To też głównem usiłowaniem F-go jest wykazać, że sąd ten nie może orzekać nic o niezależnem od podmiotu istnieniu A, i że wszelki sąd, któryby orzekał o istnieniu przedmiotu niezależnego od podmiotu, jest nie sądem, lecz marzeniem. Byt prawdziwy ma tylko „jaźń”, która pełni u F-go rolę blizką do tej, jaką Spinoza wyznacza substancyi. Wszystko, co nie jest jaźnią, cały świat zewnętrzny,    jest wytworem    jaźni, wytworem,

bytującym tylko w niej i tylko przez nią. Jeżeli sąd, orzekający (bezwarunkowo) istnienie jaźni jest    tezą, to    sąd    orzekający    istnienie

nie-jaźni (nie-A nie jest A) jest antytezą. Pierwszy z tych sądów odpowiada Kantowskiej kategoryi    realności,    drugi    kategoryi    negacyi.

Ponieważ zaś nie-jaźń bytuje tylko w jaźni, więc negacya ta nie jest przeczeniem, lecz tylko ograniczeniem jaźni.    Stąd    ma wynikać    synte-

z a, sąd, odpowiadający kategoryi ograniczenia i orzekający, że wszelkie nie-A ma jakieś cechy wspólne z A. Fichte twierdzi, że powyższe rozumowanie jest najzupełniejszem i ostatecz-nem rozwiązaniem postawionego przez Kanta zagadnienia: „Jakim sposobem możliwe są sądy syntetyczne a priori?”—oraz początkiem i punktem wyjścia wszelkiej filozofii. Za cechę znamienną filozofii krytycznej (w przeciwstawieniu do dogmatycznej) uważa on (wbrew Kantowi), że pierwsza rozpoczyna od pojęcia istotnie, jego zdaniem, naczelnego, od pojęcia jaźni, gdy przeciwnie , druga samowolnie poddaje to pojęcie jaźni pod pojęcie „rzeczy” i przypuszcza, również samowolnie, istnienie rzeczy od jaźni niezależnych. Ten idealizm subjektywny, z domniemaną apodyktycznością przeczący wszelkiemu bytowi poza jaźnią, stanowi rdzeń filozofii teoretycznej F-go. Ostatecznie poza jaźnią nic nie istnieje, a zatem i nic się nie dzieje. Sprawy, zachodzące w tak zwanym „świecie zewnętrznym”, zachodzą w istocie rzeczy w jaźni. Podział świata na „wewnętrzny” i „zewnętrzny”, na „podmiot” i „przedmioty”, na „ja” i „nie-ja” —jest własnem dziełem jaźni. Podział ten stąd wynika, że jaźń nie może być w jednym i tym samym akcie uświadamiającą i uświadamianą; jaźń twórcza, która nadaje byt (warunkowy) wszystkim przedmiotom, nie może uświadomić siebie w tym twórczym akcie; stąd wynikać ma „konieczne” złudzenie, jakoby wyobrażenia przedmiotów przychodziły z zewnątrz i były czemś narzucającem się podmiotowi,

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 166. T. XXI.

czemś od niego niezależnem.—Postawiwszy taką teoryę absolutnej jaźni, F. nie mógł, rzecz prosta, wymagać, aby ktokolwiek uwierzył w tę rolę wszechtwórczą swojej osoby. Z tych względów zaznaczył, że jaźń absolutna nie jest bynajmniej tern samem, co jaźń empiryczna, co osoba, stanowiąca jeden z przedmiotów doświadczenia. Ta jaźń absolutna jest, poprostu, tożsamością tego, co jest świadomem, z tem, co jest uświadomionem. Zamiast jakichkolwiek dalszych wyjaśnień co do istoty i cech owej jaźni absolutnej, F. powiada, że poznaje się ją przez „intuicyę intellektualną.” Ze taka „intuicya in-tellektualna” jest wogóle możliwą, to się nie da pojęciowo udowodnić, ani też wykazać, jakie są jej cechy. Kto do odnalezienia jej w sobie nie jest zdolnym, ten jest wogóle straconym dla filozofii.—Zasada wytworzenia przez jaźń świata zewnętrznego jest punktem wyjścia filozofii praktycznej. Jaźń, bezwarunkowo wolna, jest nieskończenie czynną. Aby ta czynność nie była bezprzedmiotową, jaźń „zakłada” to, co nie jest jaźnią, i co się staje przedmiotem jej działalności. To właśnie jest stworzeniem świata, istniejącego zresztą tylko w jaźni i tylko dla jaźni. W swoim stosunku czynnym, praktycznym do świata, jaźń jest wolną; jako umysł, w swoim stosunku teoretycznym do świata jest ona przez tenże świat i rządzące w nim (a będące jej własnym wytworem) prawa, skrępowaną. Ta wolna czynność jaźni jest przedmiotem nauki o prawie i o moralności, które-to dwa pojęcia F. uważa za zupełnie odrębne. Prawo wyznacza postępki człowieka; moralność—jego wolę, jego usposobienie wewnętrzne. Podstawą prawa jest obowiązek takiego ograniczenia swojej wolności aby wolność innych przez jego postępowanie nie cierpiała; dla wykonania tego obowiązku niezbędną jest mnogość osobników ludzkich, gdyż tylko istota rozumna może być przedmiotem działania, mającego charakter prawa lub bezprawia; wobec tego, dążąca do urzeczywistnienia rozumnego prawa jaźń musi wytworzyć nietylko świat martwych przedmiotów, lecz i ludzi, i postawić się jako jaźń między innemi jaźniami.—Zasadą naczelną moralności, która dla swego urzeczywistnienia nie wymaga mnogości osobników, jest dążenie do bezwarunkowego wyznaczenia swojej wolności w myśl zasady samodzielności. Prawem moralnem jest obowiązek urzeczywistnienia czystej jaźni absolutnej w jaźni empirycznej. Najwyższą cnotą jest poznanie filozoficzne. — Wbrew protestom Kanta, F. uważał swoją filozofię teoretyczną za „system czystego rozumu”, zbudowany na podstawie „Krytyki czystego rozumu”, za jedyne konsekwentne rozwinięcie i systematyczne zastosowanie zasad w tej „Krytyce” wyłożonych-Łatwo widzieć, że Kant miał słuszność, i że filozofia teoretyczna F-go była. nie rozwinięciem, lecz wypaczeniem „Krytyki czystego rozumu.”

44

Mns.

pierwsze są

Natomiast, filozofia praktyczna F-go niewiele się oddala od Kantowskiej „Krytyki praktycznego rozumu”, gdyż stanowiące podstawę obu systemów odróżnienie jaźni „transscendentnej” (u F-go absolutnej) od jaźni empirycznej zostało wpro-wadzonem przez Kanta.—W pierwszym okresie swej działalności (do r. 1800) F. nie uznawał innej religii oprócz wiary w porządek moralny świata. W drugim, ulegając w pewnej mierze wpływom Schleiermachera (daleko mniej wpływom Schellinga, wbrew zapewnieniom tego ostatniego), zaczął utożsamiać absolutną jaźń z Bogiem i nadawać swojej doktrynie zabarwienie teistyczne.-—Filozofii bistoryi F. poświęcił jedną tylko pracę: „Grundzüge des gegenwärtigen Zeitalters”, a w niej dzieje ludzkości dzieli na pięć okresów: Okres I, w którym stosunki pomiędzy ludźmi, nie ulegając żadnym normom przymusowym, regulowane były przez instynkt rozumowy (Vernuftinstinct). Okres II, w którym instynkt ten osłabł, a mała ilość wyższych osobników, które go przechowały, zmieniły jego wymagania na normy przymusowe. Okres III, w którym normy, a z niemi i rozum, zostały przez ludzkość odepchnięte. Czas bieżący uważał F. za koniec tego właśnie okresu. Okres IV, w którym rozum powraca do ludzkości w postaci nauki. Okres V, w którym z nauką łączy się sztuka i z powrotem doprowadza ludzkość do stanu zgodnego z wymaganiami czystego rozumu. Normy przymusowe (przepisy prawne) są w tym okresie, również jak w pierwszym, zbyteczne. — Filozofia F-go była pierwszym w historyi nauki przykładem systemu absolutnie dowolnego, nierachującego się wcale z rzeczywistością. Aby ocenić jego wartość naukową, dość jest przypomnieć sobie, że punktem wyjścia jest dla niego formuła tożsamości: A—A,—sąd, z którego na drodze normalnego rozumowania bezwarunkowo nic wywnioskować niepodobna. Filozofia ta jest klassycznym przykładem doktryny, zupełnie niesprawdzalnej i, dla braku choćby najluźniejszego związku z rzeczywistością, nieulegającej żadnej kontroli, doktryny, która może być dowolnie przekształconą, i z której, używając jej za punkt wyjścia, można dojść do wniosków wprost przeciwnych jej założeniom, jak to właśnie miało miejsce z Schellingiem (ob.). F. otworzył w filozofii niemieckiej czczy i jałowy pod względem naukowym okres, który zamknął Hegel.—Oprócz powyżej wymienionych dzieł F-go ogłoszone zostały po jego śmierci: „Die Thatsachen des Bewuss-seins” (Berlin 1817) i „Die Staatslehre, oder über das Verhältniss des Urstaates zum Vernunftreiche” (Berlin 1820). Zbiorowe wydanie dzieł F-go wyszło pod redak-cyą jego syna E. H. Ficht ego (ob.) w 8-u tomach w Berlinie w 1845—46.—Literatura o F-m. E. H. Fichte „Johann Gottlieb F-s Leben und litterarischer Briefwechsel” (Sulzbach 1830, wyd. 2-e Lipsk 1862); Ed. Fichte „ J. G. F. Licht

strahlen aus seinen Werken und Briefen nebst einem Lebensabriss” (1863); WT. Busse „F. und seine Beziehung zur Gegenwart des deutschen Volkes” (Halle 1848—49); J. H. Löwe „Die Philosophie F-s nach dem Gesammtergebnisse ihrer Entwickelung” (Stuttgart 1862); L. Noack „J. G. F. nach seinem Leben, Lehre und Wirksamkeit” (Lipsk 1862); O. Pfleiderer „J. G. F., Lebensbild eines deutschen Denkers und Patrioten” (Stuttgart 1877); F. Zimmer „J. G. F-s Religionsphilosophie” (Berlin 1878); J. B. Meyer ,.F., Lassalle und der Socialismus” (Berlin 1878); R. Focke „Der Causalitätsbegriff hei F.” (Królewiec 1879).- -F-mu poświęcone są części I-sza i II-ga tomu V-go historyi filozofii nowożytnej Kuno Fischera.—Wszystkie historye filozofii. Wielka ilość mów i artykułów z powodu jubi* ieuszu F-go w r. 1862.

Fichte Emmanuel Herman, filozof nie miecki, syn poprzedzającego (* w Jena d. 18 lipca r. 1797 — f w Stuttgarcie d. 8 sierpnia r. 1879). Od r. 1822 do 1836 był nauczycielem gimnazyum w Saarbrücken, następnie w Düsseldorf, od 1836 profesorem filozofii do r. 1842 w Bonn, a do r. 1867 w Tybindze. Wyszedłszy ze służby, osiadł w Stuttgarcie, gdzie zmarł. Kierunek filozofii F-go był teistycznym; jej myślą przewodnią wykazanie konieczności przyjęcia Boga osobistego jako stwórcy i kierownika świata. Pierwiastek boski jest podług F-go zarazem immanentnym i transscendentnym, jest w „człowieku i nad człowiekiem.” W człowieku jest „osobowość wyższa, duchowa obok niższej, ziemskiej.” Manifestacyami tej wyższej istoty w człowieku są wypadki jasnowidzenia, proroctwa i t. p., jak również czyny wielkiego poświęcenia i samozaparcia się objawami „wiedzy wyższej nad pospolitą”, drugie objawami „woli wyższej nad pospolitą.” — W r. 1837 F. założył z Bur dachem (oh.), Carusem (ob.), Steffensem (ob.), Weisse’m (ob.) i kilku innymi „Zeitschrift für Philosophie und spéculative Theologie”, którą od r. 1847 redagował pod zmienionym tytułem: „Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik” wraz z Ulricim (ob. )aż do śmierci. Pierwiastkowem zadaniem czasopisma tego było uprawianie na gruncie filozoficznym teologii chrześciańskiej; od r. 1847 redaktorowie, zachowując stanowisko tei-styczne i chrześciańskie, starali się mu nadać charakter, pośredniczący pomiędzy skraj nenii poglądami, i pojednawczy. F. miał zdawna przekonanie, że krańcowe poglądy są zawsze fał-szywemi, i z tego względu był inieyatorem zjazdów filozofów, od których się spodziewał wyrównania wielu przeciwieństw i zaprowadzenia większej zgodności w poglądach filozoficznych. Pierwwszy taki zjazd w r. 1847 w Gotha był przez niego zorganizowanym i otwartym mową „Ueber die Zukunft der Philosophie ’ (Stuttgart 1847).— Pisma. „Beiträge zur Charakteristik der neue-

ren Philosophie” (Sulzbach 1829, wyd. 2-gie Ochsenkopfie (1023 m.). Do tej grupy należą 1841); „Ueber Gegensatz, Wendepunkt und Ziel także: Nusshard (972 m.), Fernleite (970 m.), heutiger Philosophie” (Heidelberg 1832—36,3 t.); Platte (820 m.), Totenkopf, Hohe Mütze (831 m.) „Religion und Philosophie in ihrem gegeuseti- i Kössein (932 m.). Grupa ta spada stromemi gen Verhältniss” (tamże 1834); „Die Idee der uskokami ku zachodowi i południu, łagodniejsze-Persönlichkeit und der individuellen Fortdauer” mi ku wschodowi. Na północy przytyka do niej

(Elberfeld 1834, wyd. 2-gie Lipsk 1855); „Ueber die Bedingungen eines speculativen Theismus” (Elberfeld 1835); „Die spéculative Theologie” (Heidelberg 1846—47, 3 t.); „System der Ethik” (tamże 1850—53, 2 t.); „Anthropologie” (tamże 1856, wyd. 3-ie 1876); „Zur Seelenfrage, eine Philosophische Confession” (tamże 1859);-„Psychologie” (t. I i II tamże 1864 i 73); „Die Seelenfortdauer und die Weltstellung des Menschen” (tamże 1867); „Die theistische Weltansicht und ihre Berechtigung” (tamże 1873); „Fragen und Bedenken über die nächste Fortbildung der deutschen Spéculation” (tamże 1877); „Der neuere Spiritualismus” (tamże 1878). — Liczne rozprawy w „Zeitschrift f. Philosophie.

Fiehtelberg, najwyższy szczyt gór Kruszcowych, w obrębie Król. Saskiego, 1204 m. nad p. m. wzniesiony, z rozległym widokiem; o lj₂ mili na południe wzbija się w Czechach Keilberg, najwyższy szczyt tychże gór wogóle, 1244 m. Z F-a spływają ku północy liczne strumienie w dorze-

And. S.

” Mns.

cze Elby.

łańcuch waldsztej ński z Wielkim Waldsteinem (878 rn.), Eprechtsteinem (817 m.), Kornbergiem (830 ni), Selberforstem i Heugstbergiem (668 ni); od strony południowej — pasmo Weissenstein-skie ze Steinwaldem (940 m.), Plössbergiem (618 m.), Reichswaldem i Kohlwaldem, które nagle na Oberpfalz opada; oba się kończą na granicy czeskiej. Pomiędzy te mi łańcuchami rozpościera się płaszczyzna falista, wewnętrzna równina górska w Fichtelgebirge (około 550 m). Pomiędzy Schneebergiem i Ochsenkopfem leży wąwóz głęboki, Seelohe, gdzie na wysokości 779 m. znajduje się trzęsawisko torfowe, zwane Fichtelsee, w którem Men i Fichtelnaab mają swe źródło. Na południu i południo - zachodzie tej płaszczyzny wzuosi się wiele, osobno stojących, stożków bazaltowych. Szczyty F. są okrągłe, po części osypane potężnemi złomami skał, po części zaś porosłe jodłami oraz in-nemi drzewami szpilkowemi. Cała ta górska kraina jest gęsto zaludniona (około 80 mieszkańców na km. Q). W wyższych strefach, ma-Fichtelgebirge, W mowie ludu Fichtel- jących ostry klimat, częste mgły, śniegi i mro-berg, po łacinie Mons pi nif er, Góry sosno- zy, udaje się zaledwie uprawa owsa, lnu i ro-we, nazwane tak od pokrywających je lasów ślin pastewnych; natomiast jest tam aż do zbyt-sosnowych. Są to jedne z najważniejszych gór ku drzewa budulcowego, zarówno jak czernic, bo-w Niemczech, w bawarskim okręgu górno-fran- rowek i jagód jałowcowych, oraz wiele żelaza, końskim, centrum niemieckich gór środkowych, ^ witryolu, siarki, miedzi, ołowiu i różnych gatuu-od którego ku północo - zachodowi rozciągają i ków marmuru; nadto zaś w pewnych wodach, się Frankenwald i Thüringerwald, ku południo- a mianowicie w Białym Menie i w niektórych wschodowi — Böhmerwald, ku północo-wschodo- dopływach Saali, znajdują się muszle perłowe, wi .Elstergebirge i Erzgebirge i ku południo- Dawniejszy, bardzo ożywiony, przemysł żelazny, zachodowi—-Jura frankońska. Jest to też zara- znacznie ostatniemi czasy podupadł; natomiast

zem główny wododział; tu mają swój początek cztery rozdoły, któremi płyną wody w cztery strony świata, ku trzem głównym rzekom niemieckim: Renowi, Dunajowi i Elbie; trzy z tych dopływów wytryskają ze środkowej, najwyższej góry, Schueeberg: ku zachodowi Men, wpadający do Renu. ku południu Naab—do Dunaju, ku zachodowi Eger, dopływ Elby, równie jak Saala turyngeńska, mająca źródło o 7 km. dalej ku północy. Granice gór Sosnowych niepewne, ale główna ich grupa ma kształt czworoboku, mającego powierzchni około 990 km. Q] a zawartego pomiędzy Egerem od wschodu, Rohau’em od północj, Berneckiem od zachodu, i łączącego się przez Frankenwald z Thüringerwaldem, przez Elstergebirge z Erzgebirge, wiążącym się z płasko-wzgórzem Vogtlandu. W czworoboku tym dają się rozróżnić trzy części: grupa środkowa i dwa pasma zewnętrzne; pierwsza, jądro wewnętrzne, składająca się z granitu, gneisu i mikowego łupku, dosięga wysokości najwyższej w granitowym Schneebergu (1051 m.) i w południowym

przędzenie, tkactwo, wyrób guzików, szkła i porcelany, równie jak szlifowanie kamieni, mnóstwu robotników dają zajęcie. Bardzo też jest tu rozwinięty przemysł bawełniany, zwłaszcza na krańcach gór (Hof, Bayreuth). Słynne są tutejsze granity, udatnie polerowane i do budowy gmachów okazałych wysyłane w dalekie strony. Handel drzewem i tarcicami jest bardzo znaczny, i tokarstwo nabiera coraz to większego znaczenia. Dla wojska i transportów handlowych F. łatwy jest z każdej strony do ominięcia, nie brak wszakże i wielkich dróg, jak np. z Hofu przez Wunsiedel do Amberga, albo z Eger przez Weissenstadt do Bayreuthu. Na północno - zachodniej stronie przerzyna go bawarska droga rządowa (Hof-Kulmbach); na zachodzie, południu i południo - wschodzie ciągną się wokoło niego szlaki, z Bayreuthu prowadzące do Eger; w poprzek z północy na południe wiedzie droga ze Schwarzenbach do Nedwitz. W ostatnich czasach bardzo się ożywił ruch turystyczny. Godne widzenia miejscowości są: Alexandersbad

pod Wutisiedel, Berneck, oraz labirynt piasków- i cowy Luisenburski.—Porówn. Münnich „Das F.” (Drezno 1859); Mayenberg i Müller „Kleiner Wegweiser durch das F. und den Frankenwald” (Hof, wyd. 3-e 1890); „Das F., die Fränkische und Nürnberger Schweiz” (wyd. 10-e w „Grie-bens Reisebibliothek”, Berlin 1892); Zapf „Der Sagenkreis des F.” (Münchberg 1874); tenże „Fich-telgebirgs - Album, Natur-Kultur-und Geschichtsbilder” (Hof 1892); Gümbel „Geognostische Beschreibung des F.” (z atlasem, Gotha 1879).

nizin (ob.) niż platonizm właściwy. Jako profesor odznaczał się pełną ognia i porywającą wymową. Na katedrze i w pismach zwalczał zapalczywie Arystotelesa, a raczej jego przekształcenia średniowieczne. Jak prawie wszyscy myśliciele epoki Odrodzenia, miał skłonność do mistycyzmu i marzycielstwa. Przetłómaczył poprawnie i pięknie Platona (Florencya 1483—84); Plotina (tamże 1492). Napisał: „Theologia Pla-tonica, seu de immortalitate animorum ac aeter-na felicitate libri XVIII” (Florencya 1482 i Paryż 1578), dzieło, którego myślą przewodnią jest wyzyskanie platonizmu na rzecz chrześciań-stwa. —O F-ie pisał L. Galeotti „Saggio intorno alla vita ed agli scritti di Marsilio Ficino” w czasopiśmie „Archiv o storico italiano” rok

Mns.

1859.

y,-.' - -

Fig. 64. Fick Adolf.

Fick Adolf (* w Kassel dn. 3 września r. 1829), fizyolog niemiecki. Do nauk przykładał się w Marburgu i Berlinie; osiągnąwszy w r. 1851 dyplom doktorski, w następnym osiadł z Zurychu jako docent prywatny, w roku 1856 otrzymał nadzwyczajną, a wkrótce potem zwyczajną, profesurę fizyologii; na takież stanowisko przeszedł w roku 1868 do Würzburga. Na katedrze nie odznaczał się nigdy świetnością wymowy, wykładał wszelako jasno i zrozumiale, objaśniając słowa swe po mistrzowsku wykonywanemi doświadczeniami. Działalność jego piśmiennicza dosięga bardzo pokaźnych rozmiarów i w treść jest bogatą; z licznych dzieł większych wymienia-

K. J.

Fichtelit, Bromeis (mineralog.). Minerał, występujący w postaci blaszek krystalicznych, prawdopodobnie jednoskośnoosiowych, lub też tworzący cienkie naskorupienia i naloty na bitu-micznem drzewie pokładu torfowego pod Red-witz w Bawaryi; barwy białej, z blaskiem perłowym, bez woni i smaku; po wodzie pływa, w wyskoku tonie, topi się przy 46° i znowu tężeje krystalicznie. Wzór jego C₅Hh; zawiera 87.13 węgla i 12.87 wodoru; w eterze bardzo się łatwo rozpuszcza. Znajduje się również w torfowisku Holtegaard w Danii (Tekoretin ForchJbammera).

Fichtelnab, ob. Nab.

f d. 1 października r.

Dr J. p.

PicilîUS Mar si li us (* we Florencyi d. 19 października r. 1433 1499), lekarz i filozof włoski. C osim o de’Medici starszy, na którego dworze ojciec F-a był lekarzem, kierował wykształceniem jego i powołał go później na profesora filozofii do założonej przez siebie w r. 1440 florenckiej Akademii Platońskiej. Poglądy jego lekarskie zawiera głównie dzieło „De vita libri très” (Lion 1595, także p. n. „De Studiosorum valetudine tuenda”, Bazylea 1569; u nas wyszło w Krakowie u F. Unglera w r. 1536 p. n. „De cura valetudinis eoriim qui incumbunt Studio litterarum. Marsi-lii Ficini Florentini liber. Praemissa est Simonis a Łowicz.... epistoła”). Był jako lekarz mistykiem i zagorzałym zwolennikiem astrologii, uważał ją za podstawę sztuki lekarskiej, nauczał, jak za jej pomocą można utrzymać zdrowie i przedłużać życie. Przetwory złota uchodziły, w mniemaniu jego, jak zresztą u wielu spółczesnych, za leki najskuteczniejsze, a starcom zalecał, jako środek, pewny przedłużenia życia, picie krwi ciepłej, młodzieńcom zdrowym upuszczonej. Drugie dzieło „De morbo epide-mico” (Augsburg 1518 i później) posiada rzeczywistą wartość dziejowo-lekarską, ponieważ zawiera bardzo dobry opis zarazy morowej, która dziesiątkowała Włochy w latach 1477 i 78.—Najlepsze wydanie dzieł jego oryginalnych wyszło w Paryżu w r. 1641 (2 tomy).

Jako filozof, był F. jednym z czynnych uczestników owego ruchu umysłowego, który obalił scholastycyzm i sprowadził odrodzenie studyów nad filozofią starożytną. Uczeń i gorliwy zwolennik Gemistosa Clethoma (ob.), również jak i jego mistrz, lepiej rozumiał neo-plato-

działów.

czasów.

my: „Die medizinische Physik” (Brunswik 1857, wyd. III w r. 1885), „Compendium der Physiologie des Menschen mit Einschluss der Entwicklungsgeschichte” (Wieden 1860, wyd. IV 1891), „Beiträge zur Physiologie der irritablen Substanzen” (Brunszwik 1863), „Lehrbuch der Anatomie und Physiologie der Sinnesorgane” (Lahr, 1864), „Die Naturkräfte in ihrer Wechselbeziehung” (Würzburg 1869), „Untersuchungen über Muskelarbeit” (Bazylea, 1867), „Philosophischer Versuch über die Wahrscheinlichkeiten” (Würzburg 1882). „Myothermische Fragen und Versuche” (tamże 1885) i „Myothermische Untersuchungen” (Wiesbaden 1889). Do wielkiego podręcznika fizyolo-gii L. Her manna (ob.) opracował także kilka

Dr J. p.

Fick August, znakomity językoznawca niemiecki w zakresie indoeuropejskim, ur. 5 maja 1833 w Petershagen pod Mindenem w Westfalji, nauki gimnazjalne pobierał w Hildesheimie; w 1852—57 studjował w Getyndze filologję, poczym w latach 1858--76 był nauczycielem tamtejszego gimnazjum. Jednocześnie od r. 1858 pod kierunkiem Benfey’a studjował sanskryt i językoznawstwo porównawcze. Poświęciwszy się zgłębianiu historji rozwoju języków indoeuropejskich i badaniom etymologiczno-porównawczym tychże języków, wynik pracy swej na tym polu ogłosił w dziele „Wörterbuch der Indogermanischen Grundsprache” (Getynga 1868), w którym przedstawił zasób wyrazów prajęzyka indoeuropejskie-go, odtworzony drogą etymologiczuo -porów-wnawczą. Dzieło to, przerobione następnie, w drugim wydaniu nosi tytuł „Vergleichendes Wörterbuch der Indogermanischen Sprachen” (Getynga 1871, w 8-ee sfr. 1085) i w kilku swoich działach zawiera: 1) słowozbiór czyli zasób wyrazów języka indoeuropejskiego w jego stanie przed rozdzieleniem się ludu pierwotnego Aryjczykow i Europejczyków; oraz takiż mater-jał językowy innych gałęzi językowych z następnych okresów rozwoju tego szczepu, a mianowicie: 2) słowozbiór wspólnego języka doby aryjskiej, 3) wspólności językowej europejskiej, 4) wspólności grecko-italskiej, 5) wspólności językowej słowiańsko-giermańskiej i 6) wspólności językowej giermańskiej. W dodatku, przy końcu tego dzieła zamieścił autor dwie rozprawy: 1) O pierwiastkach (pniach) wyrazów i ich rozszerzaniu (Wurzeln und Wurzeldeterminative) i 2) O rozgałęzieniu się Indoeuropejczyków. Słownik porównawczy Ficka, stanowiący główną podstawę do jego zasług i sławy, został w parę lat przez autora przerobiony i znacznie rozszerzony i wyszedł w 3-im wydaniu w 4-ch tomach p. t. „Vergl. Wörterbuch der Indogerm. Sprachen sprachgeschichtlich angeordnet” (Getynga 1874 — 76; tom 4-ty zawiera wymienioną rozprawę Wurzeln v. Wurzeldeterminative”, nadto wykazy wyrazów, „Indices”, ułożone przez Ant. Führern). Znakomite to dzieło w ostatnich latach wyszło w 4-tym wydaniu, znowu przerobionym przez autora, oraz Adalb. Bezzenbergera i Whitleya Stokes’a (Getynga 1890 i nst.). Oprócz tego dzieła F. ogłosił pracę z zakresu historji rozwoju języków indoeuropejskich: „Die ehemalige Spracheinheit der Indogermanen Europas” (t-że 1873), oraz wartościowe dzieło o tworzeniu się imion osób: „Die griechischen Personennamen nach ihrer Bildung erklärt”, złożone z dwu części (str. CCXIX-f-236 w 8-ce, t-że 1874); część druga poświęcona jest imionom osobowym jęz. greckiego, pierwsza imionom innych języków, gdzie opracowane są także imiona słowiańskie pod względem ich budowy (System der slavi-schen Namengebung, str. XCVIII—CXIII). Dzieło to wyszło w drugim wydaniu 1894 r. Wskutek zasług naukowych, złożonych w ogłoszonych dziełach, Fick został w r. 1876 profesorem nadzwyczajnym, a następnie zwyczajnym językoznawstwa porównawczego w univers, getyń-skim, skąd w 1887 przeszedł na podobne stanowisko do Wrocławia. Niedługo jednak, bo w 1891 r., z powodu słabości zdrowia opuścił tę katedrę i otrzymał emeryturę. Obok wymienionych dzieł F. ogłosił wiele drobniejszych rozpraw i przyczynków do gramatyki porównawczej, przeważnie z zakresu etymologji, mianowicie w czasopismach: A. Kulina „Beiträge zur vergl. Sprachforschung” (do r. 1876) i Bezzenbergera „Beiträge zur Kunde der indogerm. Sprachen”. Nadto F. zajmował się badaniem języka poezji starogreckiej i ogłosił prace: „Die Homerische Odyssee und Ilias nach ihrer Entstehung betrachtet u. in der urspünglichen Sprachform wiederhergestellt” (t-że 1883 i 1886), oraz „Hesiods Gedichte” (1887). W badaniach tych F. przyszedł do wniosku, że Ujada i Odysseja były napisane pierwotnie w narzeczu eolskim, z którego następnie dokonano przekładu w narzeczu joń-skim i w tej postaci przechowały się do naszych

A. A. K.

Ficker Adolf, statystyk austryacki (* 1816— f 1880 w Wiedniu); był nauczycielem w liceum lublańskiem i w Czerniowcach, potem został sekretarzem ministeryalnym w kancellaryi statystycznej, a roku 1864 jej dyrektorem. Pozostawił wiele prac z zakresu literatury statystycznej i założył w roku 1875 „Statistische Monatshefte” w Wiedniu. Wydał wiele dzieł cennych, z których tu wymienimy: „Grundriss der Weltgeschichte” (tom I w Ołomuńcu 1846, tom 2-gi w Czerniowcach 1851); „Darstellung der Landwirtschaft und Montan-Industrie Buko-winas” (Wiedeń 1854); „Bevölkerung der Österreich. Monarchie statistisch dargestelt” (Gotha 1860, z 12-ma mapami); „Geschichte, Organisation und Statistik der öster. Unterrichtswesens” (Wiedeń 1873 w 2-ch tomach).

Ficker Juliusz, historyk i prawoznawca niemiecki (* 1826 r. w Paderbornie), w r. 1852 został zamianowany profesorem historyi powszech-

wszedł do tymczasowego rządu badeńskiego, atoli we trzy dni potem został uwięziony w Sztuttgar-cie, dokąd posłano go w celach agitacyjnych. Wypuszczony za kaucyą na wolność wyjechał do Szwajcaryi, następnie do Anglii, a wreszcie do Ameryki Północnej, gdzie skończył swą kary erę polityczną, jako gorliwy rzecznik niewolnictwa. Po klęsce Skonfederowanych wrócił do Kon-

Hml.

K. J.

K. J.

N.

nej w Innspruku, w 1863 prof. prawa niemieckiego, a w 1879 uwolnił się od służby. Oprócz najobszerniejszego dzieła swojego „Forschungen zur Reichs - und Rechtsgeschichte Italiens” (In-szpruk 1860—74 w 4-ch tom.), oprócz uporządkowania i zredagowania Böhmerowskich „Acta imperii selecta” (1870) i „Regesta imperii” (1879), wydał: „Münsterische Croniken des Mittelalters” (Münster 1851); „Ueber die Entstehungszeit des Sachsenspiegels” (Inszpruk 1859); „Das deutsche Kaiserreich in seinen universalen und nationalen Beziehungen” (1861); „Deut. Königtum und Kaisertum” (1862); „Ueber die Entstehungszeit des Schwabenspiegels” (1874); „Untersuchungen zur Rechtgeschichte” (1891) i in. * Fickler Józef, przywódzca stronnictwa demokratycznego w Badenii (* r. 1808 w Kon-stancyi—f 26 list. 1865 tamże), był z początku kupcem; w r. 1830 założył liberalno-oppozycyjny tygodnik i został przewodniczącym komitetu o-bywatelskiego w mieście rodzinnem. Utalentowany samouk, uczynił redagowane przez się (od r. 1836) „Seeblätter” wpływowym organem de-mokracyi. Po wybuchu rewolucyi 1848 prowadził propagandę na rzecz rzeczypospolitej. Podejrzewany o stosunki ze stowarzyszeniami niemieckich robotników we Francyi i o znoszenie się z francuskim rządem tymczasowym, został 8 kwietnia aresztowany w Karlsruhe i przesiedział w więzieniu do maja 184'J. Obrany przez zgromadzenie ludowe w Offenburgu (13 maja 1849) do wydziału krajowego, zwalczał energicznie zarówno bezplanowy terroryzm Struvego, jak i po-łowiczność stronnictwa Brentana. D. 1 czerwca

stancyi.

Ficlaus, Ficlauz, ptak błotny, ob. Bekas.

Ficonium, Ettingsh. (paleontol.). Pod nazwą F. Solandri opisał Ettingshausen pewne kopalne liście z pokładów trzeciorzędowych australijskich, które zdają się należeć do rodziny Artocarpeae.

Ficoroniego Cysta, ob. Cysta.

Ficoxylon, Kaiser (paleont.). Pod nazwą tą opisał Kaiser pewien gatunek drewna kopalnego z pokładów trzeciorzędowych.

FicCjUelmont Karol Ludwik, hrabia, austry-acki generał i mąż stanu (* 1777 — f 1857), wstąpiwszy do wojska w r. 1793, brał udział w wojnach z Francyą i dosłużył się rychło rangi generał-majora. W r. 1813 wysłany był jako poseł nadzwyczajny na dwór szwedzki, w r. 1820 na dwór toskański, a potem do Neapolu. W r. 1830 otrzymał rangę marszałka pol-nego i w 1839 r. był powołany do Wiednia', gdzie zastępował nieobecnego wówczas Metterni-cha, sprawując obowiązki ministra spraw zagranicznych. W r. 1846 posłował do Berlina w sprawie polskiej, w r. 1848 otrzymał tekę ministra spraw zagranicznych i ogłosił wojnę z Sardynią, wszakże wkrótce potem podał się do dymissyi; uchylając się od wszelkich spraw publicznych. F. znany jest także jako autor kilku dzieł politycznych: „Aufklärungen über die Zeit y. 21 März bis 4 Mai 1848” (Lipsk 1850); „Deutschland, Oesterreich und Preussen” (tamże 1850); „Lord Palmerston, England und der Continent”

¹ (Wiedeń 1852); „Die religiöse Seite der orientalischen Frage” (tamże 1854).

-> j Ficus. Drzewo figowe (paleont.). Pierwsze pojawienie się drzewa figowego na globie odnoszą paleontologowie do ostatnich czasów okresu kredowego; liście zaś zaliczane do togo rodzaju, opisywano wielokrotnie z różnych pokładów, tak europejskich, jako i północno-ame-rykańskich. Wobec dzisiejszego rozmieszczenia rodzaju tego na kuli ziemskiej wielce prawdo-podobnem być może istnienie jego już w okresie kredowym i na p .czątku trzeciorzędowego, jak niemniej daje się wyjaśnić zamieranie jego w końcu okresu trzeciorzędowego w Europie; wszelako przechowanie liści owych nie zawsze pozwala na dokładne ich zdeterminowanie, a z drugiej strony, megą one również dobrze należeć do innych rodzin lub rodzajów.- Niektóre znowu liście, opisywane jako należące do oddzielnych gatunków, mogą należeć rzeczywiście do jednego i tegoż samego gatunku, co znowu na redukcyę liczby opisywanych gatunków wpłynąć może. Pomimo jednakże tego wszystkiego przyjąć należy, że rodzaj ten daleko obszerniej występował dawniej, niż obecnie, nietylko w okresie kredowym i trzeciorzędowym, ale i w czwartorzędowym nawet. Z kredowych pokładów Grenlandyi (pokłady Atane i Patoot), Heer kilka opisał gatunków, jak: F. atavina Heer; z Moletein w Morawii, F. Mohliana Heer; z Ameryki północnej, F. primordicilis Heer, F. laurophyHa Lesq., F. Beckwithii Lesq., F. di-storta Lesq. z Nebraski i Kansasu;—wszystkie te gatunki poza obrębem dzisiejszego rozmieszczenia drzewa figowego. Z pokładów trzeciorzędowych, począwszy od eocenowych aż do górnych miocenowych, Mczne opisano gatunki, bądź obszernie rozmieszczone, bądź w jednej tylko znalezione miejscowości, jak: F. lancaefolia, F. Yinx Unger, F. arcinervis Heer, F. üicifolia A. Br., F. venusta Sap. Nie brak ich też i w północnoamerykańskich trzeciorzędowych pokładach, bądź wspólnych z Europą gatunków, jak: F. Iinx Unger, F. lanceolata Heer, F. muUinervis Heer, F. tüiaefolia A. Br. (Kalifornia), bądź wyłącznie tylko właściwych Ameryce północnej, jak. F. Unger i Lesq., F. arenacea Lesq., F. occidentalis Lesq., F. Haydeni Lesq. Heer opisał liczne

bowcowatycli (Artocarpeae).

'-'■łĄ

gatunki kopalne drzewa figowego z pokładów trzeciorzędowych Sumatry; Göppert—jeden gatunek, F. flexuosa Göpp. z Jawy; Ettingshausen z takichże pokładów w Nowej Hollandyi jako Ficonium Solandri i Artocarpidium Stuarti, opisał liście figowe, które jednakże mogą również pochodzić od rodzajów z rodziny c h 1 e-

K. J.

J FictlS, drzewo figowe, f i g a, figmw i e c jadalny, figowiec pospolity, rodzaj z rodziny j a g o d n i k o w a t y eh (Moreaceae), rz. p o-krzywowych (TJrticinae), bardzo zamożny w gatunki. Systematycy wyliczają ich około 000. Wszystkie rosną w strefie gorącej, mianowicie w Indyach Wschodnich i Zachodnich, na Przylądku Dobrej Nadziei, w Chinach, Japonii, i Arabii. Niektóre są drzewami znacznej wielkości i długo-trwałemi. Najbardziej znanemi gatunkami są: F. carica L., drzewo figowe, figowiec jadalny, figowiec pospolity, fi g a,

r JmiM t ’JÊÊÊw

Pt

d'2

Fig. 65. Ficus Carica. 1. Gałązka z kwiatem 2. Kwiat słupkowy (żeński). 3. Kwiat pręcikowy (męski). 4. Owoc przecięty podłużnie.

pochodzi pierwotnie z okolic wschodnich i południowych nadśródziemnomorskich, a mianowicie z Azy i Mniejszej; lecz od niepamiętnych czasów sprowadzono ją do południowej Europy, gdzie polubiła klimat i gdzie dzisiaj bardzo obficie rośnie. Częstokroć daje się widzieć w południowej Francyi, Hiszpanii, Portugalii, we Włoszech, jakby dziko rosnąca. Jest właściwie krzewem, lecz niekiedy wyrasta w drzewko na 10 łokci wysokie. Liście ma rozmaitego kształtu, podzielone zwykłe na 3 do 7 klapek, nierównych, tępych i szorstkich. Kwiatostan figi ma postać groszkowatą, jest jakby workiem grubym i mięsistym, który tylko na szczycie jest otwarty, wewnątrz zaś cały wysłany kwiatami. Tuż pod otworem stoją kwiaty pręcikowe, niżej, z boków i na całem dnie worka—słupkowe. Kwiaty są bezkoronowe; męskie mają kielich o trzech działkach i trzech pręcikach, przeciwległych tym działkom; pylniki są dwukomórkowe, otwierające się na wewnątrz dwiema podłużnemi szparami. Kwiat żeński (słupkowy) składa się z kielicha, uformowanego z pięciu działek, i słupka, którego zawiązek jest górny, uwieńczony szyjką, rozdzielającą się na dwie gałązkg czyli znamiona» Po przekwitnięciu duo kwiatostanu rozrasta się, mięśnieje i wypełnia całą jamę worka. Pozostałe w zalążkach słupków niełupki siedzą w tern mięsie pod postacią drobnych ziarnek. Figa nie jest więc owocem, ale jest owo co stanem t. j. zbiorem owoców, leżących w zmięśnia-łej łodydze kwiatostanu. Figi bywają zielone, żółte lub fioletowe; są różnej wielkości. Świeże figi mają smak mdły. Wysuszone są słodkie i smaczniejsze od świeżych.—Wszystkie ligi zawierają sok mleczny. U niektórych gatunków azyatyckich i południo vo - amerykańskich sok ten, tężejąc, staje się kauczukiem. Do rzędu takich fig należy hodowana u nas pospolicie w doniczkach figa sprężysta czyli fikus, F. elastica—o wielkich skórkowatych liściach, gładkich i lśniących; w stanie dzikim gatunek ten rośnie w Hindostanie i tworzy tam wielkie lasy. W ojczyźnie swej fikus jest wielkiem drzewem, które od 25-go roku życia wydaje kauczuk, zwany an amskim. W tym celu wypuszczają z niego sok tylko co trzy lata, aby nie osłabiać zbytecznie drzewa. Należy tu także sławny Sykomor (Ficus sgeomorus), drzewo, rosnące szczególnie w Egipcie i w Palestynie. Sykomor u Starożytnych miał znaczenie niemałe; drewno jego może ze wszystkich roślinnych ma-teryałów jest najtrwalsze, nigdy zepsuciu nie ulega. Egipcyanie sporządzali z niego skrzynie i trumny do przechowywania swoich mumij, a dziś, po upływie kilku tysięcy lat. najcieńsze nawet deski z tych trumien odnajdują się całe i zdrowe.—Wspaniałym jest gatunek figa świąt-nicowa (F. religiös a), wyniosłe i grube drzewo, opatrzone korzeniami przybyszowemi, które spuszczają się z gałęzi pionowo ku ziemi. Korzenie te, dopóki nie wnikną w ziemię, są szczupłe i zawsze jednakiej średnicy; lecz jak tylko dosięgną gruntu i w nim się utwierdzą, grubieją nagle, tworząc około pnia jakby tysiące filarów często znacznej wysokości. Lud indyjski ma upodobanie stawiać świątynie (pagody) w odstępach między korzeniami przybyszowemi tej dzikiej figi. WNerbuddah, w Indyach Wsch., jest jedno takie drzewo, które się składa z 350-u wielkich pili i 3 000 mniejszych. Stojąc wśród lasu, wygląda w nim, jakby osobny las. Podanie niesie, że jeszcze Aleksander Macedoński, wkroczywszy z wojskiem do Indyj, napotkał to drzewo i podziwiał je. Inny okaz, nie mniej osobliwy, znajduje się na jednej z wysp Samoa. Tam jedno jedyne drzewo rozrosło się na tak liczne i potężne odnosi, że stanowi w rzeczy samej cały las, dość pokaźny.—Niektóre gatunki fig, a między innemi i ta świątnicowa, sączą z mło-

352

Fidanza Grzegorz — Fidanza Francesco.

dych swych pędów rodzaj kruchej żywicy, zwa- zek za

nakłuciem drobnego owadu, zwanego nej laką lub szelakiem, służącej do fabry- czerwcem lakowym lub figowym (Coccus kacyi pokostów. Żywica ta wypływa z gałą- laccae v. C. figus).    b. m.

Fidanza Francesco, malarz włoski (* 1747 w Medyola-nie—f 1819 tamże), uczeń Delacroix, malował głównie krajobrazy i widoki morskie; jego płótna, przedstawiające najważniejsze przystanie włoskie, są znakomite, jak np. Lido, Mala moc co, Rimini, Anko-na, znajdujące się w Medyo-lanie w Brera, a malowane dla wice-króla włoskiego, Eugeniusza Beauharnais.

Fidanza Grzegorz, „malarz nadworny” Stan. Augusta (f 9 stycznia 1823 w Rzymie). Szczegółów jego pobytu i działalności w Warszawie nie znamy. Malował krajobrazy, naśladując w nich nastrój poetyczny i styl kompozycyjny Clati-de-Lorrain’a; szedł też za Salwatorem Rosą. Był dobrym ko-piistą; robił pastichia. Dwa jego obrazy, wysoko oszacowane, znajdowały się w galeryi Stan. Augusta; oprócz tych Ra-stawiecki (T. I), z którego ta

Ki!*’-'

mm \

HH

Ml

WM

pr.

rż

St

v ?ê ik

Fj

Mm

-    v^7*~ 'S _

Fijr. 66. S y k o m o r.

■    ¹¹ Jj

mm

-.nmii'vèy’.

jtop

ül

V,

Wmt......

..............

ES

iiiÄui

RH

Zi

lig. 67. Figa świątnicowa (Ficus religiosa) drzewo indyjskie.

S-

=H

CD

£-•

Ul

P

O:

Ci

w-'

X.

solungi.

Fiddichow, słów. Widuchowo, miasto w pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Szczecińskiej, powiecie Greifenhagen, na prawym brzegu Odry i przy drodze żel. Kistrzyń-Szcze-cin; wielka cukrownia; uprawa buraków i tytoniu; rybołóstwo; żegluga; 3100 m-ców. Pierwotnie osada słowiańska, w r. 1347 stała się miastem, które w r. 1679 przeszło do markgrafów Brandenburskich.

T. p.

wzmianka, wymienia jeszcze jeden u Mniszchów drugi u pani Sobolewskiej.

Z Fidanza Jan, ob. Bonawentura św.

Fi&aris, także Euenos, dziś Eve nos, staro-grecka nazwa rzeki, wpadającej do zatoki Pa-traskiej i przepływającej Aetolią; bierze począ tek na zachodnich stokach gór Bardusia (w starożytności Mo ns Corax) i po 90-u km. krętego, międzygórskiego biegu wpada śród nadbrzeżnej pustynnej równiny do morza, niedaleko m. Mis-

And. S.

And. S.

Fideicommissum czyli powiernictwo, jest to według prawa rzymskiego zapis, mocą którego spadkodawca zobowiązuje dziedzica testamentowego lub ustawniczego do wydania osobie trzeciej bądź całego odziedziczonego majątku, bądź też pewnej części jego, zaraz, albo po upływie pewnego ściśle oznaczonego czasu (ex die). Tym sposobem obchodzono przepisy prawodawcze; chcąc bowiem nadać dziedzictwo takiej osobie, którą ustawa od dziedziczenia wyłączała, powierzano je osobie, mającej wszelką zdolność prawną do brania spadku, która, stawszy się przez to właścicielką całej pozostałości, nie mogła być wprost zobowiązaną do daroczynnego pozbycia się nadanej sobie własności; dlatego prośbę do niej zanosił dziedzictwodawca, aby ostatniej woli jego zadosyć uczynić zechciała. Tak ustanowiony dziedzic zowie się her es fiduciarius; osoba zaś, mogąca żądać od dziedzica wydania całego spadku lub części jego, nazywa się her es fideicommissarius. Pierwotnie fideikomisaryusz nie był dziedzicem pod tytułem ogólnym, obejmował,jak każdy inny zapisobierca, tylko aktywa spadku i prawo jego zależało od przyjęcia dziedzictwa przez fiducya-ryusza (heres fiduciarius). Dziedzic powierniczy, mimo wydania spadku, nie przestawał być według ścisłego prawa dziedzicem, był zatem wierzycielem dłużników spadkowych i dłużnikiem wierzycieli masy spadkowej. Zdarzało się więc, że dziedzice powierniczy spadku przyjąć nie chcieli, niwecząc przez to wszelkie rozporządzenia ostatniej woli. Zapobiegając tej niedogodności, prawodawstwo wydało za czasów Nerona uchwałę senatu Trebeliańską (Senatusconsultum Trebellianum r. 62 po Chr.), według której fidei-komis spadku nabierał znaczenia pośredniej suk-cessyi ogólnej. Od tego-to dopiero czasu przechodzi spadek na dziedzica, przekaz otrzymującego (fideicommissarius), wraz z wszystkiemi preten-syami osobistemi zmarłego do trzecich i trzecich

do zmarłego, tak, jakgdybÿ fideikomisaryusz wyobrażał osobę dziedzictwodawcy (heredis lo-coest). Wydanie fideikomissu następuje przez oświadczenie zapisowydawcy (fiduciarius), iż przelewa na dziedzica przekazany majątek, będący przedmiotem powiernictwa. Jeżeli dziedzic powierniczy spadku przyjąć nie chce, może go fideikomisaryusz do tego zniewolić na mocy uchwały senatu Pegazyańskiej, wydanej za We-spazyana r. 75 po Chr., która zarazem zapewnia dziedzicom powierniczym, jeżeli dobrowolnie wydali spadek, czwartą część dziedzictwa im powierzonego. Tym sposobem zastosowano ustawę Falcydyjską (lex Falcidia) do powiernictw. Obydwie uchwały senatu, t. j. Trebeliańską i Pe-gazyańską, połączył cesarz Justynian w ten sposób, że i w razie dobrowolnej restytucyi spadku, po potrąceniu jednej czwartej części (quarta Trebellianica), ma zachodzić następstwo, oznaczone uchwałą senatu Trebeliańską. Odtąd fideikomisaryusz poczytuje się bezwarunkowo za dziedzica pod tytułem ogólnym. Do obrony praw dziedzica otrzymującego przekaz służy „fideicommissaria hereditatis petitio”. Fideicom-missa, czyli powiernictwa, upowszechniły się w Europie; z nich powstały znane u nas ordy-nacye. Kodeks francuski w art. 911 zabronił iideikomissów w ogólności, nazywając je podstawieniami (substytucyami). — Por. W i n d s c h e i d „Pand.” III. 662—669 (wydanie 7-me); Rosshirt „Die Lehre von den Vermächtnissen nach rönv Recht.” (1825 I p. 120 sq.); C. Ferrini „Teoria generale dei legati e dei fedecommessi se-condo il diritto romano” (Milano 1889); Heimbach „R. Lex.” IV p. 286 sq. (1843); Veh-ring „Erbrecht” p.; 780 sq. Baron „Pand.” 'p. 913 sq.

Fideikommissa nowoczesne i ich znaczę nie ekonomiczne i społeczne. — Najdawniej sze z pośród dziś istniejących fideikommis-sów liczą około 400 lat istnienia. Mianowicie w XIV wieku zauważyć się daje pewne dążenie śród rodów arystokratycznych współczesnych do ograniczenia władzy każdorazowego dziedzica rodowego majątku ziemskiego pod względem swobodnego rozporządzania nim pod postacią darowizny i testamentu; tendencya ta znajduje swe źródło w myśli o zachowaniu splendoru rodowego w jaknajdłuższym szeregu pokoleń, szeregu, który kończył się na ostatnim bezpotomnie umierającym dziedzicu po mieczu, t. j. wraz z wygaśnięciem nazwiska rodu. O ile wykazują najświeższe prace, pochodzeniu F-ów poświęcone (Pfaff i Hofmann), instytucya ta powstała w Hiszpanii, gdzie t. z w. majoraty już w średniowieczu otrzymują kształty skończone; stąd pod wpływem czynników politycznych i za sprawą Habsburgów przechodzi do Austryi i powoli zdobywa sobie kontynent europejski i Anglię. Tworzenie F-ów leżało prawdopodobnie w interesie władzy monarchicznej, która w ten sposób chcia-

45

Eue. Powsz. Ilusfcr. Zosz. 166. T. XXI.

ła sobie na długi szereg pokoleń zapewnić wier- rnissowycli. Prawo z r. 1882 (Settted Land Act) nych wassalów i poddanych. W Ni emcz e ch naj- upoważnia każdorazowego ordynata (tenant for silniej ruch ten budzić się zaczyna po 30-letniej life) do sprzedaży, zamiany, podziału, wydzier-wojnie i nie ustaje aż po dzień dzisiejszy. We | żawiania majątku rodowego pod warunkiem, że Francyi najstarsze ślady F-ów odszukać się dają w XIII stuleciu (Viollet „Etablissements de St Louis” II, 213 — 217; IV, 103). Ale już W XVI stuleciu rozpoczyna się ruch, mający na celu ich ograniczenie (ordon. Orlean 1561). Re-wolucya znosi je zupełnie (1797). Code civil nadaje dekretowi konwentu moc artykułów prawa (art. 896, 911, 1040, 1121). Napoleon I, w interesie swej dynastyi, tworzy je nanowo pod nazwą majoratów (1806); istniały one atoli niedługo. Prawo z r. 1835 zakazało tworzenia ich w przyszłości; prawo zaś z r. 1849 zniosło zupełnie wszelkie F. Prawodawstwo obowiązujące u n a s w tej części odpowiada w zupełności pierwowzorowi swemu. Już art. 745 stanowi, iż w razie zejścia spadkodawcy beztestamento-wo, dzieci lub ich zstępni dziedziczą bez różnicy płci i pierworodztwa w równych częściach.

kapitały pozyskane tą drogą zostaną zapewnione rodzinie, albo w części obrócone na melio-racye, innemi słowy: istota zapisu może być każdorazowo zmienioną, a tylko jego wartość powinna być trwale przekazywana potomkom. Niezależnie od dążenia prawodawstwa, różne grupy społeczeństwa angielskiego starają się nie tylko znieść zupełnie F., ale i zreformować prawodawstwo spadkowe beztestamentowe, według którego starszy syn dziedziczy cały majątek nieruchomy, przyczem ruchomy, po odliczeniu y₃ części dla wdowy, dzielonym bywa między wszystkich spadkobierców.— Z przeglądu powyższego rozporządzeń prawnych, normujących F. europejskie, widzimy, że tylko w Niemczech i Austryi instytucya ta zachowała się w czystości nietkniętej przez postęp; rozwój jej w tych krajach nie skończył się jeszcze; na ich przykładzie najłatwiej zbadać znaczenie, dodatnie i ujemne, F-ów. Statystyczne dane lat ostatnich (1895) wykazują, że w królestwie Pruskiem istnieje wogóle 1045 F-ów, należących do 939 właścicieli, a obejmujących 2 131 496 hektarów. Stanowi to 6°/₀ ogólnej przestrzeni. Pomiędzy właścicielami znajduje się 23 książąt panujących, 61 książąt, 240 hrabiów, 525 szlach., 90 mieszczańskich rodów. Dwie piąte ogólnej F-ami objętej przestrzeni uzyskały swe przywileje po roku 1850 (na Szląsku F. obejmują pół miliona hektarów). — Austrya nie posiada już tak obszernej własności F-wej, liczy bowiem 297 F-ów o obszarze 1 200 000 hektarów (4°/₀ ogólnej przestrzeni). Najwięcej F-ów liczą Czechy. Są to w każdym razie liczby dość znaczne, aby zwrócić musiały uwagę ekonomisty i polityka, liczby tem poważniejsze, że, jak wzmiankowano wyżej, ilość F-ów wzrasta w Prusiecb w ostatnich dziesięcioleciach z zadziwiającą szybkością. W piątym dziesiątku naszego stulecia powstaje 40, w szóstym—63, w siódmym 84, w ósmym 135 F-ów. Takie stałe, wieczyste ześrodkowanie wielkich obszarów ziemi w rękach pewnej liczby rodzin musi mieć, oczywiście, swoje przyczyny; ale prawodawca nie może również pozostać wobec takiego dążenia obojętnym. Przedewszystkiem zaś zwróciło to uwagę ekonomistów, którzy podzielili się w krótkim czasie na dwa obozy: przychylnych instytu-cyi i wrogo względem niej usposobionych uczonych. Obóz przeciwników jest nader liczny i obejmuje najpoważniejsze nazwiska (Lorenz Stein, Gneist, Schmoller, Conrad, Schaffie); obrońcy rekrutują się przeważnie z szeregów politycznie konserwatywnych (Stahl, Gierkę). Przy ocenie zaś instytucyi należy zwrócić uwagę na następujące czynniki: 1) Państwo, zezwalając na tworzenie F-ów, nadaje pewnym rodom prawa wyjątkowe, obdarza je specyal-

Spadkodawca znów, w razie sporządzenia testamentu, jest nader ograniczony w prawie rozrządzania majątkiem na korzyść jednego wyłącznie spadkobiercy; podług bowiem art. 913 K. N. może rozrządzać bądź przez darowiznę, bądź przez testament, połową majątku, jeżeli pozostawia po zgonie jedno dziecko prawe; — trzecią częścią, jeżeli pozostawia dwoje dzieci, i jedną czwartą, jeżeli pozostawia troje lub więcej.

Wszelkie substytucye, na mocy których ustanowiony zapisobierca byłby obowiązanym oddać wskazanej osobie zapis, są wyraźnie wzbronione (K. C. art. 896). Wyjątek od powyższych przepisów stanowią t. zw. ordynacye, pochodzące wogóle z dawniejszych czasów, i majoraty, ustanowione w r. 1835 (p. pod Ordyna-cya).—W Rossy i Piotr W. zamierzał wprowadzić majoraty, prawo jednak wydane w tym celu przez niego pozostało bez praktycznego zastosowania. Utrzymało się tylko uprzywilejowanie spadkobierców płci męskiej przed żeńską, tudzież ograniczenie spadkodawcy w rozporządzaniu majątkiem rodowym, to jest odziedziczonym, w przeciwieństwie do nabytego, wskutek czego jedni spadkobiercy znajdują się w iepszem położeniu od innych.—Prawodawstwo angielskie ustanawia w zasadzie F. (entails) o charakterze czasowym; zapisodawca może bowiem ustanowić spadkobiercę żyjącego i jednego tylko jeszcze, narodzić się mającego, zapisobiercę; ten ostatni atoli ma prawo z ukończeniem 21-go roku życia znieść zasadę F-ów. Takie ustanowienie prawodawcze w rzeczywistości przybiera inną formę: zapis bowiem (seulement) stale bywa odnawianym i F. noszą charakter wieczysty. Tak przynajmniej było od dawnych aż do ostatnich czasów, kiedy-to prawodawca starać się zaczął za pomocą zakazów przeciwdziałać tendencyi do tworzenia i odnawiania ordynacyj fideikom-

Fidejussio.

355

s. p.

nym przywilejem, umożliwiającym im zabezpieczenie majątków swych od wypadków losowych, od woli i charakteru czasowych dziedziców, będących właściwie tylko użytkownikami zapisu, nie zaś właścicielami. W żaden sposób nie można pogodzić tego prawa specyalnego z ogólną naczelną zasadą prawodawstwa nowoczesnego: równości wszystkich przed prawem; co więcej, kryje ono w sobie dalszą jeszcze sprzeczność, a mianowicie, że klasa materyalnie bogatsza, a więc silniejsza, ma korzystać z opieki, na długie stulecia stanowionej i chronić ją mającej przed katastrofami majątkowemi; inne klasy pozbawione są takiej pieczy. Słusznie też zauważył Gneist, że F. są to „cła ochronne na wypadek zwyrodnienia.” 2) Interes państwa wymaga istnienia bogatych rodzin, któreby, nie zależąc pod względem materyalnym od chwili obecnej, mogły zajmować wybitne stanowisko, służąc państwu i społeczeństwu. Postęp w dziedzinie rolnictwa np., wymaga, aby istniała większa własność, która, zaopatrzona w środki materyalne i intelligencyę, mogłaby wskazywać drogę rozwoju właścicielom mniejszych obszarów. Ale w naszych czasach, jak mówi znany ekonomista niemiecki, prof. Conrad, niema najmniejszej potrzeby powiększania za pomocą sztucznych środków ilości takich rodzin. „Przeciwnie, ilość ta wzrosła sama przez się w drodze naturalnego rozwoju w sposób zadziwiający, ześrodkowanie wielkich majątków w nielicznych rękach postępuje tak gwałtownie, że odwrotna zachodzi obawa: obawa przed historyczną niesławą latyfundyów.” A nadto nie posiadamy zupełnie gwarancyi, że wraz z majątkiem rodzina dziedziczyć będzie stale cechy charakteru społecznie dodatnie. Przeciwnie, historya uczy, że ordynaci nie odznaczali się zazwyczaj wybitnemi zdolnościami. 3) W znaczeniu pry-watnie-ekonomicznem łatwo zaznaczyć, że zasadnicza niezbywalność, niemożność zadłużania F-ów, staje się mieczem obosiecznym: starszy w rodzie może się znaleźć w takiem położeniu, że przestaje osiągać ze stanowiska swego korzyści, lecz przeciwnie, odczuwać zaczyna cały ciężar przywileju. Pochodzi to stąd, że ponieważ majątek jest niezbywalny, przeto z trudnością tylko może znaleźć kredyt. Jeżeli zaś potrzebuje funduszów na spłatę młodszego rodzeństwa, na melioracye i t. p., może się znaleźć w ciężkiem położeniu, z którego mógłby łatwo wyjść przez sprzedaż części majątku. 4) Pod wiględem społecznym F. przedstawiają tę niedogodność, że skazują własność żyjącego pokolenia na zależność od widzimisię jednostek, od stuleci już nieżyjących, podczas, gdy każde pokolenie ma jednakowe prawo do ziemi. 5) Skutkiem tych wszystkich czynników w szeregach ekonomistów niemieckich powstało dążenie, jeśli nie do zniesienia całkowitego tej instytucyi (co nie byłoby wcale możliwem wobec warunków

przez ustrój państwa ustanowionych), to do ograniczenia jej zakresu. I tak Conrad żąda, aby ją zbliżyć zasadniczo do angielskich Entails, t. j. dokonać reformy w tym kierunku, aby F. kończył się na drugim z kolei spadkobiercy, o ile ten zawczasu ordynacyi swego F-u nie odnowi; aby F. nie mógł obejmować większego obszaru nad 5 000 hektarów; aby wreszcie ustanowić wysoki podatek od nadań monarchów, zezwalających na urządzenia ordynacyj (5°/₀ wartości). Istnieje również mniemanie, że w pewnych wypadkach należy zezwolić, a nawet nakazać, aby wskutek postanowienia większości członków męskich rodu uległ rozwiązaniu statut ordynacyjny. Ma to być szczególnie uwzględniane tam, gdzie nadmierne ześrodkowanie obszarów ziemskich w jednych rękach staje na przeszkodzie celom, zakładanym przez politykę wewnętrzną państwa, jak np. tam, gdzie (na Szląsku) F. uniemożliwiają wszelką „kolonizacyę wewnętrzną.” —Literatura. Pfaff und Hoffmann „Zur Geschichte der Familienfideikommisse” (1884); Costa „Entwicklungsgeschichte der deutschen F.” (1864); Gierke „Das deutsche Genossenschaftsrecht” (I, 423    nn.); tenże

w „Handw. der Staatsw.” (III, 413—424); Violle t „Histoire du droit français” (1893, str. 878 nn.); O kolski „Prawo Administracyjne” (III, § 180); Nasse „Agrarische Zustände in England” („Schriften der Ver. fuer Socialpol.”, tom 27); Miaskowski „Das Erbrecht u. die Grundeigentumsverteilung im Deutschen Reich” (tom II, 1884); Conrad „Die Fideicommisse in den östlichen Provinzen Preussens” (1889); tenże w „Handwörterbuch d. Staatswiss.” (111,424—32); Hager „Familien F.” (1897, brosz.).

Fidejussio jest według prawa rzymskiego formą poręczenia czyli umową dodatkową, przez którą osoba trzecia uroczyście sposobem stypulacyjnym (stipulatione) wchodzi w stosunek obowiązkowy między dwiema zawiązany, z zapewnieniem uiszczenia należności za dłużnika wierzycielowi jego. Takie zobowiązanie się za trzeciego wyrażano terminem inter cessio. Prawo przedjustyniańskie znało prócz fidejussio jeszcze dwa rodzaje poręczenia stypulacyjnego: sp misio i fideipromissio, które podlegały tym samym prawidłom; fidejussio była bardzo uciążliwą formą poręczenia, mającą zastosowanie przy wszystkich zobowiązaniach, nawet naturalnych. Justynian zrównał wszystkie trzy formy pod jedną nazwę: fidejussio. Zasadą było, iż poręczyciel nie może być zobowiązanym in duriorem causam t. j. pod warunkami uciążliwszemi, niż główny dłużnik; w takim razie przy fidejussio poręczenie nie miało mocy prawa, Ściśle wziąwszy, wolno jest wierzycielowi pozwać poręczyciela przed dłużnikiem głównym, chyba, że poręczyciel wyraźnie przyjął na siebie dług tego ostatniego tylko na przypadek jego niewypłacalności; w tym-to razie zwano poręczyciela •.

Fidel — Fideris.

356

7vtrci

dekten” (II, 76—82).

Fidel, łac. Fidula lub Fidicula, ang. Fiddle, średn. instrument muz,, strunowy, w rodzaju al-

A. Pol.

E.

przechowały.

Fideris, osada w Szwajcarskim kantonie Giy-zońskim, Graubünden, w okręgu Ober-Lanquæt; 1 056 m. nad p. m., w malowniczej dolinie Pret-tigau, ściśniętej zalesionemi górami. Dwa zdroje szczawy alkalicznej, urządzenia kąpielowe wzorowe. Zakład leczniczy na 100 osób, zbudowany jeszcze w XV wieku. Klimat alpejski zdrowy, nieco surowy: zdroje wskazane przy rie-żytach żołądka, płuc i pęcherza, w błędnicy

fidejussor indemnitatis, poręczyciel bezszko-dności, Schadlosbürge. Już według prawa pre-torskiego mógł współręczyciel, od którego wierzyciel domagał się zapłaty całego długu, żą-mu odstąpił skargę przeciw innym współrv /cielom, a zapłatę przezeń uskutecz-iioną uważano za kupno pretensyi. Taką cessyę bcnefieium cedendarum actionum. Według Brawa • ustyniańskiego służy, ze względów słuszności, poręczycielowi, przed głównym dłużnikiem pozwanemu, excepcya excussionis sive ordinis, mocą której wolno mu odesłać wierzyciela do głównego dłużnika. Wszakże nie służyła poręczycielowi (fidejussor) powyższa excepcya, gdy istotny dłużnik widocznie stał się niewypłacalnym, albo gdy się poręczyciel zrzekł dobrodziejstwa, zwanego beneficiuni excussionis. Prócz tego prawodawstwo rzymskie przyznało współporę-czycielowi, o całkowitą zapłatę długu pozwanemu, dobrodziejstwo podziału, t. zw. bénéficiant divisionis; wskutek tego wolno mu zaspokoić wierzyciela częściowo, co do reszty zaś długu odesłać go do pozostałych współporęczycieli, o ile ci się w stanie wypłacalności znajdują. Tym sposobem obmyślono ulgę dla współręczy-ciela. Rozumie się samo przez się, że jeżeli zaręczyli wyraźnie bezpodzielnie, in solidum, dobrodziejstwo to już miejsca nie miało. Wolno także poręczyć za poręczyciela; poręczyciel taki zowie się fidejussor succedaneus lub fidejussor fidejüssoris (podręczyciel — Afterbürge). W końcu dodać należy, że z ustaniem obowiązku głównego ustaje i dodatkowe poręczenie. Również gaśnie zobowiązanie poręczyciela przez zlanie się w jednej osobie długu głównego z długiem wypływającym z poręczenia (fidejussio).— Por. Gir tanner „Die Bürgschaft nach gemeinem Recht” (1851); Hasen balg „Die Bürgschaft des gemeinen Rechts” (1870); Windsheid „Pandekten” (11,476); Dernburg „Pan-

" T. D.

tówki dzisiejszej.

Fidelis Fortunat u s, ob. Fedele.

Fidelis ŚW., właściwie Marek Roy (* 1577 w Sigmaringen — f 1622), wcześnie straciwszy ojca, dzięki poczciwemu opiekunowi otrzymał wykształcenie gruntowne, a tak w szkołach, jak i w uniwersytecie, obok zdolności i pilności, odznaczał się skromnością i pobożnością, posuniętą do ascetyzmu, gdyż zawsze nosił włosienni-cę. Ukończywszy nauki, sześć lat podróżował po obcych krajach, a powróciwszy do ojczyzny, uzyskał stopień doktora obojga praw r. 1611 i został adwokatem w Einsisheimie, gdzie za bezinteresowne prowadzenie spraw ludzi biednych przezwano go obrońcą ubogich. Zawód ten wszakże nie odpowiadał usposobieniu jego duszy, Bogu oddanej: to też porzucił go tegoż samego roku i wstąpił do zakonu kapucynów w Altdorfie, gdzie wkrótce wyświęcony na kapłana, w r. 1612 odbył nowicyat w klasztorze fryburskim, złożył śluby zakonne i otrzymał imię Fidelis; poczem studyował jeszcze teologię w Konstancyi i Frauenfeldzie. Po ta-kiem przygotowaniu został kaznodzieją we Frauenfeldzie, następnie we Fryburgu, a wreszcie gwardyanem w Feldkirclien w Voralrbergu r. 1621. Gdy w Kantonie Gryzonów rozszerzyła się re-formacya i zapaliła krwawą walkę pomiędzy stronnictwami, w której śmierć męczeńską ponieśli: biskup Churu, Jan Flugi, Jan Prévost i presbiter Mikołaj Rusca; gdy Hiszpanie i Au-stryacy, popierający katolików, zajęli Walte-linę i inne części kantonu Gryzonów, Austrya rozpoczęła starania o przywrócenie w owych stronach katolicyzmu i w tym celu wysłano tam w r. 1622 na czele missyi, ustanowionej przez kongregacyę propagandy dla Szwajcaryi, F-a, słynnego już z porywającej wymowy kaznodziej skiej. 24 kwietnia tegoż roku, zaproszony podstępnie przez chłopów sfanatyzowanych z kazaniem do Seevis, gdy wstąpił na mównicę, padł strzał do niego, ale kula chybiła; obecni zaczęli uciekać z kościoła, gdzie się rozpoczął bój morderczy. Fidelis uszedł cało z tej rzezi i udał się do Grüsch, lecz chłopi uzbrojeni pojmali go i w sposób najokrutniejszy zamordowali, roztrzaskawszy mu czaszkę, połamawszy żebra i- tyle ran zadawszy, że całe ciało było niemi pokryte. Na drugi dzień pogrzebał je zakrystyan. Benedykt XIV r. 1749 zaliczył Fidélisa w poczet świętych i dzień 24 kwietnia pamięci jego poświęcił,

Fidenae, ruiny tego italskiego grodu pod Castro Giubileo.

Fidenae, nazwa miasta w starożytnej Italii, w Latium, o milę na północ od Rzymu, na lewym brzegu Tybru przy Via Salaria. Była to pierwotnie osada Sabinów, zamieszkana później przez Etrusków; zdobył ją Romulus i do swego państwa przyłączył. Gdy mieszkańcy powstali w r. 445 przeciw Rzymowi i posłów jego wymordowali, rozpoczęła się wojna, która trwała do r. 426 i skończyła się zdobyciem i zupełnem zburzeniem miasta.—Podniosło się ona później, lecz do dawnej świetności już nie wróciło. Za czasów Tyberyusza zapadł się świeżo wystawiony, drewniany, przepełniony widzami amfiteatr, powodując, wedle Tacyta i Swetoniusza, śmierć przeszło 20 000 ludzi.—Szczątki miasta dotąd się

And. S.

szek.

S. Drz.

B.

p. 74—92).

i zołzach. Wszelkie wygody zapewnione, koszta pobytu 350 franków miesięcznie. Od ZUri-chu 9 godzin koleją, od Davos 4'/₂ godz., od Ragatz 3 godz. końmi. Sezon od 1 czerwca do 15 września, frekwencya nie dosięga tysiąca osób. Export wody mineralnej do 20 000 fla-

Dr A. P.

Fides (= wierność), rzymska bogini, uosobienie wierności w dotrzymaniu słowa przyrzeczonego i złożonej przysięgi. Rzymianie oddawali jej od najdawniejszych czasów publicznie cześć jaknajwiększą. Kult jej (F. publica, F. popuii Romani) miał już król Numa zaprowadzić. Jemu też przypisywano wybudowanie świątyni i ustanowienie dnia 1 października na jej święto; wtedy kapłani, przy ofierze z kadzideł, ręce całe aż po końce palców mieli białą chustką obwiązane na znak świętości przyrzeczenia, podaniem ręki stwierdzonego. Piękna świątynia, tej bogini poświęcona, z posągiem, którego prawicę biała taśma przewiązywała („Fides candida”, Horac. „Carm.” I 35, 21), stała na górze kapitolińskiej w pobliżu świątyni Jowisza; w świątyni tej, którą z przepychem wielkim odnowił M. Aemilius Scau-rus, przechowywano dokumentu treści międzynarodowej, przymierzy z obcemi ludami zawartych, dyplomów wojskowych i t. p. Na monetach z czasów" cesarstwa przedstawianą bywa F. jako słuszna niewiasta z kłosami i koszykiem owoców, albo też z rogiem obfitości i czaszą; miejsce bogini zastępuje niekiedy jej symbol: dłonie splecione, pomiędzy któremi widne są kłosy, mak, albo też laska poselska.

Fidius dius, u Rzymian starożytnych bóstwo (geniusz), strzegący rzetelności czyli wierności (fides) we wszelkich sprawach, ściśle wiążący się z Jowiszem, rychło utożsamił się z sabiń-skim Semonem Sancusem, mającym podobneż znaczenie. Kult jego zaprowadził w Rzymie jakoby Tytus Tacyusz, zbudowawszy świątynię na Kwirynale, wznowioną w r. 446 przez Septyma Postumiusza podczas Nonów czerwcowych, i w tym też dn iu przypadała tego bożka uroczystość. Fidius uważąny był na równi z greckim Heraklesem; na niego przysięgano (me dius fidius — me bercie) pod otwartem niebem, w compluvium, t. j. pod otwartą przestrzenią w pułapie atrium, W jego świątyni przechowywano umowy. Kult jego, oprócz Rzymu, kwitł także i w innych miejscowościach, jak np. w Ingu-vium, w Welitrach i indziej.

Fiducia jest w prawie rzymskiem środkiem zabezpieczenia wierzytelności; powstawała przez to, iż dłużnik wierzycielowi przekazywał swoje grunta lub jakąkolwiek ruchomą rzecz na własność, bądź przez mancypacyą, t. j. pozorną uroczystą sprzedaż, bądź przez sądowe praw swoich ustąpienie (in jure cessio), załączając zarazem umowę dodatkową (pactum fiduciae), mocą której wierzyciel zobowiązywał się przy odbiorze swej należności zwrócić dłużnikowi rzecz zastawioną czyli ustąpioną. Takie zastrzeżenie zwrotu zwało się fi ducia; dłużnik bowiem pokładał w wierzycielu ufność (fides), że ten, za uiszczeniem mu jego należności, rzecz onemu na własność wręczoną napowrót dłużnikowi wręczy przez t. zw. remancypacyę, t. j. odwrotną sprzedaż. Stosunek ten prawny był rodzajem zastawu. Wierzycielowi czyli zastawnikowi służyło prawo sprzedania przedmiotu zastawem obciążonego, jeżeli w terminie wypłaty zaspokojonym nie został; prawa tego nawet przeciwna umowa nie znosiła. Jeżeli zaś zastawnik po zaspokojeniu wzbraniał się przedmiot sobie wręczony zwrócić, wówczas dłużnik mógł zanieść na niego skargę, zwaną actio fiduciae, którą zniewalał wierzyciela do zwrotu danego przedmiotu. Nadto prawo nadawało dłużnikowi skargę, a. fiduciae, jeżeli wierzyciela chciał zniewolić do zwrotu przewyżki (superfluum), która ze sprzedaży przedmiotu w zastaw danego powstała. Powyższa fiducia zowie się fi ducia cum creditore; nadaje ona zastawnikowi najsilniejsze prawo do rzeczy zastawem obciążonej, lecz nie jest sprzedażą z zastrzeżeniem wykupu. Fiducia powstawała jeszcze innym sposobem. Dłużnik dawał rzecz przyjacielowi, który się zobowiązywał na zastawnika - wierzyciela w terminie- umówionym przelać prawo własności, upoważniając go zarazem do sprzedaży zastawionego przedmiotu, jeżeliby zaspokojonym nie został. Taka umowa zastawna zwała się fiducia cum amico. W powyższych dwóch przypadkach (fiducia cum creditore i cum amico) służyło zastawcy prawo odzyskania własności przez zasiedzenie, przedawnienie, jeżeli z jakiegokol-wiekbądź tytułu (wyjąwszy kradzież) rok jeden nieprzerwanie rzecz zastawną posiadał; to zwało się usureceptio fiduciae. Wyżej określony rodzaj zastawu (fiducia) stosowano w samej Italii, nie zaś w prowincyach, gdyż grunta prowincyo-nalne nie ulegały mancypacyi ani cessyi in iure. Kiedy fiducia wyszła ze zwyczaju—trudno określić. Prawo Justyniańskie nie zna tego rodzaju zabezpieczenia wierzytelności.—Por. Staś „De contractu fiduciae” (1824); Buechel „De fiducia” (1828); Bach o fen „Pfandrecht” (I, XIX); Dernburg „Pfandrecht” (I 1860, p. 7—26); Puch ta „Institutionen” (II, 247); Dy dyń ski. „Rzecz o różnicy między zastawem (pignus) a hipoteką według zasad prawa rzymskiego” (Warszawa 1866, str. 9); Degenkolb „Ein pactum fiduciae” (Zeitschr. f. K. G. IX 1870); Paul Gide w„Revue critique de législation” (1870

T. D.

Fidyasz (<D>eiSiaę Phidias), syn Charmidesa, mistrz najznakomitszy plastyki greckiej, urodził się w r. 500 przed Chrystusem w Atenach i był tam uczniem Hegiasa, a wrzekomo także argiw-skiego rzeźbiarza, Ageladasa. Z dziejów żywota F-a doszły do nas jedynie legendowe podania, z których jedno opiewa, że był on oskar -

358

AC

’i

•mm

su

'/Ûi

T?

n j-

fs

r

' 1:1’ !

•i

ar

fâ

Atena Lemnia

Według odlewu gipsowego ze zbiorów archeologicznych uniwersytetu w Pradze.

żony przez! swoich wrogów o przywłaszczenie sobie części złota, przeznaczonego na posąg Ateny do Partenonu, ale się oczyścił z tego oszczerstwa i potem wyniósł się do Elidy; drugie zaś, że za to, iż na tarczy Ateny umieścił wizerunek swój i Peryklesa, wtrącony do więzienia, umarł tam, nie doczekawszy się procesu. Liczba rzeźb, przypisywanych F-owi i jego szkole, jest bardzo wielka. Własnoręcznych dzieł jego nie posiadamy; z doprowadzonych do najwyższej doskonałości technicznej posągów ze złota i słoniowej kości, żaden okaz do dzisiejszych czasów nie dotrwał. Jedną z najprzedniejszych rzeźb jego była Atena w Partenonie, ukończona r. 438; posąg ten był wysoki 12 m.; głowę, ręce i nogi miał rzeźbione z kości słoniowej, szaty zaś i zbroję z czystego złota, wagi 44 talentów, oczy wreszcie z drogich kamieni. Bogini była przedstawiona w postaci stojącej, na piersiach miała złotą egidę z Gorgoną z kości słoniowej, na głowie złotą przyłbicę attycką, ozdobioną gryfami, pegazami, sfinksami i łbami zwierzęcemi; w uszach — drogie zausznice, a na szyi—naszyjnik; lewą rękę trzymała na opartej o ziemię tarczy, z pod której wypełzał wąż, symbol Erychtoniosa. Włócznię opierała o lewe ramię. Na prawej ręce, naprzód wyciągniętej a na słupie opartej, miała boginię zwycięstwa (Nike) wielkości naturalnej. Na tarczy, na jej stronie wewnętrznej, przedstawiona była gigan-tomaehia, na zewnętrznej — walka Tezeusza z Amazonkami; na sandałach bogini walka La-pitów z centaurami; na podstawie posągu — narodziny Pandory. Posąg ten zniszczony został przez pożar r. 435 po Chr.—Drugi kolosalny posąg Ateny, wykonany przez Eidyasza, stał między Propilejami i Partenonem; trzeci na Akropolu, podarowany Ateńczykom przez osadników attyckich z wyspy Lemnos i stąd też mający przydomek Lem ni a. Ten ostatniemi czasy odtworzono z dwóch posągów, drezdeńskiego i kas-selskiego, i z prześlicznej głowy bolońskiej. Drugiem arcydziełem F-a był Zeus Olimpijski, zaliczony w starożytności do siedmiu cudów świata. Król bogów przedstawiony był zarazem jako najłaskawszy wszecliojciec, ludzkie prośby wysłuchujący. Zasiadał na bogato ozdobnym tronie, głową sięgał aż do stropu świątyni, której wysokość obliczono na 17.5 m. W jednej ręce dzierżył on berło, z orłem na szczycie, na drugiej piastował Nike. Przyodziany był w złoty, figurami i liliami bogato ozdobny płaszcz, sięgający do kostek; na głowie miał oliwny wieniec ze złota, na zielono emaliowany. Złoty podnóżek, na którym stopy Zeusa spoczywały, ozdobiony był płaskorzeźbą, przedstawiającą bitwę Tezeusza z Amazonkami, na przedniej zaś stronie podstawy tronu—narodzenie i przyjęcie Afrodyty do grona bogów. Posąg ten później restaurował Demofon. Cud ten świata dotrwał aż do roku 408 po Chr., w którym, za pano

wania Teodozyusza II, zgorzał razem ze świątynią olimpijską. I po tern dziele, z wyjątkiem małych podobizn na monetach elidzkich z czasów Hadryana, żadnych śladów nie pozostało. — Poza tein wiemy jeszcze o trzynastu posągach spiżowych, zwanych bogami opiekuńcze mi Aten, wystawionych przez Ateńczyków w Delfach z maratońskich łupów wojennych; dalej o statuach kolosalnych Ateny w Pellene i Pla-tejacli; o Hermesie, Apollinie, Afrodycie, Amazonce wspartej na włóczni i in. Posągi Dyo-skurów, znajdujące się w Rzymie, z których jeden podpisany jest imieniem F-a, drugi Praksy-telesa, nie są wcale ich dziełem, ani nie pochodzą nawet z ich czasów (ob. Dyoskurowie). Portret F-a znajdował się na tarczy Ateny par-tenońskiej i jest także naszkicowany na jednej z marmurowych reprodukcyj tej tarczy (w Muzeum Brytańskiem). Zresztą najwspanialsze pomniki epoki Peryklesa, nieporównane dzieła sztuki greckiej, rzeźby Partenonu, powstały przy pomocy i pod kierunkiem Fidyasza; a nawet i zdobiące świątynię Tezeusza znajdują się w blizkim z nim związku, choć bodaj w bliższym z jego towarzyszem szkolnym, wielkim Mironem.—Porównaj: Müller „Commentatio de Phi diae vita et operibus” (Getynga 1867); Brun „Geschichte der griechischen Künstler” (Sztut-gart, wyd. 2-e 1889); Petersen „Die Kunst des Ph. am Parthenon und Olimpia” (Berlin 1874); Schreiber „Die Athene Parthenos des Phidias und ihre Nachbildungen” (Lipsk 1882); Coli-gnon „Phidias” (Paryż 1886): Overbeck „Geschichte der griechischen Plastik” (wyd. 4-te, Lipsk 1898); Furtwängler „Meisterwerke der griechischen Plastik” (t-że 1893).    *

Fidży (wł. Viti, ang.Fidji Islands), archipel., obejmujący około 250-ciu wysp na oceanie Spokojnym; leży między 16° — 21° szer. połud. i 192^ — 200° dług. wsch. (od Ferro). Większych wysp posiada dwie: Viti-Levu ze stolicą Suwa, i Vanua-Levu; wszystkie inne są bardzo małe (niektórych obszar wynosi zaledwie kilka mil kw.), a między niemi więcej niż połowa nie jest zaludniona dla braku jakichkolwiek środków do życia. Obszar wszystkich wysp F. wynosi przeszło 20 000 kilom, kwad.; cały archipelag jest formacyi przeważnie koralowej, z wyjątkiem kilku większych wysp pochodzenia wulkanicznego; wybrzeża ich są niedostępne z powodu albo mielizn, albo też wysokich i stromych skał koralowych; klimat jest łagodny (średnia temperatura wynosi 22°R), bardzo zdrowy i zwykle jednostajny, pogodny; deszcze padają częściej tylko w miesiącach zimowych, od października do maja; skutkiem tego wyspy te (z wyjątkiem maluczkich wysepek skalistych) są wo-góle bardzo urodzajne. Roślinność ich jest taka sama, jak i innych wysp oceanu Spokojnego: z drzew dużych rosną tam w większej ilości palmy różnego gatunku, tworzące ogromne

lasy, a obok tego drzewa chlebowe, sandałowe, pomarańczowe, cytrynowe, ananasy i banany; prócz tego na wyspach większych są duże plan-tacye trzciny cukrowej, tytoniu, kawy, bawełny, a w czasach ostatnich rozpowszechniła się i u-prawa krzewów herbacianych. Mieszkańcy trudnią się także chowem zwierząt domowych, jako to: świń, owiec, kóz angorskich i koni; poławiane na wybrzeżach żółwie stanowią, ze wzglę-

Te

Sjjli

Fis:. (19. Krajowcy z archipelagu Fidży.

du na piękny szyldkret, jedno ze znaczniejszych źródeł dochodu. Wszystkich wogóle mieszkańców wysp F, jest około 150 000, a w tej liczbie 110 000 krajowców, którzy tworzą mieszaninę rasy melanezyjskiej z malajską; resztę ludności stanowią Europejczycy, Hindowie, Chińczycy i liczni przybysze z innych wysp Poline-

zyi.—Krajowcy mają płeć oliwkową, włosy czarne, kędzierzawe, nos szeroki, spłaszczony, policzki wypukłe, i odznaczają się wielką zręcznością ruchów i pewną bystrością umysłu; mówią języ kiem, należącym do grupy narzeczy Papuańczyków australskich; do niedawna byli jeszcze zupełnie dzikimi i ludożercami; wszakże po długich usiłowaniach i gorliwej pracy missyonarzy angielskich, rozpoczętej około 1840 r., udało się na F. rozpowszechnić początkowe szkolnictwo i chrze-ściaństwo. Wedle najnowszycli obliczeń statystycznych, obecnie do szkółek niższych uczęszcza tam około 45 000 dzieci, których nauczaniem trudnią się przeważnie kapłani różnych wyznań chrześciańskich. Archipelag F. został odkryty wr. 1643 przez słynuego żeglarza hollen-derskiego, Abla Tasmana, szczegółowsze zaś o nim wiadomości mamy dopiero w pierwszej połowie b. w., gdy missyonarze rozpoczęli tam swą działalność. Początkowo wyspy te tworzyły niezależne królestwo, obecnie zaś, od r. 1874, stanowią kolonię angielską, którą zarządza gubernator, mieszkający stale w Suwie, względem administracyjnym cały archipelag podzielony jest na 16 prowincyj, z których każda ma naczelnika (roko) pochodzenia miejscowego.— Horn „A year in Fidji” (Edymburg 1881); A. Vollmer „Der Tuka-Aberglaube der Fidschi-Insulaner” („Petermans Mittheil.” zeszyt 38); ta ostatnia praca traktuje o powstałej na wyspach F. w r. 1876 sekcie religijnej, zwanej „Tuka”, występującej wrogo przeciw rządowi angielskiemu.

Pod

N.

Fiedler Kacper (* w Królewcu w 1555 — f ?). Syn królewieckiego fizyka miejskiego, Wa-leryana F-a, był doktorem medycyny, czas pewien spędził na służbie u cesarza i u króla

mm

i®

=ś-:

e-

wM

..

r."

... ,. -W-!©

Olśnił

-fW

1R.1

iia

f -r

Wà

gpf

SS

3fl|

SW

fi

lit

PTK

ggg

>v~

Fig. 70. Wieś Lewuta na wyspie Owelaii.

Francyi, me wiadomo na jakiej; przez 5 lat był lekarzem przybocznym księcia pruskiego, potem przez lat 4 takież samo stanowisko zajmował na dworze Fryderyka, księcia kurlandzkiego, następnie osiadł w Rydze, gdzie, trudniąc się wykonawstwem lekarskiem miał powodzenie wielkie. W r. 1601 został lekarzem nadwornym cara Borysa Godunowa, a później jeszcze cara Wasyla Szujskiego. Dalsze losy jego są nieznane; podobno został wywieziony na Sy-beryę.—Por. Richtera „Gesell, d. Med. in Russland” (T. I, str. 377) i „Encyklop.” Berezina

Dr j. p.

R.

A. A. K.

nem uznaniem.

(T. XV, str. 197).

Fiedler Józef, historyk niemiecki (* 1819 r. w Trzeboni [Witingau] w Czechach, — data śmierci niewiadoma); nauki giinnazyalne pobierał w Jindrichowym Hradcu (Neuhaus), studya filozoficzne odbył w Pradze, prawnicze w Wiedniu, poczem r. 1844 wstąpił jako praktykant do c.

k. tajnego archiwum dworskiego i państwowego, którego archiwaryuszem został w r. 1860, a później wicedyrektorem; wziąwszy dymissyę, był od r. 1872 członkiem c. k. towarzystwa naukowego. Obeznawszy się z językami słowiańskiemi, zaczął zbierać rękopiśmienne źródła historyczne i wiele z nich Y/ydał, lub zużytkował w dziełach swoich, z których wymienimy: „Der blutige Tag in Onod” (w Sprawozdaniach Akademii nauk w Wiedniu, t. IX); „Böhmens Herrschaft in Polen, ein urkundlicher Beitrag” (t. XIV); „Ac-tenstücke zur Geschichte Franz Rakoczys und seiner Verbindungen mit dem Auslande” (Fontes rerum austr. t. IX i XVII); „Zur russ. Geschichte” (w Bibliotece słowiańskiej Miklosicza); „Relationen venetianischer Botschafter über Deutsch-land und Oesterreich im XVI Jahrh.” (Wiedeń 1870); „Todtenbuch der Geistlichkeit d. böhm. Brüder” (Fontes rerum austr. t. V. Wiedeń 1863).

Fiedler Robert, pastor ewangielicki z Międzyborza na Szląsku, zasłużony w sprawie oświaty ludu szląskiego; ur. 1810, nauki odbywał we Wrocławiu, potym był nauczycielem prywatnym w domu Piotra Steinkellera, słynnego przemysłowca w Warszawie, gdzie nauczył się dobrze po polsku i za powrotem do kraju został pastorem w Międzyborzu. Pisywał w latach 1843—44 do Tygod. literack. poznańskiego, między in. zamieścił tam „Głos za polskiemi protestantami na Szląsku” i „O języku dolno-szląskich Polaków”. Oddzielnie ogłosił: „Bemerkungen über die Mundart der polnischen Niederschlesier. Ein Beitrag zur Kenntniss der polnischen Dialecte” (Wrocław, nakład Korna, 1844, w 8-ce str. 39). W książeczce tej, oprócz charakterystycznych znamion języka oraz słowniczka wyrazów osobliwszych, przytacza pozdrowienia i przysłowia ludu dolno-szląskiego. Przedtym wydał także „Polsko-niemiecką gramatykę dla szkół krajowych” nakładem królews. pruskiego rządu (w Oleśnicy 1842, wyd. 2-e); nadto: „Kazania na v/szyst-kie święta roku kościelnego” (Wrocł. 1844) i „Mowy przygodne z dodatkiem niektórych formuł potrzebnych przy różnych sprawach kościelnych” (t-że 1850). Zbierał także pieśni ludu dolno -szlą-skiego i zbiór ich w rękopisie, celem ich ogłoszenia, przesłał przed laty p. Bojanowskiemu, sekretarzowi Towarzystwa naukowego w Gostyniu, w W. Ks. Poznańskim.

Fiedler Adolf Bogumił, rodem z Saksonii, fabrykant sukna, przybył do naszego kraju w r. 1820 i w Opatówku pod Kaliszem, na wzór posiadanych już fabryk w Saksonii, otworzył w r. 1824 pierwszą w naszym kraju fabrykę sukna wyborowego, cienkiego, które pod nazwą „fidle-rowskiego” w powszechnem było użyciu. Kierunek fabryki pozostawił dwóm swoim synom, z których młodszy, Edward, właściwie był duszą interesu i po śmierci brata cały zarząd objął w swoje ręce. Około roku 1860 fabryka posiadała trzy motory parowe o sile 50 koni i dwa koła wodne o sile 8 koni; zatrudniała około 600 ludzi, a jej produkcya roczna wynosiła do 300 000 rs. Edward F. zmarł w Dreźnie w r. 1864, nie pozostawiwszy, zarówno jak i brat jego, żadnych potomków; kierownictwo, a następnie i fabryka sama przeszła w posiadanie dawnego jej współpracownika, Nitschego. — Dane statystyczne z o-statniej wystawy wyrobów tkackich w Warszawie (1888) podają w przybliżeniu też same liczby motorów parowych i ilości robotników; dobroć zaś wyrobów cieszy się zawsze powszech-

E. D.

Fiedler Otto Wilhelm (* 3 kwietnia 1832 w Chemnitz w Saksonii), profesor geometryi wykreślnej i geometryi położenia na politechnice w Zurychu, jeden z najznakomitszych pedagogów w tej specyalnej gałęzi matematycznej.— Kształcił się początkowo w szkołach rodzinnego miasta, następnie w akademii górniczej we Frei-bergu pod znanym na polu mechaniki Juliuszem Weisbachem (ob.) i ukończył zakład ten w 1851. W założonej wówczas szkole królewskiej dla werkmajstrów podjął się F. wykładów matematyki i mechaniki, od 1853 r.; w r. 1864 przeniósł się do Chemnitz do wyższej szkoły przemysłowej. W 1859 otrzymał od uniwersytetu w Lipsku stopień naukowy doktora filozofii na zasadzie pracy p. t. Centralna projekcya j ako umiejętność geometryczna, drukowanej następnie w 1860. Odtąd rozwijał F. myśl swoją coraz bardziej i dzięki jemu rozpoczęła się reforma w nauce geometryi wykreślnej—wskutek rozszerzenia ram i nadania nowej podstawy przez projekcyę centralną. Z Chemnitz powołano F-a do Pragi czeskiej na katedrę geometryi wykreślnej w szkole politechnicznej (1864); tam zastosował on po raz pierwszy wykład swój do potrzeb mechaniki i budownictwa. Sława jego, jako nauczyciela tego, niezmiernie dla inżynierów ważnego, przedmiotu, poprzedziła go w Zurychu, gdzie Culman, ówczesny dziekan wydziału inżynieryi, dobierał

46

Encykl. Powsz, Ilustr. Zesz. 166. T XXI.

Em. S.

szych pieśni łużyckich, towarzyskich i narodowych, wraz z nutami. Położył również zasługę niemałą przy redakcji i wydaniu śpiewnika szkolnego p. n. „Spewna radość” (1880). Obie książki wyszły nakładem Macierzy Serbskiej (Macicy Serbskeje). Ten czynny i długotrwały współudział F-a w pracy około szerzenia oświaty narodowej każe zaliczać go do rzędu najbardziej zasłużonych patryjotów łużyckich („Ott. Slov. nauć.”).    a. a. k.

Fiedorowicz Piotr, rektor kollegium metropolitalnego ruskiego w Wilnie, wydał pismo pod tytułem: „Obrona św. synodu florenckiego powszechnego” (Wilno 1603, in 4-to, str. 92). Fiedorowicz, ob. Fedorowicz.

Field David Dudley, prawnik amerykański, urodzony w Haldam 13 lutego 1805 roku. Przyjęty do ciała obrończego w r. 1828, osiadł w New-Yorku i w ciągu 30 lat zajmował w tern mieście wybitne stanowisko wśród adwokatów. Znany jest z działalności na polu reformy procedury cywilnej w rozmaitych stanach amerykańskich. Jego pojęcia wpłynęły również na zmianę procedury w Wielkiej Bryta-

H. K.

an-

za-

sobie najlepsze siły pomocnicze, któreby młodzież do słuchania graficznej statyki przygotowały. W 1867 widzimy F-a czynnego na nowym posterunku w szkole politechnicznej w Zurychu, która na owe czasy posiadała znakomity dobór sił nauczycielskich.—F. objął w Zurychu wykład geometryi wykreślnej i geometryi położenia, jako nauk niezbędnych i przygotowawczych do wykładów Culmana—i do tej chwili zdobi to stanowisko. Niezależnie od swych prac pedagogicznych, gorliwie uprawiał niwę literacką w dziale geom. analitycznej, wykreślnej i algebry. Były to bądź rozprawy oryginalne, bądź opracowania, jak np.: dzieła George Sal-mon (Dublin) ogłoszone w okresie od 1848 do 1862. Wykaz szczegółowy dzieł drukowanych u Teubnera w Lipsku jest następujący: „Analytische Geometrie der Kegelschnitte mit besonderer Berücksichtigung der neueren Methoden, frei nach G. Solman” (1860, wydanie szóste z 1898 r.); „Die Elemente der neueren Geometrie und die Algebra der linearen Formen” (1862); „Analiti-sche Geometrie des Raumes” podług Salmon’a (1863, 1865, czwarte wydanie w druku w r. 1898); „Vorlesungen über die Algebra der linearen Transformationen!” podług Salmon’a (1863, drugie wydanie 1892); „Die darstellende Geometrie in organischer Verbindung mit der Geometrie der Lage” (1871, 3 tomy, wydanie 3-cie 1883—1888); „Cybiographie oder Construction der Aufgaben über Kreise u. Kugeln—elementare Geometrie der Kreis-u. Kugelsysteme” (1882). Ostatnio wymienione dzieło było powodem, że berlińska akademia nauk przyznała F-owi nagrodę Steine-rowską za wybitne prace geometryczne.

Fiedler Karol August, zasłużony obywatel i pisarz górnołużycki, ur. 1835 w Niezda-szecacli (w Budyszyńskim), był nauczycielem w Kamienicy i w Jitrze, poczym w r. 1858 został nauczycielem ewangielickiego seminarjum nauczycielskiego w Budyszynie, gdzie dotychczas pozostaje, od r. 1868 jako starszy nauczyciel. Od czasu osiedlenia się F-a w Budyszynie rozpoczyna się jego gorliwa działalność pa-tryjotyczna. Od r. 1860 był głównym kierownikiem zebrań śpiewackich, w których lud serb-sko-łużycki krzepił siły narodowego życia. Ostat-tnia taka uroczystość śpiewacka („spewanski swjedźeń”) odbyła się, również staraniem F-a, w r. 1891. Temi samemi dążnościami narodo-wemi tchnie i działalność jego piśmiennicza. Od r. 1866 do 1873 redagował miesięcznik bel-letrystyczny p. n. „Łużićan”, w którym umieszczał artykuły prozą oraz liczne pieśni liryczne bądź pod własnym nazwiskiem, bądź też pod pseudonimami: Serbowski i K. Petrowić. Oprócz tego F. był i jest spółpracownikiem innych także czasopism łużyckich, mianowicie: „Casopis’u Macicy Serbskeje”, „Łużicy” i „Srbskich Nowin”. W r. 1878 wydał „Towarśny spewnik za serbski lud” (dla ludu serbskiego); jest to zbiór najulubień-nii oraz w koloniach angielskich.

Field Cyrus West, przemysłowiec amerykański (* 1819—f 1892); w młodości swej pracował jako snbjekt handlowy w Nowym Jorku, a następnie został tamże zarządzającym dużą papiernią. W r. 1853 rzucił tę posadę i poświęcił się z zapałem urzeczywistnieniu ulubionej swej myśli połączenia telegrafem podmorskim Ameryki z Europą. W tym celu utworzył w r. 1856 w Londynie spółkę, mającą zająć się wykonaniem tej roboty i, poparty przez rządy gielski i amerykański, rozpoczął mozolną pracę około budowy telegrafu podmorskiego, którą po kilkunastu latach ukończył, dzięki niezmordowanej swej wytrwałości (zapuszczanie liny podmorskiej rozpoczęte d. 6 sierpnia 1857 r.), Pierwsza lina zerwała się; dopiero drugą d. 6 września 1859 szczęśliwie przeciągnięto ze środkowego punktu (50°2' szer. półn., 33°30' dług. chód. Gr.) na oceanie, w obie strony: ku Trinity Bay przy Newfoundland i ku zatoce Valentia w Ir-landyi. Ten telegraf wszakże nie funkcyonował. Dopiero po Wielkiej wojnie domowej zabrał się F. do nowych robót około r. 1870 ukończonych. Później brał F. udział w połączeniu drutem telegraficznym San-Francisco z archipelagiem Sandwich.    N-

Field John (* 16 lipca 1782 w Dublinie—f 11 stycznia 1837 w Moskwie), słynny pianista angielski i kompozytor muzyczny. F. pochodził z rodziny, uprawiającej muzykę z zawodu. Jego dziadek był organistą w Dublinie, ojciec skrzypkiem orkiestry teatralnej w temże mieście; od nich też otrzymał pierwsze wskazówki gry na fortepianie, do której od dzieciństwa objawiał skłonność nadzwyczajną. Gdy ojciec przeniósł się z rodziną do Londynu, gdzie otrzymał miej-

sce skrzypka w orkiestrze teatralnej, F. zwrócił na siebie uwagę Clementego, słynnego kompo- ry of tłie factory movement” (1857). zytora i pedagoga, bawiącego podówczas w Londynie, który też zajął się wykształceniem wiele obiecującego muzyka, tak nawet gorliwie, że zawsze zabierał go z sobą, ilekroć odbywał wycieczki artystyczne po różnych krajach Europy.

W Petersburgu F. wystąpił po raz pierwszy publicznie i odrazu zdobył powodzenie bajeczne, które odtąd stale mu już towarzyszyło. Wykształcony w świetnej szkole Clementego, wyrobił się na pedagoga równie znakomitego, a taką cieszył się pod tym względem wziętością w Petersburgu, że mu płacono za godzinę lek-cyi po 25 rubli. W 1820 roku przeniósł się do Moskwy, gdzie go przyjmowano entuzyastycznie.

Mówią, że pierwszy koncert przyniósł mu 6 000 rubli. W 1831 r. F. przedsięwziął wycieczkę artystyczną do Anglii, następnie do Francyi, Niemiec, Szwajcaryi i Włoch, a wszędzie przyjmowano go z zapałem. W 1834 r. bawiąc we Włoszech, ciężko zaniemógł, i w skutek choroby—a jeszcze więcej w skutek życia nieoglę-dnego, popadł w biedę. Pewna rodzina rossyjska, z którą przyjaźnił się w Moskwie, zaopiekowała się nim, wyrwała go z nędzy, a następnie przewiozła do Moskwy. Odtąd jednak często zapadał na zdrowiu; a od 1836 r. prawie już nieopusz-czał łóżka, aż do śmierci. Jako pianista, F. odznaczał się techniką znakomicie wyrobioną, grą nadzwyczaj uczuciową, wyrzeźbioną plastycznie w każdym frazesie, oryginalnością w traktowaniu kompozyeyj, wykwintnym smakiem artystycznym, oraz temperamentem. Najbardziej charakterystyczny rys gry F-da, uczuciowość, odzwierciedla się również w jego utworach muzyczny cli, zwłaszcza w nokturnach, które posłużyły Chopinowi za wzory formy nokturnów, tak świetnie przezeń rozwiniętej i wydoskonalonej.

Wogóle F. napisał: 7 koncertów' na fortepian,

6 sonat (z tych 4 na cztery ręce), 40 rond, fantazyj, ćwiczeń, romansów, waryacyj, 3 kwintety fortepianowe, oraz 16 nokturnów, które w swoim czasie wielką cieszyły się popularno-

A. Pol.

ścią w kołach muzycznych.

Fielden (cz. FaTden) John, polityk angielski (* r. 1784 w Todmorden—f 1849 w Skegness), był właścicielem jednej z największych przędzalni w Anglii. Uczeń Williama Cobbeta (ob.), popierał czynnie ruch na rzecz unormowania długości dnia roboczego oraz reformy parlamentu. Wybrany do izby gmin (1832), gdzie zasiadał przez kilkanaście lat bez przerwy, przyczynił się najwięcej do przeprowadzenia bilu o 10-godzinnym dniu roboczym (1847). Wdzięczni robotnicy angielscy wznieśli mu w ratuszu w Tod-morden ze składek swoich posąg bronzowy. F. napisał: „The Mischief and iniquities of paper money” (1832); „National Regeneration” (1834); „A Sélection of facts and arguments in favour of the ten liours bill” (1845).—A1 f r e d „Histo-

Hml.

Fielding Henryk, powieściopisarz angielski (* 22 kwietnia 1707 w Sharpham Park w So-mersetshire—f 8 paidz. 1754 w Lizbonie). Pochodził ze znacznej, arystokratycznej rodziny, spokrewnionej nawet z Habsburgami; ale rodzice jego byli biedni i nie mogli mu dać należytego wykształcenia. Musiał przerwać swoje stu-dya prawnicze w Lejdzie osiadł w Londynie i tu zarabiał na życie jako literat i przedsiębiorca teatralny. Prowadził żywot dosyć hulaszczy, oddany przyjemnościom, przyczem, obracając się w różnych sferach stolicy, miał sposobność nazbierać wiele spostrzeżeń, które zużytkował następnie w swych romansach. Ożeniwszy się bogato, otrzymał za żoną posiadłość wiejską, którą wkrótce jednak utracił i znów wziął się do pióra. Jakiś czas zajmował się adwokaturą, ale porzucił ją niebawem dla dziennikarstwa. Rozgłos moralizatorskich romansów Richardsona pobudził go do oppozycyi, która stała się źródłem jego twórczości powieściowej, będącej krańcowym przeciwieństwem ideałów i dążności Richardsona. Zdobył sobie wielką popularność, na równi ze swym współzawodnikiem. Publiczność angielska podzieliła się na dwa obozy, odpowiednio do sprzecznych poglądów obu pisarzy. Wskutek nadużyć życia i natężonej pracy zdrowie F-a pogorszyło się bardzo. Z tej przyczyny zaniechać musiał natężonej pracy literackiej; przyjął miejsce sędziego pokoju w Middlesex

1    na tern stanowisku dał się poznać z wielkiej prawości i dobroci charakteru. Zarówno lekkomyślność jego, jako też bezinteresowność i dobroczynność znane były powszechnie. Pogarszający się coraz bardziej stan zdrowia zmusił go do wyjazdu. Udał się do Lizbony, gdzie życie zakończył. F. pozostawił znaczną ilość kome-dyj, jak: „Thumb” „Fałszywy lekarz” „Wesoła pokojówka” i t. d. Wszystkie odznaczają się wielkim humorem, ale pozbawione są wyższych zalet literackich. Zdolności twórcze F-a objawiły się głównie w zakresie powieściopisarstwa. Pierwszy zaraz jego romans p. t. „History and adventures of Joseph Andrews” (Londyn 1742,

2    t.) będący przeciwieństwem sentymentalno-moralizatorskiej „Pameli” Richardsona, wymownie o nich świadczy. Charaktery w nim przedstawione pełne są prawdy i dosadnego realizmu-, sytuacye, po części humorystyczne, po części wzruszające, ale bez przymieszki sentymentalizmu. Wyżej jeszcze wzniósł się F. w swym głównym romansie: „Tom Jones or the history of a foundling” (Londyn 1754), w którym, obok polemicznej dążności, zwróconej przeciwko kon-wencyonalnym zasadom moralnym, mnóstwo jest obrazów żywcem wziętych z otaczającej rzeczywistości i dosadnie nakreślonych typów. I trzeci romans F-a „Amelia” (Londyn 1752) podobny jest do obu poprzednich przez ożywioną charak-

J. F. R. (Warszawa 1785).

Fielitz Teodor, litograf banku, wydał r. 1831: „Mapę królestwa polskiego z wszelkiemi prowincyami przed rozbiorem do tegoż należą-cemi”.

ka „Monarchy asserted” (1660).

terystykę, oraz barwne i wierne odtworzenie angielskich zwyczajów i stosunków. Najmniej wybitnym z utworów F-a jest romans p. t.„ Jonathan Wild” (Londyn 1745) będący naśladownictwem hiszpańskich romansów łotrowskich. Całkowity zbiór pism F-a wyszedł w Londynie w latach 1762 (4 t.) 1784, (10 t.) 1808 (14 t.) oraz w Edynburgu w 1821 (z krytycznym wstępem napisanym przez Walter-Scotta). Na język polski przełożony jest „Tom Jones” przez ks. A. Czartoryskiego czy też Fr. Zabłockiego (Warszawa 1793, wyd. 2-gie, Wrocław 1804), oraz „Historya i awantury Rodryka Randoni” przez

W. Gr.

Fiennes: 1) James, lord Saye i Sele (f 4 lipca 1450 w Londynie), zamłodu brał udział w wojnie Stuletniej z Francyą i w nagrodę swych zasług otrzymał w r. 1418 dobra lenne La Cour le Comte w okręgu Caux. W r. 1430 assystował koronacyi Henryka VI w Paryżu. Konetabl Duwru i strażnik „Pięciu Portów”, później członek rady tajnej i konstabl Wieży Londyńskiej, wyniesiony do godności barona Saye i Sele oraz szambelana królewskiego, F. stał się bardzo niepopularnym, odkąd stanął po stronie księcia Suffolku. Oskarżono go o zdzierstwo, przedajność, a nadto o udział w zamordowaniu księcia Humphrey. Pomimo to. król zamianował go w r. 1449 lordem-podskarbim. Kiedy zaś wkrótce potem lordowi Saye udowodniono zdradę stanu, jaką popełnił, wydawszy nieprawnie Francyi prowincye Anjou i Maine, Henryk VI poprzestał jedynie na złożeniu swojego ulubieńca z urzędu. Podczas rokoszu Jacka Cade’a, F. został osadzony w Towrze, a następnie wydany pachołkom Cade’a i ścięty. Ciało jego poćwier-towano, a głowę włóczono po ulicach.—2) William, wice-hrabia Saye i Sele, mąż stanu angielski (* 1582—f 1662), wszedłszy w r. 1613 do izby lordów, dał się poznać jako jeden z najenergiczniej szych członków oppozycyi parlamentarnej podczas ostatnich lat panowania Jakóba

I. Przywódzca purytanów, u których uchodził za wyrocznię, zajął oczywiście wybitne stanowisko w Długim Parlamencie, który go zamianował lordem-namiestnikiem hrabstw Oxfordu, Glou-cesteru i Chesteru. Wyjęty manifestem królewskim 3 list. 1642 z pod amnestyi ogólnej, brał na czele własnego pułku czynny udział w wojnie domowej, Atoli w r. 1648 lord, który do tego czasu był głównym filarem Independentów w izbie wyższej, począł jawnie pracować na rzecz pojednania się z królem. „Saye, mówi Clarendon, był dalekim od myśli zniesienia monarchii, a jeszcze bardziej zatarcia różnic hierarchicznych pomiędzy ludźmi. Dumny lord wiedział dobrze, co się stanie z jego parostwem, jeżeli rząd wpadnie w ręce żołnierzy”. Po śmierci Karola I F. usunął się od spraw publicznych, wziąwszy hojne odszkodowanie za utratę swych godności. Zamieszkał w Broughton, gdzie zabawiał się polemiką z kwakrami. Za Restau-racyi został członkiem rady koronnej oraz członkiem urzędu od spraw kolonialnych (1660). Nazywano go „starym wygą” („Old Subtlety”), charakteryzując tern jego zręczność jako taktyka parlamentarnego i w życiu prywatnem. Biblioteka Bodle-jańska w Oxfordzie posiada całą kollekcyę portretów jego.—Clarendon „History of the rébellion and Civil wars in England” (Oxford, nowe wyd. 1849).—3) Natanie 1, polityk angielski (* 1608 w Broughton w Oxfordshire—f 1669 w Newton Tony w Wiltshire), po ukończeniu studyów w Oxfordzie przebywał pewien czas w Szkocyi, starając się w imieniu malkontentów angielskich wejść w porozumienie z ligą pres-biteryanów („covenant”). Członek Długiego Parlamentu, brał żywy udział w jego rozprawach, obrawszy jako specyalność sprawy kościelne, i pozyskał znaczny wpływ na zgromadzenie. Obrany do komitetu bezpieczeństwa (1642), otrzymał następnie dowództwo oddziału jazdy w armii hrabiego Essexa i odznaczył się w bitwie pod Worcester (23 września 1642). W lutym 1643 udaremnił spisek, mający na celu otwarcie bram Brystolu księciu Rupertowi, poczem został gubernatorem tego miasta. Oblężony przez Ruperta w lipcu i zmuszony do kapitulacyi, stawiony był przed sądem wojennym, który skazał go na śmierć jako zdrajcę sprawy Parlamentu. Otrzymał jednak ułaskawienie i w r. 1648 wszedł na nowo do komitetu bezpieczeństwa, atoli niebawem został wykluczony z izby wespół z tymi, którzy zdradzali chęć pojednania się z królem. W r. 1654 Cromwell zamianował go członkiem rady stanu, a w roku następnym strażnikiem wielkiej pieczęci. Powołany w r. 1658 do izby lordów, za Restauracyi znikł zupełnie z widowni politycznej. Napisał: „True and exact relation of the battles near Keynton and at Worcester” (1642); „A Relation concerning the surrender of the city and castle of Bristol” (1643); „Unpa-ralleled Reasons for abolishing episcopacy” (1642) etc. Przypisują mu także autorstwo dzieł-

Hml.

Fiennes Guislain de, marynarz i dyplomata niderlandzki XVI wieku, prowadził całe życie swoje walkę z tyranią hiszpańską. Jeden z inicyatorów t. zw. kompromisu w Breda, dowodził 1570—1572 flotą Geuzów na morzu i przyczynił się głównie do zdobycia miasta Brielu, co dało początek wyzwoleniu się Niderlandów. Później jeździł z polecenia Wilhelma Orańskiego do Francyi, aby zawrzeć przymierze z Karolem IX. Dzięki staraniom jego, król francuski zobowiązał się dostarczyć księciu Wilhelmowi znacznych subsydyów, w zamian za co otrzymał upoważnienie do zaboru pewnej części

Niderlandów. W tej sprawie, jak w wielu innych F. wykazał dużo energii i zręczności, Umarł w Paryżu i został pochowany w katedrze N. P. Maryi.—Brat jego, Eustachy, należał również do kompromisu bredzkiego i w imieniu związkowych zaniósł prośbę do Małgorzaty Parmeńskiej o zniesienie edyktów, wymierzonych przeciwko protestantom (1566). Wygnany przez księcia Albę walczył mężnie przeciwko Hiszpanom w armii Ludwika Nassauskiego. — Hofstede de Gro ot „Hondert jaren uit de geschiedenis der hervorming in di Niderlanden 1518—1619”

Hml.

H.K.

Lejda 1884).

FiemiS, ob. Feyens.

Fierich Edward dr., prawnik polski (* w Samborze d. 12 sierpnia 1817 r.—f d. 13 listopada 1896 r.), ukończył studya prawnicze we Lwowie w r. 1839 i tam również uzyskał stopień doktora praw w r. 1845. Od r. 1839 do r. 1846 praktykował w prokuratoryi skarbu we Lwowie, następnie przeszedł do władz politycznych, gdzie pozyskał stopień kommissarza cyrkułowego. W r. 1850 został mianowany zwyczajnym profesorem prawa cywilnego i prawa administacyjnego austryackiego w uniwersytecie jagiellońskim z obowiązkiem prowadzenia wykładów prawa handlowego i wekslowego.— W r. 1855 zwolniono go od wykładania prawa administracyjnego.—Kilkakrotnie piastował godność dziekana wydziału prawnego od r. 1852 do r. 1859 z nominacyi, a po wprowadzeniu systemu wyborczego, koledzy powierzali mu ten urząd w r. 1866/7, 1876/7 i 1885/6. Wreszcie w roku akademickim 1872/3 pełnił obowiązki rektora. Od r. 1856 sprawował urząd prezesa rządowej kommissyi egzaminacyjnej oddziału sądowego, a od r. 1873 był członkiem kommissyi prawniczej Akademii Umiejętności w Krakowie. F. cieszył się wielkiem zaufaniem wśród młodzieży, a wykłady jego celowały jasnością i głębokością poglądów. Drukiem ogłosił niewiele. Z prac jego wymienić należy poważną rozprawę z dziedziny prawa handlowego p. t. „O ważności zobowiązania wekslowego z podpisem przez pełnomocnika położonym.” Prócz tego pozostał po F-u przekład austryackiego kodeksu handlowego.

Fierich Maurycy, dr., syn poprzedniego, wybitny prawnik polski (* w r. 1856—f w d. 30 czerwca 1889 r. mając zaledwie 33 lat wieku). Już jako student prawa w uniwersytecie krakowskim zwrócił na siebie uwagę ciała profesorskiego. W r. 1876 otrzymał pierwszą nagrodę z fundacyi książąt Czartoryskich za pracę pod tytułem: „O wpływie zbioru pseudo-izy-dorskiego na karność kościelną”; w r. 1877 przyznano mu taką samą nagrodę z tejże fundacyi za pracę p. t. „Wiece polskie do końca XIV-go wieku.”—Po ukończeniu w r. 1878 studyów prawniczych, wstąpił na praktykę do prokuratoryi skarbu w Krakowie, a po uzyskaniu stopnia

doktora praw udał się za granicę, celem dalszego kształcenia się na polu teoryi procesu cywilnego. W Lipsku pracował w seminaryach profesorów Wacha i Osterloha, z których pierwszy znany jest, jako jeden z najznakomitszych teoretyków procedury cywilnej w Niemczech. W r. 1881 habilitował się w Krakowie na podstawie rozprawy „O zastępstwie w procesie cywilnym”, w której obok gruntownego opracowania przedmiotu, rozwinął samodzielne poglądy w dziedzinie procesu rzymskiego.—Z powodu wydanej w tym samym 1881 r. przez słynnego romanistę niemieckiego Eiselego monografii p. t. „Cognitur und Procuratur. Untersuchungen zur Geschichte der processualen Stellvertretung” napisał obszerną recenzyę w r. 1882

-■ "'H

.'7

HL

'\N

II

:■

Fig. 71. Fierich Maurycy.

w IX-ym tomie czasopiśmie Grünhuta „Zeitschrift für das privat-und öffentliches Recht”. Wobec zamierzonej już wówczas reformy procedury cywilnej w Austryi kommissya prawnicza Akademii Umiejętności w Krakowie postanowiła omawiać kwestye, odnoszące się do tego przedmiotu. F. na dwóch posiedzeniach tejże kommissyi miał odczyt „O przysiędze stanowczej i o przesłuchaniu stron jako świadków w procesie cywilnym z uwzględnieniem projektów nowej ustawy sądowej austryackiej ”. Oświadczył się on tam za utrzymaniem przysięgi, a rozprawę tę z uzupełnieniami ogłosił w 18-ym tomie rozpraw wydziału historyczno-filozoficznego Akademii Umiejętności. Z obszerną krytyką tej rozprawy wystąpił prof. Balasits w 1-szym tomie „Studyów

roku.

H. K.

r-

nad prawem cywilnem” (Lwów L886). Z powodu tej krytyki, jak również ogłoszonej w „Jurist. Blätter” z r. 1886 Nr 6, 7, 8 pracy prof. Cansteina z Hradca p. t. „Die eidliche Parteienvernehmung und der Schiedseid”, F., mianowany tymczasem w r. 1886 nadzwyczajnym profesorem procedury cywilnej, napisał nową monografię w „Przeglądzie sądowym i administracyjnym” z r. 1887 p. t. „O znaczeniu dowodu z przysięgi stanowczej w procesie cywilnym rzymskim.” Następnie w 16-tym tomie czasopisma Grünhuta zamieścił „Uber die Eideszuschiebung”, w której, ze względu na instytut t. zw. iusi uran dum in jud i ci o, doszedł do wyników odmiennych od sławnego romanisty prof. Demeliusa z Wiednia, w pracy tegoż „Schiedseid und Beweisseid im römischen Civilprocess.”—W r. 1888 F. uzyskał nominacyę na profesora zwyczajnego. Oprócz powyższych prac zasługują na zaznaczenie: 1) większy artykuł F-a „Historya ksiąg hypotecznych za byłego wolnego m. Krakowa o-głoszony w „Gazecie sądowej warszawskiej” w r. 1888 w 29 jubileuszowym numerze tego pisma z powodu 70-letniego istnienia ustawy hypotecznej z r. 1818, oraz 300-letniej rocznicy wprowadzenia polskiej hypoteki z r. 1588; 2) referat „O środku prawnym i zasadach apel-lacyi cum beneficiis novormn", wygłoszony w r. 1887 na 1-szym zjeździe prawników i ekonomistów polskich w Krakowie. 3) Odczyt na Osady rolne wygłoszony w r. 1888 w Warszawie p. t. „Prawo i nauka prawa; ich znacznie dla społeczeństwa” drukowany w N.N. 30, 40, 41; 42 „Gazety sądowej” z r. 1888.—F. pomimo młodego wieku, i stąd krótkiej działalności naukowej, zajął wybitne stanowisko wśród prawników polskich; wykłady jego, obok niepospolitej e-rudycyi, znamionowały pierwszorzędnego mówcę.—Obszerny życiorys F-a wraz z oceną jego działalności napisał profesor Fryderyk Zoll w „Przeglądzie polskim” z miesiąca sierpnia 1889

H. K.

Fierich Franciszek Ksawery, dr., brat poprzedniego, współczesny prawnik polski (* 2 grudnia r. 1860 w Krakowie). Szkoły średnie i uniwersytet ukończył w Krakowie, gdzie też w r. 1883 uzyskał stopień doktora praw. Kształcił się również za granicą, zwłaszcza w Berlinie. Szereg lat przepędził w zawodzie sędziowskim, poczem w r. 1889 został docentem na wszechnicy Jagiellońskiej na katedrze prawa handlowego i wekslowego, a od r. 1891 i na katedrze procesu cywilnego austryackiego. W r. 1892 został mianowany nadzwyczajnym, a w r. 1896 zwyczajnym profesorem procesu cywilnego na wszechnicy Jagiellońskiej.—Z szeregu rozpraw przez niego wydanych wymienić należy, jako najważniejsze, następujące: 1) „Oprawie żądania zabezpieczenia z powodu niepewnej płatności dłużnika głównego według ustawodawstwa wekslowego austryackiego” (Kraków 1888). Jest to obszerna monografia, str. 175, opracowana historycznie, dogmatycznie i porównawczo; 2) „O władzy dyskrecyonalnej sędziego w ustnem postępowaniu cywilnem, jako środku skupienia ma-teryału procesowego” (Kraków 1891); 3) „O o-becnem zadaniu sądów polubownych dla spraw cywilnych” (Kraków 1892); 4) „O spoczywaniu procesu”, studyum procesowe (Lwów 1896), obszerna monografia, oparta na wywodach doktryny przy zastosowaniu metody porównawczej. Obecnie F. wraz z profes. uniwersytetu lwowskiego, Balasitsem, przystąpił do wydania systemu nowego procesu cywilnego austryackiego pod tytułem: „Nauka o sądach cywilnych i procedura cywilna.” Tom I tego dzieła opracowuje prof. dr. Fierich; dotychczas wyszła część I tego tomu. Tom II wyjdzie z pod pióra profesora Balasitsa.

Fieschi Józef, spiskowiec francuski ( 1790 w Murato na wyspie Korsyce—f 19 lutego 18.36 w Paryżu), syn ubogiego pasterza, zaciągnął się w 17-tym roku życia do wojska nea-politańskiego i, jako sierżant w gwardyi królewskiej Murata, odbył kampanie 1812, 1813 i 1814 r. Wyzuty ze wszelkiego poczucia moralnego, był już wtedy szpiegiem na żołdzie austryac-kim. Dostarczone przezeń wiadomości pomogły ' Austryakom w r. 1815 do odniesienia pod To-lentino zwycięstwa nad Muratem, któremu F. towarzyszył na wygnanie, by zdradzić go ponownie podczas nieszczęsnej wyprawy do Pizzo w Kalabryi (28 września 1815), gdzie szwagier ’ Napoleona znalazł śmierć nieopatrzną. F. wrócił następnie na wyspę rodzinną, został tam skazany (1819) za kradzież na dziesięcioletnie więzienie, odsiedział karę w Embrun, poczem, ukrywając się przed dozorem policyjnym, pracował jako robotnik w rozmaitych miastach południowej Francyi pod nazwiskiem Gerarda. Po rewolucyi lipcowej przybył do Paryża, gdzie, dzięki fałszywym papierom, otrzymał zapomogę rządową z funduszu, wydzielanego na wsparcia dla byłych ofiar politycznych; wszedł do składu po-licyi tajnej i został zarazem dozorcą młyna Croulebarbe, będącego własnością miasta Paryża. Żył wówczas na wiarę z niejaką Lauren-cyą Petit, której córka, Nina Lassave, była także jego kochanką. W październiku 1834 utracił wskutek denuncyacyi swą posadę, a jednocześnie sąd nakazał jego ujęcie jako fałszerza dokumentów. Zmuszony ukrywać się, mieszkał pewien czas u siodlarza Morey’a oraz u kupca korzennego. Pepina, którzy, będąc obaj zagorzałymi republikanami, podsunęli temu awanturnikowi myśl wykonania zamachu na życie króla Ludwika Filipa i tern wsławienie swego nazwiska. Nie mając wiele dó stracenia, F. wynajął za pożyczone od nich pieniądze pokój przy bulwarze Tempie, z oknem frontowem, i tam urządził machinę piekielną, składającą się z 24 luf karabinowych, nabitych loftkami, w zamiarze

Hml.

Fiesco, w liczbie mnogiej Fiescłli, znakomity ród genueński, jeden z najstarszych we Włoszech, o którym wzmiankują już dokumenty z X wieku. Członkowie jego posiadali pierwotnie hrabstwo Lavagna i współzawodniczyli pewien czas z Genuą; w r. 1150 otrzymali prawo wybudowania pałacu w tern mieście, ar. 1198 ustąpili hrabstwo swe rzeczypospolitej i odtąd historya ich wiąże się ściśle z dziejami Genui.

Ród Fiesków wydał dwóch papieży, Innocentego IV i Adryana V, trzydziestu kardynałów, przeszło trzy setki biskupów, wodzów, admirałów i innych wybitnych osobistości. Linia starsza jego,—ta, która została wygnana z Genui po bezskutecznym spisku r. 1547, wygasła w r. 1708.

Znakomitszymi członkami tego rodu, oprócz dwóch papieży, byli: Wilhelm (Guglielmo)—f r. 1256 w Rzymie^ kardynał, protektor zakonu Augustya-nów.—Łukasz (f 1336), kardynał, oswobodził papieża Bonifacego VIII, uwięzionego przez króla francuskiego, Filipa IV Pięknego, w Anagni.—

Jan (f 1384), biskup w Vercelli i kardynał, ulubieniec Urbana VI.—Ludwik (f 1423 w Rzymie), kardynał, elektor Bonifacego IX, później legat papieski w Romanii, a następnie w Sycylii.—Jerzy (+1461), arcybiskup genueński i kardynał.— Katarzyna (f 1510), założycielka dwóch poległ gdzieś na placu boju. Napróżno brat bractw religijno-dobroczynnych w Genui.—Bar- hrabiego, Girolamo F., usiłował wlać w nich tło mi ej, sprawca powstania w r. 1505, które na nowo odwagę i doprowadzić do końca wyko-dało powód królowi francuskiemu Ludwikowi XII nanie planu, opracowanego przez Jana Ludwika.

zgładzenia Ludwika Filipa i tych członków jego rodziny, którzy w piątą rocznicę rewolucyi lipcowej (28 lipca 1835 r.) mieli wraz z nim jechać tamtędy na plac Bastylii, na wielki przegląd gwardyi narodowej. Jakoż, kiedy król ze swym orszakiem o ściśle oznaczonej godzinie nadjeżdżał konno do bulwaru Tempie, z trzeciego piętra domu JV» 30 dał się słyszeć straszliwy wybuch broni palnej. Około osoby monarszej zrobiła się wielka próżnia, ziemia zasłana była rannymi ludźmi i końmi. 19 osób (w tej liczbie marszałek Mortier, książę Treviso), zostało zabitych na miejscu albo zmarło od ran w kilka godzin później, 23 odniosły mniej ciężkie rany, król otrzymał lekkie draśnięcie w czoło kulą. F., sam ciężko raniony w skutek pęknięcia jednej z luf, usiłował ratować się ucieczką, ale niebawem został ujęty. Przyznał się do winy, a zeznania Niny Lassave dopomogły do wykrycia jego wspólników. Stawiony 30 stycznia 1836 wraz z Morey’em, Pépinem, lam-piarzem Boireau i introligatorem Bescherem przed trybunałem izby parów, zachowywał się na sądzie wyzywająco i chełpił się ze swej zbrodni. Jego fanfaronada nie opuszczała go nawet na rusztowaniu, na które został zaprowadzony wraz z Morey’em i Pépinem, by ponieść karę śmierci.— „Cour des Pairs, attentat du 28 juil. 1835” (Paryż 1835—36, 6 t); Ludwik Blanc „Histoire de dix ans” (tamże 1841—44, 5 t.); Du-camp „L’Attentat F.” (tamże 1877).

do zajęcia Genui.—Mikołaj, biskup Tulonii

1    Fréjus, kardynał-arcybiskup Embrunu i Rawenny, doradzca papieżów Aleksandra VI, Juliusza II i Adryana VI.—Jan Ludwik (* r 1523—f

2    stycznia 1547 w Genui), twórca słynnego sprzysiężenia (ob. niżej).

Spisek Fieska. Hrabia Jan Ludwik F., głowa potężnego rodu genueńskiego, postanowił około r. 1545 wraz ze swymi braćmi, Giro lani o i Ottobuono, tudzież innymi niezadowolonymi patrycyuszami obalić rządy Andrzeja Doria (ob.), kierującego podówczas wszechwładnie losami rzeczypospolitej. Ambitnego, lecz szlachetnego młodzieńca popychały do tego zamachu nietyle pobudki osobistej natury, ile jawnie żywiony przez starego dożę zamiar uczynienia swego urzędu, przedtem obieralnego, dziedzicznym, i to na rzecz powszechnie znienawidzonego synowca, Giannettina Doria. Obu rżała go także egoistyczna polityka zagraniczna Doriów, która wolną i niepodległą rzeczpospolitą czyniła powolnem narzędziem polityki hiszpańskiej. Obawiając się zemsty Karola V, który w razie udania się zamachu nie omieszkałby prawdopodobnie wydać Genueńczykom wojny w celu odzyskania utraconego wpływu, F. zapewnił zawczasu rzeczypospolitej pomoc ze strony papieża, króla francuskiego Franciszka I, księcia Parmy i Florentczyków. Następnie, pod pozorem uzbrojenia kilku galer przeciwko Turkom, ściągnął do Genui parę tysięcy żołnierzy najemnych. Czujność Doriów uśpił, bywając w pałacu doży codziennym niemal gościem i u-kładając tam projekt małżeństwa między siostrą Giannettina a bratem swej żony, Juliuszem Ci-bo. Zabezpieczywszy w ten sposób uplanowane przedsięwzięcie swoje na zewnątrz, jak wewnątrz, F. w nocy z 1 na 2 stycznia 1547 r. obsadził niepostrzeżenie swymi ludźmi główne place miasta, poczem wystrzałem armatnim dał hasło do wybuchu powstania. W mgnieniu oka Genua była w ręku spiskowców. Giannettino Doria, który, zaciekawiony niezwykłą wrzawą, wybiegł na ulicę, padł przeszyty sztyletem; stary doża uciekł czemprędzej do zamku warownego, Maso-ne. Opanowawszy miasto, F. pośpieszył do portu, gdzie, wbrew jego oczekiwaniu, galery Dorii poddały się bez wystrzału. Atoli kiedy przechodził po kładce, prowadzącej z wybrzeża na galery, poślizgnął się, wpadł do wody i, ubezwła* dniony ciężarem swej zbroi, poszedł na dno, tak, iż śród zgiełku, nikt nie spostrzegł nawet jego zniknięcia. Fatalny ten wypadek położył kres tryumfującemu już spiskowi, którego F. był duszą. Spiskowcy nie wiedzieli, co robić ze swego zwycięstwa od chwili, kiedy śród nich rozeszła się niejasna pogłoska, że ich waleczny wódz

Hml.

And. S.

Nie słuchano go wcale. Nawiązano nazajutrz układy z Dorią i 4 stycznia zbiegły doża wrócił z wielką pompą do Genui. Pomimo solennego przyrzeczenia ogólnej amnestyi, zemsta Dorii nie oszczędziła żadnego z uczestników spisku. Ci z Fiesków, których nie mógł dosięgnąć topór jego kata albo puginał jego zbirów, zostali na wieczne czasy wygnani z granic rzeczypospoli-tej, a majątki ich skonfiskowano. Wyciągnięty z wody trup hrabiego leżał w ciągu dwóch miesięcy niepogrzebany. a później został wrzucony napowrót do morza. Z dwóch braci F-a Girolamo obwarował się w swym zamku, Monto-bio, i przez sześć tygodni odpierał walecznie ataki wojsk Dorii. Zinuszony wreszcie do poddania się, został powieszony wraz z głównymi wspólnikami. Ottobuono zbiegł do Marsylii i wstąpił do armii francuskiej; wzięty w osiem lat później do niewoli przez Hiszpanów, został wydany Genueńczykom i z rozkazu Dorii utopiony. Eleonora Cibo, wdowa po głównym spiskowcu, wyszła następnie za mąż za generała Chiappino Vitelli.—Swą sławę pośmiertną Jan Ludwik F. zawdzięcza głównie kardynałowi Retz tudzież Janowi Jakóbowi Rousseau, który nazywał go jedną z najciekawszych i najbardziej godnych uwagi postaci w historyi. Zdanie to Roussa dało podnietę Schillerowi do napisania tragedyi „Die Verschwörung des Fiesco zu Genua”.— C anale „Storia della republica di Genova dalFanno 1528 al 1550, ossia le congiure di Fieschi et Giulio Cibó” (Genua 1874); Antonio Gavazzo „Nuovi Documenti sulla congiura del conte Fieschi nel 1547” (tamże 1886); Ca-lle-gari „La Congiura del F.” (Wenecya 1892).

Fiesole, miasteczko we Włoszech, o '/₂ mili na północ od Florencyi, z którą łączy je kolej elektryczna i nader malownicza droga bita, na wyniosłem wzgórzu, 295 m. nad p. m. a 240

m. nad poziom rzeki Arno; liczne i wspaniałe wille bogatszych florentczyków, wyrób przedmiotów plecionych ze słomy ryżowej (wachlarze, kapelusze, koszyczki), około 2 000 m-ców. Jako starożytne Faesulae F. było osadą pierwotnie e-truską; później stanowiło główny punkt oparcia Katyliny, który w 63 r. przed Chr. urządził tu obóz warowny; tu w r. 225 przed Chr. Rzymianie pokonali Gallów, a w r. 406 po Chr. Stylichon rozbił wojska germańskie pod wodzą Radagaisa. Ąttyla i Florentczycy niszczą miasto doszczętnie,—ci ostatni w r. 1010. Dla pięknego widoku na rozesłaną w dolinie Florencyę i na daleką okolicę, a jeszcze bardziej dla wielu cennych zabytków architektury, malarstwa i rzeźby, F. licznie bywa odwiedzane przez turystów i miłośników sztuki. Z epoki starożytnej są tu szczątki murów miejskich, przypisywanych Etruskom (mury cyklopowe), oraz nieznaczne pozostałości teatru rzymskiego, niedawno odkopane i później zasypane. Katedra z r. 1028, wzniesiona w stylu romańskim, o motywach toskańskich, które dawnej bazylice dodały wiele życia; zewnątrz, skromna, wewnątrz surowa i prostoty pełna, z kryptą o jońskicli kolumnach, z posągiem S. Romulusa szkoły Lucca della Robbia, ze współczesnym mu ołtarzem, i pięknie dekorowanym grobowcem biskupa Salutati przez Mino da F. Kościół św. Aleksandra jest starożytną bazyliką z VI w. o jońskiej kolumnadzie. W godnym uwagi kościele św. Dominika znajdują się malowidła Jana da F., zwanego fra Angelico, z pierwszej jego epoki, Chrystus na krzyżu z M. B. i św. Janem, oraz słynny Chrzest Chrystusa Lorenza di Credi. Z pomiędzy pałacyków prywatnych wyróżniają się wille Ricasoli i Mozzi, podług planów budowniczego Michelozzo, dziś w części zmodernizowane. Najpiękniejszą jednak budowlą jest bezwąt-pienia t. zw. Badia, przepyszne dzieło Brunelle-schiego, malowniczo na zboczu góry rozpostarte: jest to nader harmonijny zestrój wielu pojedynczych budowli;—najciekawszemi zabytkami Badii są: kazalnica w refektarzu i fontanna na dziedzińcu, obie według pomysłu tegoż Brunel-leschiego; dalej, świetnie dekorowane drzwi poprzecznych naw kościoła, wspaniałe drzwi do zakrystyi, wielki fresk „kuszenie Chrystusa” przez Giovanni da S. Giovanni (szkoła florencka XVII w.), wreszcie otwarta logia w dziedzińcu. Był to pierwotnie klasztor benedyktynów; za Wawrzyńca Wspaniałego przebywali tu humaniści (akademia Platońska); dziś mieści się w zabudowaniach poklasztornyoh zakład wychowawczy. We F. rezyduje stale generał wszystkich jezuitów.

Fiesole (Fra Giovanni da F.), zwany Fra Angelico, Fra Beato, a jako człek świecki Guido da Pietro, malarz włoski (* 1387 w Vic-chio pod Florencyą—f 1435 w Rzymie). Pierwsze koleje życia jego nieznane, wieść tylko niesie, że początków malarstwa uczył się u niejakiego Gerarda Starnino, a w r. 1407 wstąpił do zakonu Dominikanów, wraz ze starszym swym bratem, Benedyktem, słynnym kaligrafem i mi-niaturzystą, gdzie, nodobnież jak on, pierwiast-kowo pracował nad zdobieniem psałterzy i mszałów miniaturami, co się później odbiło w przecudnych jego malowidłach olejnych, pełnych złoceń, żywego kolorytu i odznaczających się mi-sternem wykończeniem szczegółów najdrobniejszych. Klasztor we Fiesole był podówczas świeżo wzniesiony, lecz już malarstwo miniaturowe było w nim uprawiane z wielkiem zamiłowaniem, pod kierownictwem samego fundatora jego, Giovanniego di Domenico Bacchiniego. Z powodu zaburzeń w łonie Kościoła, wywołanych głównie niezgodą przy obiorze papieża, zakonnicy fiesol-scy wynieść się musieli do Foligno, skąd ich r. 1414 zaraza wygnała do Cortony; zdaje się jednak, że Fra Angelico wprost tam się przeniósł z Fiesole. Jakoż Foligno żadnego dzieła jego nie posiada, gdy przeciwnie w Cortonie kil-

sa

©

xn

EL

'CC

Ci

cc

ka się zachowało, iniahótyicie oprawa architek-t .niczna, czyli oparcie ołtarza (po francusku r e-table), której część górna, znajdująca się w kościele św. Dominika, przedstawia Matkę Boską na tronie pomiędzy czterema świętymi, oraz Zwiastowanie i Ukrzyżowanie. Predellę (ob.) tego ołtarza ze scenami z żywota św. Dominika i obraz ołtarzowy, Zwiastowanie, ze scenami z dziejów N. Panny na predelli, posiada kościół Pana Jezusa. Z drugiej wielkiej oprawy ołtarzowej, malowanej także w Cortonie, część środkową, z Madonną na tronie między aniołami, i skrzydła boczne, z dwoma świętymi niezrównanej piękności, niedawno prze-_ . niesiono z kościoła świętego Dominika w Peru-gii do Muzeum w tern mieście; jedna część predelli ze scenami z życia świętego Mikołaja de Bari znajduje się w zakrystyi tegoż kościoła, druga w galeryi watykańskiej (II n. 4). Całość jest prawdziwie wspaniałą, tak pod względem kompozycyi, jak i świetnego kolorytu. W r. 1418 całe zgromadzenie zakonne powróciło do Fiesole, gdzie Fra Angelico spędził jednym ciągiem lat 18 i bardzo wiele odmalował obrazów, bądź dla swego klasztoru, bądź też dla świątyń we Florencyi i innych miastach. W kościele św. Dominika w Fiesole, (którego główne skarby przeszły za granicę) można dziś jeszcze widzieć obraz ołtarzowy, odnowiony r. 1501 przez Lorenzo di Credi. Zwiastowanie w kościele św. Aleksandra w Brescii pochodzi z r. 1432, a z następnego słynny tryptyk, wykonany dla cechu tkaczy. Dzieło to znajduje się obecnie w galeryi Uffizi we Florencyi; część środkowa jego przedstawia Matkę B. z dzieciątkiem Jezus, wielkości naturalnej; aniołki, malowane w otoku, odznaczają się wdziękiem niezrównanym. Do tegoż okresu należą: Koronacya Matki Boskiej (również w Uffizi), oraz druga w Muzeum Luwru —obie cudnej piękności, dwie Madonny między świętymi i Chrystus Ukrzyżowany, jedyne dzieła tego mistrza, jakie się utrzymały wklasz. fiesolskim dotychczas; wie’e obrazów, zdobiących dziś Akademię sztuk pięknych we Florencyi, między niemi zaś 35 z życia Chrystusa, dwie Madonny na tronie, Sąd ostateczny (jeden z najpiękniejszych), nadewszystko zaś ogromna oprawa ołtarzowa ze Zdjęciem z krzyża, uważanem za jedno z najpiękniejszych dzieł sztuki włoskiej, ze względu na mistrzowski rysunek, czarujący koloryt i głębokie uczucie. W r. 1436 Kozma Medyceusz zawezwał F-ego do Florencyi aby mu powierzyć dekoracye klasztoru św. Marka, który swoim kosztem świeżo był przebudował. W nowej tej swojej rezydencyi Fra Giovanni przepędził blizko lat 10, a był to okres najpłodniejszy w jego zawodzie artystycznym, okres, w którym geniusz jego twórczy stanął u szczytu swej wielkości. Tam-to po raz pierwszy spróbował on malowania al fresco. Klasz-

Enc. Poważ. Ilustr. Zesz. 166. T. XXI.

tor ten, zamieniony f. 1867 w Muzeum, jest prawdziwym pomnikiem, poświęconym przez tego mistrza anielskiego mistycznemu wywyższeniu chrystyanizmu. Odtworzył on tam wszystkie główne temata Nowego Testamentu, a pomiędzy freskami tego cyklu religijnego na szczególniejszą zasługują uwagę: Zwiastowanie, Pokłon trzech króli, Wieczerza Pańska, Koronacya N. Panny, przed innemi zaś Ukrzyżowanie, w sali kapitulnej, kompozy-cya nawskroś oryginalna, złożona z dwudziestu trzech postaci świętych, zwierzchników i fundatorów religijnych. „W karcie tej pomnikowej — powiada Müntz—artysta przebiegł calutką skalę uczuć, od boleści najgłębszej, do nadziei najpogodniejszej, najpewniejszej. Są tam giesty, postawy, godne takiego dramaturga jak Giotto”. Szkoła sztuk pięknych w Paryżu posiada znakomitą kopię tego utworu, wykonaną r. 1876 przez A. Perredin'a.—W r. 1445 F. na wezwanie papieża, Eugeniusza IV, udał się był do Rzymu. Przypuszczają, że w tej podróży zatrzymał się ■ przez pewien czas w Cortonie, i że wtedy-to, odmalował w kopule kościoła św. Dominika: Madonnę z dzieciątkiem Jezus, Czterech Ewangielistów, św. Dominika, oraz św. Piotra męczennika, freski, mocno uszkodzone. W Rzymie polecono mu przyozdobić kaplicę Przenajświętszego Sakramentu w Watykanie; a choć Eugeniusz IV umarł r. 1447, nie zmieniło to stanu rzeczy, następca bowiem jego, Mikołaj V., otoczył skromnego artystę szczegól-nemi względami i wysokie dał mu uposażenie. Malowidła w pomienionej kaplicy składały się ze scen z życia Chrystusa Pana al fresco, oraz z portretów wielu znakomitych ludzi społczes-nych, jak papież Mikołaj V, Cesarz Fryderyk, arcybiskup florencki, Antonin, i inni. Na nieszczęście, kaplicę tę zburzono za papiestwa Pawła III, dla postawienia schodów, znikły więc freski, a portrety, które dostały się były Pawłowi Giovio, również przepadły. Latem r. 1447 Fra Angelico jeździł wraz z uczniami swymi: Benozzo Gozzoli, Giovanni d’Antonio z Florencyi i Giacomo d’Antonio z Poli, do Orvietto, malować Sąd Ostateczny w kościele katedralnym, lecz zaniechał tej pracy, której po części według jego szkiców dokończył Łukasz Signorelli w roku 1449. On zaś tegoż roku udekorował w Watykanie „Cancellarię” Mikołaja V. scenami z życia i męczeństwa ś.ś. Szczepana i Wawrzyńca, do których dodał jeszcze Czterech Ewangielistów i O śmiu doktorów Kościoła. Było to już dzieło jego ostatnie; umarł, znajdując się u szczytu chwały, na sześć dni przed zgonem swego protektora, Mikołaja V; pogrzebiony w kościele klasztoru dominikańskiego Santa Maria sopra Minerva, gdzie się znajduje jego pędzla obraz ołtarzowy, Zwiastowanie, i gdzie skromny kamień grobowy, z wizerunkiem mistrza leżącym i napisem wymownym,

47

wskazuje miejsce jego odpoczynku wiecznego. W historyi sztuki włoskiej Fiesole zabłysnął jak olśniewający meteor, który pozostawia za sobą smugę świetlaną, lecz wcale nie jak gwiazda przewodnia dla następców. Jest to malarz podmiotowy i spirytualistyczny w najwyższym stopniu. Doskonałość kształtów fizycznych nie wiele go obchodzi, a zresztą skrupuły religijne nie pozwalały mu poznać dokładnie anatomii ciała zresztą swoją własną oryginalność, której dość było na to, aby mu chwałę nieśmiertelną zapewnić. Według niego sztuka powinna była służyć tryumfowi religii; więc się troskał jedynie o to, żeby pochwycić swój ideał i wcielić swe widzenia niebieskie. W dziełach jego odzwierciedla się doskonale j ego dusza czuła i marzycielska, czystość niepokalana wyobraźni, pokora charakteru, głębokość wiary, żarliwość po-

li

Bö

i\

.ci«

im.

^ Jti    leieraatæ*-'

Pi

7ł!

/_

ii

■ I

ii i.    ' m

I:

II

Fig. 72. Św. Wawrzyniec w watykańskiej „Cancellarii”. Obraz Fra Giovanni da Fiesole.

wionego (Beato). Sztuka jego jest przede-wszystkiem wyrazistą, lecz zarazem zawsze nacechowana słodyczą i łagodnością niezrównaną. Boleść nawet pod jego pędzlem powleka się odcieniem melancholii i nigdy mu się nie udało uczynić jej surową i tragiczną, jaką np. była u Giotta lub Orcagni, podobneż traktujących przedmioty.

ludzkiego. To też wielu jego obrazom brak wy- bożności, wzniosłość umysłu i świętość jego ży-pukłości, skutkiem czego wyglądają one jakby cia—cnoty, które zjednały mu tytuł błogosławienie miniatury, nawet pod względem kolorytu; często też nie dopisuje mu i znajomość światłocienia. W technice się zapatruje na Giotta, którego był ostatnim naśladowcą; ale jeżeli nic nowego w tej mierze nie wprowadził, to jednak aż do zgonu nie przestawał się doskonalić i zdobył prawdziwie znakomitą pewność ręki. Miał

Nazwano go „malarzem marzeń serafickich”, je- Wymienimy tu grobowiec papieża Pawła II, zro-go bowiem Madonny młodociane, jego anioły biony przy udziale Jana Dal maty; stał on w ko-i wszystkie postaci niewieście jaśnieją piękno- ściele św. Piotra, lecz został rozebrany podczas ścią niebiańską. Uwielbienie współczesnych wy- budowy nowej bazyliki; z tegoż czasu pochodzi raziło się w przezwaniu go Anielskim (Fra wielkie tabernakulum w kościele Santa Maria in Angelico) i ludzkość nigdy się nie wyzwoli z pod uroku jego kreacyj, unoszących duszę w sfery nadziemskie. Pod tym względem i pod względem natężenia liryzmu religijnego Fra Angelico nie miał poprzedników i nie znalazł następców.

Trastevere, które F. powtórzył, z nieznacznemi modyfikacyami, w kościołach św. Marka w Rzymie i Santa Croce we Florencyi. Nareszcie w Rzymie, przy współpracownictwie artystów miejscowych, wzniósł grobowce: kardynała Forteguerry w kościele św. Cecylii, Piotra Riaria w koś. Św. Apostołów, Chrystofora della Rovere w Santa Maria del Popolo. Ferricego w dziedzińcu Santa Maria sopra Minerva i młodego Ceno Tornabuo- -niego wewnątrz tegoż kościoła. Wszystkie te mo-numenta, noszące mniej lub więcej wyraźny wpływ Marsupiniego, z kolei same przez czas długi równyż wpływ wywierały na rzeźbiarstwo grobowe w Rzymie.—E. Müntz „Histoire de Part pendant la“ Renaissance” (t. I); Courajod „Un Bas-Relief de Mino de Fiesole au Musée du

Fiethinghoff, herb polski. Tarczę przedziela z prawa w lewo ukośnie czarny pas, na którym umieszczone są trzy muszle srebrne. Lewa część tarczy nad pasem—złota; dolna— srebrna. Nad hełmem w koronie pięć białych strusich piór. Herbem tym pieczętuje się inflancka rodzina Fie-thinghoffów z przydomkiem Schell, która dzieliła się na dwie linie: inflancką i kur-landzką; Otto, kawaler orderu Orła Białe-l go, otrzymał indygie-nat w 1775 r. („Vol. Legum” VIII, 294—5; Niesiecki (wydanie Bobrowicza T. X); Borkowski „Spis szlachty polskiej”, „Baltisches Wappenbuch”).D-Fietzek J. A., kanonik katedralny wrocławski, komisarz biskupi, dziekan tarnowicki, proboszcz w Niem. Piekarach pod Bytomiem, zmarły 1862, gorliwy, przykładny kapłan i obywatel, ze czcią przez lud dotąd wspominany, który ze składek ubogich parafian swoich niezmordowaną usilnością odbudował ogromną i odpustami słynną świątynię (ob. wizerunek i opis w „Przyjąć. Ludu” rok XIII Ni 5). W latach 1848—1849 redagował i wydawał w Niemieckich Piekarach „Tygodnik katolicki, pismo towarzystwa maryań-skiego” 52 nry w 4-ce. Ogłosił własną pracę

Pomimo, że miał takich uczniów, jak Benozzo Gozzoli, nie stworzył przecież szkoły. Był on w sztuce ostatnim przedstawicielem ideału religijnego Wieków Średnich i stał poza prądem realistycznym, unoszącym współczesnych z nim malarzy.—Bibliog.: Vasari, Eug. Müntz „Notice sur Fra Angelico” (w „Magasin pittoresque” tom XLVII (1879 r.); E. Forster „Leben und Werke des Fra G. da Fiesole” (Londyn 1886);; Nagler; A. Burckhardt; A. Réal „L’art ehret.”; J. Kre-mer „Podróż do Włoch”; G. Pawłowski „Angelico” w „Encykl.” Lamiraulfa. W pierwszymi „Kro- Louvre”, niki Rodzinnej” z r. 1899 ks. A. Brykczyński rozpoczął studyuin o Fra Angelico.

für#'.,

■7>

mm

-xi»

efsis

Fig. 73. Fiethinghoff (herb polski).

Fiesole Mino (Mino da Fiesole, także Mino di Giovanni), rzeźbiarz włoski (* 1341 w Poppi—f 1384 we Florencyi). Pierwsze jego prace, znane w historyi sztuki, są to popiersia portretowe: Mikołaja Strozzego, Piotra i Juliana Medyceuszów, hrabiego Ryszarda della Luno, odznaczające się trafnością podobieństwa, ale ciężkie i pospolite. Potem wszakże pod wpływem przyjaciela, Dezyderego Settignano, zaszła w F-m zmiana całkowita: po roku 1455 wyrzeźbił dwa popiersia, zaliczone do rzędu najcelniejszych dzieł sztuki w. XV. (Jedno z nich jest portretem biskupa fiesolskiego, Leonarda Salutatego, drugie—sławnego męża stanu florenckiego, Diotisalviego di Nerone). Obadwaj ci mężowie dużo się przyczynili do rozwoju jego talentu: Salutati powierzył mu wykonanie swego grobowca do katedry w Fiesole, na którym stanęło pomienione popiersie, jako też wielkiego ołtarza. Oba te zadania Mino spełnił znakomicie i w późniejszych swych dziełach nigdy już sam sobie nie sprostał. Po skończeniu tych prac Diotisalvi zawezwał go do robót rzeźbiarskich w kościele Badia we Florencyi, gdzie wykonał ołtarz, będący prostą repliką ołtarza z Fiesole, jako też dwa grobowce: Golfaloniera Bernarda Giugniego i hrabiego Hugona d’Andeburg, oba niezgrabnie naśladowane, jeden z Mauzoleum Marsupiniego, arcydzieła Dezyderyusza Settigna-na, drugi zaś — nagrobku Buniego, którego twórcą -był Bernard Rosellini. Udało mu się tylko antependyum ołtarza, przedstawiające Matkę Boską z Dzieciątkiem między św. Wawrzyńcem i Leonardem, przeniesione z Badii do Muzeum narodowego.—R. 1470 Mino Fiesole zamieszkał w Rzymie, gdzie bardzo wiele dzieł wykonał, uczyniwszy ze sztuki swej ledwie nie rzemiosło.

go jej męża, Waltera Stuarta, księciu Robertowi Albany, synowi króla Roberta I. Gdy wszakże syn Roberta Albany, Murdoch, został w roku 1425 skazany na śmierć jako zdrajca stanu, tytuł hrabiów F. przestał istnieć, jakkolwiek żyją dotychczas potomkowie w prostej linii młodszego syna 4-go earla of F. (są to dzisiejsi hrabiowie Vemyss). Został odnowiony dopiero w r. 1759 na rzecz Williama Duff (f r. 1763), barona Braco of Kilbryde, który, wykazawszy swe pochodzenie od dawnego earla, otrzymał godność hrabiego F. i wicehrabiego Macduff w parostwie irlandzkiem. Syn jego James Duff, drugi hrabia F. (f 1809), był na początku bieżącego stulecia . pełnomocnikiem angielskim w Wiedniu. Zawołany agronom, pod-niósł znakomicie wartość dóbr ojczystych w północnej Szkocyi. Synowiec jego, James Duff (* r. 1776—f 1857), 4-ty hrabia F., był generałem w służbie hiszpańskiej i odznaczył się w bitwach pod Talavera i podczas obrony Ka-dyksu; w r. 1811 odziedziczył po ojcu swym, Aleksandrze, tytuł hrabiego F. w parostwie irlandzkiem, a w r. 1827 został mianowany parem Zjednoczonego Królestwa.—Żyjący obecnie Aleksander William Jerzy Duff, margrabia Macduff, szósty hrabia F. (* 10 list. 1849), zaślubił 27 lipca 1889 najstarszą córkę księcia Walii, księżniczkę Ludwikę Wiktoryę Aleksandrę Dagmarę, wskutek czego został wyniesiony do godności księcia Fife. Lord - namiestnik hrabstwa Elgin, książę F., jest jednym z najbogatszych właścicieli ziemskich w W. Brytanii. W latach 1874—1879 zasiadał w izbie gmin, gdzie należał do stronnictwa liberalnego.

„Wiadomość krótką o kościele i obrazie cudownym N. M. P. w Niem. Piekarach” 1849; w Wiedniu zaś swoim nakładem „Żywoty ŚS.” Skargi i te po ziemi szląskiej rozpowszechnił.

Fievée Józef (1767—1839), literat i publicysta franc., podczas rewolucyi fr. czynny roja-lista, a za Napoleona cenzor i redaktor „Jour, de Dób. i Jour, de l’empire”. Oprócz kilku romansów i komedyj wydał: „Corresp. polit, et administrative” (1817); „Nouv. Correspondance” (1828, t. 3) i „Corresp. avec Bonaparte” (1837), w której przedstawił stosunki swoje z Napoleonem I.

Fife. hrabstwo w Szkocyi na wybrzeżu m. Północnego, obejmujące część półwyspu między zatokami Forth i Tay i graniczące od strony lądu z hrabstwami Kinross, Clakmannan i Perth, 1329 km. □, 187 320 m-ców (1891) t. j. 141 na 1 km. Q. Powierzchnia wogóle mocno pagórkami sfałdowana: w zachodniej stronie wyniosłości Lomond dochodzą do 527 m. nad p. m.—we wschodniej do 286. Z rzek najważniejsze Eden i Lewen-Orr. Klimat w północnej stronie nieco surowy, na południu łagodniejszy, ale wogóle zdrowy. Grunt w wyższych miejscach jałowy i torfiasty, w niższych żyzniejszy, miejscami bagnisty, ale wszędzie bardzo starannie uprawny; z ogólnej przestrzeni 61 °/₀ oddano kulturze; uprawiają owies, jęczmień, pszenicę, kartofle. Pastwiska zajmują około 18 °/0 i żywią liczne stada bydła rogatego, którego rasa F. znana jest powszechnie; hoduje też F. znaczną liczbę owiec i świń. Rybołówstwo silnie rozwinięte. Z płodów kopalnych hrabstwo ma rudę żelazną, węgiel kamienny, marmur, wyborny kamień budowlany; są także karniole, granaty i agaty. Przemysł obszerny i różno-stronny: są tu fabryki znanego ze swej dobroci płótna (głównie w mieście Dunfermline), sukna, kobierców, cegły, piwa, spirytusu, likierów, mydła, świec, skór, lin, wyrobów glinianych. Przystanie morskie liczne i dogodne; najlepsze z nich St. Andrews, Largo, Burntisland, Kirkcaldy; drogi żelazne odpowiadają potrzebie. Stolicą kraju, który do parlamentu wysyła dwóch deputowanych, jest Cupar; ważniejsze atoli pod względem przemysłowo-handlowym i większe są: St. Andrews, Dunfermline i Kirkcaldy. Hrabstwo F. było dawniej królestwem (Kingdom of F.); wiele tu ruin dawnych klasztorów i kościołów, przywodzących na pamięć burzliwą epokę refor-macyi szkockiej; szczególnie da się to powiedzieć o mieście St. Andrews.

HmL

And. S.

Fifłiusen Fromhold (nazywany też Fünfhausen, w kronikach zaś łacińskich Vifhusen de ąuinąue domihus) arcybiskup ryski (1348 — 1370) rodem z Lubeki. W związkowem państwie inflanckiem był on ostatnim z liczby arcybiskupów panujących i mających zwierzchnictwo nad Zakonem krzyżacko-inflanckim. Już za jego poprzednika, Engelberta Dolena (1341—1347), domagała się kapituła ryska niejednokrotnie od Zakonu złożenia formalnej przysięgi lenniczej. Rzekomą bezpodstawność tej pretensyi wykazywali w swoim czasie hermistrzowie inflanccy drogą zawikłanego procesu, w czasie którego zakończył swój żywot w Awinionie, stale tam przebywający, arcybiskup Engelbert. Następca jego, F., próbował zamieszkać we własnem arcy-biskupstwie. Pomiędzy rokiem 1348 a 1350 widzimy go przebywającego w Torejdzie, w Rydze Fife (czytaj Fajf), starożytny ród szkocki, i Kokenhuzie; odtąd wszakże napotykamy go wywodzący swój początek od legendowego Mac- już tylko w jego rodzinnem mieście, Lubece, albo duffa, tana (władzcy) na Fife, współzawodnika też w Awinionie. W r. 1354 Zakon krzyżacko-Makbeta. Po śmierci dwunastego hrabiego F. inflancki obłożony został klątwą i interdyktem jedyna córka jego, Izabella, nie mając z ża- za trwanie w nieposłuszeństwie. Spory te w r. dnego ze swych trzech małżeństw potomstwa, 1366 załatwiono na zjeździe w Gdańsku, nn wyjednała patent królewski, na mocy którego którym zgromadzili się przedstawiciele arcybi-tytuł jej rodowy przyznany został bratu drugie- skupa* biskupów krajowych, miast inflanckich

Erzbischofs Fromhold von Fifhusen” w „Mitthei-lungen aus der livländischen Geschichte” (1880,

GL M.

1835 pojawił się w teatrze l’Ambigu wodewil, napisany przez Burat de Gurgy p. t. „Le fils de Figaro”.—Wreszcie około r. 1860 znamienity komedyopisarz współczesny, Sardou, osiągnął pierwsze swe powodzenia w zawodzie dramatycznym przez komedyę, zatytułowaną „Les premières armes de Figaro”.—Dodać trzeba wreszcie, że kreacya Beaumarchais’go pobudziła też natchnienie kompozytorów muzycznych.— „Cyrulik sewilski” dwukrotnie przerabiany był na operę przez Paisiella i przez Rossiniego —a „Wesele Figara” dostarczyło tekstu do genial-

W. GL

And. S.

im

D.

Fig. 74. Figenau (herb).

oraz krzyżackiego Zakonu, tak pruskiego, jako też inflanckiego. Ugodę szczęśliwie doprowadził do skutku wielki mistrz krzyżacki, Winryk Knip-rode. Zrzekli się wszelkich praw do Rygi, zarówno arcybiskup, jak i Zakon inflancki (więc to miasto uwolnionem zostało od wykonania przysięgi na wierność Zakonowi inflanckiemu, wprowadzonej na 36 lat przedtem). Zakon zpod władzy arcybiskupa całkowicie wówczas był wyzwolony. Wszakże inaczej zapatrywać się musiano na tę ugodę w kuryi papieskiej, skąd jeszcze razy kilka z powodu tejże sprawy wychodziły inter-dykta na Zakon inflancki; dopiero w r. 1394, a więc dobrze po śmierci F-a, Bonifacy IX zniósł wszystkie wyroki karne, wydane przeciw hermistrzom inflanckim i ich Zakonowi.—E. Winkel mann „Bibliotheca Livoniae historien” (Berlin 1878 r.) tudzież Constantin Mettig „Ue-ber den Familiennamen und die Herkunft des

tom XII str. 486—497).

Fifre (franc; włos. pif far o), nazwa piszczoł-ki wojskowej, w rodzaju małego fleciku o 6-ciu dziurkach.

Figa (roślina), ob. Ficus.

Figa indyjska, ob Ficus i Kaktus.

Figa rajska, ob. Bana n.

Figaro, kreacya dramatyczna słynnego poety francusk. Beaumarchais’go, występująca w dwóch jego znamienitych komedyach: „Cyrulik sewilski” i „Wesele Figara”, oraz w mającym stanowić ich uzupełnienie, ale znacznie od nich słabszym, dramacie: „Występna matka”. Wprowadzony przez Beaumarchais’go na scenę francuską, Figaro stał się następnie jedną z najpopularniejszych, nieomal przysłowiowych, jej postaci, jako prototyp pełnego szalonej werwy, przebiegłego i zręcznego intryganta, który wszędzie umie się wkręcić i z najtrudniejszego położenia wydostaje się szczęśliwie.—W chwili swego pojawienia się, bezpośrednio przed rewolucyą 1789 r., Figaro był poniekąd symboliczną figurą ówczesnych dążeń politycznych, jako przedstawiciel ludzi z gminu, którzy zręcznością i sprytem osiągają przewagę nad zwyrodniałą arysto-kracyą. I obecnie wszakże postać ta zachowała swą wyjątkową popularność, odtwarzana jeszcze wielokrotnie na scenie od czasów Beaumarchais’go aż do współczesnej nam epoki. Wymieniamy tutaj ważniejsze utwory dramatyczne, w których ona występuje.—„Les deux Figaros” komedya w 5-ciu aktach, napisana przez Richaud-Martellego, wystawiona w Paryżu z wielkiem powodzeniem r. 1790; „Figaro tout seul ou la Folle Soirée”, jednoaktowa komedya, a właściwie monolog, przez J. Marty, w r. 1802 utworzony i wygłaszany przez jednego z najulubieńszych j aktorów ówczesnych. W r. 1833 dawano w tea- -trze Comedie-Franęaise pięcioaktową komedyę Rosier’a p. t. „La mort de Figaro”, a w r.

nego arcydzieła Mozarta.

Figeac, stolica okręgu w departamencie francuskim Lot nad rz. Celé (prawy dopływ rzeki Lot z systematu Garonny), w pagórkowatej okolicy, obfitującej w lasy i winnice; 6 700 m-ców. Miasto zawdzięcza swój początek opactwu benedyktynów, założonemu w r. 755 przez Pipina Małego i sekularyzowanemu w XVI w. W r. 1576 zdobyli je i zniszczyli hugonoci; w r. 1622 przez Ludwika XIII przyłączone do korony. Zewnętrzny wygląd miasta nosi cechę średniowieczną; wiele tu budowli prywatnych i publicznych z XIV, XIII, a nawet XII wieku, jak np. kościół Zbawiciela, Notre Dame, zamek (château de Valène), w którym, dziś władze sądowe. Jest tu kollegium, biblioteka, więzienie departamentalne, browar, tartaki, znaczny przemysł tkacki;— handel zbożem, winem i bydłem. W F. urodził się znany egiptolog, Champollion (pomnik).

Figenau, herb polski z nadania. Na tar

czy dwudzielnej w polu prawem srebrnem pół orła czarnego z łapą uzbrojoną mieczem, w prawo; w lewem, czar-nem, pół kotwicy srebrnej. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwoma skrzydłami orlemi — prawem bia-łem, a lewem czarnem —ręka zbrojna, w prawo z mieczem do cięcia wzniesionym. Nadany przez Zygmunta Augusta d. 18 mai ca 1569 r. Michałowi Figenau, admirałowi floty polskiej. —(„Metr. kor.” 105 f. 80; Piekosiliski „O dynast. szl. polsk. pochodzeniu” str. 196— 197).

Figiel = żart niezłośliwy, albo pso-t a niewinna, komuś wyrządzona. Wyraz ten, znany tylko w mowie poi skiej, słowackiej, czeskiej, morawskiej (w tych

same

And. S.

And. S.

N.

And. S.

trzech figi), ruskiej (figla), białoruskiej i ma-łoruskiej, rdzennie jednak nienależący do rodziny języków słowiańskich, Miklosich wywodzi z łacińskiego vigiliae. Jak wiadomo, wigiliami (od vigilare=czuwać) w kościele katolickim zwały się, odbywane przez wiernych po kościołach i domach, nocne nabożeństwa w przeddzień świąt uroczystych, skąd i te dni nazwano Wigiliami. W Wiekach Średnich, gdy do tych nocnych zgromadzeń zakradły się różne nadużycia, Kościół je zniósł; w życiu wszakże prywatnem, domowem, utrzymały się one dotychczas, lecz, zatraciwszy charakter religijny, zamieniły się na wesołe zabawy, łączące się w niektóre dni, jak np. w wigilię Bożego Narodzenia, Nowego roku i in. z wróżbami i przeróżnenii igraszkami, żartami i psotami. Językoznawca, dr Jan Karłowicz, uważa za najwłaściwsze wyprowadzanie figlów z następnej gromady wyrazów anglosaskich: vfgle=wróżba, vlglian=wróżyć, vîglere—wróżbita, vîglung=; wróżenie (ob. „Słownik wyrazów obcego, a mniej jasnego pochodzenia, używanych w języku poi skim”). Prawdopodobnie jednak wyrazy wyżej przytoczone muszą mieć swoje źródło w wigiliach. ' Nadto jeszcze Figlem się zowie drobny jakiś wymysł, sztuczka, jak np.: figiel malarski, snycerski, kaligraficzny, a także i ku-glarski, stąd też kuglarz a figlarz często bywają brani w jednern znaczeniu.—W piśmiennictwie na-szem F. w formie zdrobniałej uwiecznił Mikołaj Rej z Nagłowic w dziele swem wierszowanem, za-wierającem zbiór grubych, rubasznych żartów i anegdot, wydanem r. 1570 p. t. „Figliki, albo rozlicznych ludzi przypadki dworskie, które sobie po zatrudnionych myślach, dla krotofile, wolnym będąc, czytać możesz”.

Figig, Figuig, Oaza w Afryce, w południowo-wschodniej stronie państwa Marokańskiego i w pobliżu granicy algierskiej, na południowych stokach Atlasu Wysokiego; ma około 6 km. długości i 2'/.₂ km. szerokości, ogółem 14 km. powierzchni i do 15 000 mieszkańców, częścią Arabów, częścią Berberów. Grunt, obficie zraszany przez źródła, jest nader żyzny, wydaje głównie palmę daktylową, której pni liczą do 200 000; obok tego uprawa zboża. Ludność mieszka w kilku osadach, rządzonych każda przez oddzielnego naczelnika i okolonych murem warownym. Wyrabia ona broń sieczną, tkaniny wełniane, narzędzia i t. p., które na targu w najważniejszej osadzie, Senaga, wymienia na owce, kozy, masło, skóry, wełnę, przywożone przez okoliczne plemiona koczownicze. Sułtan Marokański pobiera niewielką i nieregularnie wypłacaną daninę. Zwiedzał bliżej tę oazę Gerard Rolilfs.

Figline, F. Val dar no, stolica okręgu w departamencie włoskim Florencyi nad rz. Arno, w górzystej okolicy, przy drodze żelaznej Flo-rencya-Arezzo; uprawa wina, jedwabnictwo, wyrób kapeluszy słomkowych, oleju płótna, noży, szkła; hodowla zwierząt domowych; około 10 000 m-ców, (gmina). W okolicy starożytności rzymskie i etruskie.

Figner Aleksander Sam oj łowicz, partyzant rossyjski (* 1787—f 1813), wstąpiwszy do artylleryi, nabył rozgłosu podczas wojny francuskiej (1812 r.), szkodząc niepomiernie armii Napoleońskiej utarczkami podjazdowemi, które przedsięwziął z rozkazu Kutuzowa po zajęciu Moskwy przez Francuzów. Posiadając doskonale języki francuski, włoski i polski, przebywał niejednokrotnie w obozie nieprzyjacielskim i udawał Polaka lub Włocha w celu dowiedzenia się o planach i zamiarach wojska francuskiego, z czego potem korzystał doskonale. W r. 1813 przebrany za Włocha wszedł do Gdańska, gdzie go uwięziono, ale dla braku dowodów został wkrótce uwolniony i nawet posłany do Napoleona przez generała Rappa z bardzo ważnemi papierami, które oddał Rossyi. Poległ, jak się zdaje, w utarczce pod Dessau.

Figowiec, Melonowiec, ob. C a r i c a.

Figueira da Foz, miasto na wybrzeżu oceanu Atlantyckiego w portugalskiej prowincyi Bei-ra, przy uściu rzeki Mondego; kąpiele morskie, niezła przystań, przez którą odbywa się wywóz soli, wina, oliwy i pomarańcz; sól otrzymuje się głównie na wysepce Muraceiro, leżącej w roz-szerzonem uściu Mondego; w pobliżu kopalnie węgla brunatnego; 5400 m-ców.

Figueiras Guillem, słynny trubadur pro-wansalski (* w Tuluzie 1190—f niewiadomo kiedy). Udarowany umysłem niepodległym, przejęty uczuciami demokratycznemi, wyniósł się do Lombardyi, aby módz śmiało wypowiadać swe przekonania, i stamtąd wydał przeciw Kuryi rzymskiej płomienistą sirventę z powodu krucyaty przeciwko Albigensom, prawdziwe arcydzieło poezyi prowansalskiej. Oprócz tego pozostały po nim pieśni miłosne, z których Petrarka nieraz czerpał natchnienie, prześliczna sielanka pastusza, oraz wiele innych utworów, pełnych wdzięku, wydanych w zbiorze poezyj trubadurów.    *

Figueras, miasto okręgowe w hiszpańskiej prowincyi Gerona (Katalonia), na południowym stoku Pirenejów wschodnich; 12 000 m-ców. Jako położone na skrzyżowaniu się wiodących z Francyi dróg: jednej nad wybrzeżem m. Śródziemnego, a drugiej z przełęczy górskiej Cal-meille, miało ono zawsze ważne znaczenie strategiczne i handlowe, nic też dziwnego, że F. i najbliższa jego okolica, zwana Ampurdan, były teatrem wielu bitew i stanowiły klucz Hiszpanii. Ważnym szczególnie punktem obrony jest fort San Fernando, wzniesiony na skalistem wzgórzu, na zachód od miasta, mogący pomieścić 10 000 załogi z żywnością na 1 roku, z zapasem wody w cysternie, mieszczącej 4 mil. litrów, i ze stajniami na 1 200 koni; zbudowano

And. S.

Figueras Stanisław (Estanislao), mąż stanu hiszpański (* roku 1819 w Barcelonie—f 11 list. 1882 w Madrycie), będąc jeszcze studentem prawa w Madrycie, występował czynnie jako agitator republikański. Po przyjściu do władzy stronnictwa „moderados” osiadł w Tarragonie, gdzie zajmował się adwokaturą. Wybrany roku 1851 na deputowanego z Barcelony do kortezów utworzył tam wraz z Orense’m, Lozano i Jaenem pierwszy zawiązek stronnictwa republikańskiego.

W r. 1867 za udział w spisku przeciwko marszałkowi Narvaez dostał się do więzienia. Po wygnaniu królowej Izabelli (1868) został członkiem junty rewolucyjnej i wszedł na nowo do kortezów, gdzie przemawiał gorąco za ustanowieniem rzeczypospolitej. W tymże kierunku prowadził propagandę w redagowanym przez się dzienniku „La Discusion”. Postawiony po abdy-kacyi króla Amadeusza na czele republikańskiej władzy wykonawczej, jako prezydent rady mini- | żeńskim pomiędzy Ludwikiem XIII a infantką strów (12 lutego 1873), przeprowadził 13 mar- Anną z jednej strony i pomiędzy księciem Astu-ca uchwałę, nakazującą rozwiązanie ówczesnych ryi a Elżbietą francuską z drugiej. W r. 1618 kortezów i zwołanie natomiast konstytuanty, został vice-królem Medyolanu i popierał Valteli-która 8 czerwca 1873 ogłosiła rzeczpospolitą federacyjną i zatwierdziła F-a na jego urzędzie.

Nieporozumienia z innymi republikanami w kwe-styacli finansowych skłoniły go jednak już 11 czerwca do wzięcia dymissyi. Odtąd usunął się

Hml.

Hml.

go w ciągu XVIII stulecia według systemu Vau-bana kosztem 28 ‘/₂ mil. realów. Miasto początkiem swoim sięga odległych czasów; zburzyli je Wandalowie,—odbudował zaś na nowo Jakób I Arragoński w 1267 r. i nadał osadzie prawa miejskie.—Francuzi niejednokrotnie zdobywają i zajmują F., mianowicie w r. 1285, 1675,1794, 1808, 1811, 1823; ostatecznie wojska rządowe hiszpańskie zmusiły załogę do kapitulacyi w d. 11 stycznia 1844 r. Jest tu piękny kościół, szpital, fabryki papieru, świec, mydła, garbarnie. W pobliżu, pod osadą S. Miguel de Cule-ra kopalnie rud miedzianych i wydobywanie złota.

całkiem z widowni politycznej.

Figueroa Lope de, wojownik hiszpański (* r. 1520 w Valladolid—f 1595 tamże), dowodził „tercio” (pułkiem) w Neapolu, brał czynny udział w wojnie przeciwko zbuntowanym Maurom, pomagał Don Juanowi Austryackiemu w oblężeniu Galery (1570), zdorytej szturmem przez Hiszpanów po zawziętym oporze Muzułmanów, i walczył mężnie pod Lepanto (1571), gdzie opanował galerę admirała tureckiego, Alego, przyczyniając się w ten sposób do zwycięstwa clirze-ścian. Następnie bił się we Flandryi i uczestniczył w wyprawie przeciwko Portugalii, którą Filip II opanował po śmierci króla Sebastya-na, odniósłszy zwycięstwo nad pretendentem Antonio, przeorem w Crato (1581).    F., które

mu dotkliwie dokuczała podagra, był charakteru porywczego, fantastyk, bardzo surowy na punkcie karności wojskowej, ale z tern wszystkiem szlachetny i dobry. Unieśmiertelnił go Calde* ron, wprowadziwszy na scenę w dwóch dramatach: „El Alcalde di Załamea” i „Amar despues de la muerte”; jest to jedna z najudatniej-szych i tryskających życiem jego kreacyj.

Figueroa: 1) Gomez Suarez de, mąż sta* nu hiszpański (f r. 1571), ulubieniec infanta Filipa, późniejszego Filipa II, był używany przez niego do rozmaitych missyj dyplomatycznych. Po wstąpieniu swojego protektora na tron, został powołany do rady państwa i zamianowany komendantem gwardyi; w tym charakterze dozorował wtrąconego do więzienia infanta Don Car-losa i w nagrodę swych usług otrzymał tytuł księcia Feria. Jest on protoplastą sławnego w dziejach Hiszpanii rodu.—2) Lorenzo Suarez de F., drugi książę Feria (* 1559—f 1607 w Neapolu), odziedziczył względy, któremi się cieszył jego ojciec u Filipa II i był reprezentantem tego króla we Francyi od r. 1593 do r. 1598. Odegrywał główną rolę w układach po między Ligą a dworem hiszpańskim, wszakże zabiegi jego około pozyskania korony francuskiej dla dynastyi Filipa II spełzły na niczem. Po pokoju w Vervins został generał-gubernatorem Katalonii, a następnie vice-królem Neapolu.—3) Gomez Suarez de F., dyplomata hiszpański (* r. 1587 w Guadalajara—f 1634 w Monachium), był ambasadorem w Rzymie, później vi-ce-królem i namiestnikiem Walencyi, a w r. 1610 jeździł na czele poselstwa do Paryża, gdzie doprowadził do skutku sojusz dworów hiszpańskiego i francuskiego, wzmocniony związkiem mał-nę katolicką przeciwko kantonowi Gryzonów. Na naleganie papieża i Francyi Filip III przyrzekł wycofać swe wojska z Valteliny, atoli F. nie zważał na to i, pozyskawszy poparcie kilku kantonów szwajcarskich, zebrał nowe wojsko, z którem Spinola trzymał się długi czas w tej krainie. Wyruszywszy następnie na czele 12 000 żołnierzy do Niemiec, F. dał odsiecz miastu Bry zach (Breisach), ale wkrótce potem umarł.—4) Garcias de Silva y F., podróżnik i dyplomata hiszpański (* r. 1574 w Badajoz—f pomiędzy r. 1624 a 1628), był z początku paziem na dworze Filipa II, potem wstąpił do wojska i dosłużył się stopnia kapitana. Wysłany następnie z missyą dyplomatyczną na dwór szacha perskiego, przebywał tam dwa lata (1617—1619), poczem w r. 1624 wrócił do Hiszpanii. O tej podróży, oprócz listu do Bedmara (ob.), ogłoszonego w Antwerpii pod tyt.: „De Rebus Per-sarum epistoła” (1620), F. zostawił w rękopiiśme szczegółowy pamiętnik („Totius Legationis suae et Indicarum rerum Persidisque commentarii”), na którego podstawie jeden z członków jego poselstwa relacyę zredagował w języku hiszpań-

śkim, przełożoną przez Wicqueforta na język j nę w Oaxaca, a później spędził czterdzieści lat francuski, pod tyt.: „L’Ambassade... en Perse, jako missyonarz śród Tepehuanów i Tarahumarów contenant la politique de cet empire, les moeurs (1639), których wielką liczbę nawrócił na chrze-du roi Schah Abbas, et une relation de tous les ściaństwo, wdrażając ich zarazem do życia osia-lieux de Perse et des Indes où cet ambassa- dłego i rolnictwa w stacyach, zakładanych do-deur a été l’espace de huit ans” (Paryż 1667). koła kościołów. Wróciwszy na starość do Me-F. jest nadto autorem dzieła: „Breviarium Histo- ksyku, został rektorem wyższego kollegium i przełożonym nowicyatu. Napisał Gramatykę i obszerny Słownik języków Tepehuańskiego Tarahumarskiego, tudzież Katechizm i Kon-fessyonarz w obu tych językach.—Jego życiorys („Vida admirable”) ogłosił P. F. Florencia (Meksyk 1689).

Hml.

riae hispanicae” (Lizbona 1628).

Figueroa Franciszek de, zwany „Boskim” (el Divino), a także „Pindarem hiszpańskim”, poeta hiszpański (* r. 1540 w Alcala de Hena-res—f 1620 tamże), uczęszczał na uniwersytet w mieście rodzinnem, później wstąpił do wojska hiszpańskiego we Włoszech, gdzie pozyskał sławę nietylko dzielnego żołnierza, ale i wielkiego poety, tak, iż w Rzymie otrzymał koronę poetycką. Po powrocie do Hiszpanii towarzyszył księciu Don Karlbsowi Arragońskiemu do Flandryi, rychło jednak wrócił do ojczyzny. Nakrótko przed śmiercią spalił wszystkie utwory; zachowały się wszakże ze sporej liczby ich odpisy, które wydał po raz pierwszy Don Luis Tribaldos de Toledo (Lizbona 1625; przedrukowane na nowo w zbiorze Ramona Fernandez

Hml.

Figuerola Laureano, mąż stanu i ekonomista hiszpański (* 14 lipca 1816 w Calat pod Barceloną), był najpierwszym (r. 1841—1847) dyrektorem początkowej szkoły normalnej w Barcelonie, a później profesorem ekonomii politycznej na wszechnicy tamtejszej. Z tego czasu pochodzi wartościowa jego praca: „Estadistica de Barcelona en 1849” (Barcelona 1849—54, 2 t.). Gorący zwolennik wolnego handlu, założył towarzystwo w celu propagowania tej doktryny. Wybrany w r. 1854 do kortezów, przeniósł się Madryt 1785 i 1804) Są to sonety, kanzony, na stały pobyt do Madrytu, gdzie objął w uni-elegie oraz słynna, pisana wierszem białym, wersytecie katedrę prawa handlowego. W par-ekloga „Tirsi” (pseudonim poetycki F-i, pod któ- lamencie bronił z powodzeniem swych poglądów rym wysławia go także Cervantes w swej „Ga- ekonomicznych i wyjednał zniesienie praw prze-latei”). F. wraz z Boscanem i Garcilaso nale- ciwko lichwie. Po wygnaniu królowej Izabelli żał do pierwszych krzewicieli smaku włoskiego otrzymał w rządzie tymczasowym tekę finansów w poezyi hiszpańskiej, sam pisał wiersze z rów- (8 paźdz. 1868) i na tein stanowisku przeprowa-nym wdziękiem we włoskim, jak w ojczystym dził liczne reformy; między innemi zniósł opła-języku. Niektóre z jego poezyj, w tej liczbie ty konsumpcyjne, rozwiązał kongregacye religij-„Tirsi”, zawiera „Biblioteca de autores espano- ne, założone po roku 1837, i skonfiskował ich

Hml.

les” (t. XLII).

Figueroa Cristobal Suarez de, poeta hiszpański (* w Valladolid w drugiej połowie XVI w.), z zawodu prawnik, spędził większą część życia we Włoszech, gdzie zajmował urząd w administracyi hiszpańskiej. Z licznych utworów jego najbardziej znane są: „Pastor fido” — przekład z Guariniego (Neapol 1602 i 1622) oraz romans pasterski „La constante Amarilis” (Walencya 1609), pisany napoły prozą, napoły wierszem. Ciekawą także ze względu na treść, lubo w duchu nazbyt panegirycznym pisaną, jest jego praca historyczna: „Hechos de Don Garcia Hurtado de Mendoza” (Madryt 1613), opiewająca wyprawy wojenne tego wodza przeciwko Araukanom. Oprócz tego F. ogłosił utwór prozaiczny: „El Pasagero” (Madryt 1617), zawierający w dziesięciu rozdziałach nowelle (opowiadane przez podróżnych w drodze z Madrytu do Barcelony), pouczające dyalogi, oraz życiorys poety; wreszcie wymienić jeszcze należy mierny poemat epiczny „La Espana defendiza” (Madryt

Hml.

Hml.

majątki. Urząd ministra piastował aż do chwili wstąpienia na tron króla Amadeusza, poczem wycofał się z życia politycznego.—Ogłosił: „La Reforma arancelaria” (Madryt 1879).

1612).

Figuier Wilhelm Ludwik, chemik francuski (* 1819 w Montpellier—f 1894 w Paryżu), kształcił się w szkole farmaceutycznej w mieście rodzinnem, gdzie stryj jego, Piotr, odkrywca własności odbarwiających węgla zwierzęcego, wykładał chemię. Tam w r. 1841 otrzymawszy stopień doktora medycyny, udał się do Paryża, gdzie wstąpił do laboratoryum Balarda na stu-dya chemiczne, a w r. 1846 został zamianowany profesorem przybranym chemii w szkole far-macyi w Montpellier. W r. 1850 uzyskał stopień doktora nauk fizycznych w Tuluzie, a we trzy lata potem zdobył drogą konkursu posadę profesora przybranego chemii w szkole farrna-cyi w Paryżu. W pierwszym tym okresie zawodu swego naukowego zajmował się przeważnie chemią lekarską i ogłosił niemało prac oryginalnych po różnych czasopismach. W r. 1856 wdał się w głośny onego czasu spór Figueroa Gero nim o, missyonarz i lingwi- z Klaudyuszem Bernardem w przedmiocie wy-sta hiszpańsko-meksykański (* r. 1604 w Meksy- dzielania cukru przez wątrobę, zakończony tryum-ku—f 1683), wstąpiwszy do nowicyatu jezuitów fern sławnego fizyologa. W roku następnym F. w Tepotzotlan (1622), wykładał następnie łaci- opuściwszy katedrę profesorską nazawsze, po-

święcił się wyłącznie pracy popularyzatorskiej pellk na polu naukowem, która zjednała mu wziętość Granitzowi, który kierowa! jej wychowaniem, powszechną, a godną jest uwagi tak ze wzglę- otrzymała wykształcenie bardzo gruntowne; w r. du na zalety pisarza, jak i na płodność jego 1849 wyszła za Ludwika F., i zamieszkawszy nadzwyczajną. Plon tej pracy wynosi nie mniej, jak 80 tomów, których wiele było kilkakrotnie przedrukowywanych, nie licząc mnóstwa rozpraw po dziennikach i czasopismach. Wymienimy tu dzieła najważniejsze (wszystkie wydane w Paryżu): „Histoire des principales découvertes scientifiques modernes” (1851—53 w 4-ch t., wyd.

f 1879 w Paryżu). Dzięki pastorowi

z nim w Paryżu, prowadziła tam salon, który był jednym z najprzyjemniejszych swego czasu. Na polu literackiem po raz pierwszy wystąpiła r. 1858 pod pseudonimem Klary Sénart, z nowellą „M-r de Lavenne”, umieszczoną w „La Revue des Deux Mondes” i była stałą tego czasopisma współpracowniczką, a oprócz tego pisywała fej-letony w „La Presse” i „La France”. Powieści jej cieszyły się dość znacznem powodzeniem, zarówno jak i liczne dramata i komedye, wystawiane na scenie. Pani F. była także pełną wy-

6-te 1862); „l’Alchimie et les Alchimistes”

(1854, wyd. 3-e 1860); „Histoire du merveilleux dans les temps modernes” (1859—60, w 4-ch t.); „Le tableau de la nature” (1862—71); serya

Figuig, oazy w Maroko, ob. F: gig.

Figulus (P. Nigidius), ob. Nigidius Fi-

z dziesięciu tomów odrębnych pod osobnemi ty- kwintnego smaku malarką, tułami, jak np. „La Terre avant le Déluge”,

„La Terre et les Mers”, „Histoire des Plantes”,

Fignra (wyraz łaciński, znaczący postać, kształt), w znaczeniu najogólniejszem jest to układ elementów różnych wymiarów, a więc punktów, linij, powierzchni i t. p. W szczególności figura może być układem punktów, którego najprostszym przypadkiem jest układ dwu punktów; układem prostych, jak np. pęk prostych przez dany puukt przechodzących; układem kół, układem płaszczyzn, i t. d. F., której wszystkie punkty znajdują się na jednej prostej, nazywa się F-ą prostoliniową (jednowymiarową); F., której wszystkie punkty i linie znajdują się na jednej płaszczyźnie,—nazywa się F-ą płaską (dwuwymiarową); F., której nie wszystkie punkty znajdują się na jednej płaszczyźnie, nazywa się F-ą przestrzenną (trójwymiarową) i t. d. Badaniem własności figur zajmuje się geometry a (ob).—F. prostoliniowa, będąca układem prostych, z których każda przecina następującą, ostatnia zaś pierwszą, nazywa się wielo bokiem (ob.). Taż F., uważana jako układ punktów przecięcia się prostych, nazywa się wielokąt e m (ob.). Najprostszym wielobokiem lub wielokątem jest trój bok lub trójkąt (ob.). F. trójwymiarowa, ograniczona płaszczyznami, nazywa się wielościanem (ob.); najprostszym wie-lościanem jest czworościan (ob.).. F., trójwymiarowa, ograniczona powierzchnią, której wszystkie punkty są w równej odległości od punktu

wewnętrznego, zwanego środkiem, nazywa się

s. D.

„Les Zoophytes et les Mollusques” i t. d.; „Vies gui us. des savants illustres” (1865, w 5-eiu t., wyd.

2-ie 1872—75); „Les mervielles de la science”

(1866 — 69 w 4-ch t., supplément 1889—90 w 2 ch t ); „Le Lendemain de la mort, ou la Vie future selon la science” (1872, ośm wydań, tłÓma-czone na różne języki, a między innemi i na polski) ciekawa i bardzo zajmująca fantazya o transmigracyi dusz, potępiona przez świętą kongregacyę; „Les Merveilles de 1’Industrie”

(1873—76 w 4-ch t.); „Les Nouvelles Conquêtes de la Science” (1883—84 w 4-ch t., tom pierwszy uwieńczony przez Akademię); „Les Mystères de la Science” (1887 w 2-cli t.); „Les Bonheurs d’outre-tombe” (1892). Od r. 1855 —

1878 F. prowadził stale tygodniowy fejleton naukowy w „La Presse”, następnie w „La France ’, a od 1856—92 wydawał co rok „L’Année ścientifique et industrielle”, czasopismo bardzo pożyteczne i poczytne. F. pierwszy pokusił się popularyzować naukę przy pomocy teatrh; lecz publiczności nie przypadły do smaku jego sztuki, z których tu wymienimy: „Gutenberg”

(1887), dramat pięcioaktowy, który miał być grany w Odeonie, lecz zastąpiony został przez sztukę pod tymże tytułem Edmunda Fourniera;

„les Six Parties du monde” (1878); „Denis Papin” (1882); „Kepler” (1889)—wydane razem p. t. „La Science au Théâtre, comédies et drames”

(1889 w 2-ch tomach).—W polskim przekładzie, oprócz wspomnianego wyżej „Nazajutz po śmierci” przez A. Nalepińskiego (1873 r., wydani., kulą i t. d.

W sztukach pięknych F-ą nazywa się postać ludzka (niekiedy i zwierzęca). Wymiary, wzięte z wielu rozmaitych ludzkich postaci, pozwoliły ustanowić normę w proporcyach ciała ludzkiego i określić teoretycznie stosunek właściwy pomiędzy wszystkiemi jego częściami (Kanon). W gramatyce, retoryce i poetyce Figurami mownemi nazywają się w ogólności wszelkie zboczenia od zwykłego sposobu wyrażania się dla osiągnięcia pewnego gramatycznego, albo retorycznego celu. Miały ońe wielkie znaczenie

„Przeglądu Tygodniowego”), mamy jeszcze „Zi -rnia i morza, czyli opis fizyki kuli ziemskiej” przez W. Niewiadomskiego (wyd. „Przegl. Tyg.”

1873, 5 t. w jednym); „Historyę roślin” przez Jakóba Wagę, wyd. Gebethnera i Wolffa, objaśnione i powiększone licznemi dodatkami, ozdobione 415 rysunkami (1871—2 w trzech toniach); „Najważniejsze wynalazki w dziedzinie sztuki i przemysłu” wydanie J. Noskowskiego 1876 r.). R-

Pigllier Julia, z domu Bouscaren, żona poprzedniego, autorka francuska (* 1829 w Mont-

48

Ea c. i*owsz. llustr. Zesz. 100. T. XXI.

szczególniej u pisarzy i mówców greckich i rzymskich, na których też przeważnie oparli się i au-torowie retoryk nowożytnych co do klasyfikacyi i nazw tych figur, z uwzględnieniem zarazem właściwości języków starożytnych. Sąwięcl)F-y gramatyczne, które powstają wtedy, gdy pojedyncze głoski lub też zgłoski na początku, pośrodku, czy na końcu wyrazów dodajemy, zmieniamy lub odrzucamy (Epenthresis, Aphaerhesis, Apoko-pe, Diaerhesis i t. d.); albo, kiedy odstępujemy od zwykłego szyku wyrazów (Anallage, Anastro-phe, Hysteron-Proteron, Parenthesis i t. d.); 2)

wiste, w Starym Testamencie opisane, będące zarazem przepowiednią, odnoszącą się do Chrystusa i jego królestwa, t. j. Kościoła. Wogóle cały Stary Testament jest figurą Nowego, w przeciwnym razie, przynajmniej w znacznej swej części, nie byłby godnym być dziełem Ducha św., ani tak zalecanym przez Chrystusa. Skoro zaś Stary Testament jest figurą, czyli rzeczywistem proroctwem Bożem, więc figura jest takim samym dowodem dla prawd nowo-testamentowych, jak inne proroctwa słowne lub teksty dogmatyczne. Żeby jednak pod tym względem nie pozostawić pola dowolności i fantazyi, lecz, żeby

razie chciał rzeczywiście wyrazić proroctwo typologiczne. Nie wystarcza tu samo podobieństwo między figurą a faktem nowo-testamento-wym, lecz potrzeba świadectwa Ducha św.; a to może być danem albo przez pisarzy św., albo przez jednozgodną tradycyę Kościoła. Otóż jakie osoby, fakty lub rzeczy w Starym T. i o ile są typami, wykładają to autorowie św. Nowego T. Tak np. Adam (do Rzym. 5.14), jako ojciec rodzaju ludzkiego według ciała, jest figurą Chrystusa, od którego wszyscy chrześcianie pochodzą według ducha. Jest więc figurą tylko pod względem ojcowstwa: z tego też powodu Chrystus nazywa się nowym Adamem (I do Kor. 15,45). Melchizedech jest figurą pod względem kapłaństwa i pochodzenia tajemniczego (Psal. 109, 4., do Żydów 7, 1—4). Podobnież figurami są: Izaak i Izmael, Sara i Agara (do Galatów 4, 22), arka Noego (1 Piotra 3, 20, 21), drabina Jakóba

F-y retoryczne (estetyczne), które są spokrewnione z tropami (wyrażeniami obrazowemi), figura mogła być uważana za istotne proroctwo, o ile te i tamte mają na celu, nie samą logiczność j potrzeba mieć pewność, że Duch św. w danym i jasność mowy, ale raczej jej wdzięk i siłę, przez którą budzą i podniecają współczucie w słuchaczach. Figury retoryczne dzielą się na wyrazowe, które się tylko od zwyczajnych sposobów mówienia uchylają, lecz nie zmieniają sensu, i na myślowe, które nie tylko odstępują od zwykłej formy wyrażenia myśli, ale i samej myśli inną postać nadają. Pierwsze powstają wtedy, gdy a) jeden, czy też kilka wyrazów w pewnych się częściach zdania powtarza, lub gdy się kojarzą z sobą pokrewne a nawet różnorodne pojęcia (Palilogia, Epanalepsis, Anaphora, Epi phora, Symploke, Epanastrophe, Epanodos, Poly-ploton, Pleonasmos, Gradatio); b) wtedy, kiedy się niektóre wyrazy opuszcza, aby bądź niepowiązane z sobą pojęcia tern silniej uwydatnić,

ofiary i obrzędy Zakonu Mojżeszowego (do Żydów 8, 5. 9, 9), obłok prowadzący Izraelitów przez puszczę (I do Kor. 10, 1), manna i skała wydająca wodę (I do Kor. 10,4, 6, 11), baranek wielkonocny i wiele innych. Zresztą znany jest pewnik teologiczny, wyrażony przez św. Paulina z Noli: „Novum testamentum in Vetere latet, Vêtus in Novo patet”.— Porów. T. Kre-mentz „Das A. Testament als Vorbild des Neuen” (Koblencya 1866).— „Encykl. Kość.”.

Figury (w fizyce). Pewne rysunki, tworzące się w sposób naturalny, mają ważne znaczenie w różnych działach fizyki i oznaczają się od-dzielnemi nazwami. Tak w akustyce znacznej są doniosłości figury Chi a dni eg o, powstające pod wpływem drgania płyt (ob. Węzłowe linie), oraz figury świetlne, otrzymane przez Lissajous, które ujawniają widocznie drgania kamertonów (ob. Lissaujous’a figury). Figurami magu etyczne mi nazywają się linie, układające się z opiłek pod wpływem magnesów, inaczej zwane widmami magnetyczne mi (Ob. Magnetyzm). Rysunki, tworzące się z lekkiego pyłu na elektryzowanych pFytach żywicznych, ekonitowych lub szklanych, nazywają się figurami Łichtenberga (ob. Lich-

EŁ.

(Asyndeton), bądź też, aby zapobiedz nużącemu powtarzaniu się jednego, albo kilku wyrazów (Zeugma); c) kiedy wyrazy jednakiego, podobnego albo przeciwnego znaczenia, sztucznie się je- (2 ew .św. Jana 1,51), Mojżesz (I do Kor. 10,2) dne drugim przeciwstawia, przyczem też niekiedy zachodzi gra słów lub harmonia naśladowni-cza (Pasonomasis, Anaphora), albo gdy wszystkie części zdania jednakowego brzmienia lub podobnej formacyi wzajem sobie odpowiadają (Iso-kolon, Parisosis, Antyteza i t. d.). Figury myślowe służą przedewszystkiem do tego, aby na pewną koliczność zwrócić szczególniejszą uwagę, bądź czytelnika, bądź słuchacza, i wzbudzić w nim wzruszenie (Mimesis, Dialektikon. Prolepsis, Epi-trope i t. p.).

Figuracya w muzyce oznacza sposób kształtowania motywów melodyjno-rytmicznych, dla upięknienia lub urozmaicenia głównej melodyi— np. chorału. Kształtowanie może się rozwijać w jednym, lub kilku naraz głosach, wokalnych

czy instrumentalnych.

Figurant, Figurantka. W balecie tak się nazywają tancerze i tancerki, występujący, nie po-jedyńczo, lecz tylko w grupach albo masach, dla urozmaicenia ruchu i dla utworzenia niejako tła dla solistów; w dramacie są to osoby nieme, potrzebne do uzupełnienia akcyi, przedstawiające tłum, wojsko i t. p., a zwane także k o nipa r s a m i lub statystami.

Figury (typy) biblijne, są to fakta rzeczy-

A. Pol.

tenberga figury). Promienie światła, odbite od zwierciadeł krzywych różnej postaci, oraz załamane w przejściu przez środki przezroczyste, ograniczone powierzchniami krzywemi, kreślą często wytworne linie świetlue, czyli figury optyczne, zwane liniami kaustyczne mi i diakaustycznemi (ob. Kaustyczne linie). Inny przykład pięknych figur optycznych nastręczają zjawiska polaryzacyi (ob.).

Figury w logice, ob. S y 11 o g i z m.

Figury woskowe, znane dzisiaj powszechnie, a doprowadzone pod względem technicznym do najwyższego stopnia doskonałości, po raz pierwszy ukazały się w Paryżu, przywiezione tam przez Niemca, Curtiusa, który około r. 1780 osiadł i naturalizował się we Francyi. Umieścił on swoje Muzeum figur woskowych, zwane pospolicie „Cabinet du sieur Curtius”, w „Palais-Royai”, a że miał powodzenie ogromne, wkrótce założył drugie na boulevard St.

Martin, skąd je potem przeniósł na boulevard du Temple. W Muzeum Curtiusa można było oglądać już nietylko popiersia, ale całe figury, czyli posągi woskowe, odpowiednio odziane a przedstawiające w podobiźnie jak najwierniej- (1, 4, 10    .

szej znakomite osobistości, bądź pojedyncze, liczby figuryczne (wielokątowe i wielośeiano-bądź też w grupach, ułożonych z wielkim artyz- we) dają się otrzymać z F-y zwanej uogólnieni i do złudzenia życie rzeczywiste naśladu- nionym trójkątem Pascala (ob.) i wyrazić jącychr, a byli tam królowie i królowe, książęta za pomocą wzorów ogólnych. Mają one zwią-krwi, wodzowie znakomici i wogóle ludzie wsła- zek ze spółczynnikami rozwinięcia potęgi dwu-wieni, a nawet i wielcy złodzieje. Co rok mianu. Wiele własności liczb figurycznych zba-każdy z tych gabinetów był całkowicie odnawia- dał Euler. Elemantarne twierdzenia o tych ny, a co miesiąc coś w nim zmieniano dla pod- : liczbach znaleźć można w podręcznikach Al-niecenia ciekawości. Sława Curtiusa dotrwała ' gebry.    s. d.

aż do początku w. b., w którym zaćmiło ją j słynne londyńskie Muzeum figur woskowych pani Tussaud, urządzone według nowych pomysłów, a naśladowane przed kilkunastu laty przez Grevin’a w Paryżu. Dzisiaj już się nie poprzestaje na popiersiach lub figurach woskowych, lecz się je uważa tylko za akcessorya, a jeśli się wystawia rozmaite osoby, z jakiegobądź względu wsławione: monarchów, mężów stanu, pisarzów czy artystów, albo wielkich zbrodniarzy. to się usiłuje odtworzyć całe sceny, przedstawiające zdarzenia rzeczywiste w taki sposób, aby sprawiały złudzenie najzupełniejsze. Jakaś przygoda wzruszająca, czyn zbrodniczy, konfron-tacya zabójcy z jego ofiarą, wypadek polityczny albo wojenny, zgon jakiegoś znakomitego męża—wszystko to się przedstawia publiczności, ze wszelkiemi akcessoryami. z cechą tak wielkiej prawdy, iż się widzowi zdaje, że jest świadkiem żywej rzeczywistości. Tak np. w Muzeum Grevin’a można było oglądać zbrodnię Pranziniego, Flotę francuską pod Kronsztadem,

Apoteozę Wiktora Hugo, śmierć komendanta Ri-vière’a w Tonkinie, Aresztowanie Ravachola, Katastrofę na Ischii i t. p.    —

Figuryczne liczby są to liczby szeregów arytmetycznych;

S. K.

OJ to

O ca cc

4,

10,

U 4, 1    20,

::

o-, oi ;

fi,

CM O

CC I

Pierwsze z nich są liczbami natural ne mi. Drugie tworzą się z szeiegu pierwszego w ten sposób: Pierwszą liczbą jest 1; druga równa się t. j. summie dwu pierwszych liczb natural -nych; trzecia równa się l —|—2—|—3, t. j. summie pierwszych trzech liczb naturalnych i t. d. Liczby w szeregu drugim nazywają się trójkątne mi dla tego, że z 1-go, 3, 6, 10 . . . . punktów można układać trójkąty, tak, aby na każdym boku trójkąta była jednakowa liczba punktów (t. j. odpowiednie 1, 3. 6....). Liczby szeregu trzeciego powstają z liczb trójkątnych w taki sam sposób, w jaki liczby trójkątne powstają z naturalnych; t. j. pierwsza liczba trzeciego szeregu

1, druga 1 -j-t. d. Liczby

zywają się liczbami czworościanowemi, dla tego, że z 1, 4, 10, . . . można układać w przestrzeni czworościany tak, aby w krawędzi każdego czworościanu była taż sama liczba punktów .) i t. d. — Te i inne jeszcze

Z/2

30

* p: ;\ J

fet

trzecia 1 -f- 3 -j— 6 egu trzeciego na-

to»

»V’

Fig. 75. Filiauzer (herb polski).

Fihauzer, herb polski. Na tarczy czterodziel-nej, w pierwszem i czwartem polu czarnem

D.

przepiórka złota, zwrócona w prawo, ze skrzydłami rozwiniętemi do lotu, na czerwonym pieńku stojąca; w drugiem i trzeciem, złotem, po trzy czerwone kule: dwie u góry, jedna u dołu. W koronie szlacheckiej nad hełmem między dwiema trąbami szachowanemi—prawą, czerwono-złotą, a lewą, złoto-czarną—przepiórka, jak na tarczy. Labry z prawej strony czarne, podbite srebrem, z lewej czerwone, podbite złotem. Herb ten nadany przez cesarza. Ferdynanda II w dn. 20 września 1626 r., przyniesiony został przez Jana Fi-hauzera (Yiehausera) przydomku Engelke w 1638 r. do Polski. Dziś pieczętują się nim potomkowie tego Jana, piszący się „z Mijaczowa”.—(Niesiecki, Borkowski).

Fijałek Jan Nepomucen (* 8 maja 1864), ksiądz, badacz dziejów kościoła polskiego, pochodzi z ubogich rodziców (ojciec był organistą), zamieszkałych pod Bochnią (w Galicyi), gdzie przebył szkołę ludową i niższe—podówczas—gi-mnazyum. Wyższe gimnazyum skończył u św. Anny w Krakowie r. 1883. Z kolegów jego wspomnienia godni: ks. Andrzej (Koman) Szeptycki, bazylianin; dr Artur Benis i Kazimierz Tetmajer.—Studya teologiczne odbył w Tarnowie i Krakowie; w r. 1887 otrzymał święcenia kapłańskie z rąk ś. p. kard. Dunajewskiego. Po trzymiesięcznym wikaryacie przy kościele św. Salwatora na Zwierzyńcu wyjechał na dwuletni pobyt naukowy do Iłży mu, gdzie zrazu (do początku stycz. 1889) pozostawał jako alumn w kollegium polskiem. Wykładów prawa kanonicznego słuchał także w L niversità Gregoriana, gdzie za napisanie dyssertacyi licencyackiej przyznano mu pierwszą nagrodę. Nadto uczęszczał na wykłady dzisiejszego kardynała Fr. Sa-tolli w Ac ad em i a di conféré n ze storico-giuridiche. Wrócił do kraju doktorem prawa kanonicznego w liceum św. Apollinarego i z dyplomem paleografa-archiwisty Stolicy św., uzyskanym (r. 1889) w nowo otworzonej przez Leona XIII watykańskiej szkole paleografii i dyplomatyki papieskiej, pod kierunkiem nieodżałowanej pamięci Izydora Cariniego, podprefekta biblioteki watykańskiej. Z Polaków prócz F-a tylko dr Stanisław Krzyżanowski, docent uniwersytetu Jagiellońskiego, otrzymał (1887 r.) dyplom paleografa-archiwisty Stoi. św. Nadto F. brał udział pomocniczo w pracach ekspedycyi historycznej polskiej w archiwum watykańskiemu — Za powrotem uczęszczał jeszcze w Krakowie na wykłady i seminarya prof. Smolki, Ulanowskie-go i Zakrzewskiego. Doktorat św. teologii uzyskał w tymże uniwersytecie r. 1891 po złożeniu wszystkich czterech rygorozów i napisaniu rozprawki: „De gestis statutisque synodalibus episcoporum Wladislaviensium medii aevi obser-vationes criticae.”—Na docenta historyi kościelnej w Krakowie habilitował się 20 listopada 1894, mając odczyt o „ustawodawstwie synodal-nem biskupów polskich w w. XVI,” Wykładał

w zastępstwie prof. zwyczajnego (ks. Wł. Cliot-kowskiego, posła do rady państwa) już od r. 1891/2, głównie w zimowych semestrach i średniowieczne dzieje Kościoła. D. 20 września 1890 został mianowany nadzwyczajnym profesorem historyi kościelnej w uniwersytecie lwowskim (od stu lat istnienia tego uniwersytetu dopiero drugi w nim Polak jest profesorem historyi kościelnej; pierwszym był bezpośredni poprzednik, ś. p. ks. Eustachy Skrochowski). Od r. 1894/5 jest członkiem komissyi historycznej i kom. do badania bist, sztuki Ak. Urn. w Krakowie. Działalność literacką i naukową rozpoczął F. r. 1887 od słabej rozprawki: „Stanowisko episkopatu polskiego wobec hołdu pruskiego”; potem pisywał sprawozdania i oceny, pomieszczane w „Prze-

-r.

Fig. 76. Fijałek Jan Nepomucen, ksiądz.

glądzie Powszechnym” od r. 1888. Od czasu powrotu do kraju F. w każdym niemal roku drukował jakąś krótszą lub dłuższą rozprawę, opartą na sumiennych studyach. Pierwsza z nich miała napis: „Działalność Grzegorza W. we Włoszech. W 1300-ną rocznicę jego wstąpienia na Stolicę Apostolską 590 — 3 września—1890” (w „Przeglądzie powszechnym” z kwietnia 1890 r.). Poszła za nią rzecz „O tytułowaniu się biskupów w Wiekach Średnich przez wyrazy Dei et apostolicae sedis gratia (w „Przewodniku naukowym i literackim” we Lwowie, z maja 1893), dalej rozprawa habilitacyjna p. t. „Średniowieczne ustawodawstwo synodalne biskupów polskich. Cz. I: Życie i obyczaje kleru w Polsce średniowiecznej na tle ustawodawstwa synodalnego”

P. Oh.

Dr J. p.

(w „Rozprawach wydz. histor.-filozof. Akad. Umiej, w Krakowie”, T. XXX, r. 1894). Jest to zarys bardzo interesujący; autor z całą bezwzględnością odtworzył stosunki, niestety, bynajmniej nie wzorowe, jakie się wśród duchownych uwydatniły. „Nieznany wiersz Hozyusza z r. 1527”

(odbitka z „Przeglądu polskiego” za maj 1894), odnosi się do arcybiskupa Jana Łaskiego i znajduje się w wydaniu Statutów tegoż z r. 1527.

Ważnem jest „Ustalenie chronologii biskupów włocławskich” (Odbitka z „Przewodnika nauk. i liter.” za r. 1894), dokonane z wielką pracowitością i gruntownością. Drobne przyczynki podają:

„Szczegół z życia Jakóba Górskiego” i „Geneza bajki o papieżycy Joannie”—(obie w „Kwartalniku historycznym” z r. 1895). Następnego roku ogłosił znowu rzecz większej wagi: „Średniowieczne biskupstwa kościoła wschodniego na Rusi i Litwie na podstawie źródeł greckich” („Kwartalnik historyczny” z r. 1896 i 1897). Najnowszą pracą jest 12-arkuszowa rozprawa p. t.

„Studya do dziejów uniwersytetu krakowskiego i jego wydziału teologicznego w XV w.” W pięćsetną rocznicę założenia wydziału teologicznego w Krakowie (w „Rozprawach wydz. filolog.” T.

XXXIX). Prócz rozpraw pisywał F. równocześnie i pisuje wciąż oceny krytyczne i sprawozdania, drukując je: w „Przeglądzie Katolickim”, w „Przeglądzie polskim”, w „Kwartalniku historycznym” (stale), także w „Gazecie kościelnej”

(1898 r.), w „Przeglądzie kościelnym” (1894), w „Czasie” (1898—95 r.); w „Przeglądzie literackim” (1896),'w „Eos” (1897), wreszcie w czasopismach niemieckich: „Historisches Jahrbuch”

(1894 i 1896) i „Katholik” (1898). Dokładny ich wykaz z r. 1898—95 zawiera kronika uniwersytetu Jagiellońskiego z czasów docentury ks. F-a.

Fijałkowski Marcin (* w I-ej połowie XVIII

w.—-f w I-ej ćwierci XIX), profesor wymowy, tłómacz, ze szczegółów biograficznych nieznany, był profesorem wymowy w Szkole głównej Krakowskiej i dosłużył się tam emerytury, za czasów księstwa Warszawskiego został członkiem dyrekcyi oraz członkiem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Ogłosił drukiem następne pisma: 1) „Mowa o użytku z nauk, publiczną dziś instrukcyę w narodzie składających” (Kraków 1787); 2) „Mowa przy drugiem rozdawaniu nagród dla cnot czynnych i użytecznych społeczności—na związek Filantropów czyli przyjaciół ludzkości” (tamże 1788); 3) „Dyssertacya o publicznej edukacyi porównanej z prywatną” (tamże 1789); 4) „O geniuszu, guście, wymowie i tłumaczeniu” (tamże 1790, str. 172 i karta poczetu rzeczy; jest i drugie wydanie 1809). Jest to broszura polemiczna, wywołana satyryczną napaścią na Akademików Krakowskich p. t. „Zakus nad zaciekami Akademii Krakowskiej” i „Urywek bicza” (ob. Dmochowski Fr. Ksawery). F. okazuje się tu słabym stylistą, powołującym się wci^ż na powagę estetyków francuskich, a mianowicie Batteux’a (ob.) bez śladu samodzielnej myśli i większego uzdolnienia. Największą wartość (pedagogiczną) ma praca F-go 5) „Poezye Ho-racyusza, przełożone prozą na język polski i przypisami objaśnione—z tekstem łacińskim obok” (Wrocław 1818, dwa tomy;, t. I, str. 41 i 475; t. II, str. 544). Tłómaczenie jest wierne, prawie dosłowne: objaśnienia i uwagi czerpał F. przeważnie z retora angielskiego Blaiz’a (ob.) w tłó-maczeniu francuskiem.

Fijałkowski Piotr (I-a połowa XIX w.'), syn Marcina, nauczyciel; jest autorem broszury gramatycznej: „Dodatek do gramatyki Kamieńskiego o rodzajach imion rzeezownyeh języka niemieckiego” (Kraków b. r.), oraz książeczki p. t, „Hiilfs-buch zur deutschen Sprachlehre, nach dem eingeführten Plan bearbeitet und sowohl dem öffentlichen als auch Privatunterricht gewidmet” (Wrocław 1832. str. 96).

Fijałkowski Stefan, lekarz, kształcił się początkowo w szpitalu głównym w Petersburgu, z którego wyszedł w r. 1761 jako chirurg, po-czem wyjechał do Leidy i Strasburga dla dalszego kształcenia się; w Leidzie w r. 1765 po obronieniu rozprawy „De metliodo studii medi-ci” uzyskał dyplom doktorski: w tymże samym roku ogłosił w Leidzie „De actione ventrieuli in ingesta”, według Czistowicza to właśnie ma być jego rozprawa doktorska. Powróciwszy do Petersburga, d. 27 lutego st. s. r. 1766 złożył egzamin ponowny i został lekarzem naczelnym szpitala wojskowego. — Por. Richter „Gesch. d. Med. in Russland” (T. III, str. 485). oraz J. Czistowicza Historyę najpierwszych szkół lekarskich w Rossyi (Petersburg 1883, CCCXV).

Fijałkowski Ignacy (* w Andrychowie [Ga-licya] w r. 1783—f w Zawidzu fpów. Mławski] d. 25 Sierpnia r. 1855), lekarz. Osiągnąwszy w Wiedniu dyplom doktorski w r. 1809, w tymże roku przybył do Warszawy i został ordynatorem w szpitalu św. Rocha, niebawem atoli powołano go na lekarza naczelnego pierwszej dywizyi wojsk ks. Warszawskiego. W r. 1813 objął zarząd szpitala Dzieciątka Jezus; w r. 1819 wstąpił jako assesor do Rady ogólnej dozorczej szpi-talów Król. Polskiego; w r. 1823 ofiarowano mu katedrę położnictwa w uniwersytecie warszawskim; zajmował ją aż do zamknięcia tej uczelni. W r. 1834 został dyrektorem instytutu położniczego i członkiem Rady lekarskiej. Dosłużywszy się emerytury, osiadł na wsi w Zawidzu pod Mławą, gdzie i dni swoich dokonał. Był członkiem król. Towarzystwa Przyj. Nauk, towarzystw lek. warszawskiego i wileńskiego, oraz towarzystwa nauk fizycznych, chemicznych i przemysłowych w Paryżu. Prace jego, mające dziś tylko znaczenie historyczno-bibliograficzne, wylicza K o śm i liski w „Słowu. lek. pols.” str. 118 i 119. DrJ-p-Fij ałko wski Antoni Melchior Opta t,

'0

r'

su

iÿgl

Sät»

•#*£.£

'M

I

r\    I

lÂf" . '

ra*-

;; ':. ,^*ü|

A'

“SS*

K5? -

arcybiskup, metropolita warszawski ( 3 stycznia 1778 r. w Pszczewie pod Poznaniem—f d. 5 października 1861 r. w Warszawie). Nauki pobierał naprzód w szkołach poznańskich, potem w seminaryum gnieźnieńskiem; święcenia kapłańskie przyjął w dyecezyi Kujawskiej r. 1 800, za rządów pruskich. Administrator ówczesny Kujawskiej dyecezyi, ks. Franciszek Malczewski, wziął go do swego boku, a zostawszy biskupem, wyniósł na audytora. W r. 1811 ks. F. został kanonikiem katedralnym kujawskim; a gdy Malczewski r. 1818 objął prymasostwo Króle-lestwa, on się usunął z Włocławka do Wolborza i był tam mianowany kantorem w kollegiacie, po zniesieniu zaś kollegiaty wolborskiej otrzymał probostwo w Przedeczu. Stamtąd biskup kujawski, ks. Szczepan Koźmian, powołał go na officyała generalnego do Włocławka r. 1824. Proboszczem przedeckim i officyałem był F. do r. 1827, potem zasiadał tylko w kapitule katedralnej. Po r. 1831 założył we Włocławku szpital św. Antoniego i czuwał nad nim najtroskliwiej, jako prezydujący w radzie opiekuńczej. W r. 1840 dawny jego towarzysz z kapituły kujawskiej, biskup płocki, Pawłowski, przybrał go sobie za suffragana; rząd wybór ten zatwierdził, ale nominacya w Rzymie, z nadaniem mu biskupstwa hermopolitańskiego in p a r t i b u s, nastąpiła ledwie w r. 1842 d. 27 stycznia; wyświęcenie zaś na biskupa odbyło się 15 maja tegoż roku, w dzień Zesłania Ducha św., we Włocławku. W r. 1844 po śmierci ks. Chmielewskiego, administratora archidyecezyi Warszawskiej, ks. Fijałkowski, zjechawszy do Warszawy na jego pogrzeb, został przez kapitułę wybrany prawie jednomyślnie na jego miejsce; ale zrzekł się tego wyboru przez list pisany do biskupa płockiego, od którego zależał, tłómacząc się wiekiem podeszłym i brakiem sił do podołania obowiązkom tak wielkim. Gdy wszakże kapituła warszawska, przystąpiwszy do nowych narad, znów go jednomyślnie wybrała, zgodził się z wolą Dożą i przyjął narzucone sobie dostojeństwo, a po nadejściu z Petersburga odpowiedniego zezwolenia d. 24 września 1844 r. mianowany został przez radę administracyjną proboszczem płockim i zatwierdzony na administratora arcy-biskupstwa warszawskiego, którego zarząd objął kanonicznie w dniu 5 października tegoż roku, a d. 19 stycznia 1845 Ojciec św. wydał dla niego gracye apostolskie. W dziesięć lat potem, za panowania cesarza Aleksandra II, ks. F. przedstawiony na arcybiskupa Warszawskiego, został na konsystorzu d. 18 października r. 1856 pre-konizowany, a dnia 11 stycznia 1857 r. przyjął palliusz z rąk biskupa suffragana, Łubieńskiego. Liczył już wtedy lat 79, mimo to jednak gorliwie się oddał spełnianiu swoich obowiązków, a najpierw wyświęcił dwóch biskupów: Marszew-skiego dla Kujaw (25 stycznia) i Szymańskiego dla Podlasia; potem uzupełnił kapitułę warszaw-

ską, w której z 12 członków zaledwie 4 pozostało; obrał sobie za suffraganów Dekerta i Ratera; objeżdżał dyecezyę, zwiedzał szkoły, pen-sye i szpitale, uroczyście i z radością wielką wszędzie witany. W Warszawie otworzył Towarzystwo rolnicze, został najpierwszym z jego członków i na posiedzenia uczęszczał, a w r. 1858 wybrany był na prezesa Towarzystwa dobroczynności. Dodajmy wreszcie, że jeszcze przed wzięciem palliusza, r. 1856 dwukrotnie przyjmował w Warszawie nuncyusza apostolskiego, ks. Flawiusza Chigi, arcybiskupa Mirry i n part., raz w sierpniu, kiedy ten jechał do Moskwy na koronacyę Cesarza Aleksandra II, i drugFraz w październiku, kiedy wracał doyRzymu. Nie

jjjjll

WmŚmmm

■mÊÊÊÊÊË.

sU

.//

ù'‘ WfÆÊm

t-'

j

ll

MË

Fig. 77. Fijałkowski Antoni Melchior Optât, arcyb.

długo wszakże cieszyli się nim wierni jego dye-cezyanie, u których, równie jak i w całym kraju, cześć i miłość zyskał powszechną. W czerwcu r. 1861 po raz pierwszy zapadł na zdrowiu; po krótkiem polepszeniu, we wrześniu choroba wzmogła się na nowo i d. 5 paźdz. przecięła pasmo jego żywota, cały kraj, a szczególniej Warszawę, okrywając ciężką żałobą. Jak był kochanym i wielbionym, świadczyły o tern nabożeństwa odbywane na intencyę jego po wszystkich dyecezyach, a potem pogrzeb, odprawiony z niezrównaną uroczystością przy niezmiernym napływie ludu, dobrze pamiętny dotąd tym, co byli jego świadkami. Zwłoki dostojnego metropolity spoczęły w grobach archikatedry. Żył lat 83

i 9 miesięcy, kapłanem był lat 56, biskupem od j czasu jej założenia 54-tym, a zarazem ostatnim, prekonizacyi lat 19 i miesięcy 8, arcybiskupem j Rządy biskupie ks. F-go w nader smutnych od prekonizacyi lat 5, od wzięcia palliusza lat ! przypadły czasach i były dlań obfitem źródłem 4 i mieś. 8. Na katedrze warsz. był siódmym ; goryczy. W pośród trudnych okoliczności nie ła-pasterzem, a jako arcybiskup szóstym. Miłość two było nawet ręce młodej i silnej dźwigać la-i cześć, jakiemi się przezacn^ arcypasterz cie- skę pasterską; F. zaśbył już wówczas starcem

68-o - letnim, słabymi bojaźliwym, a co gorsza, dającym się powodować ludziom złej woli, co się zręcznem pochlebstwem w łaskę jego wkradając, wpływ nań wywierali szkodliwy. Z Symferopola, gdzie zamieszkał był w r. 1866, w 1871 powołano ks. F-go do Petersburga, jako kandydata na stolicę arcybiskupią Mohylewską, którą objął dnia 3-go czerwca w roku następnym, po przyjęciu palliusza w kościele św. Katarzyny. Zasiadał on na stolicy metropolitalnej lat 11, t. j. od roku 74 do 85 życia swojego, i nie dziw,

(j

Z pism ks. F-go, ogłoszo-

szył śród swej owczarni, były słuszną odpłatą za wysokie ' przymioty serca jego î charakteru. J. Bartoszewicz, co go znał osobiście i świadkiem był naocznym jego żywota, tak o nim pisze: „Łagodny, przystępny, serdeczny, tolerant religijny wielki, nie chwalił błędu, ale kochał ludzi, dyssydenta, jak katolika równie uczcił miłością. Taka tolerancya, jak ks. Fijałkowskiego, nie prześladuje za wiarę, nie zapala stosów, ale przekonywa serdecznym żalem, głęboką nauką i rozumowaniem. Wyrozumiały, od razu zawsze pojął, co szlachetne i wielkie. Wierny syn Kościoła, był też dobrym synem ziemi rodzinnej; miłość dla niej przechował w głębi serca przez długie lata, aż do ostatniego tchnienia”.— Porów, artykuł J. B. w „Encyklopedyi S. Orgelbranda”.    *

Fijałkowski Antoni, arcybiskup metropolita mohylewski (* 1798 r., według jednych w gub. Mińskiej, według innych na Białej Rusi — f 1883 d. 11 lutego w Petersburgu). Kształcił się najpierw w szkołach połockich, później wstąpił do seminaryum w Mińsku, wyższe zaś nauki duchowne pobierał w uniwersytecie wileńskim, gdzie, zdobywszy stopień doktora teologii i prawa kościelnego, w r. 1825 wyświęcony był na kapłana. W 1828 powołano go do wykładu nauk moralnych i politycznych w tymże uniwersytecie, który gdy następnie zwinięto, ofhrowa-no mu katedrę w nowoutworzonej Akademii duchownej. W r. 1839, po złożeniu rektoratu Akademii przez ks. Osińskiego, który, zostawszy suffraganem łucko - żytomierskim, wyjechał do Ołyki, ks. F. odziedziczył po nim -fen obowiązek i sprawował go aż do przeniesienia Akademii do Petersburga. W r. 1846, po śmierci suffragana Cywińskiego, obrany był przez kapitułę na administratora dyecezyi Wileńskiej, a głos powszechny uznawał go za najgodniejszego kandydata na stolicę biskupią; po dwóch leciech wszelakoż dostojeństwo to uzyskał ks. Wacław Żyliński, F-go zaś kapituła wyznaczyła na członka kollegium petersburskiego. W roku 1855 konferowano mu probostwo Szydłowskie na Żmudzi, z którem wraz posiadł i związaną z niem godność infułata; ale już w październiku tegoż roku, po śmierci Arcybiskupa Ignacego Hołowińskiego, z wyboru kapituły został administratorem archidyecezyi Mohylewskiej. Wkrótce potem, mianowany suffraganem dyecezyi Kamienieckiej i w r. 1858 wyświęcony na biskupa Tanazyjskiego in part. infidelium, po śmierci administratora dyecezyi rzeczonej, wybrany był przez kapitułę na jego miejsce, a w r. 1860 zasiadł na stolicy biskupiej, na której był od-

III

'■i

pP—

Fig. 78. Fijałkowski Antoni, arcyb. mohylewski.

że w wieku tak zgrzybiałym, pozbawiony pomocy biskupa suffragana, nie był zdolen odpowiedzieć, jak należało, wielkim swym obowiązkom i w zarządzie archidyecezyi opierał się głównie na siostrzeńcu swym i sekretarzu, dymissyono-wanym urzędniku i członku komitetu weterynaryjnego, Pawle Kłodnickim; dopiero w ostatnim roku życia, gdy już zniedołężniał zupełnie, dodano mu na pomocnika byłego proboszcza moskiewskiego, prałata Dowgiełłę.—Jako człowiek prywatny i jako kapłan był F. obyczajów wzorowych, pędził życie cicho i pracowicie, lubił naukę i literaturę: oszczędny dla samego siebie, dla biednych miłosierny, dobroczynność swą zwykle okrywał tajemnicą; dużo świadczył ubogim licznym krewnym swoim, a szczerą i troskliwą opieką otaczał w Petersburgu zakład katolicki na XIV Linii.

iiyeh w druku, wymienimy: „Dissertatio de fatis ring „Geist des römischen Rechts” (III p. autent. Apocałypsis” (Wilno 1825); „O trzech 284—292); Leonhard „In wie weit giebt es epokach wielkich objawienia religii Boskiej, nach den Vorschriften der deutschen Civil-Pro-względnie do trzech stanów, w których się rodzaj ludzki znajdował” (w „Pamięt. relig.-mo-ralnym" z r. 1845), jest to lekcya wstępna, któ- sq., 1883). rą miał w uniw. wileńskim r. 1828; „Rozprawa o potrzebie, pożytkach i wpływie historyi kościelnej na nauki teologiczne” (Wilno 1834). *

cessordnung Fictionen?” (1880); Bi er ling „Zur Kritik der juristischen Grundbegriffe” (II p. 85

T. D.

Fikcya prawna jest to podstawienie faktu wymyślonego w miejsce faktu rzeczywistego, w tym celu, aby zbyt surową ogólną zasadę prawa złagodzić, lub niestosowanie tej zasady do pewnego szeregu wypadków usprawiedliwić. Prawodawstwa nowożytne cywilne większości państw europejskich powstały jeszcze w końcu zeszłego, lub początku bieżącego stulecia (Fran-cya, Belgia, Królestwo Polskie 1804 — 1808, Austrya 1811, Prusy 1794). Nie otrząsnęły się one podotąd z starych formuł prawa rzymskiego i średniowiecznego prawa zwyczajowego, lecz owszem przyjęły je w całości ze względu na ich ścisłość i dosadność wyrażenia. Ponieważ formuły te nie mogły objąć wszystkiego, co się w stosunkach prawnych w życiu wytwarza, stąd często bezwzględne zastosowanie ich mogło stanąć w sprzeczności z pojęciami, panującemi w społeczeństwie i państwie o tern, co sprawiedliwe i słuszne. Niechcąc się wyrzec od wieków ustalonych zasad, starano się niedopuścić do ich zastosowania bezwzględnego tam, gdzie zasady te były niedogodne, i stworzono F-e prawne, to jest postanowiono zmyślać fakty, byle ogólnej zasady prawa nie zmienić. W naszem prawie ogól nem znane są następujące F-e prawne: w zasadzie posiadać pewne prawa może tylko osoba fizyczna, żyjąca. F. prawna nadaje życie dzieciom, zaledwie poczętym, lecz jeszcze nieurodzonym, uważa je za osoby istniejące i zapewnia im prawo do opieki (art. 352, 408 K. C. P.), prawo otrzymywania darowizn i zapisów testamentowych (art. 906 K. N.). F. nadaje życie tak zwanym osobom moralnym: iustytucyom użyteczności publicznej i stowarzyszeniom prywatnym i pozwala im posiadać i nabywać majątki i użytkować z nich na równi z osobami fizycznemi, rzeczywiście istniejącemi (art. 537, ust. 2, 619 i 222 K. N.). F. jednak jest w stanie również odjąć życie osobie fizycznie żyjącej, przez wprowadzenie śmierci cywilnej, czyli pozbawienie wszelkich praw familijnych i majątkowych, jako skutek skazania na karę główną (art. 26 K. K.). Małżeństwo jest źródłem praw i obowiązków wzajemnych dla małżonków i dla dzieci prawych, w małżeństwie zrodzonych, od chwili dopełnienia uroczystych obrzędów religijnych, o tyle, o ile jest ważnie zawarte, F. prawna łagodzi tę zasadę. Uznaje ona, że dzieci urodziły się z ważnego małżeństwa i są prawe, choć małżeństwo ich rodziców zostało uznane za nieważne, jeżeli przynajmniej jedno z małżonków było w dobrej wierze (art. 260 i 261 K. C. P.). Takaż sama F. uznaje, że dziecko, urodzone w bezślubnem pożyciu,

Fikcya w pojęciu prawnem oznacza wymysł czyli istnienie pewnego faktu, zdarzenia, który w rzeczywistości nie ma miejsca. Czasami skutek prawny bywa przywiązany do pewnego zdarzenia, lubo temu zbywa jeszcze na niektó-• rych okolicznościach, wymaganych zwykle do wywołania owego skutku. Prawo postępuje z po-wyższem zdarzeniem tak, jakby okoliczności te istniały, a wtedy ma miejsce—fikcya prawna.

Celem jej jest osiągnięcie skutków prawnych, któreby wynikły, gdyby faktu przyjęte przez nas były prawdziwemi. Szczególniej prawo rzymskie uciekało się do fikcyj. I tak np. formuła arro-gacyi czyli przysposobienia dziecka (Gellius „Noctes Atticae” V, 199) obejmuje fikcyę, jakoby arłogator, t. j. ojcie cadoptujący, spłodził dziecko przysposobione. Rzymianin wzięty do niewoli nieprzyjacielskiej stawał się niewolnikiem (capitis deminutio maximal. Jeżeli zaś umarł w niewoli, wtedy uważano go za zmarłego w chwili, gdy się dostał do niewoli; a zatem uważano go zmarłego w ostatniej jeszcze hwili wolności (atqu.e si in civitate dec essiss et). Tę fikcyę wprowadziła lex Cornelia prawdopodobnie za czasów Sulli, ze względu na dziedziczenie po tych, którzy się dostali do niewoli, i ze względu na opiekę nad ich dziećmi (L. 12 b. 1. 16,

18, 22, pr. D. 49, 15). W razie popaduię-cia męża w stan niewypłacalności, może żona wnieść skargę wydobywczą (rei vindicatio) o zwrot przedmiotów posagowych podczas trwania małżeństwa. Przyjęto bowiem w tym wypadku fikcyę, że niewypłacalność męża, czyli venditio bonorum (konkurs), jest powodem do rozwodu (ftctio divortii). Jeżeli zaś mąż był przyczyną rozwodu, wtedy żona mogła żądać zwrotu posagu i darowizny propter nuptias. Cesarz Justynian zniósł powyższą fikcyę.—Na fikcyi polegają według prawa rzymskiego także t. zw. actio-nes fictitiae, skargi urojone, które powstały z formula fictitia. W tej formułce nakazywał pretor sędziemu rozstrzygnąć sprawę, której brakowało pewnego warunku, wymaganego przez prawo cywilne, tak, jakby tego warunku nie było brakowało. Dla obrony własności służy skarga Publicyańska temu, kto posiadał rzecz z możnością jej zasiedzenia. Pretor Publicyusz, wprowadzając powyższą skargę, użył fikcyi, że powód posiadał rzecz przez czas do zasiedzenia potrzebny i że ją wskutek tego zasiedział.—Por.

D e m e 1 i u s „Die Rechtsfiction in ihrer geschichtlichen u. dogmatischen Bedeutung” (1858); Ihe-

urodziło się po ślubie i jest prawe od urodzenia, jeśli rodzice jego pobrali się po urodzeniu dziecka i uprawnili je po ślubie (art. 294 K. C. P.). Gdy małżonkowie rozłączeni co do stołu i łoża na czas nieograniczony, mają na nowo rozpocząć pożycie na zasadzie wyroku sądu duchownego, prawo stwarza F-ę, że małżeństwo rozpoczyna się od daty wyroku sądu duchownego (art. 229 pr. o małż. z r. 1836). Pełnole-tność zaczyna się po ukończeniu lat 21. Małoletni, usamowolniony przed dojściem do peł-noletności i upoważniony do czynności handlowych, ma być skutkiem F-i prawnej uznawany w czynnościach handlowych za mającego lat 21 skończonych. F. prawna zmienia naturę rzeczy, będących przedmiotem prawa własności lub użytkowania; uznaje ona za rzeczy nieruchome takie przedmioty, które z natury swej są ruchome, jak inwentarze żywe i martwe, maszyny, narzędzia i t. p., w art. 522 i 524 K. N. wymienione. Na zasadzie F-i prawo każe uważać, że fakt pewien się spełnił, choć faktu wcale jeszcze nie było. I tak prawo każe wierzyć że zmarły spadkodawca wręcza w chwili zgonu cały swój majątek sukcessorowi z aktywami i długami (le mort saisit le vif), choć sukcessor ani przy zgonie obecny nie był, ani majątku jeszcze nie objął (art. 724 K. N.). F. idzie jeszcze dalej, bo uważa, że te przedmioty spadkowe, które sukcessor dopiero skutkiem działów w spadku otrzymał, wręczone zostały sukcessorowi w chwili zgonu przez samego spadkodawcę, i że tenże sukcessor do wszystkich innych przedmiotów, jakie dział innym sukcessorom przeznaczył, żadnych praw nigdy nie posiadał (art. 883 K. N.). Gdy sukcessor spadek przyjmuje w ciągu 30 lat po śmierci spadkodawcy, istnieje F., że przyjął spadek w chwili zgonu, i przeciwnie, gdy sukcessor spadku się zrzecze, F. uznaje, że on nigdy nie był sukcessorem (art. 777 i 785 K. N.). Przy działach i powrotach, przedmioty darowane przez spadkodawcę za życia są liczone fikcyjnie, jako znajdujące się w majątku spadkowym, choć istotnie faktycznie przeszły już dawno do rąk obdarowanych (art. 922 K. N.). Idąc w kierunku odwrotnym, prawo ustanawia F-ę, że pewne czynności, rzeczywiście i faktycznie dokonane, nie istniały wcale, bądź też istniały tylko w części. Dotyczę to czynności pewnych osób, które prawo szczególną opieką otacza i bez prawnej assystencyi działać im nie pozwala lub je w działaniach ogranicza, jak nieletni, mężatka, pozbawiony własnej woli (art. 1304 i nast. K. N.). Wreszcie istnieje w naszem prawie zasada ogólna, że majątek zmarłego przechodzi drogą spadku na tego krewnego, który jest w najbliższym (w danej linii) stopniu pokrewieństwa ze zmarłym—i ten krewny wszystkich dalszych wyłącza. W celu złagodzenia zbytniej surowości tej ogólnej zasady, wytworzono F-ę prawną, zwaną prawem za-

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 167. T. XXI.

stęp st w a. Z F-i tej korzystać mogą dzieci i wnuki po nieżyjących krewnych zstępnych w linii prostej, oraz dzieci i wnuki po bracie i siostrach rodzonych spadkodawcy. Prawo pozwala uznać, że to nie dzieci i wnuki przychodzą do spadku, ale ich rodzice lub dziadowie, i tym sposobem stają się oni o jeden lub dwa stopnie bliższymi krewnymi spadkodawcy. Niewątpliwie F-e prawne, jako stanowiące obejście ogólnej zasady, nie przyczyniają się do jasności prawa. Będą one jednak mogły być u-sunięte z kodeksów wtedy dopiero, gdy zasady ogólne zostaną należycie rozszerzone i sformułowane w zastosowaniu do potrzeb i wymagań życia. Zwrot w tym kierunku korzystny można zaznaczyć w kodeksach najnowszych i proj-L-k-tach do prawa, jak w kodeksie Saskim, Włoskim, niektórych Szwajcarskich, oraz w iiu-wym Kodeksie Niemieckim. Starają się one u niknąć zbyt ciasnych formuł prawnych, a te u samem i konieczności obchodzenia ich za pomocą F-j prawnych. F-e prawne muszą jednak pozostać na długo jeszcze w przepisach proceduralnych, jako na ścisłym formalizmie opartych. Ustawy postępowania sądowego wprowadzają pewne F-e prawne, choć z góry wiadomo, że faktycznie jest inaczej. Mają one na celu zapobiegać przewlekaniu sporów sądowych do nieskończoności. Są to F-e: 1) że strona, proces wiodąca, powód lub pozwany, mieszka w pe-wnem miejscu, 2) że ma odpowiadać przed pe-wnemi sądami, 3) że sprawa była sądzona w obecności strony, 4) że strony wiedzą o pe wnych czynnościach, decyzyach, wyrokach i że je akceptują, 5) że strony chcą prowadzić dalej lub też chcą umorzyć sprawę. F-e proceduralne, dotyczące teoryi dowodów, w nowszych ustawach znikają powoli, a wzamian prawo pozostawia większą inicyatywę i obszerniejszą władzę dyskrecyonalną sądowi, któremu wolno wyprowadzać domniemania z faktów rzeczywistych, oraz przy tłómaczeniu i stosowaniu przepisów prawa kierować się analogią, a nawet ogólnym duchem praw. Od F-j prawnych nie jest wolne nawet prawo międzynarodowe prywatne i publiczne, w którem znajdujemy F-ę eksterrytoryalności, to jest, że przebywający w danym kraju reprezentanci obcego mocarstwa uważani są za przebywających w swoim kraju. Znaną jest również F. neutralności, lub stanu oblężenia, gdy pewne części kraju neutralnego lub nieprzyjacielskiego, wbrew faktycznemu położeniu, uznane są za neutralne lub za zostające w stanie wojny i oblężenia. Wreszcie istnieje fikcya blokady portów nieprzyjacielskich, gdy porty te faktycznie nie są przez obcą flotę ani zamknięte, ani blokowane, ale tej prawo polityczne nie uznaje.—Fikcyjnemi są akty zmyślone, zdziałane przez dłużników na o-szukanie wierzycieli (art. 1166, 1167 K. N.), jak również akty zeznane na rzecz osób podstawio-

49

cieli.

ir.nl.

nycli: rodziców, dzieci, współmałżonka (art. 911 i 1100 K. N.). Akty takie na zaskarżenie osób interesowanych mogą być przez sąd unieważnione, lub uznane za nieszkodzące prawom wierzy-

J. Wł. Dom.

Fikcya, wyraz pochodzenia łacińskiego, od czasownika fingere, znaczącego: układać, nadawać postać, kształcić w myśli, wymyślać, wyobrażać, tworzyć, przedstawiać, i w takiem tylko znaczeniu stosuje się do twórczości artystycznej i poetycznej, której jest jednym z najdzielniejszych żywiołów; polega zaś na stworzeniu za pomocą wyobraźni i fantazyi takich postaci, sytuacyj, stosunków, wypadków i miejscowości, które w rzeczywistości nie istniały a mimo to, dzięki sile twórczej talentu, wydają się nam tak pięknemi i prawdziwemi, iż mimo-woli zaczynamy wierzyć w ich przedmiotowe istnienie. Nawet zwolennicy szkoły realistycznej, opierający się na dokumentach życiowych, nie mogą w dziełach swoich obywać się bez fikcyi, chociażby w drobnej mierze, bez niej bowiem dzieła te nie miałyby cechy artyzmu. Nie zupełnie więc słusznie wyraz ten w zastosowaniu do sztuk pięknych i poezyi tłóma-czą przez zmyślenie, blizkoznaczne z kłamstwem.

Fikh, wyraz arabski, znaczy właściwie: pojmowanie czego, naukę, umiejętność. Mahometanie jednak pod wyrazem F. rozumieją przede-wszystkiem umiejętność prawa, jako naukę „par excellence”. Islam zna jednego tylko prawodawcę, Boga. Objawienia woli boskiej („ah-kam”) złożone są w Koranie i Sunnie. Stosownie do tego, czy dotyczą wiary, czy też postępków ludzkich, są one przedmiotem Kai a mu, t. j. dogmatyki scholastycznej, opartej na metafizyce—albo F-u. Jurysprudencya muzułmańska jest zatem nauką kanoniczną i do pewnego stopnia częścią teologii.—Już w I stuleciu Hedżry byli znakomici Fakihowie, czyli prawoznawcy, nie istniał wszakże jeszcze żaden system prawny. W II stuleciu powstaje obszerna literatura, dotycząca wszystkich gałęzi F-u, a około połowy Iii-go st. były już wykończone całkowicie cztery wielkie systemata ortodoksyjne, które dotychczas panują wyłącznie w krajach muzułmańskich. Są to systemata czterech imamów: Abu Hanifa, Malika, Szafego i Ahmeda ibn Hambela. Dziś jeszcze F. uchodzi za najcelniejszą naukę.- -(Meyer „Conv.-Lex.”).

Filadelfi. Tak się zwali członkowie związku tajemnego w armii francuskiej, zorganizowanego w tym celu, aby strącić Napoleona I z tronu, a przywrócić rzeczpospolitą. Na czele jego stał jakoby generał Oudet; ten po bitwie pod Wagram był, jak wieść niesie, wraz z 35 sprzysiężonymi, wprowadzony w zasadzkę i zastrzelony. Za wynik tegoż związku uważają sprzysiężenie Malet’a (ob.) z r. 1812. Bliższych szczegółów, odnoszących się do tej sprawy nie posiadamy.—Porów. „Histoire des sociétés secrètes de l’armée et des conspirations militaires, qui ont eu pour objet la destruction du gouvernement de Bonaparte” (Paryż 1815). R-Filadelfia (cpiXaoDtpA), wyraz grecki, znaczy właściwie miłość spoiną między braćmi w rodzinie, czyli ściśle wziętą miłość braterską; u chrześcian zaś—miłość wzajemną, którą clirze-ścianin każdy winien drugiemu jako bratu według wiary (Rom. 12, 10, I Thes. 4, 9. Hebr. 13, 1. Petr. 1, 22. II Petr. 1, 7). Dziś jednak wyraz ten używa się zwyczajnie do nazwania zakonnych i kapłańskich stowarzyszeń, z celem niesienia sobie pomocy duchownej. Modlitwa wzajemna za życia, uczestnictwo w korzyściach z dóbr duchownych i uczynków chrześeiańskiej miłości, spełnianych przez osoby stowarzyszone, szczególnie zaś ofiara Mszy św. i inne modły za zmarłych stanowią główne punkty ustaw fi-ladelficznych, między które pomoc wzajemna w wystawniejszem odprawianiu nabożeństw kościelnych i spełnianiu innych posług religijnych częstokroć także zaliczaną bywa. Na soborze bazylejskim (1431) cztery zgromadzenia zakonne (dominikanie, franciszkanie, augustyanie i karmelici) zawarły taką filadelfię (Philadelphia religiös or um), obowiązując się na zawsze i wszędzie, gdziebykolwiek istniały, udzielać sobie pomocy w każdym przypadku i potrzebie, bądź w doczesnych, bądź w duchownych sprawach. Istniały tym sposobem i u nas podobne stosunki między wspomhianemi zakonami, które o' oło r. 1600 ściślej określiły swe obowiązki, gdy .ich przełożeni, zgromadziwszy się w Krakowie, spisali stosowne ustawy, takowe Stolicy Apost. do zatwierdzenia posłali i następnie wydrukowali (Jo cher „Obraz” III n. 7774; Szczygielski „Aquila pol. bened.”, Crac. 1663 p. 242). Obecnie ta wzajemna pomoc odnosi się jedynie do służenia sobie w odprawianiu nabożeństw odpustowych, mianowicie w uroczystości zakonodawców. Zakony franciszkańskie z dominikanami ’ ściśle zwyczaju tego zawsze przestrzegały, biorąc zachętę w przyjaźni swoicli fundatorów: Franciszka i Dominika, jaką sobie ci święci w Rzymie, na polu wspólnej pracy, przyobiecali. Filadelfia w ściślejszem rozumieniu, znaczy konfraternię kapłańską (confrater-nitas sacerdotalis). Pierwsze takie stowarzyszenie powstało, według świadectwa Baroniu-;sza, najpierw w Rzymie, około r. 984. Wielu biskupów i kapłanów wpisało się do konfraternii, ślubując nawiedzać się wzajemnie w chorobie, czuwać nad sobą w godzinę śmierci, grzebać z religijną uczciwością ciała zmarłych spółbra-ci i dusze ich ratować jaknaj wcześni ej ofiarą Mszy św. Do Polski dopiero na początku XV wieku tego rodzaju konfraternie wprowadzone zostały, a naprzód do Pilzna, następnie do wielu innych kościołów wszystkich prawie dye-cezyj. Z czasem do konfraternij kapłańskich u-

piaskowca lub białego marmuru; cegła rzadziej w nich występuje. Najpiękniejszą ozdobą miasta jest jego rozległy park, Fairmont, obej-miast w starożytności, jak np. w Cylicyi nad mający 1 100 ha.: leży on w północno-zacho-rz. Kalikadnos, w Lidyi pod górami Tmolos, dniej stronie po obu brzegach rzeki Shuylkill w Syryi i t. p.—2) F. w prowincyi włoskiej Catanzaro (Kalabrya), okręgu Nicastro, na wyniosłym pagórku, 550 m. nad p. m., 6 500 m-ców (gmina); „ założone przez mieszkańców miasta Castel-Menardo, po zburzeniu go przez trzęsienie ziemi w r. 1783.—3) F., Philadelphia, jedno z największych i najważniejszych miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Pensylwanii, na prawym brzegu żeglownej • Delawary, o 154 km. od jej uścia, i w węźle wielu nader ważnych dróg żelaznych (pod 39° 57' sz. pn. i 75" 10' dł. zd. Gr.).

zyskały wstęp i osoby świeckie płci obojej.— Ob. „Encykl, kościelna” T. V.

Filadelfia, 1) F., Philadelphia, kilka

i jest bodaj czy nie największym parkiem miejskim w całej Unii. W nim odbyła się w r. 1876 wystawa (Centennial Exhibition), której budowle zajmowały 20 ha. i kosztowały około 4 mil. doi.; z gmachów po wystawie pozostała tylko galerya obrazów (Memoriał Hall) i ogromny budynek na pomieszczenie palm. W parku znajduje się nadto posąg Lincolna, ogród zoologiczny, obserwatoryum astronomiczne, oraz wspaniałe wodociągi i wodozbiory z rzeki Shuylkill, dostarczające dziennie 835 mil. litrów wody.—Dokoła miasta kilka cmentarzy z wielu pięknemi grobowcami. Filadelfia ma osiem stałych teatrów, między któremi gmach opery uważa się za największy w Stanach Zjedn.; mnóstwo tu także hal koncertowych i muzycznych oraz klubów, śród których nie brak i wspaniałego klubu wolnych mularzy, z wieżą 76 m. wysoką. Kościołów i świątyń wszelkich wyznań jest tu przeszło 300, F. bowiem, pierwotnie kwakierska, odznaczała się zawsze toleran-cyą religijną, która doszła do tego, że dziś każde z 22 istniejących tu wyznań i sekt ma swe gmachy, poświęcone Bogu, Największym i najpiękniejszym z kościołów jest katedralny katolicki, św. Stefana, najstarszym zaś tak zwany Szwedzki, z r. 1677, przebudowany następnie w r. 1700. Z gmachów publicznych godne są uwagi następujące: Independence Hall (1729 —1739), w którym proklamowano niezależność Stanów w r. 1776; więzienie (Eastern Penitentiary), ciężka budowa z granitu, przypominająca twierdze średniowieczne;—zastosowany tu po raz pierwszy system celkowy (na 1 200 więźniów) rozpowszechnił się po całym świecie; renesansowy gmach pocztowy z kopułą, wzniesiony z granitu; komora celna, przypominająca Partenon ateński; bank Stanów w kształcie świątyni doryckiej; gmach straży ogniowej w kształcie świątyni Teb egipskich; giełda na Market-street przedstawia rotundę z kolumnadą koryncką; mennica z białego marmuru w stylu jońskim; Carpenter Hall, gdzie w \i 1774 odbył się pierwszy kongres kontynentalny; wspaniały, z marmuru wzniesiony przytułek dla inwalidów - marynarzy, z ogromnym ogrodem; dwa arsenały, zbrojownia na wyspie u zbiegu rzek i t. p. W rzędzie miast Unii, łożących znaczne summy na cele oświaty i dobroczynności publicznej, F. należy do najpierw-szych. Jest tu do 40 szpitali, dom przytułku dla 1 600 chłopców, mnóstwo bogato uposażonych instytucyj dobroczynnych, instytuty głuchoniemych i ociemniałych, domy dla obłąkanych,

Miasto leży na półwyspie, utworzonym przez biegnące ku południowi rzeki: Ilelawarę i prawy jej dopływ Shuylkill, — pierwsza oddziela Pensylwanię od sąsiedniego stanu New -Jersey, ma 1245 m. szerokości (dwa razy szersza od Renu pod Moguncyą) i 6 linij przewozów parowych do leżącego naprzeciw miasta Camden; przez drugą, 620 m. szeroką, wiedzie 14 mostów do dzielnicy zwanej Filadelfią zachodnią. Ogół ulic przedstawia wielką szachownicę prostokątów lub kwadratów; jedne z nich wiodą z północy na południe, śród nich zaś najokazalsza Broad-street (North i South Br.),

36 m. szeroka; drugie ze wschodu na zachód, a pomiędzy niemi najwspanialsza Market-street.

Inne ulice są stosunkowo wązkie, co łagodzi nieco upały letnie. Grunt, będący własnością miasta, zajmuje przestrzeń 335 km. Q (tyle prawie, co Londyn); długość wynosi do 40 km. szerokość do 10 km. Klimat niestały, z wielki emi amplitudami: największe obserwowane zimno—22°, największe gorąco -}-39⁹C, amplituda 61°, średnia temperatura roczna 11.5°C; przymrozki wiosenne trwają niekiedy do czerwca; zimą rzeki pokrywają się lodem na parę miesięcy. Pod względem liczby mieszkańców F. po N. Jorku i Chicago jest trzeciem miastem Unii; w r. 1860 liczono tam 565 229, w 1880—

847 170, w 1890—1 046 964, w 1896—1 350 000 obecnie zaś ludność dochodzi do 1 500 000 głów, w tej liczbie około 7 y.₂°/₀ Niemcó\V, tiro-dzonych poza granicami Stanów. Ogólny wygląd miasta jest nader dodatni; F. bowiem posiada wielką ilość placów i pięknych gmachów, tak prywatnych, jak i publicznych; styl publicznych stara się przeważnie naśladować wzory antyczne. Na przecięciu się ulic Broad i Market leży plac Penna z ratuszem (City Hall), zbudowanym z granitu i białego marmuru; przy nim wieża 155 m. wysoka; na tymże placu posąg Penna; inne płace są: Logan, Rit-tenhouse, Independence, Franklina, Waszyngtona. Wszystkie większe budowle publiczne no- przytułki dla starców i kalek i t. d. Uniwer-woczesne wznoszone są przeważnie z granitu, | sytet, założony w r. 1749, mieści się od roku

1 87‘2 we wspaniałym gmachu z serpentynu, o 2-cli wieżach; ciało nauczycielskie składa się z 240 osób; studentów 2 500; biblioteka liczy 125 000 t.; dawniejsze kollegium z r. 1753 zostało złączone z uniwersytetem. Wyższa szkoła rzemieślnicza (Drexel Instit.), 5 szkół lekarskich (z tych dwie dla kobiet), 2 szkoły dentystyczne, 1 aptekarska, politechnika od r. 1853, instytut, technologiczny, szkoły: rysunkowa i malarska, średnie szkoły dla chłopców i dziewcząt, 3 seminarya teologiczne, mnóstwo szkół początkowych. Wielka też jest liczba bibliotek publicznych; z nich największą biblioteka, założona w r. 1731 przez Franklina, i licząca dziś 180 000 t. Prócz szkół służą też sprawom oświaty liczne ciała naukowe, jako to: towarzystwo filozoficzne, założone w r. 1740, tow. hi-obuwia, stali, wyrobów metalowych i żelaznych. Pod względem drukarni książek i wogóle handlu księgarskiego F. jest najpierwszem miastem w całej Ameryce (Lipsk amerykański); jest tu przeszło 600 drukarni, zatrudniających 10 500 robotników i produkujących rocznie druków za 25 mil. doi. Tak obszernemu przemysłowi przychodzi z dzielną pomocą ogromny handel miasta, mający na i sługi całą sieć dróg żelaznych, telegrafów, tramwajów elektrycznych i konnych, wreszcie własną flotę handlową, złożoną z 870 statków, objętości 231 000 t. Dzięki głębokości Delawary oraz sięgającym aż tu przypływom morza, największe statki kupieckie dobijają do F-i i stają na kotwicy przy samem wybrzeżu; w roku 1894 przybyły 863 statki, objętości 1 117 000 t. z ładunkiem wartości 58.9

r.c-==S    r^r- .--:v

-

Pi

-•    r=r •

• W?

Fig. 79. Most pod Filadelfią na rzece Shuylkill.

storyczne, akademia nauk przyrodniczych, założona w r. 1817 i posiadająca muzeum z biblioteką, tow. popierania sztuki stosowanej i rzemiosł, tow. ogrodnicze, akademia sztuk pięknych ze zbiorem rzeźb i obrazów. 150 pism codziennych i peryodycznych wszelkiego rodzaju. Przemysł F-i zajmuje w Stanach pierwsze miejsce po N. -Jorku. W r. 1896 było tu około 18 500 fabryk i zakładów rzemieślniczych, które zatrudniały 266 000 robotników i przedstawiały wartość produkcyi 580 mil. doi. Najważniejsze z fabryk są: olbrzymie cukrownie, odlewnie żelaza, fabryki machin, fabryki lokomotyw (jedna z fabryk wyrabia 700 lokomotyw rocznie), fabryki przemysłu przędzalniczo-tkackiego (produkcya roczna 98 mil. doi.), fabryki konserw mięsnych, przetworów chemicznych, mil. doi., wypłynęło zaś 812 st. z ładunkiem wartości 37.4 mil. doi.—Artykuły przywozu morzem: chemikalia, cukier, tkaniny wełniane i bawełniane, oraz wełna; wywozu zaś: nafta (największy pod tym względem port wywozowy w Stanach), artykuły spożywcze, mięso, słonina, szynki, bydło, tytoń, węgiel.—Ogólny obrót handlowy miasta w r. 1892 wynosił. 3.3 miliardy doi.—najbardziej ożywiony z Baltymorą i N. Jorkiem. Zimą, gdy lód zetnie wody Delawary, krążą specyalne parowce, kruszące powłokę lodową i ułatwiające statkom wjazd i wyjazd z portu. W samem mieście znajduje się mnóstwo olbrzymich sklepów, magazynów i hurtowych składów towarów; personel największej firmy kupieckiej składa się z 4 500 osób. Sprawom handlu i wogóle ekonomicznym służą tak-

(1893).

K. J.

E.

że dwie giełdy, towarzystwa ubezpieczeń, rozliczne Fanki i kasy pożyczkowe. Miastem zarządza wybierany na lat 2 burmistrz (Mayor), stojący na czele magistratu, złożonego z 31 członków (tyleż dzielnic miejskich); kontrola i ogólny nadzór pozostają w ręku ogólnego zebrania delegatów, czyli rajców miejskich. Dług w r. 1896 wynosił 29.8 mil. dolarów. Zaznaczyć też należy szybki wzrost osad podmiejskich.— F-ę założył w r. 1682 słynny William Penn na gruncie, kupionym od Indyan. W r. 1774 odbył się tu pierwszy kongres, który obradował nad środkami powstrzymania samowoli Anglików; w dwa lata później, a mianowicie 4 lipca 1776 proklamowano niezależność kolo-nij amerykańskich od metropolii. Od r, 1790 aż do r. 1810 t. j. do założenia i wybudowania Waszyngtonu, była F. stolicą nowego państwa i zarazem największem i najważniejszem w niem miastem, dopóki później nie prześcignął jej N. Jork. Od 26 września 1 777 do 18 czerwca 1778 F. zostaje w posiadaniu Anglików; 17 maja 1 787 zbiera się tu konwen-cya, która 17 września t. r. uchwala ustawę, będącą zasadniczą podwaliną dzisiejszej konsty-tucyi Stanów. W r. 1800 przeniesiono stąd stolicę stanu Pensylwanii do Harrisburga. Od 10 do 13 maja 1844 roku były w mieście krwawe rozruchy, skierowane- przeciw Irlandczykom katolickim, przyczepi zburzono ich domy, kilka ich kościołów, a wielu z nich zabito lub wypędzono; wezwane wojsko związkowe porządek przywróciło. W r. 1876 na pamiątkę stuletniego istnienia Stanów jako państwa odbyła się wystawa powszechna.—Porówn. Frank „Das heutige Philadelphia” (Filadelfia 1885); Allin-son „Philadelphia 1681 — 1887” (Baltimore

1887); Woolsey „History of the city of Ph.” (Boston 1887); „Philadelphia and its environs”

And. S.

Filadelfit. Henry Carvill Lewis (minerał.). Minerał znaleziony wśród gneisu amfibolowego w Filadelfii, stanowiący szczególną odmianę miki, podobną do wermikulitu, czyli tej odmiany, która pod dmuchawką wzdyma się niezmiernie. wydłużając się walcowato. Otóż ten F. w tym razie rozlistnia się przed stopieniem, czyli rozszczepia się na blaszki pojedyńcze z taką siłą, że zdolny jest podnieść ciężar 5 000 razy większy od własnego.

Filadelfowie, ob. Fila d e 1 fi.

Filakterye (Phylacteria), z grec. <póXa£, cfoXàxxrp (custos, vigil, stróż), stąd (füXaxr/jp'?. Mojżesz, zalecając Izraelitom pamięć na zakon i na dobrodziejstwa od Boga otrzymane, zwłaszcza na wyzwolenie z Egiptu, mówi: „I niech ci to będzie jako znak na ręce twojej i jako pamiątka przed oczyma twemi” (Ex. 13; 9. 16). To samo zalecenie powtarza w Deut. 6, 8. 11, 18. Żydzi, przynajmniej od niewoli babilońskiej, biorąc literalnie owo zalecenie zakonu, między oczyma (na czole) i na lewej ręce (bli-zko serca) podczas modlitwy przywiązywali i dotąd przywiązują, rzemiennemi paskami maleńkie skrzyneczki, także rzemieniem powleczone, a w nich zamykają wypisane na pergaminie słowa z Deut. 11, 13—22. 6, 4—10. Exod. 13, 10—17. 1—11. Skrzyneczki te nazywają się qoXaxrrpia (u Wujka niewłaściwie bramy), jakoby stróże, przypominające obowiązek strzeżenia zakonu (rpoXa-nsiv tov V' u.ov); u żydów zowią się one tli ep bil lin. albo totaphot. Pobożniejsi żydzi dawniej nosili je przez cały dzień; przysięgano nawet na nie. Za Chrystusa faryzeusze nosili filakterye większe niż inni, aby z daleka było widać, że modlitwą są zajęci (Mat. 23, 5). Dokładne ryciny filakte-ryów i historyczny ich opis w U go li ni „Thes. Ant.” t. XXI; o dzisiejszem ich używaniu oh. Buxtorf „Synag. jud.” (p. 170.); Cf. M. Beck „De jud. ligamentis praecatoriis” (Jena 1674); tegoż „Diss. de usu phylacterior.” (tamże 1675).

Filaleci (z grec.), miłośnicy czyli przyjaciele prawdy, nazwisko, które przybierali członkowie loży masońskiej, des amis réunis, założonej r. 1773. W wieku bieżącym nazwała się tak sekta deistyczna w Niemczech północnych, występująca przeciw dogmatom religijnym. W tym duchu, za jej podnietą, wyszły dwa pisma: „Entwurf einer Bittschrift an deutsche Fürsten” (Kiel 1820) i „Grundsätze der religiösen Wahrheitsfreunden” (tamże 1820).

Pilaletłies, pseudonim, pod którym król saski, Jan, wydał swój przekład Boskiej ko-medyi Danta (1839—49, 3 t., wyd. ost. 1891).

Filangieri Kajetan) rozgłośnej sławy publicysta włoski (* 1752 roku w Neapolu), z rodziny książęcej Arcaniellów. Rozwijał się przedwcześnie i już w 18-ym roku życia nosił się z myślą napisania dzieła o wychowaniu pu-blicznem i pry wat nem. W dziele tern miał złożyć owoc swych rozmyślań nad stosunkami neapolitańskiemi doby ówczesnej, w szczególności zaś nad rozluźnieniem obyczajów możno-władzców („Morale dei principi fondata sulla natura e sul ordine sociale”—dzieło niewydane). W roku 1774 zostaje adwokatem. Ówczesny atoli stan jurysprudencyi nie zadawalniał młodego prawnika. Zbywało jej na podstawach fillozoficznycli, a niedostawało poszanowania ustaw. W broszurze „Rifflessioni politiche sulla amministrazione della giustizia” wykrywa zepsuty stan sądownictwa i żąda ustanowienia centralnej kommissyi ustawodawczej, której członkowie byliby „cenzorami praw”, na podobieństwo starorzymskich „cenzorów obyczajów.” Nie mogąc oddziałać skutecznie na błędy, które dostrzegał, porzucił zawód obrończy i oddał się studyom filozoficznym, badaniu kodeksów różnych krajów europejskich i rozmyślaniom nad ich reformą. Olśniony wrażeniem, wywołanem

s. i*.

Dueli Praw przez Monteskiusza, zapatrzony w genialne przekłady Vie on a i Bece arii, powziął myśl napisania dzieła p. t. Nauka prawodawstwa. Zamierzał tu wytknąć błędy pra-wodawstw i nadużycia popełniane przy ich wykonywaniu. W roku 1780 wydał pierwsze dwa, 1783 r. następne dwa tomy swego dzieła, które mu zjednały poklask całej Europy. Gromiąc feodalizm szlachecki, potępiając nadmierne gromadzenie bogactw w rękach duchowieństwa, ściągnął na siebie nienawiść tego stanu. Dzieło jego dostaje się na „Index librorum prohibito-rum” (ksiąg zakazanych przez Kościół). Natomiast za granicą „La scienza della Legisla-zione” cieszyła się znacznym rozgłosem; 1787 wydał ostatnią IV-ą księgę swego dzieła i f 178B, licząc zaledwie lat 36. „La scienza della legi-slazione” została przełożoną na język francuski 1786, niem. 1789, hiszp. 1787, polski (Nauka Prawodactwa przez kawalera Kajetana F. napisana po włosku, tłómaczenia Wincentego Rocha Karczewskiego, 8 tom, Warszawa 1791) angiel. (1799 w Filadelfii, staraniem Franklina). Treść Nauki Praw. obejmuje; Księga I: Ogólne zasady sztuki prawodawczej. O powstawaniu państw; ogólna zasada życia państwowego: spokój i zachowawczość. Ks. II: Prawa polityczne i ekonomiczne; podatki, handel i zbytek. Ks. III: Zasady prawa i procedury karnej. Ks. IV: Podstawy wychowania. — Jakkolwiek F. stara się zbijać Monteskiusza z pomocą dowcipnych kombina-cyj, to jednak nie dorasta mu pod względem jasnego poglądu na dzieje i ducha praw obowiązujących. To samo należy powiedzieć o jego stosunku do Beccarii, który go przewyższa wzniosłością idei i konsekwencyą w ich przeprowadzaniu. F. nie zna wcale urządzeń angielskich, jakkolwiek o nich mówi. Nie zna również dzieła A. Smitha O bogactwie narodów, które na cztery lata przed wydaniem jego Nauki ujrzało światło dzienne. Co się zas tyczy jego poglądów ekonomicznych, to pisał pod silnym wpływem fizyokratów. Mówiąc w Il-gim tomie o zasadach polityki ekonomicznej, specyalną uwagę poświęca rolnictwu, które stawia wyżej od innych gałęzi przemysłu; jeden tylko podatek uznaje za słuszny, a mianowicie gruntowy. — F. jest również wolnohandlowcem, przemawia energicznie za solidarnością ekonomiczną narodów i uważa, że handel wtedy tylko dobrze rozwinąć się będzie mógł, kiedy wszystkie ludy przeobrażą się w jedno społeczeństw ). W związku ze swTemi politycznymi i etycznemi poglądami walczy namiętnie przeciwko nagromadzeniu własności w niewielkiej ilości rąk, potępia latyfundya, które nazywa źródłem wszelkich niedomagali społecznych. W kwestyach polityki zaludnienia żąda zniesienia wszelkich przeszkód tamujących swobodny rozwój ludzi; za takie przeszkody uważa: 1) nizką ilość posiadających i nadmierną ilość

pozbawionycli własności; 2) nadmiernie wielkie bogactwo duohowieństwa; 3) nazbyt ciężkie podatki; 4) militaryzm; 5) zepsucie obyczajów.— Pomimo braków, które zawiera „Nauka prawo-wodawstwa”, uwzględniając wiek autora, a więcej jeszcze stosunki moralne i polityczne, na tle których powstało jego dzieło, nie sposób nie podziwiać jego głębokich dociekań i wielkich, dla całego ówczesnego świata położonych przezeń, zasług.—Literatura. „Oeuvres de F., nouvelle édition accompagnée d’un commentaire par Benjamin Constant” (3 vol. 1840); Mittermaier F. (w „Staatswörterbuch” Bluntschlego i Bratera

IV); Oczapowski „Roztrząsania i rozbiory w naukach politycznych” (1889, str. 122—151); Pecchio „Storia della economia publica in Italia” (1832); Fornari „Delie teorie economi-che nelle provincie napoletane” (Vol. II, 1888).

Filangieri Karol, książę Satriano i Taormina, generał neapolitański (* roku 1784 w La Cava pod Salerno—f 14 paźdź, 1867 w Porti-ci), wychowywał się we Francyi, w t. zw. Pry-taneum (późniejszej szkole wojskowej w Saint-Cyr), poczem wstąpił do armii francuskiej i walczył z odznaczeniem pod Austerlitz. W r. 1806 powrócił do Neapolu, gdzie od króla Józefa Bo-napartego otrzymał stopień kapitana w sztabie głównym; podczas oblężenia Gaety był adjutan-tem generała Dumasa, a w r. 1809 został oficerem ordynansowym Józefa, mianowanego królem Hiszpanii. Uwolniony z powodu pojedynku z generałem Franceschim (1811), wszedł powtórnie do armii neapolitańskiej, w r. 1813 został generałem brygady i w r. 1814 jeździł w imienni Murata z missyą dyplomatyczną do Wiednia i Paryża. Jako główny adjutant Murata, brał udział w kampanii przeciw Austryakom (1815), otrzymał ciężką ranę przy zdobyciu mostu na rzece Panaro i awansował na generała dywizyi. Po powrocie Bourbonów do Neapolu, został zamianowany przez króla Ferdynanda I inspektorem generalnym piechoty. Nie cieszył się jednak zaufaniem reakcyjnego rządu, który podejrzewał go o liberalizm. Podczas wybuchu rewolucyi 1820 r. F. starał się pośredniczyć pomiędzy dworem a stronnictwem konstytucyj-nem, atoli popadł ostatecznie w niełaskę i otrzymał dymissyę (1822). Ferdynand II, wstąpiwszy na tron, powołał go na nowo do służby czynnej (1831), a 29 sierpnia 1848 powierzył mu naczelne dowództwo wyprawy przeciwko objętej rokoszem Sycylii. F. po pięciodniowem bombardowaniu zdobył Messynę (9 września), ale został zmuszony przez angielską i francuską flotę do zawieszenia*broni. W lutym 1849 rozpoczął na nowo działania wojenne przeciwko Sycylijczykom, którymi dowodził Ludwik Mierosławski, pobił ich pod Taormina (3 kwietnia), zdobył Katanię, Syrakuzy i 15 maja wkroczył zwycięsko do Palermo. Mianowany namiestnikiem Sycylii (9 paźdz.), rządził łagodnie i pró-

Hml.

Em. S.

bował zaprowadzić pewne ulepszenia w admini nistracyi kraju; ściągnął tem jednak na siebie niełaskę Ferdynanda II i w styczniu 1852 musiał ustąpić. W czerwcu 1859 nowy król, Franciszek II, zamianował go ministrem wojny i prezesem gabinetu, na którem-to stanowisku F. pozostawał do 7 lutego 1860 r., poczem wycofał się z życia politycznego i osiadł w Toskanii.—Reuniont „Carlo F., Fürst von Satriano” (w „Histor. Taschenbuch”, Lipsk 1871).

Filantropia (z greckiego giXéw — kocham i avTpw;roę=człowiek), miłość ludzi, czyli, jak chcą niektórzy, człekolubstwo. Jest to więc właściwie miłość bliźniego w pojęciu religij-nem, pospolicie jednak rozumiemy pod tym wyrazem dobroczynność publiczną i prywatną, opiekę nad ubogimi w ogólności, bez względu na ich wyznanie, współczucie dla klas niższych, w społeczeństwie upośledzonych. W drugiej połowie XVII stulecial F., w ideowem znaczeniu jako F il a n trop i z m, zastosowana była przez Basedowa i jego zwolenników, którzy się nazywali filantropami, do zabiegów około ulepszenia pedagogiki. Zasada Jana Jakóba Rousseau, że człowiek z natury jest dobrym, była podstawą tego filantropizmu pedagogicznego, który kierował się tem przekonaniem, iż jeżeli człowiek ma się swobodnie rozwijać odpowiednio prawom natury i swemu przeznaczeniu, to nieodbicie potrzebuje do tego styczności z przyrodą, wzorów naocznych (metoda poglądowa), a także i ćwiczeń fizycznych, bo tym tylko sposobem może osiągnąć należyty rozwój ducha i ciała. Zgodnie z temi zasadami Basedow założył w Dessau szkołę, którą nazwał Filantropinu m. W trzech ostatnich dziesięcioleciach w. XVIII filantropi-nizm basedowski cieszył się bardzo wielką wziętością. Ob. Basedow.

Filantropiny, zakłady wychowawcze dla młodzieży, ob. Filantropia.

Filar, wyraz używany w technice budowlanej dla oznaczenia wszelakiej podpory, jakiejkol-wiekbądź konstrukcyi. W tem znaczeniu most o znacznej rozpiętości, budowany na szerokich rzekach, bez względu na materyał, z którego jest zbudowany, spoczywa, t. j. opiera się, na dwóch przyczółkach (ob.) od strony lądu i na pewnej ilości podpór, pomiędzy niemi umieszczonych, zwanych filarami. Budowa tego rodzaju F-ów zależna jest od rodzaju materyału, z którego most zbudowano, a także i od głębokości, na jakiej założono (obacz Fundament, Kesson).—W budownictwie cywil nem pod określeniem F. rozumiemy, bądź swobodnie stojącą, bądź do jednej ze ścian przylegającą, podporę z żelaza, kamienia lub cegły, dźwigającą sklepienie, arkady lub belkę sufitową piątr wyższych. Mury oporowe, wytrzymujące silne parcie, otrzymują wzmocnienia, zwane również F-mi. W budowie staro - niemieckich kościołów spotykamy często tego rodzaju wzmocnienia ścian zewnętrznych, wytrzymujące bardzo znaczne parcie boczne. 0-kreślenie F-ów łączy z sobą w budownictwie pojęcie zupełnej prostoty. Forma ich bywa rozmaita, a przekrój bądź okrągły, czworokątny, bądź wielokątny. Obliczenia wymiaru filara w danych okolicznościach zależne są od jakości materyału, wysokości konstrukcyi i ciężaru, jaki ma być podtrzymywany. Zazwyczaj otrzymują F-y przekrój jednakowy od góry do dołu—jednakże bywają odstępstwa i wymiar ku dołowi stopniowo się zwiększa. F., występujący ze ściany, a więc niestojący zupełnie swobodnie, zwany pi lustrem, może mieć znaczenie jako konstrukcya dźwigająca, najczęściej jednak posiada charakter dekoracyjny i bywa stosowany tam, gdzie idzie o artystyczne zamaskowanie dużych ścian o monotonnych powierzchniach. Pilastry najkonsekwentniej przeprowadzano w budowlach grecko-rzy uskich, upiękniając szczyt w sposób zgodny z charakterem całej budowli.

Filareci (z gr. miłośnicy cnoty), ob. Filomaci.

Filaret, władyka chełmski ruski w XVI w. Roku 1504 mianowany był przez króla Aleksandra na władyctwo chełmskie Iwaszko Sosnowski (ob.), pisarz królewski: ale chociaż objął władzę i nawet się wyświęcił, żony nie chciał rzucać. Dlatego Zygmunt I usunął go w r. 1507 i mianował na władykę F-a, którego nazwiska rodzinnego nie znamy dotąd (Metr. kor., ks. 21, f. 52 i 226; ks. 23, fol. 95). Było więc razem dwóch władyków chełmskich; i niepewnem jest, który z nich miał lepsze prawo. F. jednak, jako władyka, występował na sławnym synodzie wileńskim Józefa Sołtana w r. 1509, co poświadczają wszystkie źródła nasze. Sosnowski pomimo to pretensyi swoich do biskupstwa nie składał. Żeby się więc lepiej zapewnić o tem, iż go nie minie władyctwo. namówił żonę, że wstąpiła do zakonu i była przełożoną Bazylianek chełmskich; sam zaś przyjął imię Jonasza i był rzeczywistym władyką już w r. 1532. Zdaje się jednak, że nie wprzód nim został, aż po śmierci F-a. Wcześniejszej daty jego urzędowania w Chełmie nie mamy, a ostatnia data o Filarecie jest z r. 1524. Znamy albowiem przywilej, którym król Zygmunt I pozwalał Filaretowi sprzedać dobra Niewier-kowo i Żuków z roku 1524. Przywilej ten wydany: „Religioso Philareto vladicae Chel-mensi cum toto ejus capitulo”. Tak więc śmierć Filareta i objęcie biskupstwa przez Sosnowskiego przypadły między 1524—1532.—J. Bartoszewicz w „Encyklopedyi S. Orgelbranda”.

Filaret, patryarcha moskiewski (f 1633), ojciec cara Michała Feodorowieża, był najstarszym synem Mikołaja Romanowa-Jurjewa, brata carowej Anastazyi, a więc szwagra Iwana Groźnego. Chrzestne imię jego było Feodor, a F. przybra-nem w klasztorze Sijskim przy postrzyżynach w r. 1601, przymusowo nakazanych przez Borysa Godunowa, który bał się go z powodu powi-

nowactwa z wygasłą dynastyą Ruryka. Wkrótce | 1457 r.; F. jednak wybudował tylko prawe F. został archimandrytą, w r. zaś 1605, z no-minaeyi Dymitra Samozwańca, metropolitą ro-stowskim; po jego upadku uwięziony w Tuszynie pod Moskwą, potem wyzwolony przez oddział wojsk cara Wasila Szujskiego, podjął się spól nie z Golicynem poselstwa do Zygmunta III pod Smoleńsk z propozycyą korony carskiej dla królewicza Władysława IV. Ale król zażądał poddania deń 1890).

skrzydło tego gmachu. Pozostając pod protek-cyą Piotra de Medici, rozpoczął pracę teoretycz-no-historyczną o architekturze, którą ukończył w r. 1464, zawarłszy ją w 25-u tomach.. O pracach i działalności F-go pisał W. von Öttinger w „Beitrage zur Kunstgeschichte” (Lipsk 1888). tenże wydał jego dzieło o Architekturze (Wie-

E. D.

Filariosis—jest to choroba zależna od odsie-dlenia się w organizmie człowieka, lub zwierząt pasorzyta, zwanego nitkowcem (Filaria). — Nitkowiec należy do działu robaków (venues), gromady glist obłych (Nemathelminthes) i rzędu nicieni (Nematodes).—Ciało ich wydłużone, obłe, nitkowate, bez pierścieni, nóżek i szczecin z otworem gęby i przewodem pokarmowym. Gęba najczęściej bez warg. Otwór płciowy żeński bardzo posunięty ku przedniemu końcowi ciała. Z nitkowców głównie zasługują na uwagę: — F. aegyptiaca, Sonsino. Został znaleziony przez Son-sino w moczu i krwi u chorych na mocz krwawy (haematuria) w Egipcie. Różni się od F. sanguinis hominis tylko orakiem płaszczowatej powłoki naokoło zarodków.—F. broncliialis, Rud. Jest to robak na 2 cm. długi, czarno-brunatny, z bia-ławeini plamami. Ma dwa małe wyrostki na przednim końcu ciała. Był znaleziony u suchotników w powiększonych gruczołach chłonnych oskrzelowych.—F. labialis, Pane. Obserwowano dotąd jeden okaz w górnej wardze studenta z Neapolu. Widziany okaz był samicą na 3 ctm. długą. Pochwa otwierała się na 3 mm. przed tylnym końcem ciała; rurki jajnikowe były rozwinięte bardzo niejednostajnie.—F. lentis, Diesing. Pasorzyt był obserwowany w soczewkach wyjętych z oka przy kataraktach u człowieka. Były zawsze poczwarki na 1 — 3 mm. długie.—F. 1 o a, Guyot. Trafia się dosyć często pod łącznicą oka u Negrów, zamieszkujących wschodnie wybrzeża Afryki. Jest to na 30 do 35 mm. długi, żywo rodzący robak, którego jeden koniec jest równo obcięty a drugi tępo zaokrąglony. — F. oris hominis, Leidy. Być może,., że identyczny z F. hronchialis, lub stanowi nierozwiniętą formę od Dracunculus medinen-sis. Był obserwowany w Filadelfii w wargach człowieka. — F. périt o ne i hominis, Bab.—Babesin znalazł go w Budapeszcie w li-gamentum gastrolienale. Był to nitkowiec na 14 ctm. długi, z małemi brodawkami około otworu gębowego. — F. rectiformis, Leidy. Robak długi na 52 ctm. Znaleziono go w Filadelfii w prąciu robotnika, którego mocz na kilka dni przedtem stał się inleczno-białawym. — F. sa u-guinis hominis, Lewis. Pod tern nazwiskiem Lewis opisał na 0.35 mm. .długie poczwarki, które znajdowały się w krwi człowieka. Mają one grubość czerwonego krążka krwi. Głowa jest zaokrąglona, ogon zaostrzony—przewód pokarmowy mało wydatny; ciało przy

Smoleńska i przysięgi poddańczej na swoje imię.

F. odważnie i wytrwale odmawiał; uwięziony i odesłany do Polski, przebywał w niewoli aż do czasu zawarcia rozejmu Dywilińskiego (1618).. Po wstąpieniu na tron Michała Feodorowicza i powrocie z niewoli, został trzecim z kolei patryarchą moskiewskim i doradzcą swego syna, którego wszelkie rozporządzenia razem z nim podpisywał.

N.

Z jego inicyatywy został dokonany pierwszy popis ludności i majątków przez delegowanych „pisarzy” (riHCitH, stąd iihcu,obem khhfh) w całem państwie; prócz tego F. pierwszy zwrócił uwagę na potrzebę kolonizacyi Syberyi, gdzie założył nową dyecezyę w Tobolsku.

Filaret, metropolita kijowski (* 1778—f 1858), jest znany w literaturze cerkiewnej, jako autor dzieła p. t. „Mcxopia iia'ia.ia pyccKOił ąepKBH”

N.

(Petersburg 1860).

Filaret (W asylMichajłowicz D r o z d o w), metropolita moskiewski (* 1782—f 1867), ukończywszy w r. 1803 seminaryum duchowne, wstąpił do klasztoru, a niepospolite zdolności i wykształcenie otworzyły mu drogę do Akademii Duchownej w Petersburgu, gdzie w r. 1809 został profesorem filozofii i teologii, a w 1812 rektorem. W r. 1817 mianowany był biskupem rewelskim, w 1819 arcybiskupem twerskim i członkiem synodu; w r. 1826 został metropolitą moskiewskim. Był on nietylko wybitnym nauczycielem, dobrym mówcą i teologiem, ale także i bardzo wpływowym mężem stanu, z którego rad korzystał nieraz cesarz Aleksander I w sprawach polityki kościelnej. Opró«z tego pozostawił po sobie kilka dzieł treści religijnej i zbiór kazań, wydanych pod ogólnym tytułem:

„ G JO Ba n plum” (wydanie 2-e w r, 1^48). N-

Filaretę Antoni Franciszek di, zwany także Averlino lub Averulino, rzeźbiarz i architekt włoski. Ur. we Florencyi. Data urodzenia jego nie jest pewną, na tej jednak zasadzie, iż w d. 22 kwietnia 1430 r. zapisał się do stowarzyszenia rzeźbiarzy we Florencyi, przypuszczają, iż urodził się około 1410 r.—f w Rzymie 1470 r. Zwolennik renesansu, wybitnemi zdolnościami zwrócił na siebie uwagę papieża Eugeniusza IV, który polecił mu wykonanie drzwi bronzowych wejściowych do bazyliki św. Piotra.

Pracę tę F. świetnie wykończył 1445 r. Jego dziełem jest katedra w Bergamo. Jako nadworny architekt Franciszka Sforzy, z polecenia jego zaprojektował szpital dla m. Medyolanu (Ospedale Maggiore). Fundamenty tej budowy założono

przy kąpieli.

ogonie i głowie jest otoczone rodzajem powłoki. Te pasorzyty znajdują się w Brazylii, Indyach Wschodnich i Australii; płciowo rozwinięte są długie na 7 centymetrów i przebywają w sy-stemacie limfatycznym. Na głowie nie mają wyrostków. Rodzą żywo. Te rozwinięte płciowo pasorzyty znane są także pod nazwą F. Ban-erofti. — F. s p. Podług John 0’Neila jest to mikroskopowy nitkowiec, który u Negrów na wschodnich wybrzeżach Afryki wywołuje chorobę skóry, znaną pod nazwą „Craw-Craw”. — Ze wszystkich wyliczonych pasorzytów tylko F. sanguinis hominis i F. medinensis wywołują choroby, które w wysokim stopniu zasługują na uwagę: a) stany chorobliwe, jakie wywołuje F. sanguinis, są wogóle dosyć ciężkie, Zarodki tego pasorzyta z zadziwiającą prawidłowością podczas nocy przechodzą do krwi i z nią krążą w wielkiej ilości. W kropli wypuszczonej krwi można zawsze tych pasorzytów znaleźć jeden — dwa—do pięciu. Są one prawie zupełnie przezroczyste i poruszają żywo obu końcami. Podczas dnia nikną, ustępują z krwi zupełnie i kryją się, o ile się zdaje, w większych i mniejszych przestrzeniach limfatycznych. Stare, rozwinięte płciowo pasorzyty, przebywają również głównie w rozmaitych częściach przyrządu limfatycznego.—Najważniejsze objawy choroby, wywołanej przez F. sanguinis są: moczenie krwią (haematuria), moczenie mleczyste (chyluria), puchlina brzuszna z mleczną zawartością otrzewnej (ascites chylosus), a także słoniowacizna (elephantiasis) kończyn i moszny. Wszystkim tym zmianom towarzyszą większe, lub mniejsze niedomagania ogólne, bolesność, od czasu do czasu gorączka. W mleczystej urynie, a także w płynie mlecznym, wyciekającym ze zranień, lub pęknięć skóry przy słoniowaciźnie są również zarodki pasorzyta.—Choroba ciągnie się długo, najczęściej całe lata, z polepszeniami i pogorszeniami.—Przenoszenie choroby od chorego na zdrowych, o ile uczą dotychczasowe badania, odbywa się przy pomocy moskitów. Owady te nocą napadają chorych, karmią się ich krwią, a z nią pochłaniają zarodki nitkowca. Zarodki powiększają się w moskitach i gdy te już poginą, dostają się wraz z ich ciałami do wody. Z nie-przegotowaną wodą znowu dostają się do żołądka i kiszek człowieka, a stąd rozchodzą po całym organizmie.-—Leczenie choroby dotąd bardzo niedostateczne. Nie znamy żadnego pewnego środka. Kładą więc wielki nacisk na leczenie zapobiegawcze, to jest broniące od zarażenia, które polega na otaczaniu się w nocy siatką nieprzepuszczającą moskitów, na uchrania-niu używanej do picia wody od wpadania do niej zmarłych moskitów również siatką, i na-koniec na używaniu zawsze tylko wody przegotowanej. Samo leczenie polega z jednej strony na łagodzeniu najprzykrzejszych objawów, a z drugiej na podawaniu chorym środków, od któ-

rycli w większym, lub mniejszym stopniu oczekują dezynfektowania krwi. Rozmaici więc autorowie radzą podawać: Thymol (Ławry), Kalium picroniticum (Scheube), Methylenblau (Flint) i t. d. Każdy taki środek autor zachwala jako niezmiernie skuteczny; inni powoli przekonywają się o jego bezużyteczności.—b) F. medinensis (Nitkowiec podskórny), Dracunculus medinensis, Medinawurm, Guineawurm, wywołuje również do>-syć poważną chorobę. Chorobę tę nazywają także dracontiasis. Samica pasorzyta dorosłego, bo samiec jest prawdopodobnie bardzo mały i mało znany, osiedla się głównie w tkance łącznej międzymięśniowej, w okolicy dolnej połowy goleni, i mianowicie też w okolicy kostki zewnętrznej i wewnętrznej. W innych okolicach ciała pasorzyt trafia się rzadko. Po osiedleniu się w okolicy kostki może przez pewien czas nie dawać wcale znać o sobie, ale zwykle przez swe ruchy wywołuje więcej, lub mniej znaczne bóle. Bolesność wzmaga się znacznie, jeżeli naokoło pasorzyta rozpoczyna się ropienie. Ropnie dochodzą do powierzchni skóry i pękają. Wówczas w otworze skórnym ropnia spostrzedz się daje stercząca, maleńka, biaława główka pasorzyta. — Choroba ta znana była już Plutarchowi i Galen ją nazwał „Dracontiasis”. Sposób io-stawania się pasorzyta do organizmu ludzkiego nie jest dobrze określony. Jedni utrzymują, że zarodki pasorzyta wprost przez skórę z wody wnikają do organizmu, inni, jak Fedczenko, myślą, że dostają się one z wodą z małemi skorupiakami do żołądka i stąd dopiero wnikają do organizmu.—Leczenie choroby dotąd takie, jakie podał jeszcze Galen. Korzystając mianowicie z wielkiej elastyczności pasorzyta i z tego, że on pęka nie łatwo, chwyta się go za koniec sterczący we wrzodzie skórnym i nawija na kawałek drzewa, kości i t. d. Tym sposobem stopniowo i powoli wyciąga się go z tkanki łącznej podskórnej zupedme. —Zapobieganie chorobie polega na używaniu tylko przegotowanej wody lub osłanianiu nóg i powierzchni ciała

Dr E. p.

Filatelia, wyraz, należący do rzędu barba-ryzrnów greckich, ukuty w Stanach Zjedn. Ameryki Półn., a oznaczający miłośnictwo marek pocztowych, których zbieracze nazywają się filatelistami. Miłośnictwo to z Ameryki przeszło do Europy i bardzo się w niej rozpowszechniło, tak, iż marki pocztowe nabrały ledwie nie takiego znaczenia, jak numizmaty, i niektóre z nich doszły do cen nadzwyczajnych. Skutkiem tego wytworzyła się osobna gałąź handlu markami pocztowemi, z czego korzystając, missyonàrze w Afryce i w Chinach przyjmują je w ofierze, odprzedają handlarzom, a dochód, z tego źródła osiągnięty, obracają bądź na wykupywanie dzieci chińskich, bądź też na zakładanie i podtrzymywanie szkół dla 'pogan, przez siebie nawróconych. Filateliści

ne.

-co

1!.

wydają dzieła i czasopisma, poświęcone wyłącznie markoznawstwu: miesięcznik tego rodzaju powstał przed kilka laty i w Krakowie p. t. „Filatelista polski”, w roku zaś bieżącym (1899) tamże drugi taki organ założył Klub Filatelistów p. t. „Filatelia”.

Filc (niem. nazwa), po polsku Pilśń, tkanina o długim stosunkowo włosie, po największej części wełniana, rzadziej jedwabna, która za-pomocą szczotkowania i prasowania na gorąco otrzymuje włos pokręcony lśniący; zaznaczyć wypada, iż w ostatnich czasach do wyrobu pilśni są stosowane odpadki z wełny sztucznej (shoddy), odznaczającej się krótkim pokręconym włosem; otrzymana w ten sposób pilśń należy do gorszych gatunków. — Zastosowanie filcu na kapelusze, filtry do fabryk chemicznych, buty i obuwie zimowe, zewnętrz-

L. R.

Filder, nazwa niewielkiej, ale nader żyznej,

Fiieinoil.

znajdują się na przyległej wysepce Bi geh, osobliwie zaś na skalistej K a nos so, częściej przez Greków nazywanej Abaton, t. j. nieprzystępna, dlatego, że nikomu oprócz kapłanów wchodzić na nią nie było wolno, na niej bowiem, według legendy, pogrzebione były zwłoki Izydy i Ozyrysa, przez co uświęconą została, a świętość jej udzieliła się po części i F. Obecnie wyspa ta, zamieszkana przez Nubijczyków, po arabsku zwie się Dżeziret-el-bir-be, t. j. wyspa świątyń.—Bénédite „Description et l’histoire de F île de Phile”

Filehne, ob. Wieleń.

Filemon św., jak to widać z listu św. Pawła do niego, w którym nazywa go swoim współpracownikiem, a syna jego, Archippa, współ-bojownikiem, z całym swoim domem w Ko-lossach był na chrystyanizm nawrócony, sam zaś prawdopodobnie z rąk tego apostoła chrzest przyjął. Dom jego jeszcze w V. w. po Chry-

i-VJU f

■ ::

®SS

iXi

»fr

'i

Ki Ol

r.'"

mm

Égl

IIP®

Fig. 80. Świątynia na wyspie File.

szwabsko-frankońskich.

R.

d obrze zaludnionej i starannie uprawnej krainy, położonej w Wirtembergii o 1 '/.₂ mili na południe od Sztutgartu; stanowi ona część tarasów

And. S.

File (Phil<*e), wyspa na Nilu, poza Assua-nem i pierwszą kataraktą (o 3 kilometry na połud.-wschód), około 400 m. długa, 150 szeroka, w nowszych czasach tworzyła południową granicę Egiptu, która dawniej leżała nieco na północ pod samym Assuanem (Syene) i wyspą Elefintyną (ob.). W starożytności nazywała się P il a k, a i dziś jeszcze u pisarzy arabskich zowie się B i 1 a k. Większą jej część pokrywają wspaniałe zwaliska świątyń, pylonów i sal kolumnowych. Najstarożytniejsze z tych monumentów powstały w czasach Nektaneba II, (361—343), ostatniego z królów narodowych, słynną zaś świątynię Izydy, której kultowi była poświęcona ta wyspa, założył Ptolemeusz Filadelf (285 — 248 przed Chr.). Nierównie dawniejsze zabytki stusie pokazywano w onem mieście, gdzie, według konstytucyj apostolskich, był on biskupem. Według Martyrologii rzymskiej, F. wraz z żoną swoją, Appią, poniósł śmierć męczeńską za Nerona (23 listopada).

Filemon (<£iAr;|juov).—1) Ubogi, bogobojny starzec we Frygii, który z żoną swą Baucis( Baukis) ongi Zeusa i Hermesa, gdy bóstwa te w ludzkiej postaci po ziemi frygijskiej pielgrzymowały, gościnnie w chacie swej podejmował, podczas kiedy wszyscy inni mieszkańcy tej osady ich od drzwi swych odpędzili. Przy pożegnaniu zapro wadziły ich obydwa bóstwa na przyległą górę. Stąd zobaczyli oboje całą*okolicę zalaną powodzią, lecz własną chatę w przepyszną świątynię przemienioną. A gdy Zeus zezwolił im prosić go o jaką łaskę, wymówili sobie, aby im pieczę owej świątyni powierzyć raczył i aby równocześnie oboje żywota dokonać mogli. W bardzo podeszłym wieku przemienionym został F. w dąb,

hie akademii w Rzymie i powierzyła mu ster kac li Średni cli, przed zjawieniem się gotyku, wychowania swych dzieci. Doczekał się poeta jako też na całym obszarze ówczesnej cywiliza-sędziwej starości. Utrata syna, Bracciona, skiero- cyi arabskiej, wyrabiano F., którego gatunkowem wała myśli poety ku modlitwie i refleksyi. Umarł przypomnieniem jest dzisiejszy F. norweski. Za w r. 1707 we Florencyi, w chwili, gdy był zaję- Odrodzenia formę F-u wyparły inne, neo-klasycz-ty wydawnictwem swoich utworów poetyckich, ne; dopiero w środku XVII wieku zaczęto ją Chało jego złożono w kościele San Piętro we wskrzeszać. Na Węgrzech wszakże już w w. Florencyi, lecz gdy mury owej świątyni zaczęły XVI potrzeba zdobienia wspaniale zakrojonych się rysować, przeniesiono je do Santa Croce, ; strojów narodowych podtrzymywała kunszt F-ów, gdzie do dziś dnia spoczywa. Felicyan Faleń- które w następnym jeszcze się bardziej rozwi-ski sporo utworów Filicai pięknym uczcił prze- nęły w połączeniu z emalią.    R IX

kładem. — Życiorys poety opracował Kraushar i zamieścił w 1-ej Seryi Drobiazgów histo-

rycz ny eh.

Filices i Filieineae, ob. Paprocie i Pa-pro cio wate.

Filicites (paleolit.). Pod nazwą F. cicadea opisał Brongniart jeden z najdawniej znanych /Ź okazów kopalnej paproci z dolnych pokładów /mj lejasowych retyckich; Saporta zaś pod nazwą rW^Ë

F. dispersa —i inne szczątki kopalnej paproci z gi- LM|

K. J. ¹ llirm'

Al. K.

■j

psu w Aix.

Fig. 94. Srebrna brosza Norweska.

h-.,.'’

s*

ÉPÉ

Fig. 95. Złota brosza hiszpańska.

Fig. 93. Złota zausznic a etruska z filigranem.

Filigran (w papierze). Nazwa, wzięta z ju-

niż dziś znaczenie dla estetycznego wyglądu przedmiotów codziennego użytku. W Grecyi, Azyi Mniejszej, w Wielkiej Grecyi, w Etruryi doprowadzono kunszt F-ów do wielkiej doskonałości. Zabytki etruskie chlubnie o tern rękodzielnictwie staro Żytnem świadczą. W Wie-

Filigran (z łac. filum—nić i granum =ziar- £ no), w wyrobach jubilerskich i galanteryjnych J jest to przedmiot małego rozmiaru, odznaczający y się dokładnem wykończeniem deseniów i wzorów, służący jako część składowa do uzupełnienia całości ornamentacyjnej. — Wyroby jubilerskie wschodnie: w Turcyi, w Egipcie, na Kaukazie, w Indyach i w Chinach, wyrabiane z cienkiego ziarnkowatego druciku, złotego lub srebrnego, składają się z całej masy F-ów, w odpowiednie większe wzory spajanych, i ujawniają wielką staranność, zręczność, smak, tak w rysunku, jak w wykończeniu; zwłaszcza wyroby chińskie i indyjskie zadziwiają pracowitością, delikatnością i wdziękiem w zarysach. W Europie największej wzię-tości używały długi czas wyroby weneckie, które dziś jeszcze nie utraciły swej wartości. Obok nich stają genueńskie i rzymskie. Są to misterne z cieniutkiego, ziarnkami jakby osypanego druciku: broszki, naszyjniki, zausznice, puzderecz-ka i t. p. wyroby jubilerskie. Piękne także ju-bilerszczyzny filigranowe wyrabiają w Hiszpanii i Portugalii. Odrębny charakter mają F-y w Norwegii, gdzie dziś jeszcze knnszt ten znajduje się w rozwoju: wyroby tamtejsze zbliżają się do bilerstwa, oznacza delikatny rysunek lub napis F-ów średniowiecznych na oprawach książek i prześwitujący w papierze, a zrobiony za pomocą przedstawiają połączenie szerszych wstęg, w więk- drucianego zwoju, umocowanego na dnie sita, sze krzywizny zaginanych, z cieniutkiemi nitka- w którern wyrabia się pojedynczemi arkuszami mi, w drobniejsze układanemi zarysy. Staranno- papier ręczny, albo też na szerokim pasie prze-ścią i smakiem odznaczają się F-y hollenderskie. wijającym się w machinie, która służy do wyra-W Danii, we Fryzyi (na wyspach), w Szwaj- biania papieru maszynowego, bez końca. Włosi, caryi i w Austryi alpejskiej klejnoty ludowe ma- Francuzi, Anglicy na taki rysunek lub napis ją układ filigranowy. Niegdyś F. miał większe prześwitujący mają nazwę F.; Niemcy—Wasserzeichen, odpowiadającą naszemu znakowi wodnemu, stąd, że go zostawia w papierze ociekająca z sita papierniczego woda, do roztworzenia zmielonej masy gałganów użyta i integralnie do wyrobu należąca. Taki znak wodny jest właściwym F-em; widzieć go można w papierze

stemplowym, w banknotach, w lepszych gatunkach wyrobów, zwłaszcza zagranicznych. Dawniej, częściej i poważniej wiązany z samem wytwarzaniem papieru, miał też znaczenie dla przemysłu papierniczego, dla jego historyi, większe niż dzisiaj. Pseudo - fil i granem nazywa się znak, obraz, napis, wtłoczony stemplem w całe warstwy arkuszy; należy on do czasów nowszych. Mylnem jest mniemanie, jakoby F. w ści-słem znaczeniu w czasach dawniejszych służył tylko do odróżniania formatów, a ubocznie i gatunków papieru; owszem, był on marką fabryczną, znakiem, do miejsca, albo do osoby przywiązanym, bądź wskazującym jakąś przynależytość dawniejszą tego miejsca lub osoby, bądź też dowolnie, fantastycznie obranym dla odróżnienia danego wyrobu od innych. F. w owem uszczu-plonem znaczeniu spotykamy dopiero w papierze nowszym, od XVIII w., zwłaszcza we Francyi po wydoskonaleniu wyrobu przez Montgolfierów, Jo-hannotów, głównie zaś przez Firmin-Didota, którego pobudce zawdzięcza; powstanie swoje pa-pier-velin. Ale i przy takiem jeszcze powołaniu prostej cechy handlowej F. odróżniał nie-tylko różne formaty, ale i gatunki, jak to widać z nazw francuskich, powszechnie w części dziś jeszcze używanych: coquille, couronne, écu, griffon, Jésus, le grand monde, pot, raisin i t. d. W przeszłości od samego początku F. był, wrażanem w sam papier prawie bez wyjątku, świadectwem jego pochodzenia, bez względu na format i gatunek. Rzecz prosta, że historya F-u wiąże się z historyą samego papieru. Badania starożytnicze wkraczają tu w jedną z najciekawszych dziedzin przeszłości przemysłu europejskiego. Dziś znajdują się one dopiero w zaczątkach; gdy się rozrosną, wydadzą gałąź wiedzy pomocniczej dla właściwej historyi. Dziś już dziejopisarz Wieków średnich ma obowiązek przy nieustalonej dacie napotkanego dokumentu, patrzeć na F. papieru: podrobienie lub późniejsze od wypadku odtworzenie dokumentu nieraz już taka kontrola, przez znak wodny sprawowana, wyprowadziła na jaw. Piekosiński przytacza na poparcie ważności F-ów dla wiedzy przypadek naukowy z J. Samuelem Bandtkiem, który swój manuskrypt Statutu Wiślickiego odniósł był do XIV w., gdy F. wskazywał r. 1478. Pismo, charakteryzujące wogóle czas pisania, nie zawsze jest pewnym na fałsz odczynnikiem; np., na początku XVI wieku starzy trzymają się jeszcze gotyku, młodzi puszczają się już śmiało na italską kursywę (Piekosiński). — Nie przesądzając autorstwa wynalazku, do którego papyrus staro-egipski, przyrządzany sztucznie, drogę mógł pokazać, w dzisiejszym stanie wiedzy powiedzieć potrzeba, że najdawniejszym w Europie był papier arabski. Zrazu sprowadzano go z Mezopotamii, głównie z Bagdadu, jakoteż z Syryi głębokiej, z Damaszku, z Fenicyi pobrzeżnej, wreszcie z Alexandryi, gdzie mógł być tylko przedmiotem handln, a nie przemysłu; później wyrabiano w samej Hiszpanii, gdzie ponad mo rzem Śródziemnem, na arabskiem południu istniały fabryki liczne i na wielka,, prowadzone skalę, jak w Xativie, w Kordubie i in. Był to papier lniany doskonałego wyrobu, a wielkiego, cało-me-trowego i większego jeszcze formatu (bagdadzki ma 110 na 73 cent.). Ale w tym papierze F-ów jeszcze niema i wogóle papier wschodni bez nich się obywa. Papieru hiszpańskiego jeszcze nie zbadano; był on już w XI w., a do XIII po Europie Zachodniej się rozchodził, z pergaminem współzawodnicząc taniością, chociaż był bardzo drogim. Ten papier, którego używali papieże w Rzymie już w IX w., był niezawodnie arabskim; -Włochy dopiero po Hiszpanii, na przełomie XII w. w XIII, własny papier posiadły. Papiernictwo rozwinęło się tu nad Adryatykiem, nad m. Śródziemnem i w północnej części kraju w głębi lądu, w Lombardyi. Rozwój był powolnym; rozkwit przypadł dopiero na wiek XIV i najbujniej wystąpił w krainie Ankońskiej, w głośnem ze swej szkoły malarskiej (Gentile) Fabriano. W r. 1320—21 były tu 22 papiernie. W wyrobach włoskich odrazu zjawia się F. w postaci nazwiska fabrykanta i później dopiero staje się wyobrażeniem jakiejś rzeczy. Najdawniejszem z takich wyobrażeń jest wola głowa, z prze-różnemi dodatkami, jak: żerdź, krzyż, koło, gwiazda, wąż około żerdzi i t. p. Jest kilkadziesiąt, jeśli nie więcej, odmian tego znaku najpowszechniejszego w wieku XIV, a przejętego z Włoch przez Francyę, gdy i ta na widownię papiernictwa wystąpiła. Wola głowa dotrwała do wieku XVI, gdy dzwon, znany już z r. 1313, w XV

w. już zanika; częste też były nożyce, grali a t, jako F-y papieru włoskiego; główniejsze podaje Briquet. Ciekawą będzie filiacya znaków wodnych z Włoch i wogóle przechodzenie ich z kraju do kraju. Przy mnożeniu się form występowały i herby. Gdy w XV w. Niemcy zaczęli papier u siebie wyrabiać, rodzina Holbei-nów, mająca papiernię w Ravensburgu, swój herb, podobny do polskiego Wieniawa, dawała ja ko F. Używano też i daty roku, wszakże rzadko; mamy już wprawdzie filigranowany rok 1300, ale powszechniejsze użycie tego znaku zaczęło się dopiero w w. XVI. W w. XIV głównie zaopatrywały Europę Włochy i Francya; papier zachodni przenikał na Litwę i Ruś za-dnieprzańską, nawet do dawnej Scytyi, trzymanej przez Tatarów. Jarłyk(ob.) Tochtamysza do Jagiełły z r. 1392 pisany jest na papierze europejskim. Oczywiście, wynalazek druku wywarł wielki wpływ podniecający na papiernictwo całej Europy; każdy starał się mieć swój własny papier. W wieku XV rozwinął się też przemysł papieru w Niderlandach, w Niemczech, na Węgrzech i w Siedmiogrodzie, a w słabych pierwocinach i w Polsce. Papier arabski wszakże jeszcze i wówczas zupełnie z Europy wyparowanym

po

CIU

s>.

18.

Po

A An

ra

fo

5.

[Q

13.

U.

ÎProPatisâ

xx

XX

’o

J4.

20.

19

15.

1. Skręt pastorału odwrócony, z krzyżem, r. 1316 (Briquet 388). 1. Wieża, r. 1317 (Br. 569). 3. Sztandar, r. 1347 (Br. 255). 4. Lilia heraldyczna, r. 1350—60 (Piekosiński 364).    5. Wola głowa z oczyma, nosem i grzywką, r. 1360—1

(P. 34). 6. Koń z uzdą, r. 1360—1370 (P. 233). 7. Pręt z 2-ma pierścieniami i 2-ma gwiazdami, r. 1373 (P. 773). 8. Dwa klucze z lit. G, r. 1370—90 (P. 483). 9. Głowa murzyńska, r. 1387 (P. 292). 1Ó. Wrona, r. 1380—90 (P. 298). 11 Wola gloAva, r. 1392 (?) (P. 6). 12. Wola głowa,na pręcie kwiat w pierścieniu, r. 1390—1400 (P. 177). 13. Pobrzusie jelenia, r. 1390—1400 (P. 207). 14. Krzyż z gwiazdą i półksiężycem, r. 1390—1400 (P. 671). 15. Dzwon z uchem pięciolistnem, r. 1400 (P. 570). 16. Smok uskrzydlony, r. 1451—1500 (Midoux et Matton). 17. Wola głowa z krzyżem i wężem, r. 1503 (Piek. Wybór 1098). 18. Topór, herb polski, r. 1544 (Tromonin 822).    19. Świenczyc, herb polski, r.

1583 (Tr. 847). 20. „Pro patria” wiek XVIII, pap. hollenderski (Lichaczew 5041.

\

' V

,,

*•

>■

'

!

»

>-

e był, zwłaszcza ilekroć potrzebowano większego formatu (Charta damascena, a leni dr i na, papier Man sury), brano papier ze schodu. Gdy w XVI w. nauczono się wyrabiać lkie arkusze i gdy wyrób pierwotny popra-ono, nazwa papieru aleksandryjskiego ' została dla lepszego gatunku i większego for-atu wyrobów europejskich. W tym wieku już Niemcy przestały zależeć od Francyi, Niderlandów i Włoch (słynny papier wenecki, Grand papier lombard XV w.), zaczęły wyrabiać u siebie w Augsburgu, około Norymbergi i in. papier dobry i wyroby swoje wyprowadzały na wschód, do Polski i na Ruś, do Skandynawii i nad Bałtyk północny w większej ilości i w lepszym gatunku, niż w w. XV, kiedy my już mieliśmy u siebie papier niemiecki, przeważnie wyrabiany na Szląsku we Wrocławiu, Świdnicy i in. Częstym filigranem papieru na dokumentach polskich owego czasu jest wola głowa z krzyżem, żerdzią i wężem, pochodzenia wrocławskiego. W Niemczech upowszechniony był F., wyobrażający świnię lub dzika, pod koniec w. XVII jeszcze napotykany. W XVII w. ton przemysłowi i handlowi w obrębie papieru nadawały N i-d er land y i Franc y a; w następnym jeszcze szedł papier francuski i niderlandzki, z częstym a charakterystycznym, wielkiego rozmiaru F-m Pro p a t r i a, do Europy wschodniej i do Anglii, która późno dopiero energię swą na przemysł papierniczy zwróciła. WRossyi pierwsze początki papiernictwa przypadają właściwie dopiero na czasy Piotra W.; dziś przemysł rossyjski wystarcza już na potrzeby społeczeństwa. — Filigrany polskie zjawiają się, wraz z samemi papierniami, dopiero w końcu XV w. Najdawniejszym stwierdzonym młynem papierowym jest założony na Prądniku przez klasztor Święto-Duski (Duchaków) w Krakowie; papier z tej wytwórni miał F. Krzyż podwójny; na nim drukował Haller i może on-tu, z pomocą Hochfedera, samą papiernię na nowo urządził. Znak powyższy jest już w papierze aktu z r. 1496. Drugą co do czasu była papiernia Cystersów w Mo-gile, od r. 1504 z F-m Odrowąż, stwierdzającym tożsamość założycieli klasztoru, Odrowążów. Od środka XVI w. zaczęli opaci na F-y dawać własne herby. W końcu wieku prowadził wyrób Binkowski. W drugiem ćwierćwieczu stulecia XVII biskup Paweł Piasecki, historyk-pamiętnikarz, jeszcze jako opat mogilski, papiernię klasztorną urządził na sposób zagraniczny. Dwie późniejsze wytwórnie papieru krajowego w okolicach Krakowa założyli na początku XVI w. Bonerowie: na B marce za Podgórzem i w Balicach; ich-to papier, nader upowszechniony, ma F. z herbu B-w Lilia podwójna (Gozdawa), sięgający aż po koniec stulecia. Wątpliwą jest polskość lilii podwójnej w papierze druków Hochfedera z r. 1503. Papiernia krzeszowicka wypuszczała papier zrazu z go-

dłem Tęczyńskich T o p ó r; najwcześniejszy dotychczas wykryty okaz jest z r. 1539. Ciągnie się ten F. przez cały wiek XVI; w XVII zjawia się nad tarczą topora Orzełjednogłowy. F. Trzy korony stwierdza istnienie w środku XVI w. pod Krakowem papierni Kapituły krakowskiej (r. 1553). — W drugiej połowie stulecia istniały w kraju papiernie biskupie, klasztorne, wogóle duchowieństwa, jak tego dowodzą herby w połączeniu z krzyżem, pastorałem, infułą (Radwan Uchańskiego, Jastrzębiec Myszkowskiego, Junosza Karnkowskiego, Nałęcz Gembickie-go—u Piekosińskiego); istniały już i wcześniej ziemiańskie, szlacheckie, rozpoznać się dające po czystych znakach herbowych; były też i miejskie. Ognisko swoje miało papiernictwo nasze wówczas w okolicach Krakowa, gdzie w r. 1557 był osobny cech, a w nim dwudziestu wiadomych Piekosińskiemu mistrzów (7 lun 8 nazwisk polskich). Na Litwie za kanclerstwa Leona Sapiehy wyrabiano pod akta publiczne papier dobry z F-m o herbie Lisi napisie: „Leo Sapieha M. D. L. Gancellarius” albo „L. S.” Papier polski szedł w XVI w. na Wschód i zjawiał się nawet na jarmarkach Astrachania. Wszystkich jego F-ów wskazać jeszcze nie można; z herbowych (wraz z odmianami) wymienia się tu następujące: Glaubicz, Gozdawa, Habdank, Jastrzębiec, Jelita, Junosza, Kaniowa, Kudbrzyn, Koźle rogi, Lewart, Lis, Lubicz, Łabędź, Łodzią, Nałęcz, Nowina, Odrowąż, Ogoń-czyk, Orzeł, Ostoja, Poraj, Prus I, Przegonią, Radwan, Rawicz, Ślepowron, Tępa Podkowa, Topór, Trąby, Wadwicz, Warnia, Złotogoleńczyk. Wśród tych herbów szlacheckich występuje i drukarski Kozioł Scharffenbergerów. F-y polskie, nieherbowe, oczekują jeszcze na wydobycie ich z archiwów i uporządkowanie; a dopiero wtedy będzie można w stosunku do Zachodu ustanowić ową filiacyę, przy F-ach najważniejszą, kiedy się uda utworzyć ogólny katalog z kilku tysięcy okazów, prócz swojskich, obejmujący także wprowadzane z za granicy.—Jak na wielu innych polach, tak i na tern, pierwszy jął ?się pługa Lelewel w swoich „Księgach Bibliogr.” Prócz zwięzłego a ścisłego wykładu o papierze TF-e podał on dwie tablice: jedną z 69, drugą z 67 wyobrażeniami rysunkowemi: na pierwszej z lat 1375—1480, na drugiej z w. XVI, wszystkie jednak tak drobne i rysowane od oka, że je za pierwsze tylko wskazówki uważać można. Dopiero 1844 ukazał się w Moskwie zbiór F-ów Tromonina, a w nim wiele polskich, z archiwów i metryk Rzeczypospolitej przechowywanych w Cesarstwie. W T. I wydawanego od r. 1887 „Archiwum ks. Lubart.-San-guszków w Sławucie” znajduje się 7 filigranów: Wola głowa, Wieprz, Korona I i II, Odrowąż, R.ęka i Topór. W r. 1892 p. Lichaczew w gruntownej pracy swej O najdawniejszym papierze i młynach papierniczych w państwie Rossyj-skiem, prócz poważnej wzmianki o papierze pol-.skini w tekście dał 49 wyobrażeń filigranów polskich na trzech tablicach (68—70). Najwięcej zrobił uczony Piekosiński. Zebrał on z siedmiu archiwów i z Bibl. Jagieł. 2 000 okazów, przeważnie z XIV i XV w., i z tych 1119 dotychczas w dwóch niżej wskazanych wydawnictwach podał w wyraźnych odtworach i we własnym układzie, z dołączeniem dokładnego inwentarza, wskazującego archiwalne pocłiodzenie każdego okazu i czas spisania dokumentu. Piekosiński wprowadza układ przedmiotowy: a) zwierzęta, b) rośliny, c) rzeczy, d) przedmioty krajobrazowe (pagórki potrójne, gwiazdy, księżyce, pierścienie, baszty forteczne). Wszystkie filigrany w tym n-kładzie rozpadają się na 84 grupy, zajmujące 11 2 tablic, z których osiemnaście przypada na same tylko wole głowy (wszystkich 177).

Bibliografia. Barone Mik. „Be filigrane delle Antiche Cartiere ne’ documenti delFArchivio di stato in Napoli dal XIII al XV sec.” („Archi-vio storico per le province Napoletane” XIV Napoli 1889); Briquet C. M. „Les papiers des archives de Gênes et leurs filigranes” („Atti délia Società Ligure di storia patria” Vol. XIX (Genua 1888); Karabaćek ^1). arabische Papier” („Mittli. aus des Sammlung d. Papyrus Erzherzog Rainer” T. IV Wiedeń 1888); Kemeny „D. ältesten Papiermühlen d. Auslandes Ung. u. Siebenbürgens” („Magazin f. Gesch. etc.”, Kronstadt 1844); Lelewel „Bibliogr. ksiąg dwoje” (Wil. no I 1823, II 1826); Lichaczew N. P. „Ey.uara u q;peimrhfi min oyMaamim vie.ii>mm,u bi> Mockob-cKovn> rocy^apcTB'h” („3airacKii Hmh. Pyccu. Ap-xeoior. oóiąecTBa” (Ptrsbg 1892; Nowa serya T. \L z. 3—4); Midoux St. i Matton Aug. „Etudes sur les filigranes des papiers employés en France au XIV et XV siècles” (Paryż 1868); Piekosiński Fr. „Średniowieczne znaki wodne zebrane z rękopisów przechowanych w Archiwach i Bi-bliot. polskich, głównie krakowskich; wiek XIV, z 77 tabl. autografowanemi” (wyd. 2-e Kraków 1893); Piekosiński Fr. „Wybór znaków wodnych z XV stulecia, z. I (Kraków 1896); Rauter A. „Ueber die Wasserzeichen der ältesten Leinenpapiere in Schlesien” („Sechster Bericht des Vereins für das Museum schlesischer Alterthümer” Wrocław 1866); Schmidt J. „Mémoires sur les filigranes des papiers employés à Strasbourg de 1343—1525” („Bul. de la soc. industrielle de Mulhouse” 1877): Stoppelaar „Het papier in de Niederlanden gedurende de middeleuven in zon-derheid in Zeeland” (Middelburg 1869); Tromo-nin K. „HauiCHeme 3uaKOBT> bh^ummx'b Ha rep-oOBofi oyviarL” (Moskwa 1844); Urbani D. „Se-gni di cartiere antiche” (Wenecya 1870); Zonghi Aur. „Le marche principali delle carte fabrianesi dal 1293 al 1599” (Fabriano 1881).    s

Filigranowe szkło, ob. Szkło.

Filimonow Włodzimierz, pisarz rossyjski (* 1717 w Moskwie—f 1858 w Archangielsku). Po ukończeniu nauk uniwersyteckich wstąpił do służby rządowej i był w końcu gubernatorem archangielskim. Pisał wierszem i prozą, tłumaczył z obcych języków, wydawał r. 1829 gazetę p. t. „Baboczka”. Wiele prac swych zamieszczał po różnych czasopismach, a osobno ogłosił: „Sistiema jestiestwiennago prawa”; „Raz-sużdienia”; „Proza i Stichi”; powieści: „Nieposti-żimaja”; „Suprużeskija błagopołuczia”; „Russkaja diewuszka” i w. in.; z przekładów: Wybrane Ody Horacyusza.

Filimonowiez Metody, władyka nieżyński i czernihowski nieunicki, sławny intrygami za wojen kozackich; poprzednio podobno był on czwartym władyką w biskupstwie moliylew-skiem, ustanowionem dla Rusi nieunickiej przez Władysława IV, a osiągnął to dostojeństwo r. 1653 po śmierci Kononowicza Horbackiego. Metody i Joil Trucewicz wpływem swym to sprawili, że się Mohyle wianie Aleksemu poddali. Hramota carska z d. 15 września 1654 r. wcieliła władyetwo mohylewskie, zależne do owego czasu od Carogrodu, do patryarchatu moskiewskiego, ale patryarcha moskiewski, Nikon, nie chciał F-a na władykę wyświęcić; ten wszakże wyświęcił się pomimo niego i stał się Odtąd wrogiem jego zaciętym. Niedługo jednak w Mohylewie panował; po odzyskaniu tego miasta przez Polskę, władyetwo objął r. 1661 Józef Nielubowicz Tukalski, a on uszedł na Ukrainę, gdzie wTkrótce stał się nieodłącznym przyjacielem, doradzcą i pełnomocnikiem Brzu-chowieckiego, hetmana Ukrainy zadnieprskiej. Kiedy wszakże w r. 1663, po śmierci Bałabana* starał się zostać po nim metropolitą kijowskim, niezależnym od Moskwy, oparł się temu Èrzucho-wiecki, chcący widzieć Kijów zawisłym pod względem kościelnym, nie od Carogrodu, ale od Moskwy, duchowieństwo zaś obrało Tukalskiego, za którym stało wojsko zaporoskie i lud. Wówczas F. wdarł się był znowu na wakujące po nim władyetwo Mohylewskie (r. 1664), lecz się nie mógł na niem utrzymać i powrócił do Brzu-chowieckiego. Uśmiechała mu się bowiem nadzieja, że zdoła posiąść metropolię kijowską, gdyż Tukalski, nieuznawany ani przez Polskę, przeciw której spiskował, ani przez Cara, był właściwie tylko elektem, siedział wr Czehrynie, podniecał ciągle wojny przeciw Teterze i rujnował het-maństwo polskie, aż go wreszcie Czarniecki uwięził razem z Jurkiem Chmielnickim i wysłał do Malborga, gdzie trzy lata przesiedział. Dzięki temu, F. tyle przecież osiągnął, że Car Aleksy Michajłowicz, który wonczas zajmował Kijów swojem wojskiem, zamianował go administratorem (ö.iK)CTHTeji,) metropolii; tego jednak dla ambicyi jego było za mału. intrygował więc i knuł dalej, zwłaszcza odkąd po pokoju, zawartym w Andruszowie, Tukalski powrócił na Ukrainę. Wichrzeniom jego, któremi się znacznie przyczynił do zamętu i klęsk, jakie naonczas rujnowały kraj ten nieszczęsny, kres.

położył r. 1668, w którym, po zamordowaniu Brzuchowieckiego, tryumfujący Doroszenko rozkazał go uwięzić i sąd nań złożyć. Pozbawiony święceń przez Tukalskiego, został zamknięty w monasterze, naprzód w Ćzehrynie, a następnie w Humaniu; kiedy zaś stamtąd uciekł do Kijowa, pojmał go tam wódz carski, Szeremie-tjew, i odesłał do Moskwy, gdzie osadzony w monasterze Nowospaskim burzliwy swój żywot kończył.—Porówn. „Aktu JDjkhoh ii Śaiiajoiotl Pocc.hr. szczególnie tom VII (Kijów 1872). Korzon: Dola i Niodola Jana Sobieskiego (Kraków 1898) t. IT str. 295 320 J. Bartoszewicz w „Encyklop. Orgelbranda”, Kpafi: „Ohuhiuoiic-JliiHecidil C.iOBapr,”, art. Meeo^in.

Filimonowicz Fi lim on, tak zwany w aktach rossyjskich, a właściwie A kem-Fil em on-Lus, Rollender, górnik. W roku 1650 założył w pobliżu Tuły butę żelazną Sołomeńską i fabrykę broni na rzece Skindzie, a następnie o 13 mil od Moskwy zakład Protwiński, w którym wyrabiano w owym czasie najlepsze żelazo rossyj-skie. Aleksy Michałowicz nadał mu majątek i uwolnił jego zakłady od podatków.

Filip św., jeden z dwunastu apostołów Chrystusa, przyszedł na świat w Betsaidzie, miejscu urodzenia św. Piotra oraz brata jego, Andrzeja. Tradycya uważa za pole działalności apostolskiej F-a Frygię, gdzie był biskupem hierapolitańskim. Jak o wszystkich w ogóle Apostołach, z wyjątkiem św. Jana, tak i o nim Kościół podaje, iż poniósł śmierć męczeńską. Relikwie jego znajdują się w Rzymie, święto przypada d. 1-go maja.

Filip ŚW., rodem z Cezarei, w Palestynie, jeden z siedmiu dyakonów jerozolimskich, których Apostołowie wybrali po wniebowstąpieniu Chrystusa. Po śmierci męczeńskiej św. Śzcze-pana udał się do Samaryi. Uważany jest za założyciela i biskupa gminy chrześciańskiej w Trallesie. Kościół wschodni święci jego pamięć d. 11 października, zachodni -6 czerwca.

Filip łTeryusz ŚW. ob. Neri Filip i Orator y a n i e.

Filip ŚW., metropolita moskiewski (f 1569), pochodził z rodziny bojarów Kołyczewów; w r. 1548 został hegumenem monasteru Sołowieckie-go, a w r. 1566 metropolitą. Ośmielił się publicznie i w oczy wypowiedzieć Iwanowi Groźnemu surowe napomnienie za okrucieństwa: za to z rozkazu cara był pozbawiouy swej godności, uwięziony i przez Skuratowa zamordowany. Cerkiew rossyjska uznała go za święteao. N-

Filip z Heinsberga, arcybiskup koloński (* 1130—j- 1191), był kanclerzem cesarza Fryderyka I-go i w r. 1177 pośredniczył w zawarciu ugody z papieżem Aleksandrem III-cim 1167 został arcybiskupem koloi'nkim i za poparcie, dane cesarzowi w walce z Henrykiem Lwem, otrzymał ks ęstwo Westf Iskię. Umarł

N,

za

li.

N.

na zarazę morową we Włoszech, dokąd towarzyszył Henrykowi VI-mu.

Filip, herbu Gozdawa, lub Wieniawa, (f 1278), Długosz, a za nim Paprocki, Damalewicz, Bu* żeński, Rzepnicki i inni, pisali o nim jako o arcybiskupie gnieźnieńskim, następcy Janusza, czyli Jana, herbu Tarnawa, zmarłego 1272 r.; ale w polskich źródłach dyplomatycznych, ani u Theinera nic o nim niema. Rzecz wyjaśnia Korytkowski w „Żywotach arcybiskupów gnieźnieńskich” pod Marcinem II.

Filip Fontana, arcybiskup rawenneński (f 1270), dość zręczny dyplomata i dobry strate-gik; jako legat papieski przeprowadził w Würz-burgu elekcyę Henryka Raspe przeciw Fryderykowi Il-mu; zostawszy w r. 1250 arcybiskupem Rawenny, stanął na czele stronnictwa papieskie-I go we Włoszech północnych. Papież Aleksander IV-ty, ogłosiwszy krucyatę przeci Ezzelinowi III-mu, głowie Gibelinów, wodzem jej uczynił F-a, który z początku kierował nią dość pomyślnie, ale później pobity na głowę pod Toricellą w r. 1258, dostał się do niewoli i uciekł z niej dopiero po śmierci Ezzelina*, poczem spokojnie do śmierci zarządzał swą dyecezyą.

Filip, biskup Firm i an u (Fermo), legat Stolicy Apostolskiej, naprzód w Węgrzech, a potem w Polsce. W „Historyi narodu polskiego” Naruszewicza pod r. 1282 znajduje się o nim relacya następująca: ,.Gdy się Krzyżacy Pruską wojną zatrudniali, zabrał im Mestwin wszystkie dzierżawy, które oni na bracie jego, Warci-k.c j sławie, oraz stryjach, Samborze i Raciborze, u-czynionemi sobie donacyami wyłudzili. Odebrał prócz tego Świece, Nowe i Tymowe, których sam tymże Krzyżakom jakąś donacyę uczynił. Krzyżacy prawo swoje utrzymywali, i o to się przez lat kilka kłócąc, w domu i w Rzymie z Me-stwinem rozprawiali się. Znajdował się podówczas na Szląsku F., biskup Firmianu, legat Stolicy Apostolskiej, którego był przed trzema laty wyprawił do Węgier Mikołaj III, papież, dla zaspokojenia wszczętych kłótni między Władysławem królem i żoną jego, córką Karola, króla Sycylijskiego. Władysław, zelżywszy F-a, wygnał z kraju: Polacy go z uczciwością przyjęli, a papież urzędem legata także swojego w Polsce go ozdobiwszy, zakłócone w duchowieństwie i w Pomeranii rzeczy zaspakajać rozkazał. F. zakończywszy interes elekcyi na arcybiskupstwo Gnieźnieńskie Włościbora i przyjąwszy od niego re-zygnacyą, udał się do Milicza, gdzie po wysłuchanych z obu stron pretensyach i ukazaniu praw, między Mestwinem i Krzyżakami zgodę uczynił. Stanęło między książęciem a Manegol-dem, mistrzem Krzyżackim w Prusiech i w In-w r. Rantach, takowe postanowienie: Mestwin miał oddać zakonowi ziemię Wędzką, czyli Mewską, albo Gniewską, granicami swojemi określoną, wyłączywszy jednak z niej dobra niektóre, do

klasztoru Oliwskiego należące. Tenże Mestwin, chcąc zaspokoić pretensye zakonu do Świeca,

na Węgrzech, skąd w r. 1272, uzyskawszy przebaczenie Przemyśla, udał się napowrót do Karyntyi, której rządzcą został z ramienia króla czeskiego. Jednakże w roku 1275 na sejmie w Wiirzburgu wystąpił znów jako jego wróg zagorzały i skarżył się na niego przed Rudolfem Habsburgiem; w tymże roku otrzymał w Norymberdze Karyntyę i Krainę na prawie lennem, stąd tytułu książęcego używał już do

Filip de Nova villa, biskup sydoński (f 1507), Włoch rodem, który z ojczyzny swej przybył do Czech, ażeby tam popierać sprawy utrakwistów czeskich. Pomimo zakazu papieża, król Władysław II uznał go za biskupa czeskiego i prezesa konsystorza utrakwistów. Z początku budził on powszechny zapał wśród ludności miejsco-

Nowego i Tymowa, dawniej od siebie darowanych, tudzież do części stryja Racibora, prócz ziemi Gniewskiej przydał Krzyżakom jeszcze dzierżawy w Pomeranii. Krzyżacy wzajemnie obowiązali się Mestwinowi, że mu będzie wolny połów ryb na morzu w pewnym miejsca przeciągu i pewnemi tylko sieciami; że oddadzą książęciu wszystkie dokumenta donacyjne, tak końca życia.

atoli później wszedł w kollizyę z konsystorzem, którego poglądów na prawo kościelne i wogóle na sprawy duchowieństwa nie podzielał; skutkiem tego powstała przeciw niemu silna oppozy-cya, wobec czego F., któremu zarzucano każenie nowego wyznania i odebrano pieczęć konsystorską, pokryj omu wyruszył z powrotem do Włoch; wszakże na prośby swych przyjaciół cofnął się z drogi i osiadł w Kutnej Horze, gdzie, otaczany szacunkiem, mieszkał do śmierci. Był to ostatni biskup utrakwistów, zwolennik kommunii

x.

Filip (d>iAt7C7roę), imię pięciu królów macedońskich. — Filip I, syn Argajosa, panował w Macedonii podobno od r. 621 do 588 prz. Chr. i poległ w bitwie z Illiryjezykami. — Innego Filipa, syna Aleksandra I, panującego tylko nad częścią królestwa Macedońskiego, strącił w r. 436 przed Chr. własny brat, Perdikkas II, z tronu. Historycy nie zaliczają go do szeregu kró-

Mestwina, jako też stryjów jego, Sambora i Raty bor a, wyjąwszy instrument, ziemię Wędzką im oddający. Nie wprzód to jednak ma nastąpić, aż Mestwin obowiązków swoich w przeciągu półtrzecia miesiąca dopełni. Co, gdyby która strona w czasie naznaczonym uiścić się nie miała, wypłacić ma sto grzywien złota, przez połowę kościołowi Rzymskiemu, a przez drugą stro- wej, szerząc kommunię pod obiema postaciami nie, umowie tej dosyć czyniącej, pod wpadnieniem w klątwę kościelną. Tym sposobem Krzyżacy za połów rybny znaczną w Pomeranii ziemię Gniewską dostawszy od Mestwina, od tej dopiero daty uczynili prawny krok do tego księstwa: ponieważ dawne ich do niej pretensye, z okazyi darowizny Gdańska przez Warcisława, oraz książęcych stryjów i Mestwina samego, legat skaso wał, iż one mimo prawo najstarszego i zwierzchnika uczynionemi być widział. Tę między stronami konwencyę Marcin IV, papież, potwierdził”. Theiner, w t. I str. 96 mówi: „Godził pod obiema postaciami, nareszcie F. sprawy księcia Henryka wrocławskiego z biskupem i kapitułą wrocławską. Obie-dwie strony obrały go na pośrednika i przysięgły sobie, że na wyroku jego poprzestaną, pod karą ł 000 grzywien i klątwą. A jednak, pomimo wyroku F-a, Henryk zerwał zgodę i dalej z biskupem zadzierał”.

Filip II, trzeci i najmłodszy syn króla macedońskiego, Amyntasa II, i Eurydyki, ojciec Aleksandra Wielkiego i twórca historycznej wielkości państwa Macedońskiego. Urodź. r. 379 przed Chr., obdarzony wielkiemi zdolnościami, nadzwyczaj bystrego pojęcia, pełen niezmordowanej energii i żelaznej konsekwencyi, stąd w środkach, które do celu zawieść go miały, nigdy nieprzebierający, dostał się w młodości jako zakładnik do Teb, odgrywających wówczas pierwszą rolę w Grecyi. Tutaj, u źródła ówczesnej polityki, przez trzy lata z Epaminondasem i Pam-menesem obcując, miał sposobność dokładnego obeznania się z politycznym stanem państw greckich, przejęcia się oświatą grecką i przyswojenia sobie zdobyczy Hellenów w dziedzinie nauk i sztuk pięknych. Oddany zaś szczególnie studyom sztuki wojennej, którą Epaminondas

Filip, arcybiskup salzburski (f 1279), siostrzeniec króla czeskiego Wacława I, na które- lów macedońskich, go dworze się wychowywał; w r. 1240 został proboszczem wyszehradzkim i kanclerzem czeskim; w r. 1247 obrany był na arcybiskupa pomimo to, że święceń wyższych nie posiadał.

Na tern stanowisku życiem wesołem, hulaszczem i zaniedbywaniem swych obowiązków oburzył na siebie kapitułę, która za zezwoleniem papieża pozbawiła go tej godności i obrała natomiast Ulrycha, biskupa sekowskiego. Skutkiem tego między obu arcybiskupami rozpoczęła się walka, która zakończyła się porażką Ulrycha i wzięciem go do niewoli. Ostatecznie obaj przeciwnicy zrzekli się godności arcybiskupiej, poczem F. zamieszkał u brata swego, księcia Karyntyi, a po jego śmierci ogłosił się jego spadkobiercą i panem tego księstwa, przez co naraził się Przemyślowi Ił-mu Otokarowi, królowi czeskiemu, który chciał zagarnąć Karyntyę dla siebie. . Stąd wybuchła walka między F-em znakomicie rozwinął, potrafił później na tej pod-' Przemyślem; król czeski, pobiwszy sojusznika walinie ugruntować militarną potęgę własnego arcybiskupa, króla węgierskiego Stefana V-go, państwa. Przechodząc tak niezwykłe koleje ży-)panował Karyntyę. ' a F, szukął schronienia ! ci a, posiadał też F-, wracając do Macedonii,

więcej doświadczenia i znajomości ówczesnej polityki, aniżeli niejeden dojrzały mąż sianu. Już wtedy przewodnią myślą jego było: z pomocą energicznych, choćby i nieszlachetnych, środków, dźwignąć ojczyznę swą z upadku, wyzyskując wewnętrzne zatargi Grecyi, zagarnąć kraj ten pod swą władzę, wreszcie na czele wielkiej potęgi | rozpocząć walkę z barbarzyńskim Wschodem. Gdy brat jego, Perdikkas, zginął w walce z Illiryj czy kami (r. 359), objął on ster rządu, tymczasem w imieniu małoletniego syna jego, Amyntasa. Krytyczne czasy przechodziło wówczas państwo Macedońskie. Wobec kilku pretendentów do tronu zapuszczali zagony swe Illi-ryjczykowie, Peończykowie i Trakowie śmiało aż w głąb Macedonii. Tylko dzielna ręka mogła uśmierzyć tyle niebezpieczeństw. Pauzania-sza, jednego z pretendentów, wspieranego przez Traków, pozbył się zręcznie darami i obiecankami, jakich hojnie udzielał Trakom, boć wiernym był już wówczas tej zasadzie, którą przez całe życie wyznawał, a sam w te słowa ujął, że zlotem obładowany osieł nawet przez najwyższe mury forteczne przelezie. Argajosa, który również prawa do tronu rościł, popierali Ateńczycy, aby posiąść port morski Amfipolis. Dobrowolnem cofnięciem załogi swej z tego portu pozyskał sobie F. Ateńczyków i zawarł z nimi pokój, pretendenta zaś, pozbawionego nagle sprzymierzeńców, pobił, wziął do niewoli i stracić kazał. Zwrócił potem swe siły niebawem przeciw Peończykom, których również pobił i pod swe panowanie podbił. Illiryj czykó w wreszcie, których dzierżawy od rzeki Sawy aż głęboko w zachodnią Macedonię się wdzierały, zwyciężył w walnej bitwie i zmusił do zawarcia pokoju, według którego zrzekli się wszelkich zdobyczy w Macedonii. Wszystkie ziemie, na wschód od jeziora Lychnidos położone, należały teraz do królestwa Macedońskiego. Za tyle dzielnych, zasłużonych czynów okazała mu ary-stokracya macedońska wdzięczność, wynosząc go jednomyślnie na tron. Bez chwili wytchnienia zwrócił się wszakże F. teraz celem zaokrąglenia granic swego królestwa przeciw Amfipolis. Ateńczycy bowiem, mimo, że F. im to miasto ważne dobrowolnie oddał, nie spieszyli się z zajęciem jego, zwłaszcza, że w t. zw. wojnie z sprzymierzonymi (358—356) wszystkich swych sił zbrojnych potrzebowali. Gdy oblężeni przez króla mieszkańcy do Aten posłów z prośbą o pomoc przysłali, napisał F. list do Ateńczyków, że miasta tego nie chce dla siebie zdobyć, lecz im je odda, skoro Pydna w jego ręce się dostanie. Ateńczycy, niezwyczajni tak wyrafinowanej przebiegłości, uwierzyli mu na słowo, a F. zdobył Amfipolis szturmem i nigdy go Ateńczykom nie oddał. Zagarniając równocześnie część Tracyi, zyskał takim sposobem nie tylko ważny port morski, lecz posiadł zarazem okolice góry Pangajos, obfitujące w drogie kruszce. Z kopalni owych rocznie odtąd ciągnął zysku 1 000 talentów. Król, który co dopiero tak ubogim był, że jedyną złotą czarę, jaką posiadał, nocy każdej pod poduszką jako skarb nieoceniony chował, stał się naraz jednym z najbogatszych władzców ówczesnych. Monety złote z popiersiem jego miały popyt niesłychany, a F. sam hojną ręką w politycznych celach je sypał, mianowicie w Grecyi, gdzie w każdem mieście zyskał dla siebie stronników, którzy odtąd na żołdzie macedońskim stali, powiadamiali go o wsąystkiem, co się doma działo, agitowali na rzecz jego, a patryotom na każdym kroku opór stawiali. Kopalnie owe dostarczyły mu też dostatecznych środków na utworzenie i utrzymywanie stałego wojska, a przez to F. stanowczy krok uczynił, docierając coraz bliżej do celu, było nim zaś przyjęcie Macedonii do helleńskiego związku narodowego i hegemonia nad państwami greckiemi. Wojsko F-a składało się teraz z 30 000 piechoty i 3 000 konnicy. Nieprzeparta siła piechoty polegała na szyku, falango wym (ob.), który, od czasów F-a począwszy, przez długie lata los bitew rozstrzygał. Falanga macedońska składała się według pomysłu króla z 16 000 żołnierza, tworzyła nieprzerwany czworobok w 16 szeregach. Główną ich bronią była saryssa; tak zwała się 16 stóp długa włócznia macedońska. Włócznie pierwszych sześciu szeregów sięgały przed linią frontową, dziesięć ostatnich szeregów kładło swe włócznie na ramiona przednich szeregów, a takim sposobem jeżył się las z włóczni, o który pociski nieprzyjacielskie się rozbijały. W pierwszym szeregu stali najdzielniejsi i najwyćwi-czeńsi żołnierze; słabsi i młodsi stali w następnych szeregach, a następując na siebie przy natarciu w gęstym, zbitym szyku, wszystko, co jej opór stawiało, gniotła i łamała falanga. Prócz tego była jeszcze piechota lekko zbrojna i strzelcy. Konnica miała ciężkie zbroje, wybrana z macedońskiego rycerstwa i z doskonałych jeźdźców tessalskich. Do lekkiej konnicy brano głównie Traków. Szyk falango wy miał jeszcze wielkie polityczne znaczenie o tyle, że łączył różnolite żywioły, z jakich państwo Macedońskie się składało, w jedną, nierozerwaną całość wspólnej akcyi wojennej. Na czele tak wybornie zorganizowanej i wyćwiczonej armii wyruszył F. na dalsze wyprawy, aby podbić całe wybrzeże morza Trackiego, a mianowicie ważny dla rozwoju floty półwysep Chalcydyjski, jako też w kruszce drogie i w budulec okrętowy obfitującą krainę tracką. Nie odważając się uderzyć wprost na potęgę ateńską, aby zawczasu planów swych nie zdradzić, a i w prawdopodobnym razie niepowodzenia nie pobudzić Greków do koalicyi przeciw wspólnemu wrogowi, zaczepił Ateńczyków w najdrażliwszem miejscu, bo w zamorskich ich dzierżawach, położonych tuż nad granicą macedońską. Szczęśli-

wa wyprawa obiecywała osłabienie Ateńskiego zaś godzi na Ateny, gdzie lud miłein pochleb-państwa. a szersze i bezpieczniejsze granice stwem łudzi, lub złotem kupuje licznych stron-Macedońskiemu królestwu. Olint, najmożniejsze miasto na owym półwyspie, z niepokojem widząc własną samodzielność zagrożoną, starał się nadaremnie zawrzeć przymierze z Ateńczy-kami, aby skutecznie stawić czoło zaborczej polityce macedońskiej. Chytremi ustępstwami zjednał bowiem F. sobie najprzód Olintyjczyków, napadł potem niespodziewanie i zdobył miasta będące w posiadaniu Ateńczyków, jako to Py-dnę, Potydeję, Anthemus i Methone.    Przy

njków, pomiędzy którymi najwybitniejszą rolę odgrywa wytrawny mówca Eschines. Znalazł jednakże na tej krętej drodze F. potężnego przeciwnika w Demostenesie, który odrazu przeniknął w nim groźne dla wolnych Aten i całej Grecyi niebezpieczeństwo i przez kilkanaście lat śledził ciągłe i przezierał jego podstępne knowania, krzyżował jego chytre zamiary, a szczególnie w mowach swych, „filipikami” zwanych, ziemię i niebo poruszał, aby obudzić w ziomkach swych zapał starej maratońskiej Hellady i stawić czoło zdradliwemu nieprzyjacielowi. Wprawdzie ówczesne stosunki wewnętrzne w Atenach, gnuśność i samolubstwo ludu, brak wreszcie wodza dzielnego, któryby sprostał znakomitej taktyce macedońskiej, sprawiły, że narodowa polityka Demostenesa ostatecznie przemocy uległa i wszelki opór okazał się daremnym; jednakże niespożyta zasługa Demostenesa polega na tem, że, wcześnie przewidziawszy zamiary przebiegłego zaborcy, niezrównaną potęgą słowa pobudził wreszcie ziomków do orężnego wystąpienia i o kilkanaście lat opóźnił straszliwą klęskę pod Cheroneją. Tymczasem rozpoczął F. podstępną a wypróbowaną taktykę swą w najbliższem sąsiedztwie Attyki. Na wyspie Eubei powstali z poduszczenia jego dynaści w miastach Eretryi i Oreos, a wspierani przez króla, wydarli Ateńczykom wyspę w r. 350, pomimo zwycięstwa Focyona pod Tamynai. Kiedy i w Peloponezie w r. 349 wystąpił Macedończyk rzekomo jako obrońca wolności, a w tym samym roku i tessalskich tyranów ponownie z kraju wypędził, upatrzył jeszcze chwilę sposobną, aby i Chalcydyjski półwysep z możnein zawsze miastem Olintem pod swą władzę zagarnąć. Olintyjczycy, przewidując, że F. na ich samodzielność godzi, wyprawili zaraz posłów do sprzymierzonych Aten z prośbą o śpieszną pomoc. Wzmagająca się potęga Macedończyków, otaczająca państwo Ateńskie ze wszech stron, jak w matni zwierza dzikiego, wzgląd na sprzymierzeńców i na własne dobro, wymagały jak-najenergiczniejszej akcyi. Lecz mimo całej grozy położenia nie odniosły tak znakomite wywody Demostenesa w istocie skutku pożądanego. Ateny wysłały wprawdzie posiłki, lecz pierwsze dwa razy były one, nadto pod nieudolnymi wodzami, zbyt słabe, a zanim trzecia większa wyprawa do celu przybyła, wpadł Olint w r. 348 przez zdradę w ręce F-a, który miasto zburzył, a mieszkańców w niewolę sprzedał. Skutkiem niepomyślnego wyniku wojny Olintyjskiej skłoniło się nawet patryotyczne stronnictwo w Atenach do zgody. Zawarto więc wtedy pokój, który już to przez warunki traktatu i sposób, w jaki go zawierano, już przez ohydny podstęp F-a, stał się źródłem wielu nieszczęść dla Ateńczyków. -lest to ów osławiony w dziejach

szturmie na to ostatnie miasto stracił jedno oko. Potydeję i Anthemus poddał dobrowolnie, z niesłychaną przebiegłością, w ręce Olintyjczyków. Ateńczycy wyparci zostali z wszystkich pozycyj nad zatoką Thermajską. Mając teraz drogę otwartą do Tracyi, podbił F. tutaj całe wybrzeże morskie między rzekami Strymonem i Nestos i założył osadę Philippi. Nie mniej i ku wschodowi rozszerzył granice i rozpościerał wpływy Macedońskiego państwa (r. 357), gdy Aleu-adzi, arystokratyczny, możny ród w Tessalii, pomocy jego zawezwali przeciw buntującym się tyranom w Pherae (Ferai). F. bowiem chętnie pośpieszył z posiłkami, miasta jednakże oporne obsadził maeedońskiemi załogami i tak utorował sobie bezpieczną drogę do właściwej Grecyi.

Pierwszą sposobność do czynnego wmieszania się do spraw greckich podali mu Tebańczycy, gdy w Focyjskiej, albo tak zwanej Świętej wojnie, chcieli przeprowadzić uchwałę, jaką powziął zresztą już mało wówczas znaczenia zażywający związek Amfiktyonów względem sprzymierzonych z tessalskimi Ferejczykami, Focydyjczyków, którzy rzekomo zajęli kawał gruntu, należącego do świątyni delfickiej. Nie mogąc bowiem własne-mi siłami podołać Focydyjczykom, którymi dzielny Onomarchos dowodził, wezwali Tebańczycy na pomoc Macedończyków. Wałczył w tej wojnie przeciw Focydyjczykom F. naprzód nieszczęśliwie, bo przegrał dwie bitwy; lecz powetował te klęski wielkiem zwycięstwem, jakie odniósł nad Onomarcbem pod Magnezyą na wiosnę r. 352. Z bitnem swem wojskiem nagłą zaraz zrobił dywersyę, jakoby chciał wkroczyć do Fo-cydy; tymczasem uprzedzili go Ateńczycy, obsadzili bowiem wąwóz termopylski i silną eskadrę wojenną wysłali na morze sąsiednie, aby opór stawić Macedończykowi, gdyby się ważył przekroczyć granice właściwej Grecyi. F. się cofnął i zadowolnił się ubezpieczeniem pozycyi swej w Tessalii, zabierając miasta Pherae, Pa-gazai i Magnezyę pod swe panowanie. Stąd wyrusza na dalsze zdobycze w Tracyi, nie tracąc wszakże z oczu ani chwili wewnętrznych spraw Greoyi. Owszem, wszelkie środki zawsze za godziwe uważa, aby ujarzmić niespokojne i rozterkami rozdarte ludy, miesza się czynnie w wojny domowe, wyzyskuje i podnieca nienawiść i zazdrość drobnych państw, szczególnie

za-

ateńskich pokój Filokratesa, „zgniłym'’ nazywany, zawarty w r. 340.    F.; który, hojnie zno

wu zlotem sypiąc, pochlebstwami i przyrzeczeniami płonnemi wszędzie pozyskał sobie stronników i miał odtąd wolną rękę w całej Grecyi. Zająwszy bez oporu Termopyle, szczególnie na Focydyjczykach za opór z lat dawniejszych wywarł swą zemstę i zniszczył do szczętu całą ich krainę. Związek Amfiktyonów przyjął w miejsce potępionych Focydyjczyków uroczyście na członka F-a i potomków jego i wybrał go zaraz na przewodniczącego związku; a w charakterze tym służył odtąd Macedończykowi przywilej pytania wyroczni delfickiej przed wszystkimi innymi (promanteia), urządzania igrzysk pytyj-skich, a równocześnie obowiązek utrzymywania porządku i spokoju pomiędzy związkowemi państwami. Posunął się zatem o krok wielki, aby celu od dawna zamierzonego dopiąć. Hasłem macedońskiego stronnictwa w Atenach, któremu przewodzili Eubulos i Eschines, było: ufność i pokój. W pełnej zbroi, szybkim krokiem zbliżała się monarchia, a godzina skonu małych rzeczypospolitych uderzyła. Prócz rozszerzenia granic swego państwa na zachód od jeziora Ly-clmidos aż do morza w szczęśliwych wyprawach, z jakiemi przeciwko Illiryjczykom i Tryballom wyruszył, udało się tak niestrudzonemu F-owi w krótkim czasie rozpanoszyć się w Grecyi z coraz większemi uroszczeniami. Zyskał bowiem dla swej sprawy Tebańczyków i Tessal-czyków, w Peloponezie zaś Messeńczykow i Ar golczyków, przyrzekając i śląc im posiłki przeciw wrogim Spartańczykom; w toku układów pokojowych z Ateńczykami podbił Tracyę, usadowił się na wyspie Eubei i zawładnąłby nawet graniczącą z Ateńczykami Megarą, gdyby ci w ostatniej chwili zamachu tego zbrojną ręką nie odparli. Szczególnie zaś dokuczał Ateńczy-kom w ich zamorskich posiadłościach, a celem zadania Atenom ciosu śmiertelnego przez podcięcie związku ich z Morzem Czarnem, zaczepił miasta Perynt i sprzymierzone Bizancyum. Na taką wieść niespodziewaną pośpieszyły wreszcie Ateny z pomocą, a pokój filokratesowy, tylokrotnie dziurawiony, nagle został całkiem zerwany. Napaść F-a na ateńskie posiadłości w Tracyi otworzyła oczy i najbardziej zaślepionym. Gdy Focyon przybył na odsiecz Bizancyum, któremu sam król perski posiłki nadesłał, zniewolony był F., nic nie wskórawszy, cofnąć się do Macedonii (r. 340). Pozornie nie troszcząc się o sprawy greckie, bo nie rozpoczął żadnych kroków nieprzyjacielskich nawet przeciw Ateńczykom, wyruszył na wyprawę przeciwko niespokojnym zawsze Tryballom i Scytom, pomiędzy Bałkanem i Dunajem, pobił ich i wrócił do kraju w r. 339 z zorganizowanym na nowo i świeżemi zwycię-stwy upojonym żołnierzem. Nadeszła wreszcie chwila, decydująca o helleńskiej niezawisłości a hegemonii macedońskiej; przyśpieszyła ją no-

Enc. Powsz. Ihistr. Zesz. 167. T. XXI.

wa „Święta” wojna, z góry, jak z wielu powodów przypuszczać należy, ukartowana pomiędzy podłym zdrajcą Eschinesem a F-em. Na wiosnę r. 339 skazało bowiem zgromadzenie Amfiktyo-nów, na wniosek Eschinesa, mieszkańców Am-fissy na grzywny, pod pozorem, że uprawiali bezprawnie pola, poświęcone delfickiemu Apolli-nowi. Przeprowadzenie uchwały związkowej przeciw świętokradzcom, którzy się do winy nie poczuwali i za oręż chwycili, powierzono F-owi. Ten przyjął ochoczo zaszczytne zlecenie: na czele wojska, liczącego 30 000 piechoty, udał się na południe, obsadził przesmyki górskie, lecz, zamiast ruszyć przeciwko lokryjskiej Amfissie, zajął Elateję. klucz do środkowej Grecyi. Na wieść tę zapanowało w Atenach wielkie przerażenie. Wówczas Demostenes, wśród ogólnego popłochu, spotęgował jeszcze siły swej przedziwnej wymowy, a nie krępując się względami ciasnego patryotyzmu, które we wzniosłej duszy szlachetnego patryoty i wytrawnego polityka postać nie mogły, pragnął do skutku przyprowadzić ile możności jednolitą akcyę wszystkich Greków przeciw macedońskiemu najeźdźcy. A jeżeli myśli tej, nie z własnej winy, nie zdołał urzeczywistnić, to nieśmiertelną zasługą jego pozostaje, że Teby i Ateny, dwa państwa, które dotychczas w przeciwnych zawsze stały szeregach i nieprzejednanymi były wrogami, teraz zgodnie ręce sobie do sojuszu podały, a greckie imię uchrouiły przynajmniej od sromotnego rzutu, jakoby ciężkie jarzmo niewoli wzięła Hellada na siebie dobrowolnie, bez stawienia oporu. Początek wojny zapowiadał się dla sprawy greckiej pomyślnie, lecz F., zburzywszy Amfissę, wyruszył do Beocyi, a spotkawszy się pod Cheroneą z wojskiem sprzymierzonych, zadał mu po zaciętej walce klęskę stanowczą (4 sierpnia 338 r.). Cały półwysep był teraz pod władzą króla macedońskiego. „Dzień ten”, powiada Justyn, „zgotował koniec sławie, panowaniu i prastarej wolności Grecyi”; jest to zwycięstwo także dniem tryumfu falangi macedońskiej nad przestarzałą taktyką wojenną; Ateny nie miały już żadnego wielkiego wodza. Jako zwycięzca okazał F. niezwykłe umiarkowanie. Wprawdzie Teby ukarał jako buntownicze miasto, naczelników stronnictwa narodowego stracić kazał albo z kraju wypędził, w mieście zaprowadził rząd z macedońskich zauszników złożony, z nieograniczo-nem prawem życia i śmierci nad każdym obywatelem, zamek Kadmeję obsadził załogą macedońską, a mniejsze beockie miasta, jak Pla-teje i Orchomenos, ogłosił jako niezależne gminy. Wobec Aten natomiast okazał się łagodnym, oczywiście ze względów politycznych. Jeńców ich puścił bez wykupu na wolność, popioły poległych, których uroczyście spalić kazał, odesłał do Aten. Zależało mu przecież wiele na pojednaniu się z Ateńczykami ze względu na ich siły morskie, które przewyższały zawsze

52

S. Dr/.-

1, 11, 4; 8, 7, 7. .Tust. 14, 5.

Filip IV, syn Kassandra i następca jego na tronie macedońskim, marnego zdrowia, umarł już po trzechmiesięcznem panowaniu w r. 297 przed

S. Drz,

macedońską flotę, a oblężenie stolicy greckiej mogło w razie niepowodzenia stać się łatwo hasłem do zjednoczenia wszystkich sił greckich przeciw niemu. Ateńczycy zaś, klęską poniesioną ciężko przygnębieni, nakłaniali się sami do pokoju, którego warunki narodową dumę bardzo upokarzały. Były zaś niemi: zrzeczenie się hegemonii nad Grecyą i uznanie króla macedońskiego jako zwierzchnika nad wszystkiemi hel-leńskiemi państwami. Uczynił im F. drobną tylko koncessyę, im bowiem jedynie przyznał posiadanie miasta Oropos i wyspy Samos. Na wiosnę r. 337 zwołany został przez króla kongres wszystkich państw greckich do Koryntu, a uchwalono na nim uznanie zwierzchnictwa F-a nad Grecyą i wojnę wszystkich Greków przeciwko Persom pod jego naczelnem dowództwem. Z wojskiem, złożonem ze 120 000 piechoty i z 15 000 konnicy, miał F., jako samowładny wódz Grecyi (arpatr^oç aotoxpaTouç tfjç ‘EAAifoc:), ową walkę rozpocząć. Z początkiem wiosny r. 336 wyruszyła już część macedońskiego wojska do Azyi pod wodzą Parmeniona i Attalosa. F. zamierzał niebawem za nimi z głównemi siłami podążyć; poprzednio tylko chciał niesnaski, w łonie rodziny jego powstałe, uśmierzyć i Macedonii spokój zabezpieczyć. Rozwiódłszy się już dawniej z Olimpiadą, kobietą dzikiego i krwi chciwego charakteru, ożenił się z Kleopatrą, synowicą Attalosa. Obrażona do żywego, Olim-pias, wraz z synem Aleksandrem udała się do brata swego, Aleksandra, króla Epiru. Aleksander wprawdzie pogodził się później z ojcem, F. jednakże z obawy, aby król epirocki podczas jego nieobecności nie uległ wpływom siostry i nie rozpoczął jakich niebezpiecznych wichrzeń politycznych, dał mu córkę swą, Kleopatrę, za żonę. Ślub odbywał się właśnie z wielkim przepychem w Aigai, starej rezydenCyi macedońskiej. Filip stał teraz istotnie na szczycie sławy i potęgi. W uroczystym pochodzie niesiono zaraz za obrazami dwunastu bogów portret królewski. Lud witał go radosnemi okrzykami. W białej szacie zbliżał się król do teatru, bezpiecznym się czując wśród przywiązanych tłumów poddanych, bez gwardyi przybocznej. gdy przy samem wnijściu do teatru Pauza-niasz, znakomitego rodu Macedończyk, z zemsty osobistej, przeszywa go mieczem gallickim. F. padł na miejscu trupem. Olimpias wystawiła mordercy piękny pomnik, w greckich zaś miastach przyjęto z wielkim zapałem wieść o śmierci króla: wszędzie posągi F-a poobalano, wszędzie głoszono znowu—niewcześnie!—powrót wolności. Taki był koniec męża, który Macedonię z małego, niesnaskami stronnniczemi rozdartego królestwa, przetworzył na pierwsze i dominujące państwo w Grecyi, w chwili, gdy dopinał najwyższego celu swego żywota: zdobycia państwa perskiego,—Brückner C. A. F., „König Philipp und die hellenischen Staaten” (Getynga 1837);

Schaefer A. „Demosthenes und seine Zeit" (w 3-ch tomach, wyd. 2-gie, w Lipsku 1885—1887); Grote „History of Greece” (1846—1856, tomy XI i XII).

Filip III (z przydomkiem Arrhidaios), brat przyrodni Aleksandra Wielkiego i syn króla Filipa II z tessalskiej tancerki, Filinny, mimo, że był słabym na umyśle, wstąpił po śmierci Aleksandra, z woli i pod opieką najznamienitszych wodzów wielkiego króla, równocześnie z synem Baktryanki Roksany, w Babilonie na tron macedoński w r. 323 przed Chr. i pojął za małżonkę Eurydykę, dumną i niezwykle energiczną kobietę. Chociaż Eurydyka wszelkiemi sposobami pragnęła się utrzymać przy władzy i zyskać wpływy dla męża, nie powiodły się jej zamiary, a w r. 317 dostali się oboje w ręce Olimpiady, wdowy po F-ie II, która, mszcząc się na bękarcie, straszliwy koniec obojgu zgotowała. Osadziwszy ich najpierw w więzieniu, morzyła głodem, a niebawem kazała F-a zamordować. Gdy mimo to Eurydyka korony królewskiej, jako z prawa dziedzictwa jej przypadającej, zrzec się nie chciała, posłała jej okrutna Olimpias do wyboru miecz, postronek i puhar z trucizną. Eurydyka wybrała śmierć przez powieszenie.— Diod. Sic. 19, 11. Aelian. V. bist. 13, 36. Paus.

S. Drz.

Chr.—Paus. 9, 7, 3.

Filip V (zwany także Filipem III przez tych historyków, którzy dwóch poprzednich imienników jego, jako mniej ważnych, nie liczą), syn Anty-gonidy, Demetryusza II, objął w r. 220 przed Chr. rządy Macedonii, którą mu opiekun jego, Antygonos Doson, oddał jako państwo możne i pod względem militarnym znakomicie zorganizowane. Starannie przez opiekuna wychowany, bardzo uzdolniony, ujmującej powierzchowności, waleczny, doświadczony w sztuce wojennej, ambitny, stawił sobie za cel życia zyskać dla Macedonii panowanie nad wszystkimi Grekami. Liczne jednak zalety jego ćmił długi szereg wad i namiętności; był bowiem F. chwiejnym, rozwiązłym, złośliwym, nieużytym, dumnym, zuchwałym, wreszcie nie wzdrygał się przed żadnym zbrodniczym czynem. W pierwszych zaraz lataćh panowania swego zyskał, sprzymierzywszy się z Achajczykami, na sławie i potędze w wojnie przeciw Etolczykom. Właśnie, gdy uczestniczył w igrzyskach Nemejskich w r. 217, nadeszła wieść o walnem zwycięstwie Hannibala nad jeziorem Trazymeńskiem. Głębsi politycy zrozumieli zaraz, że na ziemi italskiej rozstrzygają się losy świata całego, że zwycięzcy, czy to Kartagińczycy czy też Rzymianie, niebawem i Wschód zaczepią, a ze względu na niebezpieczeństwo, z 'acliodu grożące, nieodzownem jest, nietylko pojednanie się państw greckich z so-bą, lecz także i przymierze z królem macedońskim. W tej myśli zawarto pokój w Naupaktos r. 217. W warunkach pokoju ani Etolczykom ani sprzymierzonym Achajczykom nie udzielając osobnych korzyści, obsadził F. Akrokorynt swem wojskiem, a gdy Aratos (ob.) oparł się zajęciu twierdzy Ithome przez załogę macedońską, kazał go otruć (r. 213). Aratos, któremu F. syna także przez truciznę sprzątnął ze świata, a synową jego zhańbił, zawołał, konając: „Taką nagrodę dają królowie!”. Skoro wieść się rozeszła o klęsce Rzymian pod Kannami (r. 216), dał się król, marzący tylko o wielkich podbojach i panowaniu Macedończyków nad całym światem, nakłonić przez Demetryusza z Faros do zawarcia sojuszu z Hannibalem. Warunki jego były: przyznanie Kartagińczykom posiadania Italii, F-owi zaś władzy nad Grecyą; Macedończycy mieli 200 okrętów wojennych dostawić i pustoszyć niemi wschodnie wybrzeże Italii, Kartagińczycy zaś zobowiązali się po pogromie Rzymu przyjść w pomoc F-owi i podbić Grecyę pod jego panowanie. Gdyby Macedończyk potęgi swej energicznie umiał był użyć, potoczyłyby się zapewne losy świata innym torem. Lecz, prawdopodobnie zazdroszcząc sławy Hannibalowi, powziął F. najfałszywszą, jaką tylko mógł, decy-zyę, albowiem rozwijał przeciw Rzymianom jedynie połowiczną akcyę. Rzymianie tymczasem chwycili się, w'swem zrazu iście krytycznóm położeniu, trafnej polityki, gdyż nieliczną flotą strzegli naprzód swych brzegów, natomiast zbuntowali przeciw F-owi liczne państwa greckie, jako to Etolczyków, Elejczyków, Lacedemończyków, Ateńczyków, Traków, Illiryjczyków i króla At-talosa z Pergamonu. Główne swe siły skierowali przeciw Hannibalowi; skoroby tego pobili, z łatwością mogli pogromić słabszych jego sprzymierzeńców. Pretor Valerius Laevinus, który na czele floty, złożonej z 50 okrętów, strzegł z początku wybrzeża Italii przeciw spodziewanej napaści F-a, wypędził go potem, działając już zaczepnie, w r. 214 z Oricum w Illiryi i pobił na głowę pod Apollonią, tak, że król, spaliwszy własne okręty, w śpiesznej ucieczce do Macedonii się cofnął. Przeciw sprzymierzonym z Rzymianami państwom greckim połączyli się wtedy z F-em Achaj czykowie, Beotowie, Eubejczyko-wie, Focydyjczycy, Lokrowie, Tessalczycy, Epi-roci, Akarnańczycy i Prusyasz, król Bitynii. Rzymianie nie brali w tych zapasach gorącego udziału; bitnego żołnierza swego potrzebowali więcej w Dolnej Italii i w Hiszpanii. F. zaś szczęśliwie operował przeciwko Etolczykom, splądrował po drugi raz (r. 206) ich miasto Ther-mon, a Filopoimen, na czele Achaj czyków, zwyciężył i zabił Machanidasa, spartańskiego tyrana. W roku 205 zniewoleni byli Etolczycy zawrzeć na własną rękę pokój z F-em; w tym samym roku przyszedł i pomiędzy Rzymianami a F-em do skutku pokój, według którego w ręku Rzymian pozostał kraj Partyńczyków razem z miastami Dimallum, Bargullum i Eugenium, F. zaś zatrzymał ziemię Antyntanów, na wschód od Epiru. Drobne te sukeessy spotęgowały jeszcze zarozumiałość króla. Zamiast bowiem dotrzymać pokoju, zaprzysiężonego pierwszemu mocarstwu owych czasów, drażnił on Rzymian: pustoszył wciąż illiryjskie wybrzeże, zostające pod rzymskim protektoratem, potajemnie wspierał—kiedy już zapóźno było — Kartagińczyków złotem i 4 000 zaciężnych żołnierzy; a przytem rozpraszał i zużywał swe siły w daremnych zakusach o rozszerzenie granic państwa swego. Otóż skierował teraz zamysły swe na wschód, gdzie w r. 205 umarł był król egipski, Ptolemusz Filo-pator, pozostawiając tron pięcioletniemu synowi swemu, Ptolemeuszowi Epifanesowi. Z Antygo-nem, królem Syryi, tak zwanym „Wielkim”, ułożył plan rozszarpania do spółki posiadłości tego dziecka: Antyochowi miały przypaść w udziale Egipt i wyspa Cypr: F. iniał zabrać Cyrenę w Afryce, Jonię i Cyklady. W r. 201 wypłynęła flota F-a na morze. Po zdobyciu Lizyina-chii i Peryntu wtargnął F. do Azyi Mniejszej, gdzie połączyły się z nim wojska sprzymierzeńca z lat dawniejszych, bityńskiego Prusyasza. Z wielkiemi siłami począł zdobywać miasta tamtejsze, dopuszczając się wszędzie niesłychanych okrucieństw. W obronie handlu, wolności miast azyatyckich i własnej niezależności politycznej sprzymierzyli się wtedy z sobą szczególnie: At-talos, król pergameński, zaprzyjaźniony oddawna z państwem Rzymskiem, i rzeczpospolita Rodyj-ska, która już długie lata rej wodziła w związku greckich miast azyatyckich, a teraz hegemonię swą widziała zagrożoną przez najazd F-a. Gdy Macedończycy i na lądzie i na morzu zwycięstwa odnosili, wysłały oba państwa posłów do Rzymu z prośbą o pomoc. Chętnie usłuchał ich wezwania senat rzymski, albowiem w celach zaborczych pragnął wmieszać się w sprawy Wschodu. Posłowie rzymscy, przybywszy do Abydos, gdzie F. stał podówczas obozem, zażądali w imieniu senatu od króla, aby zaprzestał nieprzyjacielskich kroków przeciwko miastom greckim, wynagrodził wszelkie szkody, wyrządzone królowi Attalosowi, i zwrócił wszystkie zdobycze, poczynione w posiadłościach państwa Egipckiego. F. dał posłom hardą, odmowną odpowiedź. Wszakże na te zatargi z F-em, grożące nową wojną, lud w Rzymie niechętnem okiem patrzał. Potrzeba było zatem albo zmusić nieprzyjaciela do wypowiedzenia wojny, albo też wynaleźć słuszniejsze powody, któreby i lud skłoniły do zerwania stosunków z Macedończykiem. Szczęśli-wem dla senatu zrządzeniem, przybyło właśnie w tym czasie poselstwo z Aten, sprzymierzonych z Rzymianami, z prośbą przeciw Akarnańczykom i F-owi, który ich wspierał. Obawa przed coraz bardziej wzmagającą się potęgą macedońską zagrożone interesa handlowe z poblizką Grecyą

a wreszcie wzgląd na wiernych sprzymierzeńców, nakłoniły wtedy Rzymian do wypowiedzenia woj-ny. Jest to tak zwana druga wojna macedońska (200—197), a słusznie o niej powiedziano, że była ona najsprawiedliwszą ze wszystkich, jakie kiedykolwiek Rzymianie prowadzili. Wszystkie państwa okoliczne, nieprzyjazne Macedończykom, stanęły, oczywiście, po stronie Rzymian, jako to: Attalos pergameński; Rodyjczycy; Ateń-czycy; władzca Tracyi, Pleuratos; król Athama-nów, Amynander; i Bato, król Dardańczyków.

kój. Uzyskał go, ale pod bardzo twardemi warunkami. Natychmiast bowiem musiał wszystkim miastom greckim w Europie i w Azyi wolność wrócić, wszystkie okręty wojenne oprócz sześciu, i wsz> itkie słonie Rzymianom wydać, zaraz po zawarciu pokoju 500, a w 10 latach drugie 500 talentów kosztów wojennych zapłacić, jako zakładnika wierności oddać syna swego, Demetryusza; nie było mu dalej wolno utrzymywać więcej wojska nad 5 000 żołnierza, żadnej wojny prowadzić, żadnego przymierza zawierać bez zezwolenia Rzymian. Po tym układzie pokojowym nastąpiło formalne przymierze z Rzymem, którego F. wiernie dochował, mimo że Etolczykowie, a później Antyochos, za radą Hannibala, kusili się przeciągnąć go na swą stronę. Macedonia była po tej wojnie nieszczęśliwej tak osłabiona, że odtąd ani Rzymowi, ani Grekom żadnern niebezpieczeństwem nie groziła. Na żądanie Etolczyków, aby państwo macedońskie zmieść ze szczętem z powierzchni świata, nie zgodził się Flamininus, ponieważ według jego zdania miało ono tworzyć przedmurze przeciwko bitnym ludom północy, a wreszcie grożąca wojna z Antyochem przestrzegała roztropnego polityka przed ostatecznemi środkami, które łatwo mogły do rozpaczliwego boju doprowadzić. Po bitwie pod Kynoskefalami była Macedonia w wielce podobnem położeniu, jak Kartagina po drugiej wojnie Punickiej; w obydwóch państwach trzeźwiejsze umysły, dalej w przyszłość patrzące, przewidywały krytyczną chwilę walki ostatniej, o bycie politycznym stanowiącej. I F., pragnąc stanąć do niej gotowym, zbroił się gorliwie, przezornie i skrycie. Lecz gdyby nawet F. sam chciał się łudzić względem nieszczęsnych losów królestwa swego, to Rzymianie otwierali mu przy każdej sposobności oczy na to, co go niebawem czekało. Albowiem póki prowadzili wojnę z Antyochem, obchodzili się z nim z uprzedzającą grzecznością, i tak: darowali mu spłatę reszty haraczu, puścili na wolność Demetryusza, a nawTet dozwolili na zagarnięcie pod berło macedońskie prowincyi Atlia-manii i kilku miast tessalskich. Zaledwie jednakże Antyocha pod Magnezyą pobili, wszelkie względy obłudnej życzliwości znikły: król musiał się w Tempe r. 185 osobiście jak zwyczajny poddany przed rzymskim sędzią usprawiedliwiać co do zatargów z Tessalczykami, zabrano mu po kolei miasta tessalskie i Athamanię; aż wreszcie, tak niegodnem postępowaniem rozjątrzony, oświadczył Rzymianom otwarcie, że „jeszcze nie każdego dnia wieczór” („nondum omnium die-rum solem occidisse” Liv. 39, 26, 9.). Rozstrzygającej walki wszakże nie doczekał, umarł bowiem w r. 179, z upokarzającem przekonaniem, że daremnie walczył i napróżno zbrodni naj-

Nawet Achajczycy, którzy zawsze łączyli się do tychczas z Macedończykami, postanowili zachować się neutralnie. Pierwsze dwra lata wojny owej nie wykazały wielkich rezultatów. Z dwoma legionami wylądował w r. 200 konsul Sulpi-cius Galba w Apollonii, pustoszył z tej warowni w r. 199 zachodnie prowincye Macedonii, podczas gdy flota zdobyła Oreos na wyspie Eubei i niepokoiła miasta nadmorskie i wyspy, należące do Macedonii. Ośmielony powolną i leniwą taktyką Rzymian, rozpoczął F. sam kroki zaczepne i wtargnął do Epiru. ■ Dopiero gdy konsul T. Quinctius Flamininus w r. 198 objął naczelne dowództwo, zaszła nagła zmiana na teatrze wojny. Nowy wódz, zaledwie 30 lat liczący, kojarzył w swej osobie i wykwintne greckie wykształcenie, i iście rzymską energię, a mianowicie okazał się taktykiem niezrównanym.

Gdy przy osobistem spotkaniu się z królem układy pokojowe rozbiły się, ponieważ F. wzbraniał się odstąpić Tessalii, okrążył Flamininus śmiałym ruchem obronne stanowisko Macedończyków nad rzeką Aous i zmusił F-a do odwrotu aż do przełęczy Tempe. Skutkiem tego przeszły na stronę Rzymian: Tessalia, Focyda i Lokryda; związek zaś Achajski zniewolili Rzymianie do tego, że zaniechał neutralnego stanowiska i przystąpił z wojskiem swem do akcyi wojennej przeciw Macedończykom. W zimie z r. 198 na 197 rozbiły się ponownie układy pokojowe o opór króla, nie chcącego wydać dobrowolnie Koryntu,

Chalkis i Demetryady, które - to miasta sam zwykł był „pętami Grecyi” nazywać. Wtedy rozstrzygnęły się losy F-a, w jesieni r. 197 pod Skotussą w Tessalii na szeregu pagórków, dla dziwnej swej formy „łbami psiemi” zwanych, skąd nazwę nosi ta bitwa pod Kynoskefalai.

Położenie górzyste nie było korzystnem dla sprawienia szyków macedońskich we wsławionej tyle razy falandze; jeden oddział rzymski zaszedł z tyłu falangi. Macedończycy podnieśli długie saryssy (włócznie) swe do góry, na znak zdania się na łaskę zwycięzcy. Rzymianie, nie rozumiejąc co to znaczy, pomordowali wszystkich, których zdołały miecze i pociski dosięgnąć.

8 000 Macedończyków padło trupem, 5 000 pojmano. F. uciekł do Laryssy, gdzie, z niezwykłą wspaniałomyślnością spalił naprzód wszyst- okropniejszych się dopuszczał, że niewinnego kie papiery, które stronników jego w oczach syna swego, Demetryusza, którego przyrodni brät, zwycięzcy skompromitować mogły, i poprosił o po- Perseus, w liście sfałszowanym oczernił, iż z po-

S. Drz.

że cesarz wyznawał wiarę

w obozie w Rzymie.

Filip Śmiały (le Hardi), założyciel drugiej a zarazem ostatniej książęcej dyn-istyi burgun-

J. B.

mocą Rzymian ubiega się o tron królewski, naj-niesprawiedliwiej stracić kazał.

Filip Arab (M. Julius Philippus A r a b s) (* w Bostrze, rzymskiej osadzie w Arabii), syn szeika Beduinów, mianowany dowódzcą gwardyi cesarskiej przez Gordyana IH-go, obwołany został w r. 244 przez wojsko zbuntowane rzymskim cesarzem, gdy Gordyana podczas rozruchów w obozie zamordowano. Siedmioletniemu synowi swemu, Markowi Juliuszowi Filipowi, którego zaraz w r. 244 Cezarem mianował, nadał w r. 248 przydomek Augusta i święcił w tym samym roku, w kwietniu, z niesłychanym przepychem tysiącletnią rocznicę założenia Rzymu. Nazwa miasta» stołecznego pozostała wprawdzie ta sama, lecz naród rzymski popadł j uż wówczas w objęcia śmierci; miejsce ubóstwa i cnoty zastąpiły szalony zbytek i zupełne zwyrodnienie. Uroczystości były całkiem pogańskie, a mimo to twierdzi Euzebiusz („Hist. Ecoles.” III, 34), chrześciańską; opowiadano sobie nawet, że podczas świąt wielkanocnych chciał F. uczestniczyć w obchodzie świętych tajemnic, lecz dla zbrodni wielkich nie przypuścił go biskup Fabian, tylko odprawił go pomiędzy pokutników, a cesarz rozkazu jego pokornie usłuchał. Dla braku pewnych źródeł dzisiaj tej kwestyi rozstrzygnąć niepodobna. Domyślać się tylko można, że za młodych lat był F. chrześcinninem; w ojczyźnie jego byli wyznawcy wiary chrze-ściańskiej w większości, a sama cesarzowa, Marcia Otacilia, wyznawała otwarcie wiarę chrześciańską. Tyle wszakże, że sprzyjał on chrze-ścianom i, na tronie będąc, pragnął szczerze podnieść moralność pomiędzy poddanymi. Syn F-a od lat najmłodszych był tak poważnego usposobienia, że nikt uśmiechu na twarzy jego nie widział. Na monetach nosi F. przydomek: C a rp i c u s M aximus, nadany mu za zwycięstwo nad Karpami, którzy, sprzymierzeni z Gotami, wtargnęli razem do Mezyi. Podczas krótkich swych rządów pop ie rał szczególnie krewnych swych, a ci, dostąpiwszy niespodzianych godności, grabili tylko pieniądze do własnej kieszeni. Wybuchły stąd bunty w obozach cesarskich w Syryi i w Pannonii. Posłał wtedy F. senatora Decyusza do Pannonii z wojskiem, aby rozzuchwalonych żołnierzy poskromić. Bunt istotnie przytłumiono, lecz Naddunajska armia zmusiła Decyusza do przyjęcia purpury cesarskiej. Napróżno donosił wierny senator F-owi, że pragnie tylko powrócić prawowitą władzę; F., niedowierzając Decyuszowi, wyruszył przeciw niemu w pole, jednakże w r. 249 pod Weroną i bitwę przegrał, i życie stracił. Senat zaliczył go wprawdzie pomiędzy bogów, lecz gwardya cesarska syna jego zamordowała

S. Drz.

dzkiej, był czwartym synem Jana Dobrego, kró* la francuskiego, i Bony z Luksemburga (* 15 stycznia 1342—f 27 kwietnia 1404). Mając lat 14 wieku, okazał niezwykłą waleczność w bitwie pod Poitiers (1356), wyratował ojca z narażeniem własnego życia i zyskał u rycerzy zaszczytny tytuł „Śmiałego”. Dzielił następnie z ojcem niewolę w Anglii, a po powrocie do Francyi w 1360 otrzymał od niego w nagrodę męstwa i przywiązania księstwo Turonii (Tours). Po śmierci bezpotomnej Filipa z Rouvre (1363) miał nadane sobie całe księstwo Burguudyi oraz godność pierwszego para Francyi. Po wstąpieniu na tron francuski brata swego, Karola V, musiał zrzec się Turonii, otrzymał zań wzamian za to rękę Małgorzaty, dziedziczki Flandryi (1369). W 1372 dowodził w wojnie z Anglikami, a w 1380 pomógł do stłumienia powstania miast flamandzkich przeciwko hrabiemu-swemu teściowi. Mieszkańcy kilku bardziej zaludnionych miast, osobliwie Gandawy, ogarnięci żądzą niepodległości, ulegli dopiero po krwawej porażce pod Ro-osbeck (27 list. 1382), w której 26 000 Fla-mandczyków pozostało na pobojowisku. Wskutek śmierci hrabiego (1384) F. otrzymał Flan-dryę, Artois, Réthel, hrabstwo Burgundyi i Ne-ver?,; tym sposobem posiadł rozległą i bogatą krainę. Energiczne i roztropne rządy zyskały mu w krótkim czasie przychylność i poważanie nowych poddanych. Popierał rozsądnie sztuki, przemysł i handel, i posiadłości jego słynęły jako najlepiej rządzone w Europie. Podczas małoletności, a następnie niedołę. twa umysłowego swego synowca, króla Karola VI, sprawował rządy Francyi, o ile mógł wziąć górę nad współzawodniczącym bratem królewskim, Filipem Orleańskim. Był on protoplastą domu Burgundzkie-go, oddzielnej linii Kapetów, która stała się wkrótce niebezpieczną dla linii królewskiej.

Filip Dobry, książę Burgundyi, Brabancyi i Luxemburga, hrabia Flandryi, Artois, Hainaut, Hollandyi, Zelandyi i innych, syn i następca Jana Nieustraszonego (*    13 stycznia 1396 r.

w Dijon—f 15 czerwca 1467 w Bruges). Ponieważ ojciec jego zdradziecko został zamordowany przy spotkaniu z delfinem na moście w Monte-reau, więc rozżalony F., podburzany przytem przez przekupionych złotem angielskiem dworzan, zawarł przymierze zaczepno-odporne z królem angielskim, Henrykiem V, w Arras, 1419, uznając go za prawowitego władzcę Francyi i następcę tronu po Karolu VI. Ta umowa ułatwiła Henrykowi wymuszenie na Francuzach traktatu w Troyes (1420), który przyznawał mu rękę królewny francuskiej, Katarzyny, i koronę francuską potomstwu z niej zrodzonemu. Chociaż ten traktat był zatwierdzony przez Karola VI, królową Izabellę, parlament, uniwersytet i stany generalne Francyi, jednakże delfin Karol (VII) odmówił zrzeczenia się swych praw, podniósł broń i po śmierci swego ojca (1422) uko-

Fig. 96. Filip Dobry.

dyi.

T. K.

ronował się w Poitiers, gdy w Paryżu koronowano Henryka VI (ob.), a jego opiekun, książę Bedford, obejmował regencyę, Ale Karol VII, pobity pod Crevant (1423) i Verneuil (1424), musiał schronić się za Loarę. Tu doczekał się ratunku nieprzewidzianego od Joanny D’Arc, która zaprowadziła go na koronacyę do Rheims (1429). Tymczasem i F., zraziwszy się do Anglików, zawiązał z nim układy (1429). Zafrasowani Anglicy ustąpili mu Szampanię, zapłacili sporą summę pieniężną i w ten sposób przeciągnęli go powtórnie na swoją stronę. Na mocy pokrewieństwa znów F. otrzymał w spadku Bra-bancyę, Hollandyę, Zelandyę, na ogół 12 pro-wincyj niderlandzkich z fabrycznemi i handlo-werni miastami: więc posiadł najbardziej kwitnące i najbogatsze państwo Europy Zachodniej. Choć

o wiele potężniejszy od swego zwierzchnika, króla francuskiego, poczuwał się jednak do obowiązków wassala względem głowy swego rodu. Dotknięty kilkoma świeżemi zniewagami od namiestnika angielskiego, zawarł ostateczny pokój, (21 września 1435 r.) z Karolem VII na wielce korzystnych dla siebie warunkach. Karol VII zobowiązał się wypłacić F-owi 15 000 talarów za rabunek drogich kamieni w Montereau, obdarzył go posiadłością Saint - Gen-goult, hrabstwami Auxerre, Mâcon, Bar - sur - Seine, wielu miastami Pikardyi i uwolnił go od składania hołdu koronie francuskiej. Pogardliwe przyjęcie przez Anglików posła burgundzkiego, zrabowanie sklepów osiadłych w Londynie Burgundczyków i spustoszenia, poczynione we flocie handlowej flamandzkiej. do tego stopnia oburzyły F-a, że wypowiedział Anglikom wojnę i wspólnie z królem francuskim wypędzał ich z Francyi. W 1454 musiał uśmierzać bunt, wszczęty przez mieszczan Gandawy. F. zadał im straszliwą porażkę, ale zwycięstwo okupił krwią 20 000 swoich poddanych. Ostatnie chwile jego panowania zamącił przewrotny i obłudny syn Karola VII, Ludwik (XI), który, poróżniwszy się z ojcem, w r. 1456 przybył do Burgundyi, szukając schronienia na dworze F-a. F. wyznaczył mu książęce utrzymanie i usilnie, choć napróżno, starał się o pogodzenie go z ojcem. Po śmierci Karola VII odprowadził Ludwika zlicznem rycerstwem swojem do Rheims na koronacyę i następnie do Paryża. Teraz Ludwik począł w niecny sposób szkodzić swemu dobroczyńcy: próbował go podstępnie pochwycić w niewolę, a synowi jego, Karolowi, hrabiemu Charolais, odebrał pensyę i urząd. 0-burzony taką niewdzięcznością, Karol stanął na czele Ligi Dobra Publicznego i rozpoczął z Ludwikiem wojnę, zakończoną pokojem w Confias. W 1466 F. był zmuszony uśmierzać zbuntowane przez Ludwika miasta Leodyum (Liège) i Di-nant. Za rządów F-a Burgundya była najboga-tszem i najszczęśliwszem państwem w Europie. F., choć małe pobierał podatki, zostawił jednak w skarbie ogromną na owe czasy summę 300 000 talarów i klejnoty wartości 2-ch milionów. Założył uniwersytet w Dóle, rozszerzył przywileje i zwiększył uposażenie uniwersytetu w Louvain. Kazał spisać zwyczaje prawne księstwa (1459), ustanowił (1430); order Złotego Runa. Wszel-kiemi siłami ściągał i utrzymywał w swym kraju uczonych. F. trzy razy wstępował w związki małżeńskie: 1) z Michaliną francuską, córką Karola VII; 2) z Boną d’Artois; 3) z Izabellą portugalską, która wydała na świat trzech synów; z tych Antoni i Józef pomarli w młodym wieku, a Karol (Śmiały czyli Zuchwały) odziedziczył po ojcu księstwo Burgun-

Filip I, król francuski, rozpoczął długie panowanie (1060—-1108) pod opieką krewnego swego, Baidwina V hr. Flandryi, i rady urzędników. W czasie tej regencyi Wilhelm normandzki zdobył Anglię, przez co stał się jeszcze niebezpieczniejszym, niż dawniej, sąsiadem. W dojrzałym wieku toczył kilka wojen z baronami; 1071 z Robertem Fryzonem hr. Flandryi, 1074 o posiadanie Cor-bie, 1076 wojnę w Poitou i w Bretanii, walkę z Wilhelmem Zdobywcą, Hugonem Dammartin, z Hugonem z Puiset i t. d.; podbił, skonfiskował lub nabył przez kupno kilka posiadłości części Vexin i Vermandois, Gâtinais, Bourges i Dun-le-Roi; spierał się z papieżami o władzę nad duchowieństwem, rozdawał biskupstwa i opactwa takim, którzy mu zapłacili więcej; przez 13 lat pozostawał pod ekskommuniką kościelną za małżeństwo z Bertradą andegaweńską. Złożył nareszcie obedyencyę (t. j. wyznanie uległości) papieżowi w r. 1088. Ubezwładniony niezmierną otyłością, wyręczał się od r. 1097 posługami syna, króla „wyznaczonego” (rex designatus), Ludwika VL—Luchaire „Hist, des institutions monarchiques de France” (2 t.. wyd. 2-gie 1891); Marion „De Normannorum ducum cum Capetia-nis pacta ruptaq. societate” (1892).

Filip II August, król francuski (1180 — 1223), wykształcony nieco—bo sam czytywał romanse rycerskie i księgi pobożne—zręczny w korzystaniu z każdej pomyślnej okoliczności, pracował wytrwale nad pomnożeniem swej potęgi.—Od króla angielskiego, Henryka II, zażądał zwrotu

î'ilip II August (król francuski).

dwóch zamków pogranicznych, Gisors i Vexin, danych w posagu królewnie francuskiej, poślubionej najstarszemu z królewiców angielskich, który właśnie zmarł był bezpotomnie w r. 1185 r. Otrzymawszy odmowę, rozpoczął wojnę. Podniecając przeciwko Henrykowi synów i baronów, potrafił go znękać i zmusić do przyjęcia bardzo u-ciążliwych warunków pokoju; wydania kilku miast, zapłacenia 20 000 grzywien srebra, ponowienia hołdu i t. d. Te rozterki i działania wojenne spowodowały zwłokę w przygotowaniach do kru-cyaty (ob.). Dopiero po śmierci Henryka, gdy na tronie zasiadł Ryszard Lwie Serce, Filip wspólnie z tym przyjacielem i życzliwym wassa-lem swoim wybrał się do Palestyny. Ale w ciągu wyprawy krzyżowej pod Messyną i przy oblężeniu Akki przyjaźń zmieniła się w nienawiść. Wróciwszy do Paryża, Filip starał się szkodzić Ryszardowi, przedłużyć jego niewolę w Niemczech; poduszczał jego brata, Jana, do zabrania Normandyi, a nawet i tronu angielskiego. Więc Ryszard miał słuszne powody do rozpoczęcia wojny zaraz po powrocie swoim; walczył ze zwykłą odwagą; raz pobił na głowę samego Filipa, lecz korzyści trwalszych osiągnąć nie umiał; po jego zaś śmierci (1199), brat, Jan Bez Ziemi, odziedziczywszy tron, pośpieszył wojnę zakończyć i sporne ziemie odstąpić, Obaj królowie po tej ugodzie wysadzali się na okazywanie wzajemnej przyjaźni: Jan zjeżdżał w odwiedziny do Paryża; Filip ustępował mu swego królewskiego mieszkania i podejmował go z wystawną gościnnością.—W owym czasie doznał Filip bolesnego upokorzenia, zresztą słusznie, bo z własnej winy. Jeszcze w 1193 r., wkrótce po powrocie z Palestyny, oświadczył się on był o rękę Ingeborgi, siostry króla Duńskiego (Kanuta VI), bardzo posażnej. Gdy przybyła do Francy i, poślubił ją niezwłocznie i ukoronować kazał; atoli w czasie obrzędu uczuł do no-wopoślubionej wstręt dziwny i nie przyjął jej za żonę. Nikt nie domyślał się przyczyny; przypuszczano tylko, że chyba dyabeł opętał króla (le démon ouvra en notre sire). W kilka dni po ślubie F. kazał biskupom dać sobie rozwód, Ingeborgę zaś osadził w klasztorze, a później więził w jednym z swych zamków, ponieważ nie chciała wracać do Danii i wezwała opieki papieża. Nie dość na tem: F. zaczął poszukiwać innej żony i pojął wreszcie Agnieszkę Merańską (1196). Długo znosiła ciężką niedolę Ingeborga. Przysłani z Rzymu legaci nie zdołali zgromadzić nawet synodu, ponieważ duchowieństwo francuskie bało się prześladowań i zemsty królewskiej. Dopiero znakomity papież, Innocenty III, zabrał się do sprawy energicznie. Wysłany, przez niego legat zebrał duchowieństwo na synod w Dijon. Gdy F. nie stawił się na pozwy i nie dawał odpowiedzi na bulle, ogłoszono interdykt na całą Francyę przy ponurym jęku dzwonów, odśpiewaniu żałobnego Miserere i gaszeniu pochodni przez biskupów (1198). Nabożeństwo ustało na całym obszarze królestwa. Niewoliło było udzielać żadnych sakramentów prócz chrztu i ostatniego namaszczenia; zmarłych nie-przyjmowano na cmentarz; grzebano trupy w niepo-święconej ziemi. Więc lud zaczął się burzyć, oblegał kościoły, wygrażał księżom, ale ostatecznie oburzał się na króla, jako na sprawcę tylu strapień i udręczeń. F. w gniewnem uniesieniu zazdrościł Saladynowi, że ten nie potrzebuje znać papieża; zapowiadał, że przyjmie wiarę mahome-tańską: ale w końcu wyprawił poselstwo do Rzymu; nie pierwej wszakże wyjednał zniesienie interdyktu, aż się poddał wszystkim wymaganiom Innocentego. Zjechawszy do Dijon na drugi synod (1202), przyrzekł przyjąć odepchniętą małżonkę i oddalić Agnieszkę. Ta umarła w parę miesięcy później, wydając na świat syna, imieniem Trystana (Smętny); Ingeborga jednak długo jeszcze (aż do r. 1213) czekała na wezwanie do męża; podczas tak długiego więzienia zasłużyła sobie na dobrą sławę u ludu pobożnością, fundowaniem klasztorów, przyozdabianiem kościołów.—Po otworzeniu kościołów przez legata papieskiego, F. odzyskał swobodę myśli w interesach państwowych. Niezadługo nadarzył się dogodny dla niego wypadek: król Jan Bez Ziemi zamordował synowca swego, Artura, księcia Bretanii, trzymanego w Rouen za udział w rokoszu. Powiadano, że wywiózł go w łodzi na Sekwanę i własnoręcznie zadał mu dwa pchnięcia mieczem, a następnie zwłoki zrzucił do wody. Zbrodnia tak straszna wywołała oburzenie powszechne nietylko w Bretanii, ale i w całej Francyi; F. zaś niezwłocznie pozwał Jana, jako księcia Normandyi, a swego wassala, przed sąd parów, t. j. równych mu stanem najwyższych wassalów korony francuskiej. Jan nie zaprzeczał praw sądu (przez wzgląd na własnych wassalów) i chciał się stawić; zażądał tylko listu żelaznego, t. j. wolnego powrotu. F. odpowiedział, że powrót zależeć musi od wyroku parów. Na to poseł zrobił uwagę, że książę Normandyi nie może przyjść tak, iżby jednocześnie nie przyszedł król Anglii, ponieważ obaj mieszczą się w jednej i tej samej osobie; baronowie zaś angielscy nigdy na to nie pozwolą, aby ich król był karany śmiercią lub wieżą. Wtedy F., marszcząc brwi, zawołał gniewnie do posła: „Cóż to jest, panie biskupie? Wiadomo, że książę Normandyi, mój człowiek, nabył przez gwałt Anglię; więc gdy wassal podrasta w potęgę i zaszczyty, czyliż jego pan, suzeren, ma tracić swe prawa?” Tak zagadniony poseł nie znalazł odpowiedzi w swej głowie: powróciwszy do Jana, ostrzegł go tylko o widocznem niebezpieczeństwie podróży. Więc Jan nie stanął, ale parowie osądzili go zaocznie, uznali winnym morderstwa i nieprawości (meurtre et déloyauté), i skazali go na śmierć z utratą wszystkich posiadłości we Francyi (1203). Jakkolwiek słusznym i poważnym mógł być ten

elementarne dziełko).

wyrok, wszakże cała wartość jego zależała od pytania: czy będzie wykonany? Śmiercią karać króla angielskiego F. nie mógł i nie miał zamiaru, ale najechał zaraz Nonnandyę. Jeden zamek zatrzymał go przez pół roku; z innemi poszło łatwiej; w r. 1204 już cała Normandya była w jego mocy. Potem zajął kraje nad Ligierą, jednem słowem opanował wszystkie posiadłości francuskie Plantagenetów i dawniejszego domu Normandzkiego (prócz krajów akwitańskich Eleonory nad Garonną). Jan odgrażał się, że w jednym dniu odbierze więcej miast i zamków, ni-żli ich F. zdobędzie w ciągu roku, ale siedział w Anglii i na wojnę wystąpić nie odważył się, a baronowie i mieszczanie tak go znienawidzili, że się poddawali chętnie królowi francuskiemu. Żywił jednakże Jan zemstę w sercn i obmyślał projekty odwetu w ciągu lat dziesięciu. Wreszcie skojarzył wielką i nader niebezpieczną dla F-a koalicyę, do której weszli: siostrzan Jana, cesarz niemiecki, Otton IV Welf, oraz hrabiowie Flandryi i Bulonii (Boulogne). Celem przymierza był zupełny rozbiór królestwa Francuskiego, zupełne obalenie tronu Kapetów. Jan zgromadził liczne okręty i wojska w Anglii: na przeglądzie, urządzonym pod Canterbury, stało 60 000 ludzi w dobrem uzbrojeniu. Z tych połowa była posłana do Flandryi, z drugą połową sam Jan ruszył ku uściom rz. Loary. Zdobył parę zamków; ale, dowiedziawszy się o nadejściu królewica francuskiego z 5 000 rycerstwa, uciekł do Anglii. Walna wszakże rozprawa miała się odbyć we Flandryi, gdzie Anglicy połączyli się z wojskami wiarołomnych wassali francuskich i z wielką armią cesarza Ottona. Siły sprzymierzeńców urosły tym sposobem do 150 000 głów. F. mógł zgromadzić zaledwo 80 000, a w tej liczbie znajdowało się ze 20 000 łuczników, dostarczonych przez miasta kommunalne. Pod Bouvines w 1214 r. zaszła pamiętna bitwa. F. zagrzewał przykładem do waleczności; zrzucony z konia, ledwo się uchronił od stratowania kopytami końskiemi: ale zwyciężył. Wóz i orzeł cesarski dostały się Francuzom, 5-iu hrabiów i 25-iu panów chorągiewnych wzięto do niewoli, hrabia Flandryi (Ferrand) odpokutował za swe wiarołomstwo 8-letniem więzieniem w zamku paryskim (Châtelet), hrabia Buloński (Rejnald) jęczał przykuty do kloca w Peronnie. Francya została ocaloną od rozbioru; władza monarsza nabyła nowego uroku; na powitanie wracającego króla miasta przystrajały się w kwiaty i wieńce, lud cisnął się z okrzykami radości i tryumfu.—Świetnie tedy kończyło się panowanie F-a. Jego posiadłości królewskie (le domaine royal) zwiększyły się do 77 prowincyj (prévôtés), gdy dawniej należało do króla tylko 35; dochody wynosiły teraz 43 000 funtów srebra rocznie; F. otrzymał od spółczesnych przezwisko Augusta czyli p o mnożyć i el a (od słowa: augeo). Urządził silniejszą administracyę, ustanawiając urząd

generalnego starosty, bailli, w każdej prowin-cyi. Uczynił to przed wyjazdem do Palestyny. Bailli miał co miesiąc odbywać sądy, a nadto podatki wybierać dla skarbu królewskiego i przyjeżdżać do Paryża dla złożenia raportu o swych podwładnych. Podniósł też F. znakomicie stołeczne swe miasto Paryż: opasał je murami i basztami, pobudował halle (niby sukiennice) dla kupców, kościoły, szpitale, wzniósł obszerny pałac, Luwr (Louvre), założył pierwsze bruki. Pod jego opieką powstał uniwersytet paryski, który zasłynął wkrótce jako jedno z najpierwszych w Europie ognisk oświaty.—-F. II czuł się tak silnym, że nie kazał koronować syna zawczasu. Zasada dziedziczności tronu była już dostatecznie ugruntowaną w narodzie. W południowej Francyi wrzała zawzięta wojna religijna, czyli tak zwana krucya-ata przeciwko Albigensom (1209—1229). F. nie brał w niej czynnego udziału, a jednak przyniosła ona z czasem wielkie korzyści monarchii francuskiej.— „L. Delisle „Catalogue des actes de Philippe Auguste” (1856). Williston Walper „Onthe increase of royal power in France under Philip Augustus” (1888) Froidevaux „De regiis conciliis Phil. Augusto régnante habi-tis” (1801); Luchaire „Philippe-Auguste” (1884;

T. K.

Filip III, Śmiały (1270—1285), towarzyszył ojcu, Ludwikowi IX Ś-mu, w ostatniej kru-cyacie; po jego zgonie, w obozie pod Tunisem d. 25 sierpnia, został ogłoszony królem. Wracając wiózł pięć trumien: ojca, brata, szwagra, żony i syna; wojsko krzyżowe w przechodzie przez Sycylię i Włochy marło od nędzy i chorób; król wjechał do Paryża ledwo 21 maja 1271 roku. W liczbie ofiar krucyaty znajdowali się Alfons z Poitiers oraz żona jego, dziedziczka wielkich posiadłości domu Saint-Gilles. Oboje zmarli jednego dnia w 1271 r.; na mocy zawartych poprzednio zobowiązań, ich hrabstwo Tolozariskie, złożone z prowincyj: Poitou, Saintonge, Toulon, Albi, Auvergne, Quercy, Agen, Rouergue, Venaissin, miało stać się królewszczyzną. Jakoż zajęcia (saisimentum comitatus Tolosae) niezwłocznie dopełnił seneszal Karkasony. F. oddał z tego spadku należne wedle zobowiązań ojca Venaissin papieżowi i Agen królowi angielskiemu. Przyrastały też do królewskiego dominium inne nabytki, jak hrabstwo Guines, Harfleur, Montmo-rilłon i t. d. Wdowa po Henryku III, królu Nawarry, Blanka z Artois, szukała schronienia i opieki u F-a III; córkę swą 3-letnią, Juanę, zaręczyła królewicowi francuskiemu: ten więc zaczął się tytułować: z Bożej łaski królem Nawarry, hrabią palatynem Szampanii i Brie. Wojsko, prowadzone przez seneszala Tuluzy i przez kone-tabla de Beaujeu, zdobyło Pampelunę i zajęło cały prawie kraj. Nie tak pomyślnie kończyły się wyprawy wojenne samego króla. Na kru-cyatę powtórnie iść obiecał papieżowi Grzegorzowi X-mu na soborze lugduńskim 1274, lecz

T. K.

ślubu tego nie wykonał. Na wezwanie pokrzywdzonej w dzieciach swoich siostry, Blanki, królowej Kastylii, zamężnej za Alfonsem X Mądrym, ruszył na czele 300000 (?) wojska (1276), lecz zatrzymał się przed górami Pirenejskiemi i rozpoczął układy długie a bezowocne Ujmując się za stryjem Karolem Anjou, królem neapolitań-skim, któremu odbierał Sycylię Piotr Aragoński, F. III przekroczył Pireneje, spustoszył Katalonię, oblegał twierdzę Girone, lecz jego flota zniszczona została przez Katalończyków, a wojsko, liczone przez jednych na 100, przez innych na 300 tysięcy, zaczęło chorować i mrzeć od upałów. Podczas odwrotu sam F. zachorował i umarł. Był on przejęty zasadami rycerstwa, lecz odznaczał się tylko na łowach; chyba w walce ze zwierzętami zasłużył sobie na tytuł: Śmiałego.—Ch. V. L anglois „Le règne de Philippe le Hardi” (1887).

Filip IV Piękny (1285—1314), z twarzy i z postawy zasługiwał na taką nazwę, lecz z charakteru mógł tylko wstręt budzić. Chciwy pieniędzy i władzy nieograniczonej, gotów był zawsze chwycić się niegodziwych środków. Królowi angielskiemu, Edwardowi I-mu, podstępnie zabrał Gwijennę i w ciągu 3-letniej wojny zdobył kika zamków, lecz za pośrednictwem papieża pogodził się (1297 r.), zwracając zajętą krainę, z pewnemi ograniczeniami, i dając swą córkę (Izabellę) królewicowi Edwardowi (Il-mu) w zamę-ście. Na koszta wojenne F. kazał ściągać nowy, u-ciążliwy podatek, zwany u ludu małtóre czyli złym poborem, i zaczął fałszować monetę w swojej mennicy, a do Flandryi, słynącej z doskonałych fabryk sukienniczych, posłał srogiego namiestnika. Zniecierpliwieni eiemięstwem mieszczanie w Brügge wyprawili „nieszpory flamandzkie” lub „jutrznię brugijską”, t. j. wymordowali 1 300 rycerzy i 2 000 niższego stanu Francuzów (1302 r.). Miasta okoliczne uzbroiły swoich rzemieślników, i wojsko królewskie poniosło porażkę w o-twartym boju pod Kortryk (Courtray) 1302 r., w tak zwanej „bitwie ostróg” z powodu szybkiej ucieczki rycerstwa. Rozgniewany król wkroczył sam na czele 60 000 i odniósł zwycięstwo pod Mons-en-Pevèle 18 sierp. 1304, lecz wytrwali Flamandowie zapowiedzieli mu przez herolda drugą bitwę. Dowiedziawszy się, że cała Flandrya się zbroi, F. wolał zakończyć sprawę układami i ugodą (w Athies 1305), która wszakże wypadła dla niego z korzyścią, ponieważ miasta musiały zobowiązać się do zapłacenia dużej kontry-bucyi, do zburzenia swoich fortyfikacyj, a 3 000 obywateli z Brügge poniosło różne surowe kary. Jednocześnie toczyła się drażliwsza i ważniejsza sprawa—z papieżem. Bonifacy VIII (1294—1303) posuwając się w dążeniach teo-kratycznych jeszcze dalej, niż poprzednicy, wydał bullę „Clericis Laicos” (1299 r.), w której głosił, że duchowieństwo nie powinno dawać panom świeckim żadnych podatków, darów, poży-

Enc. Powsz. llustr. Zesz. 167. T. XXI.

czek bez zezwolenia Stolicy Apostolskiej. Zaraz potem, przypadkowo czy umyślnie, F. zakazał wywożenia z Francyi kruszców szlachetnych i wszelkich kosztowności, a więc i papież nie mógł odbierać należnych sobie pieniędzy. Gdy przytem nadeszła przestroga od arcybiskupa Rheimskiego, że nie należy drażnić króla, ponieważ z charakteru jest gwałtowny i zuchwały, Bonifacy przesłał nową bullę (Etsi de statu 1297), zezwalając na pobór danin feudalnych zwyczajowych, oraz darów dobrowolnych, a królowi francuskiemu na pobór zasiłków od duchowieństwa na obronę królestwa swego, i potem przez lat parę świadczył F-owi znaczne usługi, pośrednicząc życzliwie w zatargach jego z królem angielskim, ofiarując bratu jego koronę sycylijską, kanonizując jego dziada, Lu- . dwika IX Świętego. Przy zbliżającym się końcu stulecia, dla dodania sobie nowego uroku, Bonifacy ogłosił na rok 1300-tny miłościwe lato, czyli jubileusz, t. j. odpuszczenie grzechów tym wszystkim, którzy odprawią pielgrzymkę do grobów św. Apostołów w Rzymie. Przez cały rok schodziły się tedy ze wszystkich krajów niezmierne rzesze (podobno bywało dziennie po 200 000 cudzoziemców), śpiewając pieśni pobożne w różnych językach i składając datki na ołtarzach. Bonifacy ukazywał się im w bogatych szatach, w koronie potrójnej, czyli tyarze, i kazał nosić przed sobą dwa miecze. Wszystko to nie czyniło pożądanego wrażenia na urny śle F-a. Wcielając do królewszczyzn nowe nabytki w południowej Francyi, uszczuplił on dochody arcybiskupstwa Narbońskiego. Bonifacy posłał do niego z wyrzutami Bernarda Saissetti, biskupa Pamiers (1300). Ten legat przemawiał do króla hardo i zaprzeczał mu władzy nad duchowieństwem. Słuchał go F. w ponurem milczeniu, a serce jego wrzało gniewem. W kilka miesięcy później, gdy prawnicy przygotowali akt oskarżenia o bunt, obrazę majestatu, herezyę i symonię, biskup został jako wassal pozwany przed sąd królewski w Senlis i uwięziony (1301 r.). Następnie F. wyprawił do Rzymu swojego kanclerza z żądaniem degradacyi i kary na winnego, lecz Bonifacy oburzył się i odpowiedział groźną bullą (Ausculta, fili—Słuchaj, synu!), w której dowodził, że królowie mają w papieżu zwierzchnika i sędziego ich grzechów, wyliczał różne złe postępki F-a i powoływał duchowieństwo francuskie do Rzymu dla osądzenia spraw spornych. Tak wszczęła się walka śmiertelna między dwoma dumnymi i chciwymi zarówno mocarzami. F. naradzał się z uczonymi prawnikami: zezowatym kanclerzem swoim, Flotte’m, i podkanclerzym, Nogarefem, którzy byli nietyl-ko zwolennikami zasady monarchicznej, ale też na wszystko gotowymi służalcami króla. Postanowiono wywołać opór narodu francuskiego przeciwko oczekiwanym gromom Watykanu. Więc naprzód puszczono między lud fałszywą bullę

53

Deum time, z powiększonemi pretensyami i gwałtowniej szemi wyrażeniami. Prawdziwą podobno spalono na placu przed katedrą przy odgłosie trąb i w obecności samego króla. Potem powołał F. do Paryża na walną radę nietylko baronów i duchowieństwo, ale też posłów od miast, czyli stan trzeci. Było to pierwsze zgromadzenie tak zwanych Stanów Generalnych (Etats Généraux); odbyło się w katedrze d. 10 kw. 1302 r. Flotte odczytał nie autentyczną bullę, w której były wytknięte brzydkie czyny F-a, lecz skrócony wypis, w którym jaskrawo uwydatnił roszczenia papieskie. Przemówił też i sam król. Rycerstwo i posłowie miejscy zawołali, że królestwo francuskie nigdy nie było od nikogo zależnem, i przyznali słuszność królowi; duchowieństwo zaś nie śmiało opierać się jednomyślnym objawom poczucia narodowej niepodległości i dumy. Polegając na takiem poparciu stanów świeckich, F. zabronił duchowieństwu jechać na sobór do Rzymu i zabierał dobra nieposłusznym, a gdy się ukazała bulla z oczekiwaną ekskommuniką, wezwał znowu baronów i prałatów do Paryża (do swego Luwru) na powtórną naradę (1303 r.). Zgromadzenie to uchwaliło, że Bonifacy ma być stawiony przed soborem, w m. Lionie zebrać się mającym. Uchwała taka zdawała się nie tylko zuchwałą, lecz nawet niemożliwą do wykonania. Tymczasem F. wynalazł sposób, jeśli nie sprowadzenia, to znieważenia Bonifacego przy pomocy możnego rodu Colonnów, pokrzywdzonego i wyzutego z dóbr przed kilku laty. Nogaret pojechał do Włoch bez wojska, ale z grubemi pieniędzmi; dopomagał mu Sciarra Colonna (czytaj: Szyjarra Kolon-na); zwerbowawszy około 400 rycerzy i z 500 pieszych, obaj wpadli do Ananii d. 7 września z rozwiniętą chorągwią francuską i okrzykami: „Śmierć Bonifacemu”! Po zaciętej walce ze strażą wdarli się do pałacu. Znaleźli papieża w towarzystwie dwóch wiernych kardynałów na tronie, z krzyżem i kluczami w ręku. Żądali, żeby jechał do Lionu, lecz on odmówił stanowczo. Wtedy rozwścieklony Colonna pochwycił go, dusił, chciał przebić mieczem; ledwo obronił go Nogaret, ale trzymał pod strażą uwięzionego. Dopiero po trzech dniach nadbiegła odsiecz z Rzymu i zawstydzeni mieszkańcy Ananii uderzyli na napastników. Nogaret i Colonna nciekli w cwał, a Bonifacy, wyzwolony, przemówił w rzewnych wyrazach do ludu i zaraz udał się do Rzymu, otoczony tłumami. Było to jednak zbyt silne wstrząśnienie dla 86-letniego starca: siadywał samotny, rozpaczał, bił głową o mur; d. 11 października znaleziono jego ciało bez ducha na łożu. Na nim skończyło się wszechwładztwo papieżów.-—Po krótkiem panowaniu Benedykta XI-go, który rzucił klątwę na wszystkich sprawców gwałtu, popełnionego w Ana-nii, lecz zmarł nagle, może otruty, (d. 7 lipca 1304), kardynałowie nie mogli się zgodzić na

obiór nowego papieża przez 10 miesięcy, walczyły bowiem dwa stronnictwa; wreszcie stanęła pomiędzy niemi taka ugoda, że stronnictwo francuskie obierze jednego z trzech kandydatów, zaproponowanych przez stronnictwo rzymskie w ciągu 40-tu dni. Goniec przywiózł F-owi te trzy imiona dnia 11-go. Miał więc F. dosyć czasu, żeby porozumieć się z jednym kandydatem, Bertrandem du Got, znanym z próżności Gaskończykiem; ten zgodził się na podane sobie 5 punktów, a nawet zaprzysiągł na komunikancie wykonanie punktu 6-go, którego treść miała być w późniejszym czasie wyjawioną. Goniec wrócił do Rzymu 35-go dnia z decyzyą królewską i niezwłocznie obranym został ów Bertrand, czyli Klemens V (1305—1314).—Wybraniec ten, ku powszechnemu zdziwieniu, wezwał kardynałów do Lionu i tu odbył swoją koronacyę w obecności F-a i króla Majorki, Jakóba; następnie zmieniał kilkakrotnie miejsce pobytu, aż wreszcie zamieszkał stale od r. 1309 w Awe-nionie. Tak się zaczęła 70-letnia „niewola babilońska papieżów”, czyli poddaństwo ich u królów francuskich.—Klemens ulegał wszelkim żądaniom F-a. Najdrażliwsze z nich zmierzało do potępienia papieża Bonifacego VIII. Klemens przyjął od wysłańców królewskich akt oskarżenia, zawarty w 43 punktach, i zebrał zeznania licznych świadków we Włoszech i Francyi; uniknął tylko przykrości wydania wyraźnego i potępiającego wyroku na swego poprzednika, lecz króla F-a usprawiedliwił bullą Rex gloria vir-tutum (27 kwietnia 1311) i sprawcom zamachu w Ananii udzielił przebaczenia. Okazał też zupełną powolność w sprawie Templaryuszów, która miała zawierać się w tajemnym punkcie ^-tym wspomnianej ugody.—Po utracie Akki (1291 r.) Templaryusze przenieśli się na wyspę Cypr; potem na wezwanie Klemensa V-go wielki mistrz zakonu, Jakób Molay, z kapitułą swoją przybył do Francyi w celu narad nad projektowaną krucyatą i zamieszkał w Paryżu w potężnym zamku Tempie (czytaj: Tampl) niedaleko od Luwru. To blizkie sąsiedztwo nie podobało się despotycznemu królowi, a bogactwa rycerzy w rozległych dobrach (około 10 000 majątków po całej Europie łacińskiej) i przywiezionych pieniądzach podrażniły chciwość jego. W r. 1307 urzędnicy królewscy w całej Francyi otrzymali pakiety z napisem, aby je otworzono w nocy z dnia 12 na 13 października. Był to rozkaz niezwłocznego aresztowania Templaryuszów. Tym sposobem o jednej prawie godzinie wszyscy rycerze znaleźli się w więzach (138-u w samym Paryżu). Sędziowie rozpoczęli śledztwo, używając strasznych tortur. Jeden z rycerzy pokazywał dwie kości, które mu wypadły ze stopy od przepalenia ciała na ogniu; drugi przesiedział 36 tygodni w cuchnącej ciemnicy samotnie o Chlebie i wodzie, inni po trzy razy brani byli na męki coraz boleśniejsze. Tym sposobem zdo-

i wysepek. Jądro ieli stanowi grupa Visayas po środku, zamknięta z północy i południa dwiema największemi z całego archipelagu wyspami:

wilgocią, opady atmosferyczne wielkie i od zmiany monsunów zależne. Monsun północno-wschodni trwa od października do kwietnia, zraszając deszczami zwrotnikowemi północne i wschodnie wybrzeża; jest to właściwie czas tutejszej zimy; natomiast od kwietnia do października wieje monsun południowo-zachodni, gorący (lato), zwilżając głównie południowe i zachodnie wybrzeża. Wyniosłe góry wnętrza wysp utrudniają przedostawanie się każdego z monsunów na przeciwległe zbocza, skutkiem czego wytwarzają się kontrasty suszy i wilgoci na wybrzeżach, w miarę panowania tego lub owego monsunu. Zmianie monsunów towarzyszą zazwyczaj wielkie burze (tajfuny). Stolica wysp, Manila, ma średnią temperaturę lata 35", średnią zimy 17°C, roczny opad 190 cm., z których na epokę czerwiec-listopad przypada 170 cm. (monsun połud.-zach.). Znaczne opady atmosferyczne wywołały też wielką obfitość wód bieżących, te jednak, dla braku obszerniejszych przestrzeni lądowych, w większe systematy rzeczne rozwinąć się nie mogły; największe rzeki znajdują się na Luzonie (Cagayan, Pasig) i na Mindanao; niektóre z nich podatne do spławu a nawet i do żeglugi. Roślinność nadzwyczaj bujna i rozmaita, dzięki wielkim ilościom wilgoci i ciepła; nosi ona na sobie piętno flory malajskiej, właściwej całemu archipelagowi Wschodnio-Jndyjskie-mu. Rosną tu w wielkiem bogactwie różne ga-

Luzon i Mindanao. Od tego jądra ciągną się nakształ pomostów cztery łańcuchy mniejszych wysp ku wyspom sąsiednim, jako to: wyspy Ba-tan i Babuyan ku Formozie,— Palavau i Sulu ku dwom północnym rogom wyspy Borneo, wreszcie wyspy Sangir ku Celebesowi,—te ostatnie do F. wysp nie należą. Z grupy Visayas największe są:

. ny korzenne, jak cynamon, gwoździki, gałka muszkatelowa, pieprz; nie brak też drzew i krzewów, właściwych strefie chłodniejszej (sosny, jodły, paprocie). Fauna również należy do typu malajskiego i przypomina faunę wysp Zundz-kicli, ma jednak swoją oryginalność, gdy bowiem tamte zbliżają się pod względem świata zwierzęcego do sąsiedniego kontynentu, zarówno wielkością, jak i charakterem osobników, natomiast zwierzęta na Filipinach nie wykazują gatunków wielkich; brak także między niemi drapieżnych (prócz wiwery i tchórza). Małpy wogóle drobne (pawiany, makaki), kilka gatunków jeleni, niewiele gryzoniów i owadożernych, jeden gatunek miejscowego byka (Anoa depressi-cornis). Ptactwo w tych samych gatunkach, co i na Wielkich Zundzkich, wielkie bogactwo mięczaków, między któremi znajdują się gatunki tylko Filipinom właściwe. Rozległość i ludność całego archipelagu podaje tablica, znajdująca się na str. 440.

Z ogólnej liczby ludności przypada na Europejczyków około 2 000, na Kreolów 5 000, na Mestyców 25 000, na Chińczyków 65 000; resz tę stanowi ludność tubylcza. Są to albo Negri-tosi (Aeta), będący prawdopodobnie szczątkami pramieszkańców tych wysp, albo też właściwi, na liczne szczepy podzieleni, Malajowie, śród których najliczniejsi są Tagalowie na Luzonie,

Samar, Panay, Negros, Mindoro, Leyte, Masba-te, Bohol, Zebu, Tablas i t. p. Całość ta podnosi się z dna morskiego, stosunkowo bardzo głębokiego, które nawet w morzu Sulu, między wyspami Palavan i Sulu, leży na 4 600 pod p. m. Brzegi wszystkich niemal wysp są skaliste, mocno poszarpane, otoczone tu i owdzie ławicami koralowemi, niekiedy dla żeglugi bardzo nie-bezpiecznemi. Wnętrze całkowicie górzyste, wysoce wulkanicznej natury; stąd częste i zgubne trzęsienia ziemi (Manila!) oraz wybuchy wielu wulkanów. Góry mało są dotąd zbadane. Składają się one już-to ze skał krystalicznych, jak gnejsy, łupki krystaliczne, granity, już też ze skał archaicznych, zwłaszcza paleozoicznych i węglowych. W okolicach czysto wulkanicznych występują lawy, tuf, popiół i nowsze skały wybuchowe. Dwa głównie dają się zauważyć rzędy wulkanów: jeden z nich wschodni, poczyna się na północy wulkanem Didica na maleńkiej wysepce (246 m.), przechodzi na wyspę Luzon, tunki palm (ojczyzna palmy are ki), drzewa te-gdzie na północo-wschodzie dymi ciągle wulkan kowe i laurowe, banany, a nadewszystko rośli-Cagua (1 195 m.), następnie przejawia się na półwyspie Camarines tejże wyspy, gdzie zdaje się być najważniejsze ognisko wulkanizmu (Labo 1522 m., Colasi 1 600 m., Isarog 1966 m.,

Mayon 2 374 m., Bulusan 1 624 m.), wreszcie prz:suwa się przez solfatary na wyspach Bila-ram i Leyte, oraz przez powstałą w r. 1871 wulkaniczną wyspę Comiguin, i wchodzi na wyspę Mindanao, kończąc się wulkanami Apo (2 686 m.) i Matutung. Rząd drugi, zachodni, rozpoczyna się na Luzonie około Manili w wulkanach Arajat i Taal, przebiega następnie przez wyspę Negros (wulkan Canloon 2 497 m.) i kończy się na wyspie Mindanao wulkanami Ma'a-crin i Cotabato. Niektóre wulkany powstały w nowszych czasach, cały zaś archipelag jest niewątpliwie szczątkiem obszernego niegdyś, a dziś w znacznej części zapadłego lądu. Wnętrze gór zawiera nieprzebrane skarby mineralne, lecz dotąd nader słabo wyzyskiwane: złoto znajduje się w żyłach kwarcu i w rozsypiskach, z których wydobywa się za pomocą przemywania; żelaza wszędzie wielka obfitość—zwłaszcza na Mindanao; węgiel brunatny zalega wielkiemi pokładami,—obok tego jest także miedź, ołów, siarka, rtęć, cynober, ałun, agaty, kryształy górne, karniole. Klimat podzwrotnikowy, morski, bez znacznych amplitud; średnia temperatura roczna wogóle wysoka, powietrze przesycone

NAZWA WYSP

Powierzchnia w kilom, kwadr.

Ludność obliczona w r. 1887.

Ludność niezależna lub rachunkiem nieobjęta.

Razem w liczbie 1 km. okrągłej. kw.

na

Luzon i przyległe wysepki Mindoro-Masbate Grupa Visayas Mindanao

Calamianes i Palavan Sulu i Basilan

Razem

109 206 15 358 54 788 97 968 14 123 4 739 296 1 82

8 443 000 126 000 2 181 000 209 000 22 000 4 000

150 000 100 000 200 000 400 000 50 000 100 000

3 600 000 225 000 2 400 000 600 000 72 000 104 000

to

5 985 000 I 1 000 000    | 7 000 000 |    23

Visayas na wyspach tejże nazwy i w półn. części Mindanao, Viko w połudn. części Luzonu, Igorrot, Ilokan, Calamian i inne. Mieszkańcy nadbrzeżni przyjęli wiarę chrześciańską (katolicyzm) i kulturę europejską; przedtem byli wyznawcami islamu, który rozpowszechnił się tu jeszcze przed przybyciem Hiszpanów i trwa dotąd w niektórych okolicach. Mężczyźni za cały ubiór noszą spodnie, koszulę i kapelusz słomiany, kobiety—spódnicę bawełnianą, stanik i koszulę z obszernemi rękawami. Ludność gór i wogóle wnętrza wysp albo zupełnie niezależna, albo zależna tylko pozornie; żyje w pogaństwie, trudni się łowiectwem i rybołówstwem i usuwa się od cywilizacyi i kontroli państwowej. Niektóre szczepy żyły niegdyś z rozboju morskiego i stały się postrachem statków kupieckich, dopóki szybki rozwój żeglugi parowej i energia państw europejskich nie ukróciły tej swawoli. Takimi byli Malajowie z Mindanao i wysp Sulu; sułtan ich, by uniknąć kontroli Hiszpanów i swobodnie trudnić się korsarstwem, ofiarowywał protektorat nad swemi krajami kolejno Anglii, Francyi i Prusom (1863 r.), gdy zaś to skutku nie odniosło, odstąpił Anglikom swe posiadłości na Borneo i poddał się Hiszpanom z wyspami Sulu oraz ze swemi dzielnicami na Mindanao. Arcybiskup katolicki rezyduje w Manili; podlega mu trzech biskupów. Oświata stosunkowo na nizkim stopniu; w Manilli jest tak zwany uniwersytet, kollegium, kilka szkół średnich i niższych. W reszcie kraju szkół ludowych bardzo mało; na całym archipelagu wychodzi jedna tylko gazeta codzienna. Najważniejszym pro-d ktem kraju jest ryż wybornych gatunków, stanowiący główne pożywienie ludności; tytoń plantuje się w wielkiej ilości i był dawniej monopolem rządu hiszpańskiego, który go nabywał od plantatorów za cenę z góry określoną. Kawa, trzcina cukrowa, konopie Manilskie, drzewa farbierskie, indygo, skory, metale stanowią najgłówniejsze artykuły wywozu. Ze zwierząt domowych konie i bydło rogate dobrze się przystosowały do tutejszego klimatu, owce i osły mniej. Hodowla ptactwa domowego, a zwłaszcza kaczek, znaczna, podobnie rybołówstwo, połów pereł i trepangów (wyspy Sulu). Górnictwo przeważnie w ręku Towarzystw akcyjnych angielskich i hiszpańskich; zatrudnia się niem głównie plemię Igorrotów,—lecz tuziemcy i na własną rękę wydobywają kruszce (samego złota za 60 000 fr. rocznie). Przemysł nader słabo rozwinięty; większych fabryk niema prawie wcale; cała produkcya odbywa się ręcznie i ma cechy przemysłu domowego. Wyrabiają maty, rogoże, piękne hafty, trwałe i gustowne tkaniny z konopi Manilskich oraz z bawełny i jedwabiu, dywany i t. p. Włókna ananasa dają także dobry materyał do tkanin, wywożonych za granicę z portu Ilo-Ilo (za milion doi. rocznie). Z drzewa wyrabiają różne sprzęty i przedmioty, trwałe i zręcznie rzeźbione. Wogóle ludność tubylcza, zwana przez Hiszpanów Indios, okazuje wiele zdolności do robót tkackich i snycerskich, które nawet w znawcach podziw obudzają. Handel nadbrzeżny pozostaje w ręku Tagalów i Chińczyków, zaś handel wielki prowadzą Anglicy, Amerykanie, Francuzi i Niemcy, lecz i tu bez pośrednictwa Chińczyków obejść się nie można. Przywóz w r. 1897 wynosił 44.7 mil. mar. i składał się głównie z tkanin, mąki, nafty, kapeluszy, parasoli, machin, węgla, wina, towarów galanteryjnych: w tymże roku wywóz dosięgał 84.9 mil. mar.; główne artykuły wywozu: cukier, kawa, konopie manilskie, tytoń, cygara (164 mil. sztuk), drzewa farbierskie, sandał, kapelusze słomiane, indygo, żywica alina-ciga, koncha perłowa, szyldkret, ryż, bawełna, skóry, aloes. W handlu pośredniczą głównie okręty angielskie. Pod względem monet, miar i wag panuje na całym archipelagu wielka rozmaitość; obok dziesiętnych istnieją miary i wagi angielskie, amerykańskie, chińskie i staro-hisz-pańskie. Jednostką monetarną jest dur o, podzielony na 100 centavos=4,205 marek niem. nominalnej wartości; srebrna moneta zdawkowa po 50, 20 i 10 centavos; obok tego są i hiszpańskie monety w obiegu. Brak dróg zwłaszcza w porze dżdżystej dotkliwie czuć się daje i wpływa ujemnie na rozwój handlu. Dróg żelaznych zaledwie 192 km. (Manila-Dapupan), telegrafów 2 562 km. odługości drutów 2 908 km. Lina podmorska łączy nadto wyspy z Hong-Kon-giem.—Flota handlowa liczyła w r. 1886— 793 statki, objętości 56 100 t., w tej liczbie 52 parowce, objęt. 17 000 t. W r. 1895 dochody

Islands” (Londyn 1891).

państwowe wynosiły 55,₅ a wydatki 54.3 mil. marek. — Głównemi pozycyami dochodów były podatki pośrednie i bezpośrednie, monopole, lo-terya i dobra państwowe; w wydatkach najważniejszą pozycyę stanowiło wojsko i marynarka. Stosunki ekonomiczne ucierpiały wiele przez ciasną politykę rządu hiszpańskiego. Podatki obciążały tylko ludność tubylczą, Hiszpanie i cudzoziemcy nie płacili ich zgoła. Te i inne przyczyny doprowadzały nieraz do otwartych buntów (powstanie w Cavité, krwawo uśmierzone w r. 1872)—Władza za rządów hiszpańskich spoczywała w ręku kapitana generalnego, któremu podlegały także wyspy Maryańskłe i Karolińskie; prezydował on także w najwyższym sądzie w Manili (Real Audiencia). Cały archipelag był podzielony na 43 prowincye, zarządzane przez gubernatorów, którymi były albo osoby cywilne, albo też, stosownie do ważnośoi lub niepewności prowincyi —wojskowe. Wojsko składało się z 9 300 żołnierzy i 573 oficerów. Flotę stanowiło 5 krzyżowców, 17 łodzi kanonierskich i kilkadziesiąt mniejszych statków drewnianych. — Pierwsze usiłowania kolonizacyi wysp przedsięwziął bezskutecznie Garcia de Loaysa w r. 1524; podobnież niepomyślny wynik otrzymał w r. 1528 Alonso de Saavedra.—Dopiero w r. 1542; został wysłany Ruiz Lopez de Villalobos dla zdobycia wysp na rzecz Hiszpanii, lecz i on nie wiele wskórać zdołał. Ostateczne podbicie nastąpiło dopiero w r. 1565. Dokazał tego Miguel Lopez de Legaspi, ożywiony duchem i męstwem Korteza lub Pizarra, lecz ■ bardziej od nich ludzki; w d, 21 listopada 1564 opuścił on meksykański port Natividad na pięciu okrętach z 400-tu ludźmi załogi, w towarzystwie geogra-fa-mnicha Andres de Urdaneta; w d. 13 lutego 1565 dosięgnął dzisiejszej wyspy Samar, którą nazwał „Bon Senal”, t. j. „dobry znak”, w d. 27 kwietnia t. r. zajął wyspę Zebu, a potem i inne, wreszcie odkrył i zajął Luzon i tam w r. 1571 założył dzisiejszą stolicę Manilę. —Odtąd Hiszpanie aż do najnowszych czasów byli panami wysp, do których w r. 1851, z powodu rozbojów morskich, przyłączono i grupę Sulu. — Zaznaczony już wyżej stan ekonomiczny kraju wywołał w r. 1897 powstanie, na czele którego stanął Aguinaldo i które tajemnie było, jak się zdaje, podsycane przez Stany Zjednoczone.— Gdy w r. 1898 wybuchła wojna między Stanami a Hiszpanią o Kubę, pierwsze wysłały flotę na Filipiny i d. 1 maja zniszczyły flotę hiszpańską w zatoce Manili. P »wstanie krajowców uzyskało jawne poparcie i wojska hiszpańskie niejednokrotnej doznały od nich porażki. Atoli krajowcy, dążący do zrzucenia jarzma hiszpańskiego i do utworzenia samodzielnej rzeczypospolitej, zwrócili się wkrótce i przeciw Stanom, gdy spostrzegli, że te dążą do owładnięcia wyspami. Ujawniło się to głównie po zawarciu pokoju paryskiego d. 10 grudnia r. 1898, gdy Hiszpania

Encykl. Powsź. Ihistr. Zesz. 167. T. XXI.

odstąpiła Filipiny St. Zjedn.— Niepewne położenie trwało jeszcze w lutym 1899 r. Zrazu zdawało się że Stany nie odbiegają od uznania samodzielności wysp pod pewnemi warunkami, któreby im zapewniały wyjątkowe przed innemi państwami stanowisko i korzyści, ale przemogła w nich chęć zagarnięcia archipelagu dla siebie. Wiecie 1898 r. Hiszpanie poddali Amerykanom Manilę, do której wdzierali się już powstańcy. Aguinaldo, nie zważając na traktat, ogłosił w styczniu 1899 r. niepodległą Rzeczpospolitą wysp Filipińskich i akt ten poparł d. 4 lutego napadem na stolicę archipelagu. Po nader krwawym dwudniowym boju Amerykanie pod wodzą gen. Otisa odparli napad, przyprawiając powstańców o ciężkie straty. D. 6 t, m. senat Waszyngtoński zatwierdził traktat paryski. P orów.: Semper „Die Philippinen und ihre Bewohner” (Wiirzburg 1869); tenże „Reisen im Archip. der Phi-ilippinen” (tamże 1870); Jagor „Reisen in den Philippinen” (Berlin 1873); Blumentritt „Versuch einer Ethnographie der Philippinen” Mitteilungen Petermanna (1882; Ergänzungsheft); Montano „Voyage aux Philip, et en Malaisie” (Paryż 1885); Montero y Vidal „El Archipiélago Filipino’’ (Madryt 1886); tenże „Historia general de Filipi-nas” (Madryt 1887); Foreman „The Philippine

And. S.

Filiponi, jest to miano, nadawane w mowie potocznej osiadłym tu i owdzie na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej roskolnikom, czyli s t a-roobradcom, dzielącym się na rozmaite sekty, z których jedna, zawiązana śród Bezpopow-ców (ob.), od założyciela swego, Filipa, nazwała się Filip owcami. Filipowcy wszakże, lub Filiponi, nie byli pierwszymi osiadłymi w Polsce roskolnikami; źródła bowiem historyczne wskazują, że jeszcze przed powstaniem tej sekty staroobradcy wyemigrowali na Litwę z gub. Czernihowskiej, ze Staroduba, dokąd zbiegli byli w r 1669, a skąd ich wypłoszył ukaz regentki, Zofii Aleksiejewny, zmuszający do powrotu na miejsce urodzenia i połączenia się z kościołem prawosławnym.—Naonczas Część tych zbiegów osiedliła się w iawnein województwie Mińskiem, w⁷ powiecie Rzeczyckim, nad rzeką Sożą, na gruntach możnego rodu Chaleckich, i założyła osadę Wietkę. (Dziś Wietka jest miasteczkiem, nale-żącem do powiatu Homelskiego, gub. Mohylew-skiej). Za przykładem Starodubowców poszło wdelu innych sekciarzy z różnych stron państwa Rossyjskiego, tak, iż na kilka wiorst około Wiet-ki powstało kilkanaście nowych słobód staro-wierczych: Kosiecko, Romanowo, Leontjewo i in. W r. 1733 w Wietce oraz w jej okolicy było już 40 000 staroobradców, którzy mieli swoich duchownych, domy modlitwy i klasztory. Dowiedziawszy się o tom cesarzowa Anna Iwa-nówna, wydała ukaz, aby bezzwłocznie do rodzinnej ziemi wracali, gdy zaś nie chcieli uledz temu rozporządzeniu, w r. 1735 wyszedł ukaz powtórny, mocą którego Wietkę z jej okolicą oto-

56

czono wojskiem, i jedną część mieszkańców uprowadzono w głąb Rossyi, druga się ratowała ucieczką. Zaledwie jednak pięć lat upłynęło, Wietka na nowo zaludniła się roskolnikami, co w r. 1764 wywołało ukaz cesarzowej Katarzyny II, wskutek którego 20 000 roskolników przy pomocy wojska z Wietki i słobód okolicznych wyprowadzono i osiedlono na Syberyi. To jednak nie położyło końca napływowi starowier-ców w te strony, i jeszcze w r. 1860 w Wietce liczono ich około 2 000. Z tego, eo wyżej powiedziano, wnosić-by wypadało, że napływ roskolników w granice dawnej Rzeczypospolitej, mianowicie do Litwy, odbywał się między 1682 a 1764 rokiem; ale Benedykt Tykiel, gubernator augustowski (f 1859), który w pracy swej „Kilka uwag historyczno-statystycznycli o Gubernii Augustowskiej”, umieszczonej r. 1857 w „Bibliotece Warsz”, a w 1859 ogłoszonej osobno, podał wiadomość o Filiponach w pomienionej gubernii zamieszkałych, przytacza zasłyszaną od nich rela-cyę, że przodkowie ich przybyli w te strony zaraz po roku 1581, czego dowód znajduje się w księdze p. t. „Apostoł”, wywiezionej z Moskwy przez zbiegłego stamtąd drukarza, Jana Fedoro w a (ob.), czyli Fedorowicza i wydanej przezeń po raz drugi we Lwowie r. 1574. Tam bowiem znajduje się wyraźna wzmianka, że staroobradcy znaleźli pierwszy przytułek na Litwie, za panowania Zygmunta Augusta, u Grzegorza, syna Aleksandra, Chodkiewicza, hetmana w. ks. Litewskiego, który ich przyjął z otwartością, i obdarzył ziemią, Chlebem i pieniędzmi, i że z tego powodu przepisaną jest w tej księdze modlitwa dziękczynna za Grzegorza i synów jego, Aleksandra i Andrzeja Chodkiewiczów.—Według tychże staroobradców, pierwsze ich osady w g. Augustowskiej powstały w powiecie Sejneńskim. Najpierwszym wszakże śladem urzędowym osiedlenia się straroobradców w tych stronach jest kopia dokumentu z d. 24 czerwca 1788 r. w aktach po-pruskich, znajdujących się w archiwum rządu gubernialnego augustowskiego. Mocą tego dokumentu, Maciej Antoni Eysymond, jako inspektor wsi nowokulturnych i w imieniu wice-admi-nistracyi królewskiej ekonomii grodzieńskiej, do której puszcza Przełomska, w dzisiejszym powiecie Augustowskim położona, należała, nadał staroobrad-com grunta w uroczysku Wodziły, w kwaterze Prze-łomskiej, leśnictwie Olickiem. Na podstawie tego nadania, oraz innych, podobnejże osnowy, powstały wsie staroobradcze, czyli fllipońskie: Wo-dziłki, Łopuchowo, Głęboki rów, Rasztoból, Głucha albo Szary, Wysokie albo Wielka góra, Za-leszczewo, Linówek i Biała góra, które, według inwentarzy wsi nowokulturnych z r. 1795, obejmowały wszystkie razem 95 włók litewskich, miały 180 gospodarzy staroobradców i przynosiły skarbowi corocznego czynszu 5 415 złp. a w podymnem 719 gr. 24; ogólna zaś ludność staroobradcza wynosiła głów 475, w w tern mężczyzn 259, kobiet 216. Z lat późniejszych, aż do r. 1840, szczegółowych wykazów statystycznych o staroobradcach nie mamy. wiadomo tylko tyle, że mieszkali w powiatach: Augustowskim i Sejneńskim, z którego kilkudziesięciu przeniosło się do wsi Wilczewa, w pow. Łomżyńskim, a stamtąd do Prus wywędrowało. Spis ludności z r. 1840 podaje w ówczesnej gub. Augustowskiej staroobradców 3 858 głów, a w tej liczbie mężczyzn 1 919, kobiet 1 939. W r. 1841 niektórzy staroobradcy augustowscy podali do księcia namiestnika prośbę o ustanowienie dla nich kościoła według obrzędu jednowierców, t. j. połączonych w r. 1787 z kościołem prawosławnym z zachowaniem własnych obrzędów, zastrzeżonych w 12-u punktach. Książę namiestnik przychylił się do ich żądania i przeznaczył na osiedlenie się jednowierców folwark rządowy Karolin, w powiecie Sejneńskim, oraz sąsiedni obręb lasu, Cieszkinie, i przyległe odpadki leśne. Po uzyskaniu na to zezwolenia Najwyższego, w r. 1843 założono w Karolinie parafię jednowierczą i sprowadzono dla nich kapłana i ponomara ich obrządku, a następnie r. 1850 wzniesiono na gruntach rzeczonego folwarku, kosztem 30 000 rubli, okazałą cerkiew pod wezwaniem Przenajświętszej Bogarodzicy. Folwark ów, położony w odległości wiorst 9 od Sejn, otrzymał wówczas miano Pokrowskie. Oprócz Pokrowska, na gruntach, przeznaczonych dla jednowierców, mających włók 70 obszaru, powstały jeszcze dwie wioski: Mikołajewsk i Ale-ksandrowsk. Ludność jednowierców w r. 1856 wynosiła głów 462, a staroobradców razem w czterech powiatach: Sejneńskim, Augustowskim, Kalwaryjskim i Łomżyńskim—3 288. — W 1872 roku liczono ich 4 790. W roku 1893, według wykazu statystycznego udzielonego nam przez pana Adama Zakrzewskiego, liczba ogólna roskolników wszelkich sekt w ca-łem Królestwie Polskiem wynosiła: mężczyzn 2 651, kobiet 2 890, ogółem 5 541, mianowicie: w Warszawie 104, w gubernii Suwalskiej 5 343, w Łomżyńskiej 61, w Warszawskiej 28, w Siedleckiej 5.—Do r. 1817 Staroobradcy, czyli Filipom, byli wolni od służby wojskowej, od owego zaś czasu na równi z innymi mieszkańcami kraju, na mocy Najwyższego rozkazu, pociągnięci do niej zostali. Jest to lud w ogólności pracowity, dość zamożny, trudni się zaś po większej części uprawą roli, ogrodnictwem i sadownictwem; dobrze prowadzi gospodarstwo i starannie utrzymuje swoje zagrody; wielu też jest dokładnie obeznanych z przemysłem płócienniczym; niektórzy zajmują się handlem i robotami grabarskiemu—Dodamy jeszcze, że wielu Filiponów znajduje się w Galicyi, oraz w gub. Podolskiej i Wołyńskiej, gdzie niektóre osady ich zwą się Pilipó wkami albo P il ip owcami (P. zam. F.), a w Żytomierzu jedna z ulic wzięła też od nich nazwę Filipońskiej. Czemu to przypisać na-

And. S.

And. S.

leży, iż miano Filiponów rozciągnięto u nas na wszystkich roskolników, na ziemiach Dawnej Rzeczypospolitej osiadłych, niepodobna wyjaśnić, mając pewność, że w owych czasach, w których najpierwsi z nich schronili się na Litwę, sekty Filipowców jeszcze nie było; dlaczego zaś później przybywających nazwa się uogólniła, to również jest zagadką niedocieczoną. — Oprócz Ty kia pisali u nas o Filiponach w „Kronice wiadomości krajowych i zagranicznych” r. 1856, autor „Listów historyczno-statystycznych o gu-bernii Augustowskiej”; Adam Kirkor w „Pamiętniku gubernii Suwalskiej r. 1872”; nadto zaś w pozostawionych w rękopismie „Dziejach narodu i kraju Rusi Czerwonej ” ks. Franciszka Siarczyń-skiego, dyrektora Biblioteki Ossolińskich we Lwowie (f 1829), w rozdziale 18-stym ma się znajdować wiadomość o Filiponach galicyjskich. *

Filipopol, turec. Filibeh, słów. Plowdiw, Płowdyw, miasto w bułgarskiej prowincyi Ru-melii Wschodniej, na prawym brzegu Marycy, która odtąd staje się żeglowną, i przy drodze żelaznej Belgrad-Konstantynopol, 160 m. nad p. morza, w okolicy żyznej i malowniczej.—Jest stolicą okręgu, zbudowaną na syenitowych pagórkach; nowo-wytknięte dzielnice mają ulice szerokie, domy przeważnie murowane, niektóre nawet okazałe. W starych dzielnicach ulice kręte i wązkie, domy ciasne i nieochędożne, mnóstwo budowli drewnianych. Jest tu rezydencya biskupów: greckiego, bułgarskiego i katolickiego; 13 kościołów, 26 meczetów; muzeum, biblioteka publiczna, sąd apellacyjny, kilka szkół, łaźnie, karawanseraje. Przemysł miejscowy dostarcza skór, tytoniu, sukna, tkanin jedwabnych i bawełnianych; miasto i okolica produkują wiele ryżu, owoców i wina. — Ludność dochodzi do 36 000 głów w tern 45°/n Bułgarów, 35°/₀ Turków—20u/n Greków, Ormian i Żydów. W starożytności Trimontium albo Philipp opolis, tak nazwane na cześć Filipa II Macedońskiego, który je powiększył i przyozdobił,—pierwotnie nosiło nazwę Eumolpias. W ręce Turków wpada w r. 1363. W r. 1818 niszczy je trzęsienie ziemi prawie doszczętnie,—zaledwie się zdołało podnieść po tej klęsce przez handel i przemysł, już uległo pożarowi w r. 1846—D. 16 stycznia 1878 r. Rossyanie zajmują F. pod generałem Hurką i biją nazajutrz Turków, dowodzonych przez Sulejmana - Paszę. Po zawarciu pokoju F. zostaje stolicą autonomicznej prowincyi Rumelii Wschodniej, lecz rewolucya, wybuchła w d. 18 września 1885, spowodowała przyłączenie Rumelii do Bulgaryi i odtąd F. stał się miastem bulgarskiem.

Filipów, przedtem miasteczko, dziś osada w gubernii i powiecie Suwalskim, na południo-wem wybrzeżu jeziora Rospuda, w pobliżu granicy pruskiej. — Jest siedliskiem gminy, która w d. 1 stycznia 1893 r. liczyła 2 813 m-ców (1366 m., 1 447 k.; 75.3 °/₀ katolików 4.2°/₀ protestantów, 20.5°/₀ żydów). Samo zaś miasto miało 1 226 m-ców (64.3°/₀ katolików, 5.8°/0 protestantów, 29.9 °/₀ żydów); grunta miejskie zajmują obszar 23.2 wiorst [].—Istnieje tu kościół paraf, murowany, komora celna, sąd gminny, stacya pocztowa.—F. został miastem na prawie magdeburskiem w r. 1570, na mocy przywileju Zygmunta Angusta, który w r. 1571 założył tu i hojnie ziemią uposażył kościół parafialny, wzniesiony w obecnej postaci w r. 1742 a odnowiony 1838 r.—Starostwo F-skie w końcu XVIII w. płaciło kwarty 1 178 złp.—Podczas sejmu 1775 r. prawem emfiteutycznem nadane zostało Puzynie, w F-wie urodził się w r. 1608 znakomity między aryanami polskimi Andrzej Wiszowaty.—Nad jeziorem, pod samem miastem przegrał bitwę ze Szwedami i Niemcami hetman polny litewski, Gosiewski w r. 1656.—Po wal-nem zwycięstwie, odniesionem przez Polaków pod Prostkami i wzięciu do niewoli Bogusława Radziwiłła, Szwedzi pod Steinbokiem i landgrafem heskim, wzmocnieni posiłkami brandenbur-skiemi, napadli 24 października 1656 na Gosiewskiego, osłabionego odejściem Tatarów, rozproszyli szczupłe jego wojska i Radziwiłła wraz z innymi jeńcami odbili.

Filipowcy, jedna z sekt bezpopowców w Ros-syi; założycielem jej był Filip, strzelec moskiewski, który po buncie strzelców przeciw Piotrowi I-mu uciekł do monasteru Wygoreckiego bezpopowców i tam chciał zostać ich kierownikiem po śmierci Wikulina, założyciela tego monasteru. Wszakże, gdy bezpopowcy obrali swym przełożonym kogoś innego, F., urażony, opuścił mona-ster ze swymi przyjaciółmi i w pobliżu nad rzeką Wygi ein założył nową osadę, dając w ten sposób początek nowej sekcie F-ów, którzy okazali się najzagorzalszymi przeciwnikami wyznania prawosławnego, a także i innych sekt bezpopowców, gdy te z biegiem czasu wprowadziły pewne innowacye (jak np. uznały małżeństwo, organizacyę państwową i t. d.). F. poczytują za grzech śmiertelny wszelkie obcowanie z innowiercą, skutkiem czego żaden z nich nie będzie z nim jadł lub pił z jednego naczynia ani przebywał w jednym pokoju; wszelkie zetknięcie się z człowiekiem innego wyznania pociąga za sobą obrządek oczyszczania się przez kąpiel w rzece lub jeziorze. Dla uniknięcia tedy stosunków z innowiercami F. osiedlali się w pustych miejscowościach na północy Rossyi wśród lasów nad brzegami rzek i jezior. Ze wszystkich sekt oni jedni zachowali naukę bezpopowców taką, jaka powstała w monasterze Wygoreckim w końcu XVII w., t. j. z sakramentów uznają tylko chrzest i pokutę, i odrzucają wszelkie urządzenia państwowe. Prześladowani, w chwilach krytycznych, woleli dobrowolną śmierć w płomieniach, niż dostanie się w ręce przeciwników. Niektórzy z nich, uciekając przed prześladowaniem, wyemigrowali na półwysep Bałkański i osiedli przy uściu Du-

naju w Dobrudży, albo w Rumunii, niektórzy zaś I go, p, t. „Pan Jasnotki” (WiJno 1843, str. 96 do Polski. Resztki ich mieszkają dotychczas na j W r. 1845 przedsięwziął tamże wydawnictwo cza-północy Rossyi.    N- I sopisma zbiorowego „Lud i Czas”,, poświęcone-

Filipowicz v. Pobóg odmiana. Herb polski, go literaturze i moralności, które jednak nie mo-Na tarczy w polu błękitnem podkowa srebrna gło wytrzymać spółzawodnictwa z „Athenaeum” barkiem do góry, na niej krzyż kawalerski złoty. Kraszewskiego (1841—51) i po I-ym tomie (w 8-ee Nad hełmem w koronie szlacheckiej    stoi    chart,    str. 211) wychodzić przestało.    W roku 1855

zwrócony w prawo z obrożą na szyi. Odmiana przełożył wespół z Walerjanem Tomaszewiczem ta herbu Pobóg powstała prawdopodobnie w dru- „Wykład chemji” Jul. Adolfa Stöckhardta („Schu-giej połowie XVI w, kiedy szlachta litewska gro- le der Chemie”), i w tymże roku ogłosił roz-madnie zaczęła przyjmować herby polskie, a dla prawę: „O chemicznej terminologji polskiej” zadokumentowania swej odrębności wprowadzała (Wilno 1855), ułożoną wspólnie z W. Tomnsze do nich pewne odmiany. Obecnie herbem tym wiczem, w której autorowie uzasadniają język pieczętuje się białoruska rodzina Filipowiczów chemiczny, użyty w przekładzie dzieła Stöck-(Niesiecki, Borkowski, Czarnecki).    D-    hardta, różniący się w wielu    razach od ter-

Filipowicz Jan miał drukarnię    we    Lwowie    minologji objętej „Słownikiem    wyrazów che-

r. 1741—64.    micznych” Ign. Fonberga (Wilno 1825). F-cz

Filipowicz Józef, sztycharz lwowski. Pod- brał także czynny udział w układaniu „Słowni-pisał się „sculpsit” na książce opisującej cuda ka języka polskiego”, zwanego „wileńskim” (wy-M. Boskiej w kościele Trynitarzy w Piaskach danie Maur. Orgelbranda, Wilno 1861), do któ-Tomaszowskich, której autorem jest X. Antoni rego opracował wszystkie wyrazy na M, N i O od św. Ducha z zakonu Trójcy świętej (Lwów do wyr. Okno. Miał nadto wydać rozprawę, 1746, druk. Jezuit. 132 pp.).    usprawiedliwiającą użycie joty    (j) w pisowni

Filipowicz Jakób, Jezuita, wydał: 1) „Ka- wyrazów obcego pochodzenia, przyjętej w Słow-zania na Niedziele całego roku” (Lwów 1723 niku wileńskim. W r. 1862 wydał starannie roku, in 4-to; drugie wydanie, Poznań 1729 ro- opracowany „Elementarz polski, czyli przewod-ku in 4-to, str. 294) i 2) „Kazania na święta nik do nauki abecadła i czytania po polsku całego roku” (Poznań 1728, in 4-to; wydanie bez zgłoskowania” (Wilno), w którym naprzód drugie tamże 1737 r., in 4-to; wydanie trzecie uczy poznawania głosek przez porównywanie tamże 1759 r., in 4-to).    wzajemne ze sobą ich postaci piśmiennych i wy-

Filipowicz Augustyn, Dominikan, drukiem kazywanie pomiędzy niemi różnic i podobieństw; ogłosił: „Kazanie na oktawę koronacyi obrazu w części zaś drugiej (podzielonej, jak i pierw-Najśw. Maryi Panny w kościele łuckim miane”, sza, na „lekcye”) naukę czytania, nie zgłoskując, (Poczajów 1784 r., in fol.).    przeprowadza stopniowo od wyrazów najprost-

A. A. K.

Filipowicz A., nazwisko przybrane, pod któ- szych, dwugłoskowych, i posiłkuje się przytym rem Gustaw Olizar wydał broszurę p. t. „Po- obrazkami w tekście zainieszczonemi. mieszanie Jarosza Bejły” z powodu „Mieszanin Filipowicz Iwan, pedagog i pisarz chorwac-obyczajowych” Henryka Rzewuskiego, ogłoszo- ki (* 1823 w Wielkiej Kopanicy), był nauczycie-nych pod pseudonimem Jarosza Bejły.—Ob. Oli- lem w różnych szkołach, a na ostatku w Za-zar Gustaw.    * grzebiu, gdzie za zasługi położone w szkolnie-

Filipowicz Aloizy (* 1785—f 1843), za- twie i literaturze, nadano mu prawa obywatela służony proboszcz na Pradze i regens semina- miasta. Po reorganizacyi szkół chorwackich ryum św. Jana w Warszawie, człowiek cnotliwy, w r. 1875 otrzymał nominacyę na dozorcę szkół gorliwy i uczony. Z profesora i wice-regensa w żupie zagrzebskiej. F. całkowicie się po-seminaryum administrator praski 1813, pro- święcił rozwojowi i organizacyi nauczycielstwa boszcz od 1814 do śmierci; dźwignął kościół chorwackiego: w r. 1865 z Czechem, W. Z. Ma-z ruiny na Pradze i przyprowadził do wzorowe- rzykiem, założył związek dla opieki nad sierotami go stanu. Powołany na urząd regensa, pełnił po nauczycielach (Uciteljskaja zadruga), którego był go przy pracy parafialnej przez lat kilka, przy- przez lat wiele prezesem, a w 1875 Chorwac-prowadził do porządku i tego zakładu fundusze; kie towarzystwo pedagogiczne, które na celu ma łagodnością, spokojnym charakterem ujmował wydawanie dzieł pedagogiczno - dydaktycznych sobie wszystkich, i uczniów, i parafian. Są i ogniskuje w sobie całe nauczycielstwo clior-w druku jego wiersze polskie do ks. Woronicza wackie. Jako zwolennik i krzewiciel wzajem-

1814    i łacińskie do biskupa Zacharyaszewicza ności słowiańskiej, głównie czesko-chorwackiej,

t. r., drukowane w Warszawie.    zawiązał stosunek z J. L. Maśkiem, a wynikiem

Filipowicz January, filolog i pedagog, ur. tego był zjazd nauczycieli w Zagrzebiu, w któ-

1815    w Nowogródku, um. 29 sierpnia 1869 rym uczestniczyło bardzo wielu pedagogów cze-w Wilnie. Kształcił się w uniwersytecie wileń- skich, jako też zjazd pedagogiczny w Wiedniu skim. Od r. 1843 brał czynny udział w rozbu- (1872). W r. 1884 ułożył ustawę centralnego dzonym w Wilnie ruchu literackim; ogłosił wte- związku towarzystw nauczycielskich chorwackich dy powieść, osnutą na podaniach ludu litewskie- (Savez hrv. ućitelja), czem uwieńczył organiza-cyę stanu nauczycielskiego w Chorwacyi; a jako j w Krakowie w Siebeneychera jej pieśń nabożn prezes tego związku przyczynił się też do wznie- „Ręce moje ku Tobie, Panie”, sienią domu nauczycielskiego (1889). W piśmiennictwie wystąpił r. 1845 najpierw z poezya-mi w „Danicy”; potem założył pismo zbiorowe „Zabavného ćteni” i współpracował w czasopi- nia druk: OciesiusTh. „Dulcis Concordia etc.” śmie „ Neveu”. W r. 1853 skazany za utwór z r. 1616. Z roku 1647 jest „Zadatek wdzięcz-poetyczny na sześciomiesięczne więzienie, napi- ności przy zleceniu klejnotu Zaklików ofiaro-sał tam „Pedagog, jiskerky”; potem od r. 1858 wany”. wydawał kalendarz „Narodna Knjiha”, i wyborne czasopismo dla młodzieży „Bosiljak”. Oprócz wydał roku 1843 w Suwałkach: „Tabelle chro-licznych pism dla młodzieży i podręczników na- nologiczne”, obejmujące na cały XIX wiek daty ukowych, wydał z G. Dezelićem i L. Modlcem kalendarzowe.

X.

Filipowski Marcin, drukarz krakowski XVII w. Ossoliński miał jego druki z lat 1621—50. (Bandtke; Estr. w spisie „1631”); Estr. wymię-

X.

Filipowski (H. Z.), Żyd z Władysławowa,

Filipowski Kazimierz, wydał: „Viva Cister-ciensium Cisterna, olim e Divo Bernardo Fonta-nis Burgundiae orta. Nunc rudi stylo Landae in Adm. R. R. P. P. Cisterciensium coenobio

Chorwacko-niemiecki i Niemiecko-cliorwacki słownik (Zagrzeb 1875, w 2-cli tomach). Od r.

1883 jest redaktorem czasopisma „Knjiżewna smotra”, którą zasila krytykami i recenzyami literackiemu W dziele swojem „Kraljevic Marko aperta” (Kraków 1667, in 4-to, kart 4). Jest w narodnih pjesmach” (1880) podał syntezę pie- to wiadomość o Klasztorze Lendzkim ks. Cys-śni o tym bohaterze południowo-słowiańskim.— tersów.

Filippi Sebastyan zwany Bastianino, malarz włoski (* r. 1532 w Ferrarze—f 1602 tamże) był uczniem Michała Anioła i najcelniejsze dzieło jego, Sąd ostateczny, znajdujące się w katedrze ferrarskiej, nosi wybitne cechy tego mistrza, lecz tylko w wykonaniu, w kompozyeyi zaś odznacza się oryginalnością wybitną. * de’ Filippi Józef (* w r. 1781 w Varallo-Pombia [Piemont] r. 1856), lekarz włoski. Wykształcił się w Pa-wii i wstąpił do służby wojskowej, w której tak się odznaczył, że Napoleon mianował go w r. 1814 lekarzem naczelnym wszystkich wojsk włoskich, Następnie F. zajmował różne stanowiska urzędowe w królestwie Sardyńskiem; w r. 1848 został prezesem Rady lekarskiej; w r. 1854 opuścił służbę jako emeryt. Pisarzem był płodnym; z prac jego wymieniamy: „Nuovo saggio analitico sulla infiammazione” (Medyolan 1821); „Della scienza délia vita” (1830) i „Annotazio-ni di medicina pratica” (1845).—Por. „Nouvelle biographie génér.” (T. XVII, str. 693); D e-c h ambre „Dictionn. encyclopédique” (Ser. IV, T. II, str. 283) i Callisen „Med. Schriftsteller-Lexikon” (Tom VI, str. 264, i Tom XXVIII,

Dr J. P.

„Ottuv slovuik naucnÿ’L    *

f w Varese d. 23 marca

str. 38).

Filippi (Filippo de F.), lekarz przyrodo-znawca i podróżnik włoski (* 1814 r. w Me-dyolanie); studyował medycynę w Pawii, potem był profesorem zoologii tamże, od roku zaś 1848 w Turynie. W 1862 podróżował po Persyi, a 1865 przewodniczył wyprawie naukowej wokoło świata na Magencie i podczas tej podróży umarł w Hongkongu d. 9 lutego 1867 r. Napisał: „Delle funzioni reproduttive negli ani-mali” (Medyolan 1850, wyd. 2-gie 1856); „II regno animale” (t-że 1852); „Noto di un viag-gio in Persia” (t-że 1856).    *

Filippides (dhXiîcrcôcqç), syn Filoklesa, poeta nowszej komedyi attyckiej, żył między r. 308 a 298 przed Chr. Doznawał wielkiego poważa-

Filipowicz Benedykt, literat, publicysta polski (* d. 21 marca r. 1861 w Tyrawce Wołowskiej w Galicyi). Nauki gimnazyalne skończył w Przemyślu, uniwersyteckie we Lwowie na wydziale filozoficznym. Na polu literackiem wystąpił po raz pierwszy z dramatem p. t. „Józef Wirski”, potem kilka nowelli umieścił w „Warcie”; r. 1884 napisał dramat p. t. „Doża Wenecki” (w „Gazecie Toruńskiej”); w 1885 dramat „Ogniem i mieczem”, według powieści Sienkiewicza, grany we Lwowie, Krakowie i Poznaniu. W latach 1885 i 1886 był kierownikiem „Gazety Toruńskiej”; następnie przeniósł się do Warszawy. Tu do nowego wydania „Starożytnej Polski” opracował Szląsk i jest stałym członkiem redakcyi „Słowa” i „Kuryera Warszawskiego”, w których pisuje artykuły treści społecznej, oraz prowadzi w pierwszem „Kronikę”, w drugim „Dodatek poranny”. W r. 1895, jako delegat redakcyi „Kurjera Warszawskiego” energicznie i umiejętnie kierował akcyą ratunkową w Brześciu litewskim, spustoszonym przez pożar, czuwając nad rozdawnictwem żywności, narzędzi rzemieślniczych i zasiłków pieniężnych. *

Filipowicz Karol, współczesny pisarz w dziedzinie gospodarstwa wiejskiego, stały współpracownik wydawanej w Warszawie „Gazety rolniczej.” Oprócz licznych artykułów w powyższej gazecie oraz w innych czasopismach, treści przeważnie ekonomicznej, napisał kilka broszurek dla ludu oraz następujące w szerszym już zakroju:

St. Kew.

„Parcelacya jako program społeczny”; '„W obec nizkich cen zboża” i „Zarząd gospodarski.” Zasila też swemi pracami wydawaną przez Muzeum Przemysłu i rolnictwa w Warszawie obszerną „Encyklopedyę rolniczą”.

Filipowicz Józef, baron, generał austryacki, ob. Philip po vieil.

Filipowska Regina. W roku 1557 wyszła

nia na dworze króla Lizymacha i umiał połączyć uprzejmość dworzanina z szlachetną swobodą słowa, dowcipnie i śmiało, za wzorem sta-roattyckich poprzedników, wyśmiewając podłych pochlebców Demetryusza Zdobywcy i Antygona, jako też rozpanoszonych bankierów ateńskich. Uczcili go Ateńczycy osobnym dekretem ludu, świeżo odkrytym w teatrze Dyonizosa. Umarł z radości nad zwycięstwem odniesionem w turnieju dramatycznym. Przypisywano mu w ogóle 44 komedye. Drobne szczątki z 15-u dzieł jego, jakie się dochowały, nie dozwalają poznać dostatecznie i ocenić jego talentu poetyckiego. Mimo, że sam dbał o czystość języka i wyszydzał neologizmy, różni się język jego w niejednym razie od wykwintnej dykcyi attyckiej. Ułomki dzieł jego zebrali: Meineke w „Fragm. com. Graec.” w tomie IV większego, a w tomie II, str. 1116 i nast. mniejszego wydania, i Kock w „Com. Att. fragm.” w tomie III, str. 301 i nast.

S. Drz.

Filippiki, tak nazywały się pierwotnie trzy mowy Demostenesa, wymierzone przeciw Filipowi, królowi macedońskiemu.—Tern samem mianem oznaczano następnie 14 mów Cycerona przeciwko ambitnym i niebezpiecznym dla rzeczypo-spolitej zamiarom Marka Antoniusza. — Odtąd częstokroć jakąkolwiek mowę gwałtowną lub karcącą nazywamy fi lip piką.

Filippo, malarz włoski, ob. Lip pi.

Filippow Konstanty, malarz rossyjski (f 1878 we Włoszech), kształcił się w Akademii Petersburskiej, skąd w r. 1853 wysłany był do armii krymskiej, i dopiero po wojnie uzupełnił swe wykształcenie za granicą, głównie zaś w Paryżu i w Rzymie. W r. 1864 przedsięwziął podróż artystyczną po Kaukazie. Z obrazów jego zasługują na wyróżnienie: „Podróż do Sewastopola 1855    r.”; „Ucieczka Bułgarów

z nad Dunaju doRossyi”; „Step krymski”; „Kawiarnia w Rzymie i in.    *

Filipy (d>iXi7r7rot, Philippi), miasto w pierwszym okręgu Macedonii (regio prima), nad granicą Tracyi. Pierwotnie była tu wioska Kre-nides; Filip zaś II, król macedoński, ojciec Aleksandra Wielkiego), chcą zabezpieczyć sobie kopalnie złota na północnym stoku gór Panągajskich, {sçiuzav miasto i ufortyfikował. Od zachodu, nad rzeką Strymon, rozciągała się równina (Campi Philippici), na której zaszła pamiętna bitwa (42 <r. przed Chr.) między Antoniuszem i Oktawiuszem z jednej, a Brutusem i Kassyuszem z drugiej strony. W „Dziejach Apost.” 16, 12 nazywa się to miasto prima partis Macedoniae civitas, colonia. Kolonią (osadą) nazywa je i Pliniusz (Hist. IV 18), gdyż Oktawian zaprowadził tu osadników z Rzymu i nadał Filipom jus italicum. Pierwszem zaś miastem nie dlatego się zowie, żeby było łtolicą tego okręgu Macedonii, gdyż stolica by-sa w Amphipolis, lecz, że idąc od morza, Filipy

są pierwszem miastem właściwej Macedonii: albo też îrpwtrj noXtç (prima civitas) jest tytułem honorowym, jaki wiele mniejszych miast w Azyi Mn. nosiło (ob. Eckhel „Doctr, num.” I, IV 282; Böckh „Corpus inscription.” gr. I 413). Sw. Paweł podczas drugiej swej podróży wstąpił tu na kilka dni, razem z Silasem i Łukaszem, i zasiał nasiona Ewangielii (Act. 16, 8—40). Drugi raz tenże Apostoł zwiedził F. podczas trzeciej swej podróży. (Act. 20, 1 — 6); a kiedy był w Rzymie, już Filipy liczyły znaczną liczbę chrześcian tak, iż do nich Apostoł osobny list napisał (ob. Paweł Apostoł; cf. Epafras). Chrześcianie filipeńscy byli bardzo do św. Pawła przywiązani, jak tego dowodem jest list wspomniany (4, 15). Miasto to przez długi czas było stolicą biskupią, zależną od metropolity tessalonickiego (prowincya Macedonia). Jeszcze przez Średnie Wieki było miastem kwitnącem; podczas panowania łacinników w Konstantynopolu było przez krótki czas metropolią, z jednym biskupem suffraganem; dziś tutaj leży mała wioska, nazwiskiem Fili be lub Filibedż.—Cf. Le Qui en „Oriens dir.” II 66, III 1044.

Filister (Philister), „wyraz” przyjęty przez studentów niemieckich, jako przezwisko wogól-ności każdego nie należącego do Burscheschaftu; w ściślejszem rozumieniu stosowany do ludzi o małomieszczańskim, ograniczonym małostkowym sposobie myślenia, niezdolnych wznieść się ponad poziom życia powszedniego i troski o dobrobyt, samolubów, obojętnych na wszystko, co wkracza w sferę ideałów i wyższych szlachetniejszych dążności. W takiem też znaczeniu i u nas bywa często używany.— Co do pochodzenia tego wyrazu, wiedzieć przedewszystkiem potrzeba, że Philister po niemiecku znaczy Filistyn: Owoż niektórzy sądzą, że powód do przezwania Filistrami małomieszczaństwa dał pewny kaznodzieja, który podczas krwawych zajść w Jenie r. 1693 między studentami a czeladnikami rzemieślniczymi, w przemówieniu swem zastosował werset biblijny z dziejów Samsona, którego Dalila, związawszy „siedmią powrozów żylistych” i mając oddać w ręce Filistynów, ukrytych w jej mieszkaniu, zawołała: „Filistyni nad tobą, Samson” („Philister über dir, Simson”). Inni zaś, słuszniej podobno, utrzymują, że miano to, albo raczej przezwisko urągliwe, powstało w w. XVIII w Wiedniu z „balistarii” (łucznicy lub kusznicy), jak po łacinie nazywano pachołków, czyli .żołnierzy z straży miejskiej.

Filistos (<E>tXtaTOc), znakomity historyk grecki, syn Archomenidesa, ur. w Syrakuzach około r. 425 przed Chr. Z zamożnej rodziny pochodząc, wspomagał hojnie krewnego swego, Dyo-nizyusza starszego, w pozyskaniu władzy w Syrakuzach, służył mu też radą, gdy tron pozyskał, aż do r. 386, kiedy go tyran pödejrzliwy na wygnanie skazał. Udał się wtedy do Epiru

S. Drz

i pozostał tam aż do śmierci Dyonizyusza. Dopiero młodszy Dyonizyusz odwołał go z wygnania, aby korzystać z jego światłej rady przeciw Dyonowi, pragnąceum Syrakuzom przywrócić wolność republikańską. Zdaje się, że za jego wpływem wywołano z Syrakuz Dyona i Platona. W walce między Dyonem a Dyonizyuszem przegrał w r. 357 albo 356 jako dowódzca floty bitwę, a wzięty do niewoli zabitym został przez rozjątrzony lud, albo też sam sobie życie odebrał. Na wygnaniu napisał F. w mieście Adryi dzieło historyczne pod tytułeł: Sikelika, dzieje Sycylii, w 2 częściach a 11 księgach. Pierwsza część obejmowała w 7 księgach historyę Sycylii od najdawniejszych czasów aż do zdobycia Agrygentu w r. 406, druga w 4 księgach dzieje panowania Dyonizyusza starszego. Por. biografie Dyona, spisane przez Plutarcha i Ne-posa. Uzupełnił główne swe dzieło jeszcze dwiema księgami, w których, chociaż niezupełnie, opisał dzieje Dyonizyusza młodszego (od r. 366—362). Kontynuował dzieło F-a ziomek jego Athanis, który skreślił do końca historyę Dyonizyusza młodszego, a potem jeszcze rządy Dyona i Tymoleonta (362—337). Starożytni zo-wią F-a jednogłośnie naśladowcą Tucydydesa. Z wielkimi historykami greckimi istotnie wiąże go praktyczne doświadczenie, jakie okazał w politycznej dziedzinie i na polu bojowem, Tucydydesa zaś przypomina F. mianowicie jędrnem i ścisłem przedstawieniem faktów, znajomością rzeczy gruntowną, polegającą na własnej praktyce, wreszcie mowami głównych osobistości historycznych, ożywiaj ącemi tok opowiadania. Cenili go też wysoko i Aleksander Wielki, i uczeni aleksandryjscy, którzy go w poczet sławnych dziejopisów greckich zaliczyli. Pozostał F. jednakże daleko w tyle za pierwowzorem swoim, stąd nazywa go Cyceron (ad Qu. fr. 2 11 4) pusillus Thucydides. Zbywało mu zwłaszcza na nieodzownej dla historyka sumienności i bezstronności, na prawdziwem poczuciu wolności; F. zawsze stronniczo bronił sprawy Dyonizyusza i starał się pokrywać niechlubne jego czyny. Dyonizyusz z Halikarnasu w liście do Pompejusza (rozdz.

5) zarzuca mu otwarcie podłe schlebianie rządom tyrańskim. Ułomki z dzieł jego zebrali: Göller w dziele „De situ et origine Syracusa-rum” w r. 1818 i Müller w „Fragm. bist. Graec.” (tom I, str. 185 i nast. i tom IV, str. 624).—Por. Sevin F. „Recherches sur la vie et les écrits de Philiste” w „Mém. de l’acad. des inscr.” (tom XIII, str. 1 i nast.); Koerber „De Philisto rerum Sicularum scriptore” (Wrocław r. 1874).

Filistyni, hebr. Pliszthim, starożytny lud, za czasów historycznych osiadły na wybrzeżu Palestyńskiem poniżej Fenicyi (31°20’—32°10’ szer. pół,), znany z dziejów biblijnych jako wróg Izraela; od niego, ponieważ był najbardziej na widoku, nadali Grecy całej Ziemi Świętej nazwę Palestyna, to jest kraj F-ów (Herodot).

Pliszthim mogłoby oznaczać „wędrowcy” (od pierwiastku semickiego, przechowanego w etyop. p hal as a wędrował) lub też „mieszkańcy niziny” (źródłosłów w hebr. Szephelah, nizina). Podobne jednak tłómaczenia na podstawie źró-dłosłowów semickich, traktujące nazwę F. jako urobioną dopiero w Chanaanie, stały się mocno wątpliwemi, odkąd stwierdzono tożsamość F-ów i rozbójniczych hord Pul(r)stha, które za XX-ej dynastyi najechały Egipt. Ci Pulstha w 8-ym roku rządów Ramzesa Iii-go, więc przypuszczalnie w pierwszej połowie XII-go wieku przed N. Chr.,—wyruszyli ku Egiptowi skądeś z pogranicza Azyi Mniejszej i Syryi, społem ze słabszemi liczebnie bandami Turszów (Tyrseńczyków), Zakkalów (Licyjczyków? Sykulów?), i innych ludów z Azyi Mniejszej. Część ich z żonami i dziećmi na wozach, ciągnionych przez woły, podążała lądem, siejąc zniszczenie po całej Syryi; wspierała ją dość liczna flota, 1'łynąca wzdłuż brzegów. Według napisu w Me di net Abu, „nic nie ostało wobec ich ramienia: Chettejczyk, Karchemysz, Alaszia, Arad, Fenicya—wszyscy w proch starci zostali” (o zburzeniu Sydonu wraz z datą według Menandra, ob. Fenicya). Ramzes III zabiegł im drogę na terrytorym jeziora Menzateh i tu rozgromił ich zastępy lądowe. Nieco wyżej ku północy u brzegów Fenicyi, być może przy uściu rz. Eleut,heros (Nahr el Ke-bir), flota egipska do szczętu zniszczyła statki najeźdźców. Niema świadectw wyraźnych, co dalej zaszło. Ponieważ jednak źródła egipskie nieco później, za XXI-ej dynastyi, nazywają Dor miastem Zakkalów i w tymże czasie, jak wiadomo z Biblii, pojawia się w Palestynie lud nowy o nazwie jednobrzmiącej z Pulstha, mianowicie F.,—widocznie więc niedobitki, zwłaszcza dwmch ludów najliczniejszych: Pulstha i Zakkala, osiadły tam, gdzie najeźdźców spotkała klęska.. Z woli faraona, czy też wbrew niej, Zakkalowie zajęli północną część Palestyńskiego wybrzeża, t. z w. równinę S z ar on z miastami Dor i Joppe, Pulstha zaś południową, większą—biblijną Szephelah. Żyzna nizina Szephelah była podówczas już dość gęsto zaludniona, jako ważny przechodni punkt handlowy przy wielkim trakcie, prowadzącym z Egiptu na Gazę, Megeddo oraz Beth-Szean, do Fenicyi, Karchemyszu, Babilonu; sama znów, położona na wysokiej górze, Gaza stanowiła cel, do którego zmierzały karawany, dążące z Arabii (Plin. XII, 64). Nie potrzebowali więc F. budować tu żadnych miast nowych: biblijne 5 grodów filistyńskich: Asz-dod (Azotos), Aszkalon, Ekron (Akkaron), Gaza i Gath występują już w wieku XV-ym w korrespondencyi z Tell el Amarna. Żyjąc społem z ludnością miejscową—Chanaanejczykami, którzy pod względem cywilizacyi stali na znacznie wyższym poziomie, niż garstka przybyszów F. wkrótce przejęli od nich kulturę oraz religię-W Aszdodzie czcili jako bóstwa opiekuńcze sy-

Wte-

ro-fenickich M a r - n a ( „ pan nasz ”} i D a g o n a, w Aszkalonie Syryjską Attar-Ate (Derketo), w Ekronie—Belzebuba. Bożek ekroński dostąpił takiego zaszczytu, że imię jego stało się dla nas symbolem złego ducha. Przyczyniła się do tego starodawna, acz mylna, etymologia imienia Belzebub, nadająca mu pogardliwe znaczenie „pan much”; w rzeczywistości znaczy ono: Baal, t. j. pan, jakiegoś miasteczka Zebub, które prawdopodobnie było przedmieściem Ekro-nu (Winkler „Gesell. Israel’s” 1895 I, 223). Przyswoili sobie też F. za czasów historycznych i semicką gwarę chanaanejską; kwestya, jakim był pierwotny ich język, nie daje się wyświetlić niezależnie od zagadnienia, skąd przybyli. O tern zaś milczą źródła egipskie, ogólnikowo tylko wymieniając „wyspy”. Natomiast trady-cya klasyczna i biblijna zdają się jednozgodnie wskazywać na Kr etę. Nie mówiąc już o świadectwie Tacyta, który skutkiem jakiegoś nieporozumienia w Żydach upatruje wychodźców kreteńskich (Hist. V, 2), mamy u Stefana z By-zancyum wzmiankę, że Gazę nazywano Mino a ku czci kretęńskiego Minosa, i że bóg tego miasta, jego właściwie bezimienny „pan”, Mar-na, nosił miano Kretagenes, czy też nawet Zeus Kretagenes, t. j. urodzony na Krecie. Z tego samego wątka pochodzi podanie o zbudowaniu Aszkalonu przez Lidyjczyków (a więc może Tur-szów napisu Ramzesa. (Steph. do wyrazów Gaza, Askalon; Xanthos: „Fr. Hist. Graec.” I, 43). Biblia znów najwyraźniej nazywa Kreteńczykami, Krethi, nietylko F-ów (I Sam. 30.14; Ez. 25.16; Sof. 2.5°), lecz i straż przyboczną królów Izraela zapewne filistyńską, Krethi-Plethi (II Sam. 15.18), co dawniej mylnie tłómaczono „oprawcy i szybkobiegacze”. Wywodzi zaś F-ów z jakiejś wyspy Kaftor (Jer. 47,4) o nazwie, zbliżonej do egipskiego K e f t, krainy, której mieszkańcy już za czasów bardzo odległych utrzymywali stosunki z Egiptem. Nadomiar jedno ze znanych imion kefteńskich Akaszów brzmi podobnie do filistyńskiego Akisz (W. M. Müller). Tych Kef-tów, którzy prawdopodobnie odegrali rolę naj-pierwszych pośredników między Wschodem a Grecyą i wzbudzili tam cywilizacyę Myceń-ską, zanim jeszcze przybyli Fenicyanie, mieszczono dotąd na Cyprze lub w Cylicyi; obecnie jednak wypada chyba z Evansem szukać ich na Krecie. Evans w ostatnich latach dokonał na wyspie Minosa poszukiwań, które wykazały, że Kreteńczyków już za XII-ej dynastyi łączyły stosunki z Egiptem i że wtedy już posiadali oni samoistną, nader rozwiniętą cywilizacyę, a nawet pismo odrębne, jak dotąd, nie odczytane. O istnieniu potężnego państwa morskiego na Krecie za czasów bardzo dawnych pouczają nas bałamutne podania Greków, tyczące się Minosa. Wobec tego wszystkiego przypuszczenie, iż F. pochodzili z Krety, nabiera mocy prawdopodobieństwa. Trudno ich zatem uważać za Semitów ze

Stadem (Gesch. Israel’s 1880. I, 142), zwłaszcza, że jedyne znane słowo filistyńskie Seren, król, nie jest semickiem, bo w jęz. hebrajskim znaczy „oś” (I Król. 7.30). Ponieważ Biblia filistyńską gwardyę królów Izraela miejscami nazywa Kari (II Sam. 20.23; II Król. II, 4), można przypuszczać, iż byli Karyjczykami, co doskonale zgadza się z oświadczeniem Tucydy-desa (I, 8), jakoby Karyjczycy ongi zaludniali wszystkie wyspy Egiejskiego morza, a przytem tłómaczy łączność F-ów z ludami Azyi Mniejszej. Byli więc szczepu indo-europejskiego, a język ich pokrewny greckiemu. Możliwem jest, że niektóre wyrazy grecko-aryjskie, napotykane w Biblii, zapożyczone zostały od F-ów, jak to: pilegesz II, (Sam. 2.7) nierządnica, greckie Pallax, mkonah (I Król. 7.27) podstawa— médiane, liszka¹¹ (Jer. 36.10), komnata—leschë; na-dewszystko zaś mkerah miecz—machaira, na które natrafiamy w jednym z najstarszych ustępów Pięcioksięgu Gen. 49.5 (hapax legomenon). Osiadłszy wśród Chanaanejczyków, utworzyli F. pewnego rodzaju arystokracyę wojskową. Długo jeszcze podtrzymywali łączność między sobą, a królowie ich pięciu miast nie przedsiębrali żadnej sprawy ważniejszej bez wspólnej narady (I Sam. 29). Za ostatnich Ramzesów XX-ej dynastyi przestała ciężyć nad nimi oraz nad całą Syryą potężna ręka faraonów, dy znów odżyła w nich chęć zaborcza, lecz nauczeni doświadczeniem skierowali ją teraz na północ i wschód, a nie ku Egiptowi. Gdy zapragnęli posiąść dolinę Jezreel pomiędzy Karmelem a Jordanem, prawdopodobnie w celach handlowych, przyszło do wrogich starć z Izraelitami. Skutkiem klęski, zadanej tym-że pod Ebenhaezer-Afek, dostała się w ręce F-ów nie tylko Arka Przymierza, ale także cała ziemia Efraim. Podówczas prawdopodobnie zburzyli świątynię w Sylo (Jer. 7.14; 24.6), a wójt filistyński osiadł w Gibea. Panowanie F-ów nad Izraelem trwało przez dwa pokolenia; ważnem jest w dziejach, gdyż zmusiło Żydów do zjednoczenia się i utworzenia państwa, które mogłoby skutecznie odeprzeć wroga. Młodociana monarchia Saula niezupełnie podołała temu zadaniu: zyskała zwycięstwem u wąwozu Michmas, straciła przez klęskę pod Gilboa, w której poległ Saul. Dopiero Dawid, który w młodości przez lat kilka był wasalem filistyńskiego króla A kiszą z Gath, długotrwałą walką podjazdową na kresach, bez większych jednak bitew, dopiął tego, że F. raz na zawsze zaniechali swych zaborczych zamiarów, przekonawszy się o potędze Izraela. Stracili odtąd cechę wojowniczą, zajęli się handlem na wzór Sydończyków, a związek pięciu miast się rozprzągł. Później wszakże, w epoce walk Assyryi z Egiptem, znów zaważyli na szali losów Wschodu, tym razem wyłącznie dzięki okolicznościom zewnętrznym skutkiem tego, iż kraj ich był kluczem Egiptu. Władzcy

w. Ch

assyryjscy, chcąc mieć dostęp do Egiptu, starali się utrzymać w posiadaniu swojem filistyńskie miasta; Egipcyanie wszelkiemi siłami przeszkadzali temu, zwykle z powodzeniem, gdyż F. tradycyjnie ciążyli ku Egiptowi. Stąd ciągłe wahanie, ciągłe wyprawy Assyryjczyków przeciwko F-om. Dał im początek Ramman-nirari III (811—782); dokonał podboju Tiglat-Pileser II w r. 734, przyczem Han non, król Gazy, zmuszony był schronić się do Egiptu. Skutkiem knowań Hannona, który popierał zaborcze plany faraona Szabaku, powstali F. w r. 720, lecz wraz z Egipcyanami pobici zostali pod Raphia przez Sargona. Powstania powtarzały się jeszcze za Sargona, a zwłaszcza później za Sancheryba, gdy ten stanowczo już myślał o przedostaniu się do Egiptu. Sancherybowi ostatecznie udało się utrzymać w karności kilku królików, jak Mitin-t i z Aszdodu, Z i 11 i - b a a 1 z Gazy, P a d i z Ekro-nu; pozostałych, Sidkie z Aszkalonu oraz miasto Ekron, które wydało swego króla Ezechiaszowi Judzkiemu (por. II Król. 18.8), zgnębił do reszty, zadawszy wprzód klęskę ich sprzymierzeńcom, Egipcyanom, pod Eltekeli w ziemi Danitów (r. 701). To też następca Sancheryba, Asar-haddon, miał już otwartą drogę do Egiptu, z czego nie omieszkał skorzystać. Później, gdy Egipt znowu wzrósł w potęgę, faraonowie starali się odzyskać swoje przedmurze. Psametyk I miał lat 29 strawić na obleganie Aszdodu (Her. II, 157; Jer. 25.20) przypuszczalnie około r. 635. W lat kilka potem wiele ucierpieli F. skutkiem najazdu Scytów, którzy między innemi zburzyli Aszkalon (Her. I, 105; Sofoniasz 2.4). Wszystko to doprowadziło F-ów do ostatecznego upadku. Wprawdzie brali jeszcze jakiś udział w zniszczeniu, którego dokonał w Judei Nabuchodono-zor, jak to widać ze słów proroka Ezechiela: 25,15; wszakże po powrocie Żydów z niewoli babilońskiej niema już mowy o F-acłi, lecz tylko o „ludziach z Aszdodu”, Gazy i innych miast poszczególnych (Neli. 13.23). Lud zanikł wraz z imieniem. A jednak, gdyby ongi nie był się pojawił na palestyliskiem wybrzeżu, być może, iż dzieje Izraela, a z niemi i dzieje ludzkości całej przybrałyby postać odmienną.

Bibliografia: Hitzig „Urgeschichte u. Mythologie d. Phil.” (1841, fantast.); Starke „Gaza

u. d. phil. Küste” (1852); Movers „Phönizier” (1841 nast., t. I, str. 27; II cz. 2 str. 318); Renan „Hist. d. langues Semit.” (1864, str. 53); Brugsch „Gesell. Aegypt.” (1877, str. 598); Renan „Hist, du peuple Israel” (1886, t. II str. 33); W. Max Müller „Asien u. Europa n. aegypt. Denkmälern” (1893, str. 368); Evans „Creta” w „Journ. of Hell. Studies” (1894, t. XIV, str. 270); por. Reinach w „Rev. archéol.” (1895, t. 27 str. 355); Evans „Cretan Crypto-graphs” (1895); Maspero „Hist. anc. de l’Orient.” )1897, t. II str. 697).

Filleborn Seweryn, poeta polski (* około

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 168. T. XXI.

1820—f około 1847 w Warszawie), był jednym z grona owych młodych ludzi, którzy w r. 1841 zasłynęli w Warszawie pod mianem cygane-ryi literackiej. Ożywieni duchem postępowym, przejęci zasadami liberalnemi, demokra-tycznemi, miłością ludu, w jego życiu, pieśniach, podaniach i wierzeniach upatrywali źródło prawdziwego natchnienia, a nic wspólnego mieć nie chcieli z tradycyą szlachecką, zarówno w obyczajach, jak i w literaturze. Zapaleńcy, entuzya-ści, marzyciele, chcieli torować nowe drogi, gardzili przesądami i tak zwanemi konwenansami to warzy skie mi, protestując przeciwko nim słowem i czynem, piórem i trybem życia, drwiąc z etykiety sal mowej i swe lekceważenie dla niej okazując obejściem się rubasznem, a nawet strojem, umyślnie zaniedbanym. Stroniąc od towarzystwa wykwintnego, najchętniej zbierali się po knajpach, szczególniej zaś w jednej uprzywilejowanej, gdzie sobie nie wybredne, ale sute „biby” sprawiali, przeplatając je dysputami na temata filozoficzne i społeczne, i czytaniem lub improwizowaniem swoich utworów. Wynikiem zaś tego cygaństwa było, że niektórzy z nich i talent swój niepospolity, i wielkie swe ideje, i życie utopili w kieliszku. A byli między nimi tacy pisarze, jak Roman Zmorski, Włodzimierz Wolski, dwaj Norwidowie, Teofil Lenartowicz, Antoni Czajkowski, oraz Bohdan Dziekoński. F. stał na ich czele, jako założyciel pierwszego ich organu p. t. „Nadwi-ślanin,” który redagował naprzód z Romanem Zmorskim, a kiedy ten po wyjściu dwóch zeszytów ustąpił—z Dziekońskim. Aleksander Niewiarowski, który znał zblizka wszystkich tych cyganów i sam do ich grona później przystąpił, odmalował w swoich wspomnieniach p. t. „Cyganerya Warszawska” ich życie łobuzowskie, hulaszcze („Kuryer Warszawski” od 30 listopada do końca roku 1881 i cztery numera styczniowe 1882); a wnosząc z tego, jak tam F. występuje, równie jak i z ogólnej charakterystyki Cygan ery i, podanej przez J. Bartoszewicza w „Historyi literatury”, można byłoby mniemać, że jego utwory poetyczne muszą być jakiemiś pieśniami bachanckiemi, jakiemiś swawolnemi anakreontykami, humoreskami lub epigramatami, pełneini jadu, jakiemiś wreszcie wybuchami gniewu i oburzenia na stosunki społeczne; rzecz tymczasem ma się całkiem inaczej. Wziąwszy do ręki jedyny pozostały po nim tomik poezyi („Poezye Seweryna Filleborna” Warszawa, w księgarni Gustawa Sennewalda, drukiem Henryka Hirszel, 1847, str. 154 wierszy; VII przedmowy; 2 spisu rzeczy), przyjemnego doznajemy zdziwienia, czytając w „Kilku słowach do czytelnika” zdania następujące: „Poezya jest sztuką, która odbija to, co piękne w jednym szeregu myśli indywidualnych, w mowie obrazowo, postrzegalnie wystawionych; poetą zaś ten, co oryginalne, dostrzegalne obrazy myśli ludzkości

57

godnie w mowie wyrazić umie”. — A dalej: mającym grozą obrazem trupa jej w grobie. „Poezya ukaże zarody pełne siły, rokujące no- ' Analogiczna myśl powtarza się w „Listku z cmen-we: nieznane wzory życia ducha; ukaże całą tarza”: poeta, urzeczony pięknością królowej ba-przyszłość odmłodzenia, aż do reakcyi na za- lu, nie śmiał marzyć o szczęściu otrzymania od chód, pokrzepienia z nowego źródła, otwartego niej jednego kwiatka z jej bukietu; a niezadłu-w suchej i jałowej pustyni myśli i przemysłu.

go potem uniósł z cmentarza listek, na jej gro-

Nie! poezya u    nas nie była    i    nie jest ani na    bie zerwany.—Do rodzaju epicznego nie miał ta-

chwilę umarłą:    te błahe zbiory    wierszy, te nie-    ;    lentu, o czem wyraźnie świadczy „Podolanka”;

przerwane do poetyzowania popędy, niechaj hę- ! osnuta na pieśni gminnej, oraz coś w rodzaju dą, jeżeli nie    dowodem, to    przynajmniej ska-    j    ballady pod tytułem „Pogoń”; w opisowym nie

zówką silnego    życia uczuć”.    Po tym wstępie    i    braknie malowniczych obrazów, jak ten np.

w „Wiśle:” „I niby oderwane z niebieskiego szczytu, Zeszły gwiazdy, spadł księżyc i w ruchomej fali Srebrnem trzęsie obliczem, operla, krysztali, Farbą nieba odbity, ocean błękitu”.— Utwory, umieszczone w tym zbiorku, były pierwotnie drukowane w „Nadwiślaninie”, „Przeglądzie Warszawskim”, „Jaskółce” i „Bibliotece Warszawskiej”.—Wobec tego, cośmy o nastroju poe-zyj F-a powiedzieli, wobec panującego w nich idealizmu i niepokalanej czystości uczuć, jakże dziwnie cygańskie życie jego wygląda! Mimo

z większem jeszcze zdziwieniem czytamy dewizę, poprzedzającą poezye tego Cygana-hulaki:

Filleborn Daniel (* 7 listopada 1841 r. w Warszawie), słynny tenorzy sta opery warszawskiej. Pierwszych początków śpiewu udzielał mu Quattrini; studya poważniejsze, aczkolwiek niegruntowne i niezupełne, odbył w Medyo-lanie, pod kierunkiem słynnego nauczyciela

„I wszystkie struny trącam po kolei, Prócz jednej struny—prócz struny wesela!”; po przeczytaniu całej książeczki, przekonywamy się, że tak jest rzeczywiście: utwory w niej zawarte (jest ich 22), dają nam widzieć w F ie przedewszyst-kiem poetę lirycznego, o nastroju elegijnym, smętnym, serdecznym; duszę zranioną, bolejącą, ale nie zgorzkniałą i nie zwątpialą, tęskniącą tylko po czemś lepszem, straconem bezpowrotnie ale bez rozpaczy, bez miotania się i wyrzekania, woli zadajemy sobie pytanie-, co go na tę dro-W wierszu „Poco narzekać” mówi: „Gdy przy- gę popchnęło? czy bolesne, ciężkie jakieś za-jaźń, miłość marna w gorzkich łzach utonie, Żal, wody, o których pamięć chciał zagłuszyć sza-ranę, niby perłę, zamknij w swojem łonie. Tak łem pijanym, a ból serdeczny pokryć śmiechem silny samym sobą, cierpieniem bogaty, Urągaj bezmyślnym; czy po prostu płocha swawola, głupiej dumie, syp ludzkości kwiecie, A chociaż w której, przy słabym charakterze, przebrał na-brudnej duszy rzucisz pieśń i kwiaty, Choć ci reszcie miarę, aż zmarnował talent i życie, los zajrzy szczęścia i boleść przygniecie, Ty Ani w drukach nie znaleźliśmy co do tego ża-w ciernistej koronie, śród świetnej rozpusty, dnej wskazówki, ani nawet od osób, co go zna-Bolejącem drgaj sercem, a błogosław usty... ły, nie mogliśmy jej powziąć. Nie wiemy na-Lituj się nad innymi. Wielki w ludzi tłumie, wet na pewno, kiedy i gdzie urodził się i umarł, Kto, zaparłszy się swoich, cudze łzy rozumie”, ani w jakim zawodzie po-za piśmiennictwem A miał snąć po czem płakać, skoro w wierszu pracował. Niewiarowski w swej cyganeryi tyle „Do myśli” tak się żali: „Co Bóg stworzył, po- tylko powiedział, że „był to lichy, mały czleezy-darował, I co człowiek umiłował, Co uroki : na. z twarzą jakby obrzękłą, z oczyma wypu-senne kryśli, Wszystko zmarło w biednej myśli”, kłemi i z ustami o kątach ku dołowi silnie na-Toż i nie dziw, że kiedy mu w „Rozmowie giętych, co fizyognomii jego nadawało wybitne z myślą”, myśl jego stawia przed oczyma takie podobieństwo do głowy karpia”. Karpiem też obrazy szczęścia: jak rozkosze baszy w haremie, go z tego powodu przezywali koledzy; a co zna-jak tryumf bohatera-zwycięzcy, jak słodycze czyły przezwiska: Mucek, Ogrodnik, Biała osoba, życia we dwoje z bogdanką ukochaną na za- Pucka—nie wiadomo.—Współczesnym Seweryno-gonie ojczystym, woła na nią: „Leć dalej!”; wi był Filleborn Antoni, urzędnik komrnis-„Leć za kwiatem moich marzeń, Co go światu syi rządowej przychodów i skarbu, znany tylko oddać chciałem, Gdy, dziecięcych pełen wrażeń, z przekładu powieści pani Georges Sand, „Leon Malowany świat widziałem, Lub za miłych osób cie- Leoni”, a podany w Bibliografii Estreichera niem, Za przeszłością, za wspomnieniem!”. A snąć i w „Encyklopedyi S Orgelbranda”, jako reda.k-w życiu swojem cygańskiem nie miał przed kim tor „Nadwiślanina”; pewniejszą wszakże może swych smętnyc hmarzeń i swycb tęsknot wynurzyć, być wskazówka Niewiarowskiego, który był tego skoro w „Użaleniu”—powiada: „O, gdyby za tę bo- czasopisma współpracownikiem, a za redaktora leść jeden dobry człowiek Chciał memi uczuciami i założyciela jego uważa Seweryna, nic zgoła w moję myśl spozierać, By choć raz serce o Antonim nie mówiąc; może więc on jedynie drgnęło, łza spłynęła z powiek, Nie żal byłoby łożył nakład na wydawnictwo, lub niem admi-marzyć, cierpieć i umierać!”. Poza temi wyle- nistrował. wami egotyczneini w wierszu „Salon i cmentarz” wcale udatnie maluje kontrast salonu, wrącego życiem, blaskiem i przepychem balowym, w zestawieniu z cichym, pustym cmentarzem; dziewicy, jaśniejącej i czarującej wszystkich krasą swojej urody, w zestawieniu z przej-

górniczej. Zbadał kopalnie w Algieryi, a za powrotem do Paryża r. 1848 wziął ndział w ruchu rewolucyjnym. Współpracował w „Semaine” i „Reforme”; założył „Revolution”; po zamachu stanu grudniowym został skazany na wygnanie, dalej jednak pisywał, bądź pod własnem nazwiskiem, bądź pod przybranem, Ch. Besson, w „Science”, „Estafette”, „Europe artiste” i w innych. Był potem urzędnikiem rządu cywilnego w Algieryi. Wydał: „Etudes sur l’Algérie” (Paryż 1849); „Histoire de la conquête et de la Colonisation de l’Algérie” (1860); „l’Algérie ancienne et nouvelle” (1860); „l’Espagne et le Maroc en 1860” (1860); „Etat actuel de l’Algérie” (Algier 1862); „Nouveau guide géné-ral du voyageur en Algérie” (Paryż 1865); „l’Expédition de l’Ouel Guir” (Algier - 1880); „Campagne du Maroc, Tanger, Isly, Mogador” (Algier 1882), F. był przez czas pewien sekretarzem Eugeniusza Sue i napisał przy jego współpracownictwie „1’Amiral Levacber” (1853 w 2-ch tomach).    *

śpiewu, Lampertiego. Na scenie warszawskiej wystąpił po raz pierwszy w operze „Lalla-Roukh” Felicyana Davida. Mianowany pierwszym tenorem opery, objął od 1865 r. wszystkie główne role w operach na scenie warszawskiej przedstawianych. Największe tryumfy święcił w operach: „Aleksander Stradella”, „Ernani”, „Traviata”, „Bal maskowy”, „Biała dama”, „Cyrulik Sewilski”, „Napój miłosny” i „Halka”. F. posiadał głos tenorowy, liryczny, piękności nadzwyczajnej, miękki, dźwięczny, giętki i równy w całej rozległości skali. Śpiewał z takiem u-czuciem, i tak umiejętnie umiał stosować barwę głosu czarownego do znaczenia słów tekstu, że niepodobna było słuchać jego śpiewu bez głębokiego wzruszenia, zwłaszcza, że i jako aktor

w.

r;.......

HH

Fig. 99. Filleborn Daniel.

w 'okolicach Marburga, Giessen, Kaiserstuhlu, pod Laubnn na Szląsku, Antrim w Irlandyi, Ca-po di Bove w okolicach Rzymu, na Wezuwiuszu, w Aci Castello, w Palagonii i innych miejscowościach Sycylii; wreszcie na Islandyi.

Fillit, Iłołupek mikowy, Łupek pier-

A. Pol.

Fillias Achilles Stefan, pisarz francuski (* 1821 r. w Aubusson—f 1881). LTkończywszy nauki w Saint-Cyr, r. 1841 wstąpił do służby

Fillipsyt Lévy—Harmotom wapienny, H. potażowy. Chrystyanit (mineral.). Minerał ten zaliczano dawniej do układu rombowego, słupowate bowiem jego kryształy, wyglądające zwykle jako słup kwadratowy z nasa-dzonem na bocznych krawędziach zaostrzeniem, miano za kombinacyę rombową pary płaszczyzn brachy diagonalnych z parą płaszczyzn makro-diagonahrych i z piramidą rombową. Tymczasem Groth i Strang, ustawiając kryształy te właściwiej, uznali je za jednoskośnoosiowe, co następnie przez badania optyczne stwierdzonem zostało. Kryształy F-u, rzekomo pojedyncze, w istocie są zrostkami przerastających się na krzyż dwóch kryształów jednoosiowych. Zwykle wszakże dwa takie zrostki łączą się w bliźniak podwójny, a nawet spotykają się jeszcze połączenia trzech podobnych bliźniaków podwójnych, krzyżujących się pod kątem prostym, tak, że całkowity kryształ podobny składa się z 12-u osobników krystalicznych, czyli kryształów pojedynczych. Minerał ten jest jednokształtny z harmotomem i desminem. Łupliwość podsta-przewyższał wszystkich współczesnych tenorów WOWa i klinodiagonalna. C. wł. 2.15—2.20; tw. europejskich. Powodzenie F-a na scenie war- 4.5. Bezbarwny, biały, jasno-szary, żółtawy, szawskiej było nadzwyczajne, ale krótkotrwałe, czerwonawy; z blaskiem szklistym; przezroczy-Psuty pochwałami, podniecany nierozważnemi g ty do przeświecającego na krawędziach. Skład zachętami przez lekkomyślnych wielbicieli jego jego chemiczny, na podstawie licznych rozbiorów, talentu, podejmował role w operach, bohater- daje się najlepiej wyrazić wzorem: skich, np. w „Robercie Dyable”, „Żydówce”, R(Al.,)Si₄0,„ -f 4H,0, w którym R jest przeważ-i t. p., zgoła nieodpowiadające rodzajowi swego nje Ca, a dalej ' K, i Na.,. Pod dmuchawką głosu. Skutki tak nieopatrznego obchodzenia się wzdyma się nieco podczas“ topienia; z kwasem F-a z przepięknym, lecz nadzwyczaj delikatnym i gohiym daje niekiedy galaretę. Znajduje się, głosem nie dały długo czekać na siebie. W 1886 r. F. w pełni sił żywotnych, lecz już bez głosu, opuścił scenę na zawsze.

K. J.

K. J.

wotny (geolog.). Skała typowo-łupkowa, o budowie zwykle skryto-krystalicznej, czasami jednakże bardzo wyraźnej, drobnoziarnistej, barwy przeważnie ciemno-szarej, zielonawej lub ciemno-błękitnej. Płaszczyzny jej łupliwości odznaczają się jedwabistym, lub wpółmetalicznym blaskiem. Ze względu na skład swój mineralny, iłołupek mikowy składa się całkowicie prawie z mikroskopijnie drobnych cząsteczek miki, chlorytu, kwarcu i spatu polnego, do których dołączają się jeszcze mikrolity rutylu (tak zwane igiełki iłołupkowe) w znanych kolankowatych bliźniaczych zrostkach i kratkowatych sagenitowych skupieniach. F. więc jest do pewnego stopnia łupkiem mikowym afanitowym, o ziarnie ostatecznej miałkości, przedstawiającem wyraźnie stopniowe przejścia w łupek mikowy właściwTy. W niektórych F-ach (łupki gór Taunus) turma-lin stanowi składnik istotny. W ogóle skład chemiczny F-ów przedstawia wielkie nieprawidłowości, tak, że ilość w nich krzemionki waha się między 45°/₀ a 74"/₀. Skały te niezmiernie są łupliwe i bardzo często sfałdowane równolegle do kierunku łupliwości. Wiele F-ów gór Kruszcowych, Jodłowych, Lasu Bawarskiego, zawiera wkropione w swą masę ziarnka al-bitu, wielkości od ziarnka prosa aż prawie do wielkości grochu, i wtedy nosi nazwę fillitów f eldspato wy oh, albo al bit owych. Niekiedy ilość spatu polnego występuje w nich tak przeważnie, że fillitowa masa zasadnicza sprowadzona jest do cienkich smużek w masie albi-towej, tworząc tak zwany gneis fillitówy. F. bardzo właściwie nosi jeszcze miano łupku pierwotnego, rozmaite bowiem jego odmiany stanowią górne czyli wyższe piętro formacyi hurońskiej, przechodząc stopniowo od łupków mikowych, stanowiących niższe piętro tej formacyi, do iłołupków właściwych, zaliczanych już do dolnego piętra formacyi kembryjskiej, jak to ma miejsce w Turyngii, Yogtlandzie, górach Kruszcowych i Jodłowych.

Fillmore Miliard, trzynasty prezydent Stanów Zjed. Ameryki Półn. (* w Summer-Hill. hr. Cayuga st. New York 7 stycznia 1800—f 8 marca 1874 w Buffalo). Był synem biednego rolnika. Zrazu terminator w rzemiośle, później robotnik fabryczny, posługacz u handlarza odzieży, wreszcie zajęty przy wyrobie wełny czesankowej, wcześnie polubił książkę, czytał chciwie, kształcił się jako samouczek i nabył takich wiadomości, że' mógł już i sięgnąć po wiedzę wyższą, i sam dla chleba innych nauczać. Za radą Worda, sędziego rodzinnego hrabstwa, i przy pieniężnym od niego zasiłku, rzucił wyrobnic-two i wszedł do szkoły prawa w Buffalo. Ucząc się, lekcyami dorabiał to, czego mu brakło na utrzymanie; z lekcyi też spłacił częściowo dług zaciągnięty u protektora. W r. 1823 został obrońcą sądowym w Aurora, a następnie w Buffalo, dopiero w r. 1827 przyjęty do kor-poracyi adwokatów. Miał już wkrótce rozgłos i pieniądze. W r. 1829 hrabstwo Erie obrało go swym przedstawicielem w ciele prawodawczem Stanu. Zasłużył się tu odrazu dzielnem poparciem wniosku, znoszącego więzienie za długi. W r. 1833 stronnictwo Wigów (ob. Fe der aliści) posłało go do kongressu waszyngtońskiego, jako swego reprezentanta. Tu F. zajął jedno z wybitniejszych stanowisk, nie uderzając przecież ani ogólnem. ani ściślej szem, politycznem, uzdolnieniem; zalecały go uczciwość i logika. W r. 1837 wszedł ponownie do Izby Reprezentantów związku. Gorący wówczas jeszcze repu-blikanizm Wigów F. łagodził obawą starcia z Demokratami,. oraz następstw, któremi groził już umysłowy tyran Północy, Calhoun. W r. 1844 ubiegał się F. o gubernatorstwo nowo - yorckie, ale bez powodzenia. Za to w r. 1848 Wigowie przeprowadzili kandydaturę jego na vice-prezydenta związku, a w półtora roku później śmierć prezydenta Taylora (9 lipca 1850) powołała go do steru rzeczypospolitej, od 15 lipca. F. za pierwszego ministra, sekretarza stanu i zarazem kierownika polityki zagranicznej wziął sobie Webstera (ob.). Stronnictwo Wigów wyzbywało się już wówczas swych zasad; najważniejszą z nich, powściąganie instytucyi niewolnictwa, wydało na łup tej sui generis roztropności, którąbyśmy w dzisiejszym języku politycznym opportun izmem nazwali. Najpierwsi mężowie stronnictwa, Daniel Webster, Henryk Clay, przemawiali za ustępstwami dla Południa, a świeże opanowanie Kalifornii, Nowego Mexyku i Texasu, tak zaostrzyło przeciwieństwa społecznego ustroju między dwoma wielkiemi rozłamami związku, że w polityce, poświęcającej jutro dla dziś, walkę o ideał dla wygodnego spoczynku, widziano jedyny sposób zażegnania wojny domowej, a nawet odwrócenia rozkładu rzeczypospo litej. Jeszcze za rządów Taylora Webster d. 7 marca 1850 miał mowę, uważającą niewolnic-nictwo za sprawiedliwe, gdy sami Południowcy uznawali wręcz Murzynów za przeznaczonych do upodlenia, ciemnoty i nędzy. Wtedy już Henryk Clay rzucił był hasło kompromissu, później wyszydzanego jako „Omnibus-compromise”, którego rdzeniem było powtórzenie, uroczyste stwierdzenie i nowe obwarowanie dawniejszej już prerogatywy Południowców, pozwalającej im od Stanów północnych dopominać się chwytania i odstawiania Murzynów, zbiegłych z południa. Za cenę takiego ustępstwa Wigowie przeprowadzili przyjęcie Kalifornii jako Stanu wolnego, t, j. zamkniętego dla społecznej niewoli. Dopóki żył Taylor, opór jego opóźniał uchwalenie tego frymarku; przekonania F-a, zatrwożonego potęgą Południa i widmem niebezpieczeństw, nie zachęcały go do oporu, a nacisk Claya i Webstera wręcz od niego odwodził: dn. 9 września 185C Stany Zjedn. miały już słynny swój „Kompromis z r. 1850”. Zbytnia surowość, z jaką F. wykonywał układ ten, ustanawiający umyślnych komisarzy, wyniknęła z przechylenia się jego ku Południowcom. Było ono tak wyraźnem, iż nawet stronnictwo frymarczące zasadami uznało F-a za odpadłego od siebie. Ta administracyjna skwapliwość w popieraniu interesów wielkich plantatorów rzeczywiście obciąża samego prezydenta, lecz zwalanie na uiego odpowiedzialności za sam kompromis jest niesprawiedliwością; przestępstw dopuściło się całe stronnictwo, wyrzekające się zasad i spełniające przez to na sobie akt samobójstwa. Kompromis pogłębił jeszcze przepaść, z której wybuchnąć miała wielka wojna domowa 1861—5 r. Zarówno wierni republika-nizmowi A bo licy oni ś ci (ob.), wydzielający się z Wigów, jak i ultra-Południowcy, wydali okrzyk „Rozerwać Unię!”. Tamci sprowadzili zbrojny opór Bostonu przeciwko nieludzkim ekstradycyom; ci zwołali konwent, na który wszakże tylko Karolina Południowa i Mississipi odważyły się przysłać pełnomocników.—Z innych spraw za czasów F-a wymienić tu należy: 1) Zajęcie się rządu i społeczeństwa amerykańskiego losem Węgrów po nieszczęśliwej ich walce, po missyi Mana w Wiedniu, i wzajemnej Hiilsemanna w Waszyngtonie, które groziły jaż zerwaniem stosunków, a zakończyły się śmiałą notą Webstera z marca 1851 r. 2) Rezolucyę obu Izb kongresu z d. 28 lutego 1851 r., wzywającą rząd do wysłania statku wojennego po emigrantów węgierskich, których wydania dopominały się od Turcyi—Austrya i Rossya. 3) Zabranie Kossutha na „Mississipi” i świetne, przez obie izby postanowione, przyjęcia jego w Waszyngtonie, w samym kongresie i w Białym Domu. Zarzucano później F-i zbytnią oziębłość na posłuchaniu dauern patryocie węgierskiemu d. 31 grudnia 1851 r. Prezydent już w orędziu z d. 2 grudnia t. r. na zagajenie kongresu oddzielił był sympatyę narodu od działań rządu na rzecz Węgrów, które uznał za niemożliwe. 4) wydanie Amerykanom w porcie Smyrneńskim emigranta Koszty. W tym wypadku Ingroham, kapitan „Saint Louis”, zagroziwszy korwecie austryackiej ogniem, wymógł wydanie; rząd austryacki dopominał się zadośćuczynienia, F. odmówił. 5) Po zamachu 2 grudnia 1851 w Paryżu zerwanie przez posła Ri-vesa osobistych stosunków z nowo - przeobrażonym prezydentem Rzplitej Francuskiej, pochwalenie tego kroku przez Webstera i ogłoszenie publiczne odpowiedniej noty. Ta manifestacya nie była bez wpływu na późniejsze zachowanie się Napoleona III podczas wielkiej wojny domowej. 6) Przygotowywanie wyprawy do Japonii, napisanie listu przez F-a do Taj kuna z d. 10 maja 1851 r. i ułożenie żądań i planu działania, co wszystko urzeczywistniło się dopiero za następnej prezydentury w wyprawie Perrego i otwarciu portów dla handlu a składów węgla dla marynarki amerykańskiej; 7) wyprawę dwukrotną Lopeza na Kubę w latach 1850 i 1851 i zbrojenie statków, zbieranie funduszów i ludzi, zażalenie Hiszpanii, ujęcie się za nią Anglii i Francyi i śmiałą odpowiedź ówczesnego sekretarza stanu, po zmarłym d. 24 paźdz. 1852 r. Websterze,Edwarda Everetta, (ob.) z d. 1 grudnia 1852 r. Sprawa, raz rozogniona, zakończyła się w październiku 1854 r. słynnym Okólnikiem Ostend z kim trzech posłów amerykańskich.— Gdy się kończył okres prezydentury taylorow-skiej, w 1852 r. F. postawił kandydaturę swoją na prezydenta, ale konwent Wigów w Baltimore. jako swego, wysunął Winfielda Scotta, którego na wyborach grudniowych pobił kandydat wracających znowu do władzy Demokratów, zwolenników niewolnictwa, Pierce. Po przegranej F. w latach 1853 i 4 podróżował po Europie. W r. 1850 stronnictwo „amerykańskie”, inaczej „Natywistów”, narodowców, na ziemi amerykańskiej urodzonych, znane także pod dziwaczną nazwą Know-Nothing, kiełkujące w Marylandzie, chciało F-a wynieść na prezydenturę we współzawodnictwie z Buchananem, ale tym razem wystawił się już były następca Taylora na srogą porażkę: z 296 głosów kolle-gium wyborczego otrzymał tylko siedem i musiał się wyrzec zupełnie działalności politycznej. Z odosobnienia tego wychodził tylko na krótko, podczas wyboru Lincolna i zaraz po zerwaniu unii przez Południowców (w zimie r. 1860—1): daremnie dmuchał na płomienie, wysoko już one buchały. W Lincolnie zmartwychwstała ta wiara, której się Wigowie w r. 1850 zaparli: wraz z nim nadciągnął ten bój, którego się ulękli. Wybór jego był błogosławieństwem, a manifest z d. 1 stycznia 1863 r. pozostanie na-zawsze aktem przełomowym w życiu Stanów Zjednoczonych. — B i b 1. Chamberlain J. „Biogr. of Miliard F.” (Buffalo 1856); Neumann K. Fr. „Gesch. d. Vereinigten Staaten v. Amerika” (T. III Berlin 1866, str. 148, 176—204, 205, 207, 223); Lossing (przekład niemiecki) „Eine Gesch. d. Ver. St.” (Hartford 1873. Punkta Kom-promissu z 1850 r. str. 501). Dzieła najnowsze: Andrews E. B. „Hist. of Un. States” (N. York 1894, 2 t.); Chenning E. „The Un. St. of Am., 1765—1865” (Londyn 1896); Fiske J. (i inni) „The Presidents of the Un. States”. 1789—1894 (Londyn 1895); Gannett H. „The Building of a Nation. The Growth, present Conditon and Ressources of the Un. States” (N. York 1895); Harf A. B. „Amer. Hist. told by Contempora-ries” (T. I N. York 1897, T. II Londyn 1898); Macdonald W. (wyd.) „ Select Documents, illustrative of the History of the Un. States” 1776— 1861 (N. York 1897); Mo.ore J. W. „The American Congress. A history of Nat. Legisl. and polit. Events, 1774—1805” (Londyn 1895); Morris C. „A bist, of the Un St. of Am. (Filadelfia 1897; illust., mapy); Rhodes J. F. „Hist. of the Un. States from the Compromise of 1850” (Londyn 1892—6, 3 t.; do r. 1862); Scribner’s „Hist.

K. J.

E. D.

w Lipsku w r. 1868.

rzecz

of the Un. States” (N. York 1896, 5 t.; illustr.); Scudder H. „A bist, of the Un. St. of Am.” (N. York 1877; mapy)    s-

Fillowit (minerai.). Minerał tworzący skupienia ziarn krystalicznych, łatwo się od siebie oddzielających, o blasku żywicznym i tłustym, barwy żółtej woskowej, przezroczysty do przeświecającego; rzadziej w kryształkach jednosko-śno-osiowych, bardzo podobnych do romboedru. C. wł. 3.43; tw. 4.5. Skład chemiczny: 3R:î (P0₄)₂-(-Hi0; w którym RO jest przeważnie MnO, a nadto FeO, CaO i nieco Na.,0. Ilość wody wynosi tylko 1.7 °/₀.

Fillunger J a n, inżynier, inspektor kolei rządowych i dyrektor kolei południowych au-stryackich (* d. 22 października 1807 w Schwechat w południowej Austryi — f w Wiedniu d. 15 czerwca 1879 r.). Studya przygotowawcze odbywał w Wiedniu, poczem wstąpił do wojska, a w r. 1831 wszedł na politechnikę wiedeńską, którą w r. 1835 ukończył. — Od roku 1835 — 1842 pracował jako inżynier cywilny przy budowie różnych nowo - powstających kolei żelaznych. Zdolności, jakie wykazał, otworzyły mu drogę do służby państwowej; w r. 1842 mianowany został nadinżynierem budowy drogi Mürzzuschlag - Gratz, a w r, 1850 inspektorem rządowym przebudowy dróg południowych. Przy robotach rekonstrukcyjnych zwrócił na siebie uwagę budową dwupiętrowego wiaduktu pod Franzdorfem, który ze względu na warunki gruntowe bardzo śmiało został zaprojektowany. Od r. 1856—68 pracował w przedsiębiorstwach prywatnych, a w r. 1868 powołany został na dyrektora konsultanta kolei północnych cesarza Ferdynanda. Wysokie to stanowisko F. otrzymał jako nagrodę za znakomite prace statystyczno - porównawcze, odnoszące się do dróg żelaznych austryackich, które pomiędzy rokiem 1863—1868 ogłosił, a które wykazały w nim niepospolitego pracownika i znawcę stosowania eksploatacyi dróg żelaznych do warunków ekonomicznych kraju. Na ostatnim urzędzie pozostawał do śmierci i położył wielkie zasługi w rozwoju gospodarstwa krajowego, ułatwiając przez drogi kommunikacyjne eksploatacyę w zaniedbaniu pozostających bogactw.

Filochoros (<I>tX'^opoę), syn Kyknosa z Aten, żył za czasów Dyądochów, był przeciwnikiem Demetryusza Zdobywcy i syna jego, Antygona Gonatasa, który po zajęciu Aten kazał go, jako stronnika Ptolemeusza Filadelfosa, zabić w r. 281 przed Chr. Obok prac historycznych, szczególnie dziejów Attyki dotyczących, zajmował się F. studyami mitów, świąt i ofiar, których był znawcą wytrawnym, jako urzędowy wróżbita i kapłan ofiarny. Z pomiędzy dzieł jego było najważniej szem Atthis, historya Attyki w 17 księgach, sięgająca od najdawniejszych czasów aż do r. 262. W początku dzieła swego treściwy, traktuje rozwlekle dzieje współczesne, ściśle trzymając się chronologicznej sieci wypadków. Z dosłownych cytat jego w Dyonizyu-szu z Halikarnasu poznać można gruntowność badań jego historycznych. Z obszernego dzieła sporządził sam krótszy wyciąg. Inny wyciąg, cytowany przez Suidasa, zrobił Asinius Pollio z Tralles. W związku z głównem dziełem stoją monografie F-a o attyckiej tetra polis, o założeniu Salaminy, zbiór attyckich inskrypcyj, chronologiczne spisy attyckich archontów i olimpiad. Wspominają jeszcze inne dzieła jego, do kultów greckich się odnoszące, jako to: O wróżbiarstwie, O ofiarach, O inisteryach, O dniach uroczystych, Dzieje delijskie i Epiru. Badanie mitów i uroczystości skłoniło go wreszcie i do literacko-historycznych prac o mitach w dramatach Sofoklesa, o dziełach Eurypidesa i Alkma-na. Z dzieł F-a dochowało się przeszło 200 fragmentów, a zebrali je: Lenz i Siebelis w Lipsku 1811 i Müller w „Fragm. bist. Graec.” w tomie I, str. 384 i nast., w tomie IV, str. 646 i nast.—Por.: Boeckh „Uber den Plan der Atthis des Philochoros” w r. 1832 i Strenge

S. Dr z.

Filodemos. filozof epikurejski z w. I przed n. Chr., z Celesyryi. Zwiedziwszy Grecyę, osiadł w Rzymie, gdzie związał się przyjaźnią z Kal-purniuszem Pizonem, którego Cycero za życie gorszące pozbawił zarządu nad Macedonią. W odpowiedzi na zarzuty Pizona, Cycero (Pison 29; Fin. II, 35), nie wymieniając nazwiska F-a, mówi o nim jako o człowieku miłego obejścia, łączącym z wielką nauką wytworną uprzejmość. O ile wnosić można z jego stosunków i niektó rych pism, obyczaje tego filozofa musiały być niemniej swobodne, jak umysł. Pozostało po nim 31 Epigramatów, po większej części erotycznych, a wogóle igraszkowych, pomieszczonych w Antologii greckiej, które w jednym zbiorze wydał Keibel 1885 r.—Prócz tego Rosini według rękopisu watykańskiego wydał dwie jego nowel-le, powtórzone z poprawkami i kommentarzem w I tomie „Miscell. crit. et philolog.”—Tyle na belletrystyki.—Z rzeczy prozaicznych napisał F.: Skrót chronologiczny zdań filozofów (Twv cptX'^ôcpüW owzaiiç), przytaczany przez Dyo-genesa Laerc. na wstępie do Życia Epikura; Retorykę w 2-ch księgach; Traktat o występkach i przeciwnych im cnotach (Flept z,a%-ù>v xou x<bv ipiveov ^pstwv), wydany przez H. Sauppe, w r. 1853: nareszcie Traktat o muzyce (ilspi p.r/00'.xrjç), którego wiele urywków znaleziono w papirusach Herkulańskich. Ostatni ten traktat, sądząc po pozostałych urywkach, nie tyle miał na celu teoryę muzyki, ile wykazanie wpływu tej sztuki na obyczaje i zwyczaje różnych ludów, oraz zbicie zdań w tym przedmiocie innego współczesnego filozofa, podobno Dyogene-sa z Seleucyi.—Krzysztof Teofil Murr dał tego traktatu wierny rozbiór w rozprawie „De papy-ris seu voluminibus graecis herculanensibus”

K. K.

N.

r. 1804 w Strasburgu); wydał go naukowo p. t. „De musica” Kembke w r. 1884. Cenną jest też w tym przedmiocie rozprawa Schiitza „In Philodemi îrspi p.ooai(w Jenie 1795 r.). — Mamy też w „Herkulanische Stud.”, Th. Gomper-za, opracowanie traktatów Filodema: 1 „Ueber •Induktionsschlüsse (1805 r.); 2) „Ueber Frömmigkeit” (1866); 3) „De ira” (1864), oraz Meklera „Ueber den Tod, viertes Buch” (1886 r.).

Filofej Leszczynskij, metropolita sybirski i tobolski (* 1650—f 1726), kształcił się w Ma-łorossyi, skąd pochodził, poczem wstąpił do klasztoru i został w r. 1702 metropolitą. Na tern stanowisku rozpoczął w r. 1711 działalność mis-syonarską wśród Ostyaków, których znaczną liczbę ochrzcił. W r. 1721 osiadł w monaste-rze w Tiumieniu, gdzie spokojnie do końca życia mieszkał.

Filogeneza (greckie cpóAYj iyivoç) F ą, czyli rozwojem rodowym organizmów, nazywamy proces. zachodzący w naturze, dzięki któremu na ziemi naszej od chwili powstania życia, aż do naszych czasów rozwinęła się niezliczona ilość form zwierzęcych i roślinnych. Nauka zaś, która ma za zadanie zbadać przebieg tego procesu oraz wyświetlić jego przyczyny, zowie się filogenią. W siedem lat po wyjściu dzieła Darwina (ob.Darwinizm) O powstawaniu gatunków, uczony niemiecki, Ernest Haeckel, w dziele p. t. „Generelle Morphologie der Organismen” (Jena 1866) po raz pierwszy jasno sformułował te zadania, wprowadził do nauki słowo filogeneza oraz wskazał podstawy i metody nauki o rozwoju rodowym organizmów—filogenii. Od owego czasu ciągle pojawiają się mniejsze lub większe prace w tym przedmiocie, i cała zoologia dzisiejsza, a po części i botanika, nosi wyraźnie charakter poszukiwań filogenetycznych. Przytem uwaga badaczy skierowana jest głównie na sam przebieg filogenezy, mniej zaś na przyczyny, które wywoływały i wywołują zmiany w organizmach, prowadzące do powstania nowych gatunków. Jeżeli przeto jednem z głównych zadań filogenii ma być wskazanie dróg, jakiemi szedł rozwój rodowy organizmów, to przedewszystkiem zjawia się pytanie: skąd czerpać mamy materyał do odpowiednich konstruk-cyj? Oczywiście, w sposób najprostszy, bo bezpośredni, mogłaby go dostarczyć paleontologia (ob. Paleontologia), t. j. nauka, badająca organizmy, które istniały w dawniejszych epokach życia naszej planety, a których ślady i resztki znajdujemy w warstwach ziemi, powstałych w tamtych epokach jako osady na dnie mórz, rzek i jezior. Gdybyśmy w ten sposób mogli zebrać wiadomości o wszystkich ustrojach, jakie kiedykolwiek istniały na ziemi, wtenczas zadanie filogenii byłoby nader prostem: wystarczałoby porównać budowę ich wszystkich i ułożyć w szeregi na zasadzie drobnych zmian postępowych; w ten sposób mielibyśmy zupełnie przekonywający rodowód form obecnie istniejących. Nieszczęściem jednak ideał ten jest nie do osiągnięcia, gdyż przedewszystkiem z dawniejszych epok geologicznych (ob. Geologia i Paleontologia) dochować się aż do naszych czasów mogły jedynie twarde części organizmów, jako to: kość, chityna, komórki roślinne zdrewniałe i t. p. Odciski miękkich zaś części mogły powstawać jedynie w warunkach nader sprzyjających—a, co za tern idzie, są nader rzadkie. Dzięki temu paleontologia nic nam nie mówi o zmianach, jakie zachodziły w miękkich częściach organizmów, również nie daje nam żadnych wskazówek co do budowy tych gatunków, a nawet typów zwierzęcych (np. o słonice ob. artykuł pod tym tytułem), które nie posiadają twardego szkieletu. Następnie nawet twarde szkielety mogą łatwo znaleźć się w warunkach nieodpowiednich do ich przechowania, prócz tego mogą być one zniszczone przez późniejsze procesy metamorficzne (ob. Met amorfizm), zachodzące w pokładach, gdzie się znajdowały. Nakoniec jest wiele bardzo miejsc naszego globu wcale nie zbadanych pod względem paleontologicznym, i kto wie, czy kiedykolwiek zbadane będą np. pokłady, leżące na dnie oceanów. Mimo to, paleontologia w niektórych wypadkach daje nam całokształt rozwoju rodowego danego gatunku: klasycznym tego przykładem jest historya nogi końskiej, przedstawiona na rysunku (fig. 1). Drugim z kolei punktem wyjścia przy badaniu przebiegu filogenezy jest t. zw. drugie prawo biogenetyczne (ob. (Bi o genez a) Haeckela, które głosi: ontogeneza, rozwój osobnikowy (ob. Ontogeneza), jest krót-kiern powtórzeniem, streszczeniem niejako, filogenezy, rozwoju rodowego danego gatunku względem danego osobnika. Gdyby ta rekapitulacya filogenezy w ontogenezie była zupełnie dokładną, wtenczas zbudowanie drzewa genealogicznego dla danego gatunku nie przedstawiałoby również trudności: wystarczałoby zbadać dokładnie rozwój osobnikowy (szczegóły ob. Embryologia), któregokolwiek z jego przedstawicieli i na tej zasadzie orzec o jego przodkach. Nieszczęściem, w ontogenezie, prócz objawów palingenetycznych, t. j. tych, które są powtórzeniem stosunków istniejących w przeszłości u przodków osobnika, istnieją jeszcze objawy anogenetyczne, z filogenezą nic wspólnego nie mające, a powstałe jako wynik warunków, wśród których rozwija się zarodek (warunki pojmujemy tutaj bardzo obszernie, włączając czas, przestrzeń i t. p.). Wobec braku dokładnego kryteryum dla rozróżniania objawów palingenetycznych od anogenetycznych, możemy tylko z największą ostrożnością materyał, dostarczony przez embryologię, z użytkowywać do stawiania wniosków o rozwoju rodowym organizmów. Trzeciem i ostatniem źródłem dla tej części filogenii, która bada wprost przebieg filogenezy, jest anatomia porównawcza.

Filogeneza.

45G

Skoro staniemy na tym punkcie widzenia, który obecnie jest najbardziej rozpowszechnionym w biologii, t. j. skoro przypuścimy, iż podobieństwo anatomiczne jest wynikiem rzeczywistego pokrewieństwa, wówczas bezwątpienia musimy przyjąć, że anatomia porównawcza da"nader wiele materyału dla oceny samego pokrewieństwa. Jednak i tutaj są okoliczności, mogące wbłąd wprowadzić badacza: istnieje, mianowicie, prócz różności nigdy nie osiągnie. Obecnie jednak mamy już cały szereg prób, czynionych w tym kierunku, z pełną świadomością, że mogą być one jedynie prowizorycznemi i mniej tylko lub więcej ' zbliżać się do prawdy. W celu lepszego uplastycznienia historyi organizmów, badacze zwykle używają t. zw. drzew genealogicznych, metody zapożyczonej od historyi ludzkości. Pierwsze takie drzewo ułożonem zostało przez

Plantae

ProtistoL

Ani mali cl

Cornophy ta

An tophytoc

Pt en do phyta

JWyocomy-

oe-t&J

Sponyioee

'PeŁrojpo™' ■Aioto'-

spong/iou Artiailcuta.

\    Artkropoda.

Vertebrata

CLm.TLlOtOL.

Aves Mamma.

l UsCL

Repti-

Hcl.

V&rnve-J

Rh-iaopoolcL

o?

Fucoideoce

otctoria.

[ Flagi

Anajruua.

Myjcocystoda

Scoheidae

FlorideoLe

CharcLceaP

Amphibia.

Pisces\

ViatomeaÆ P™tophx*ż&

’fusorioL

AmpJńi

1'ZJzAl

T-

Afonor

Snophytoc

Lichenes „

\ Fi

unyi

Monery

Eckaioder ■ mata.

Lepto-cardux

MoUitsca,

J£unaL-\

'rchephytc

tego.

CoeZzTLte--

routOL.

Archephylwm vegetaiile.

'rchephyhun protistmern.

[rchepłujlum ouumale.

Totistou

iS

'Z

Houivoc cormTLUJzvs orgccru-sinaricni.

E. Hœeckel. Generelle Morphologie 18G6

Fig. 100.

bieżności cech, ich zbieżność, t. j. gatunki bardzo daleko spokrewnione, żyjące w warunkach jednakowych, stają się do siebie wzajem więcej podobnemi, niż zwykle bywa przy takim właśnie stopniu pokrewieństwa; jako przykład bardzo znany, posłużyć może kształt zewnętrzny ryb i wielorybów. Z powyższego zarysu metod filogenii wynika, że wyśledzenie przebiegu filogenezy jest rzeczą nader trudną, jest to ideał, do którego nauka dąży, ale którego może w zupeł-

E. Haeckela w roku 1866 w dziele: „Generelle Morphologie der Organismen”. Wszystkie drzewa genealogiczne organizmów dadzą się podzielić na dwie kategorye, zależnie od poglądów ich twórców, na powstanie życia na ziemi. Jedni mianowicie badacze przypuszczają, że materya żywa raz tylko powstała na ziemi, jeżeli zaś akt sainorodztwa powtarzał się razy kilka, to powstałe w ten sposób substancye były całkowicie identyczne. Inni zaś twierdzą, że akt sa-

Filogeneza.    4

sC

morodztwa powtarzał się nieraz w przeszłości, przypuścić, żeby taka właśnie kombinacya mo-a nawet może i teraz się powtarza i materya gła powtórzyć się więcej niż raz jeden. Zwo-żywa, w każdym oddzielnym przypadku powsta- lennicy drugiego z poglądów powyższych są zno-ła, bywa nieco różną. W pierwszym razie cała wuż zdania, że przy stopniowem ochładzaniu się mnogość form zwierzęcych i roślinnych powsta- ziemi w różnych jej punktach zjawiały się wała z jednego zaczątku—drzewo genealogiczne runki, przy których powstawało życie (początko-organizmów będzie monofiletycznem; w drugim | wo np. na obu biegunach). Trudno zaś, z dru-

MeŁaphytcL

Ano/iospermcLP,

M&tWXX)CU

Ve-rptwrottou

ArticuloUoL

Twttcaiot-

EcJtmodennaioL

Gymnospernzoæ

Mollusca-

PtervoLophyta-

Phaextphyceaz. Ficcoècza-e-Rkodophycz/xz>\ FloricLeae- \

B ryoph-ytoc

Myc&tes

LuJiznes

ChZoToph-y ceout Alyote,

Helrru-netts

PLotto oLcs

CnioUtrux-

Gastrctecults

Protoxjoou

Rodophytcu

Diatomzac.

SipltOTLZCLC.

Algetcte-

AlgotrtaPpy-^

InfusoricL

Fungi

CotaJlactoL

RhixopooLot-Sotrcoolirvot

cllottoL

'alrnzllctcza.-

Arckcphytoc j Phytomonzra,

Chromstcea

Bptct&rtot

Zoomonzra J-Archexoct

Morlh't

E.lLaechel. Systematische Phylogenie 18999896.

Fig. 101.

Dla poparcia pierwszej teoryi możnaby

zaś istoty żywe pochodziłyby z wielu źródeł, istniałyby formy zupełnie z sobą nie spokrewnione—drzewo genealogiczne byłoby polifiletycz-nem.

twierdzić, że warunki, przy których może powstać życie, są nader złożone: trudno przeto giej strony, przypuścić, żeby ciało tak złożone, jak żywa zaródź, mogło powstać dwa razy i w obu być całkowicie identycznem. Drzewa genealogiczne monofiletyczne bardziej są obecnie rozpowszechnione. Pierwszą ich próbę dał, jak wyżej wspomniałem, Haeckel w 1866 (fig. 100).

.j. s.

A. A. K.

.i-

•o

00

CR

Następnie sam on zmieniał swe poglądy nader często, co widać z zestawienia fig. 100, przedstawiającej drzewo przezeń zbudowane w 1866 r., z fig. 101, pochodzącą z 1896 r. Prócz Haeckela wielu innych badaczy wyrażało w formie drzew genealogicznych swoje poglądy na rozwój rodowy organizmów. Wszystkie one przedstawiają właściwie rzut na płaszczyznę, jakkolwiek wszyscy autorowie zgadzają się, iż rzeczywiste stosunki filogenetyczne dadzą się wyrazić jedynie stereometrycznie. Wiadomości nasze jednak są zbyt małe dla wypełnienia takiego zadania. Na małą skalę próbę tego rodzaju podjął z wiel-kiem powodzeniem Fürbringer w dziele „Untersuchungen zur Morphologie und Systematik der Vögel”. Na przeciwnym krańcu stają poglądy Erlsberga i Naegelego. Podług nich idea mo-nofiletycznego pochodzenia organizmów — prócz wyżej wspomnianej kwestyi początku życia na ziemi—chroma jeszcze na jednym nader ważnym punkcie: w tej idei wszystkie formy żyjące obecnie, bądź wysoko, bądź nizko zorganizowane, są jednakowo stare, gdyż mają pochodzenie wspólne. Wspomniani autorowie uważają to za niewiarogodne. Naegeli wprost twierdzi, że gatunki jednakowo stare mogą przedstawiać różne typy budowy, ale stopień złożoności ich organi-zacyi musi być ten sam. Idyoplazma (ob. Idyo-plazma) nie może wstrzymać się w swym rozwoju postępowym, jeżeli zaś cośkolwiek stanie jej na przeszkodzie, to umiera (fakty paleontologiczne zdają się przeczyć temu, gdyż znamy formy, które od syluru aż do naszych czasów prawie się nie zmieniły, jak również takie, które ewolucyonują nader szybko). Erlsberg i Naegeli twierdzą, że zaródź powstawała i powstaje w drodze samorodztwa nieskończoną ilość razy i zaczyna swój oddzielny cykl rozwoju. Słowem, wszystkie gatunki powstawały oddzielnie, są pozbawione wszelkich węzłów rzeczywistego pokrewieństwa. Podobieństwa między gatunkami, rodzajem i t. d. dadzą się wytłómaczyć w ten sposób, że pochodzą one od plazm zbliżonych i rozwijały się w warunkach podobnych.— Ważniejsze dzieła: Darwin Karol „Dzieła”; Haeckel Ernest „Generelle Morphologie der Organismen” (1866); tenże „Natürliche Schöpfungsgeschichte” (1872, wydanie ostatnie 1898, tłó-maczenie polskie); tenże „Systematische Phylogénie” (1894—1896); Lamarck „Philosophie zoologique” (1809); Naegeli „Mechanisch-physiologische Theorie der Abstammungslehre” (1884); Weissman „Das Keimplasma” (1892) i wiele drobniejszych.—Co się tyczy przyczyn, które wywołały i wywołują przemianę form zwierzęcych i roślinnych, to nic pewnego powiedzieć się nie-da. Różni autorowie wypowiadają różne, nieraz wprost przeciwne, zdania. Odesłać tu przeto musimy do artykułów: Dziedziczność, Darwi-nizm, Ewolucya, Lamarck, Neodarwinizm, W e i s s m a n n

Pilograf jest pseudonimem kś. Antoniego Borkowskiego, zamieszkałego we wsi Bli-cliowie, w pow. Płockim, spółczesnego autora czterech broszur, poświęconych sprawom ustalenia pisowni oraz poprawy grafiki polskiej. Oto icli tytuły: „Praktyczny sposób ustalenia pisowni polskiej” (Warszawa 1887); „Teoretyczna poprawa grafiki polskiej oraz praktyczne rozwiązanie niektórych trudności naszej ortografii” zeszyt 1. (t-że 1888); „Jeszcze o praktycznym sposobie ustalenia pisowni polskiej” (t-że 1891) i „Racjonalne słówko o ‘racjonalnej’ grafice polskiej” (t-że 1891). W rozwiązywaniu pytań spornych naszej pisowni autor stoi na stanowisku poglądów Deputacji Towarzystwa przyj, nauk warszawskiego z r. 1830 (ob. Enc. t. XV, 381), uważając inne, późniejsze sposoby poprawy naszej pisowni, oparte na podstawach bardziej naukowych, za przedwczesne. Według sceptycznego zapatrywania autora zasady naukowe i dowody, jakich dostarcza językoznawstwo dzisiejsze, nie są całkiem pewne i stanowcze; dla tego daje on pierwszeństwo przepisom dawnym, osłoniętym powagą Deputacji. Wyjątkowo trafnie i wbrew orzeczeniu Deputacji autor ocenia sztuczne prawidło naszej pisowni odróżniania zakończeń ym i ćm w narzęd. i miejscowniku przymiotników, i wykazuje wymownie jego dowolność i niewłaściwość.—W zakresie poprawy grafiki polskiej F. wypowiada w pracy „Teoretyczna poprawa grafiki...” kilka pomysłów zastosowania w piśmie liter znanych z pewnemi zmianami; jak np. pisania pojedyń-czycli znaków ś, c, i- zamiast dwójek sz, cz, rz; wprowadzenia o z ogonkiem zamiast ą; używania j zamiast litery i jako znaku miękczenia spółgłoski przed samogłoską (np. cjebje zam. ciebie), co dla naszej pisowni (gdzie j ma od-dawna inne przeznaczenie) ani trafnym, ani praktycznym bynajmniej nie jest, i in. Dosyć obszerny wstęp na czele tejże rozprawki zawiera wiadomości o piśmie w ogólności i historyczny pogląd na grafikę polską, napisany przystępnie. W broszurze „Racjonalne słówko...” zajmuje się autor rozbiorem grafiki, użytej przez Edwarda Bogusławskiego w jego dziełach: „Historja Słowian”, „Historja Polski” i innych.

Filoksenos (tEüXôUvoç) 1. z Cytery, sławny poeta grecki dytyrambiczny (* około roku 435 przed Chr.), zrazu niewolnik, potem uczeń poety dytyrambicznego Melanippidesa, wyśmiany w późniejszych komedyach Arystofanesa, mianowicie w „Plutos”, um. r. 380 w Efezie, odbywszy rozliczne wędrówki po Grecyi, Italii, Sycylii i Azyi Mniejszej, gdzie dzieła swe poetyckie przedstawiał. Przez pewien czas bawił także na dworze Dyonizyusza starszego w Syrakuzach; lecz gdy lichym poematom tyrana uznania odmówił, wrzucono go do osławionych łomów kamiennych w pobliżu Syrakuz. W kontraście ze szlachetną powagą starszej poezyi dytyram-

1805).

Fig. 103.

FP Taż sama widziana z wierzchu.

/f A » 'A

\teo4

Fig. 104.

Jajka filoksery mię na korzenie krzewu winne-korzeniowej.

bieżnej, najpiękniejszej ozdoby uroczystości, święconych na cześć Dyonizosa, rozpoczyna się z F-em stanowczy jej upadek. Nieokiełznana niczem fantazya, przesadne obrazowanie, luźne rytmy, przewaga miękkich aryj muzykalnych nad treścią poetyczną, czerpaną teraz z obfitego źródła heroicznej mitologii—stanowią główne znamiona dytyrambicznej muzy F-a. Z pomiędzy 24 utworów jego był szczególnie Kyklops, sielanka, parodyująca w bardzo dowcipny sposób niemoralne sprawki tyrana Dionizyusza, wszędzie nadzwyczaj sławionym. Aleksander W. kazał sobie poemata F-a do Azyi przysłać, gdzie mu je muzyk Antygonides deklamował, a późniejsze-mi jeszcze czasy młodzież arkadyjska uczyła się ich na pamięć i recytowała je corocznie na uroczystych przedstawieniach w teatrze. Szczątki dzieł jego zebrali: Bippart G. w Lipsku r. 1843; Bergk w „Poet. Cyr. Graec.” (t. III, str. 601 i nast. czwartego wydania). Dytyrambiczny poemat pod tytułem „Deipnon (Biesiada)” z którego posiadamy większe ułomki, przypisują innemu F-owi, z Leukady. Rzuca on ciekawe światło na rozwój późniejszej poezyi dytyrambicznej i wyrafinowany zbytek ówczesny.—Por. Berglein „De Philoxeno Cythereo dithyramb. poeta” (Getynga r. 1843); Klingender „De Philoxeno Cythereo” (Marburg 1845).—2. Filoksenos, w r. 331 przed Chr. podskarbi Aleksandra Wielkiego dla prowincyj na zachód od gór Tauryjskich położonych. Jemu-to udało się pochwycić zaufanego niewolnika zbiega Harpalosa i dowiedzieć się od niego ważnych szczegółów o summach pie- _ niężnych, skradzionych przez tego jego pana (Paus. 2, 33, 4), Gdy F. krótko przed śmiercią Aleksandra nowe wojska przyprowadził z Karyi, oddał mu Perdikkas w miejsce Filotasa zarząd Cyli-cyi (w r. 321); na stanowisku tern i później się utrzymał, ponieważ zaraz oświadczył się za nadciągającym z nowemi siłami Antypatrem.—Por. Arrh. 7, 23; Diod. Sic. 18, 39.—3. filoksenos, malarz grecki z Eretryi, uczeń Nikomachosa, żył około r. 315 przed Chr., słynny z obrazu, przedstawiającego bitwę Aleksandra Wielkiego z Da-ryuszem, prawdopodobnie oryginału znanej mozaiki pompejańskiej,' wyobrażającej bitwę Aleksandra z Persami.—Por. Plin. 35, 10.—4. Filoksenos, grecki grammatyk w Aleksandrii, ur. w I wieku przed Chr., uczył za panowania Ty-beryusza w Rzymie i napisał wiele, dzisiaj zaginionych, dzieł z zakresu gramatyki, etymologii, o znakach krytycznych w Iliadzie, jako teź o glossach homerowych.—Por. Kleist „De Phi-loxeni studiis etymologicis” (Gryfia w roku

S. Drz.

Filoksera, Phylloxéra (po niem. Reblaus). Rodzaj owadów Półpokrywych (Hemiptera s. Rhyn-chota), z rodziny Mszyc (Phytophtkires), którego gatunek, F. pustosząca (Ph. vastatrix PL), słynna jako straszny pustoszycie! winnic francuskich. Owad to drobny, bo zaledwie 0.3 —1.2 m. m.

dł., rurek gruczołowych nie posiada, ma krótsze nogi i różki, aniżeli mszyca; żyje zaś w różnych stadyach swego rozwoju na krzewach winnych. Barwę ma żółtawo-brunatną, niekiedy zielonka-wo-żółtą, albo czerwonawo-żółtą. Okazy skrzydlate pojawiają się tylko od sierpnia do października, roznoszone są zaś przez wiatr na znaczne odległości i każdy bez zapłodnienia składa swe cztery nierównej wielkości jajka na spodniej stronie liści winogronowych w kątach nerwów. Z tych ja.j późną jesienią wylęgają się z mniejszych samce, z większych samice, jedne i drugie niemające ani skrzydeł, ani części gębowych, ani przewodu pokarmowego,

mm

‘V'V'i

Fig. 102.

Poczwarka korzeniowa widziana od spodu, znacznie powiększona.

tak, iż nie przyjmują pożywienia, idą na gałązki, dzielą się na pary i po kilku dniach, po zapłodnieniu, każda samiczka składa jedno duże jajko, które, zanim zostanie złożone, wypełnia większą cześć jej małego ciała; składa je zwykle pod spodem gałązki w miejscach bezlistnych. Jajko to zimuje, a w końcu kwietnia, lub w początku maja wylęga się z niego bez skrzydła mszyca, obdarzona smoczkiem dobrze rozwiniętym, która albo pozostaje nad ziemią, wchodzi na liście i w soku przez siebie wydzielonym składa jajka, wytwarzające galasy i bez zapłodnienia się rozwijające, albo też idzie w zie-

go. Tych właśnie ziemnych dalszy rozwój zbadany został bardzo dokładnie. Każdy taki osobnik składa na korzeniu 30—40 jaj, które się bez zapłodnienia rozwijają, wykształcone zaś pokolenie, podobne do matek, składa znowu jajka; i tak w ciągu lata następuje po sobie 6—8 generacyj F-y, rozmnażających się przez dziewicorództwo: łatwo zatem pojąć, że tym sposobem z jednej samicy

rozmno-

su

rozradza się w ciągu roku milionowe potomstwo, które wysysa soki z korzeni krzewu winnego i wywołuje na nich nabrzmienia węzełkowate. W środku lata rozwija się na koniec pokolenie F-r, cechujących się zawiązkami skrzydeł (pałeczkami) i nóżkami dłuższemi; te opuszczają

ttL y • y y-

zresztą nie przyniosła żadnej większej szkody; tam ją odkryto 1854 roku; do Europy zaś została przypadkowo sprowadzona 1863 r. z krzewem winnym amerykańskim, i tak się żyła, że już po upływie dziesięciu lat poczyniła niesłychane szkody w winnicach; najwięcej je-■ dnak w południowej Francyi. Podług urzędowych sprawozdań z 2 415 986 hektarów, zajętych we Francyi pod uprawę wina, od cza-pojawienia się F-y aż do 1-go października 1882 r. zupełnie zniszczonych zostało 763 799 hektarów, więc prawie trzecia część, a nawie-

* SIŁ

u/s

■y'?,

imm

Fig. 105.

Poczwarka z wierzchu.

Fig. 106.

Poczwarka ze spodu.

I Fig. 110. Samiczka.

;•

/i

- ii

/■

i/i,

Fig. 108.

a) Jajko samicze filo-ksery skrzydlatej, b) samcze.

'■

r.rf

j;

iftH

- -i

ł;

pi.

i ¹ li

& ■ J;

m-

Mdlili

V"' ■ ■ ■ ■■/ /- • ':ïj

Fig. 111.

Jajko zimowe.

Fig. 112. k Korzeń krzewu winnego,zarażony przez tilokse-

rę.

Fig. 107.

Poczwarka skrzydlata.

Fig. 109. Filoksera samiec.

dzonych i poczęści zniszczonych 642 978 ha. Ogólną stratę, poniesioną przez Francyę, obliczają blizko na 5 miliardów franków. F. roznosi się zarówno przez formy skrzydlate, jako też przez bezskrzydłe i przez zimówki. Krzew winny, zarażony przez F-ę, może przez jeden rok opierać się niszczącej sile pasorzyta, lecz już w drugim roku występują wyraźne oznaki nienormalnego stanu rośliny: liście przedwcześnie żółkną, zwijają się na brzegach w trąbkę i, więdnąc, spadają przed nadejściem właściwej pory. W następnym

korzeń, włażą na liście i po kilkakrotnem wylenieniu się znowu się przekształcają na formy skrzydlate, o których wyżej mówiliśmy. Należy jeszcze dodać, że oprócz jaj zapłodnionych zimuje także pewna ilość bezskrzydłych dziewo-rodnych samic, nieruchomie przyssanych do korzeni.—F. pochodzi z Ameryki północnej, gdzie I roku rozwój znacznie się opóźnia, winnych jagód

s. M.

S. Drz.

jest mało, są one wodniste, pod ziemią korzenie zaczynają gnić i ostatecznie (zwykle w 4-tym roku) krzew obumiera. Są w państwach osobne rozporządzenia prawne dla zapobieżenia dalszemu rozszerzaniu się F-y; niema jednak dotąd radykalnego praktycznego środka przeciwko temu okrutnikowi. Zdaje się, że wykorzenienie zarażonych krzewów, zaprzestanie hodowania winorośli przez pewien przeciąg czasu i nasycanie gruntu siarkiem węgla, lub innemi roztworami, nisz-czącemi drobne organizmy: oto sposoby, mogące stanowić jedynie skuteczne środki dla wytępienia tego straszliwego wroga. — Literatura: Lichtenstein J. „Histoire du Phyloxera” (Paryż

1878) i wiele innych.—Z innych gatunków F-y zasługuje na wzmiankę. Filoksera dębowa (Phylloxéra quercus de Boyer de Foscolomb). DL 1 m. m., koloru czerwono - szkarłatnego, pośrodku przy skrzydłach ciemno-brunatna. Od czerwca do września sprawia ona żółtawe plamki na spodniej stronie liści dębowych.—(I. Leunis, J. Boas, Brehm).

Filoktet (^iXoTtiVjTr^), syn Pojasa, króla tes-salskiego, i Demonassy, sławny łucznik z mitycznych czasów wojny Trojańskiej, który na siedmiu okrętach wiódł przeciw Troi zastępy zbrojnych swych z tessnlskich miast: Methony, Thaumakii, Meliboi i Olizonu. Lecz zanim flota grecka zawinęła do brzegu azyatyckiego, pozostawiono go na wyspie Lemnos, ponieważ ukąszonemu przez żmiję rana bardzo się jątrzyć i cuchnąć poczęła. W miejsce jego objął dowództwo Me-don, syn Oileusa, który powiódł zbrojnych na wybrzeże trojańskie.

„.....lecz czas się przybliży,

Iż Filokteta mężnego przypomną sobie Argejcy”.

(Homer „Iliada” II w. 724 i 725, przekładu St. Mleczki).

Po zdobyciu Troi wrócił szczęśliwie do ojczystej ziemi (Homer: Odys. 3, 190; 8, 219). Mityczne opowieści późniejszych cyklicznych poetów rozprowadziły w odmienny sposób lekko tylko zaznaczony rys homerowej tradycyi. Przez Heraklesa w sztuce strzelania z łuku wyćwiczony, odziedziczył F. (według innych podań, ojciec jego, Pojas) po mistrzu swym, gdy tego między bogów przeniesiono, łuk wraz z niechy-bnemi strzałami, z wdzięczności, że podpalił stos, na którym Herakles chciał się spalić. Na wyspie Cliryse (albo też: Lemnos, Imbros, Te-nedos), z poduszczenia mściwej Hery za przysługę Heraklesowi wyświadczoną, ukąsiła go żmija, gdy Grecy na ołtarzu, przez Jazona wzniesionym, ofiary składali, a F. stanął zbyt blizko żmii, opiekuńczego bóstwa miejsca świętego. Ponieważ rana cuchnąć poczęła, a F. żałosnem swem narzekaniem przeszkadzał towarzyszom w modlitwach i ofiarach, wysadzono go, za radą nieprzebierającego w środkach Odysseusza, a na rozkaz Atrydów, na ląd na wyspie Lemnos, gdzie w bólach okropnych, przez wszystkich opuszczony, nieszczęśliwy żywot przez 9 lat pędził. Dopiero w 10-m roku, ponieważ według wyroczni bez strzał jego Ilion zdobytym być nie mógł, przyjechali po niego Odysseusz i Diomedes (według Sofoklesa Odysseusz i Neoptolemos) i zabrali go do głównej armii pod mury trojańskie. Tutaj uleczony przez Machaona, ugodził celnym strzałem Parysa, a Ilion dostał się w ręce Greków. Według jeszcze późniejszych opowieści, zapędziła go, gdy do ziemi ojczystej wracał, nawałnica do Italii, gdzie założył miasto Petelię w Lukanii i Krymissę w okolicy Krotonu. Grób jego i świątynię, gdzie mu woły w ofierze składano, pokazywano w Makalii. Nieszczęsne losy F-a przedstawił Sofokłes w dochowanej do dzisiaj tragedyi. Z utworów Eschyla, Eurypidesa i innych tragików, traktujących dzieje tego samego bohatera, pozostały tylko fragmenta. I inne greckie sztuki piękne pochwyciły skwapliwie tak bardzo wdzięczny temat. Sławnym był szczególnie posąg F-a, wykuty przez rzeźbiarza Py-thagorasa, i obraz malarza Parrhasyosa —Por.: Milani L. A. „II mito di Filottete nella lettera-tura classica e nell' arte figurata'’ (Florencya 1879); „Nuovi monumenti” w „Annali dell’ Institu-to” Rzym 1881.

Filolaos, filozof pitagorejski, urodzony w Kro-tonie lub w Tarencie, żył w połowie i aż do końca V w. przed naszą erą. Mistrzem miał Aresasa, który, być może, słuchał Pitogorasa; uczniami jego byli sokratycy: Simmias i Cebes, oraz przyjaciel Platona, Architas. Nauczał w Te-bacli, umarł w Heraklei, w Wielkiej Grecyi. Oto i wszystko, co wiemy o człowieku, który na 20 wieków przed Kopernikiem, głosił obrót ziemi około słońca, a pierwszy zasady wielkiej swej szkoły ujął w kodeks piśmienny. Przed nim pitagoreizm był niejako sektą, trzymającą się ustnemi tradycyami; dzięki F-wi występuje on jako system filozoficzny, wychodzi ze szkół tajemnych na widok. Wygnany z własnego kraju, skutkiem zawichrzeń rewolucyjnych, F. niesie pitagoreizm w sam środek oświeconej Hellady, do Teb, w sąsiedztwo Aten. Przez Aresasa styka się z Symijasem i Cebesem; przez Architasa oddziaływa na uczniów Sokratesa i, jak podaje Diogenes Laerc., traktat F-a założyciel Akademii kupił za sto min. Traktat ten, z którego okruchy tylko pozostały, miał zawierać 3 części: o świecie, o naturze, o duszy. Z okruchów, jakie doszły w oryginale, z ustępów przytaczanych przez pisarzy, można sobie jednak o doktrynie F-a odtworzyć wyobrażenie. Wszystko, co ma być, jest wynikiem działalności dwóch pierwiastków przeciwnych: pierwszy, określony lub ograniczający, sprawia, iż rzeczy mają swój początek i koniec; drugi, nieokreślony, sprawia iż rzeczy mają środek. „Nic dla nas nie istnieje, okrom tego. co może być poznanem”: to jego słowa. Poznać zaś możemy to tylko, co okre-słone, co istnieje w ten lub ów sposób, na tem lub owem miejscu. Wszelki przedmiot ograniczony zawiera w sobie bezwarunkowo te trzy rzeczy: początek, środek i koniec. Początek i koniec są tem, co stanowi granicę; środek znowu jest to przedział, bez którego i sama granica byłaby niepodobną. Ale cóż to jest tym określnikiem, czyli pierwiastkiem określającym?. Jedność. Pierwiastkiem nieokreślającym—dwójka. Innemi słowy: dwójka, dwoistość, jest to natura nieracyonalna, niezdolna sądu, źródło kłamstwa i zawiści; jedność, to Bóg, rządzący wszystkiem, istota określona, wiecznotrwała, niewzruszona, podobna do siebie zawsze, różna od wszystkiego, co istnieje. Wszystko więc pełne jest Boga, lecz wszystko też pełne jego przeciwieństwa, tak, iż każda rzecz uczestniczy w dwóch naturach przeciwnych. A teraz, skoro jedność i dwójka stanowią pierwiastek wszystkich liczb, te więc z kolei stanowią pierwiastek wszystkich rzeczy. I tu następuje teo-rya matematyczna, być może przez F-a udoskonalona, lecz wszystkim pitagorejczykom wspólna: dlatego odsyłamy do artykułów: Pitagoras, Pitagoreizm, tu podając najbardziej oryginalne myśli F-a. Rozglądając rozmaite stopnie bytu, przechodząc od pojedynczości do grup coraz bardziej złożonych, jak gatunki i rodzaje, wszędzie widzimy moc liczb. Żywiołem wszystkich rzeczy jest punkt, a żywioł jego stanowi jedność. Dwa punkty określają linię, trzy punkty powierzchnię, cztery bryłę. Owóż, jak jedność jest żywiołem punktu, tak żywiołem linii jest dwójka, powierzchni—trójka, bryły—czwórka. Wszędzie jednak poza punktem znajdują się przedziały, gdyż wszędzie nieokreśloność łączy się z określonością. Środki te, czyli przedziały, mają w naturze tę samą ważność, co w muzyce (Istotnie, pomiędzy np. do i re i t. d. istnieje nieograniczona, zatem nieokreślona, ilość inte r w a 1 1 ó w, pomiędzy dwoma punktami linii istnieje nieograniczona ilość punktów: oto zasadnicza myśl F-a. U istot żyjących (i tu już F. naciąga fakta do swej teoryi z góry powziętej) cztery są stopnie bytu, zarówno jak cztery pierwiastki życia. W porządku godności cztery te pierwiastki są: mózg, serce, pępek, narząd płciowy. Z narządu płciowego powstaje nasienie i zdolność zapładniania; z pępka—korzenie i kiełkowanie; z serca—życie zwierzęce i czucie; z mózgu—umysł. Mózg jest pierwiastkiem charakterystycznym człowieka; serce takimże pierwiastkiem zwierząt; pępek roślin; organ płciowy wszystkich jestestw żyjących. Ponieważ bryły żywiołem jest czwórka, przeto F. piątką oznacza dwa ostatnie stopnie bytu (pępek i organ płciowy, czyli życie roślinne); życie zwierzęce oznacza przez szóstkę; życie umysłowe przez siódemkę. Jest jeszcze ostatni rodzaj życia, wyższy nad umysłowe: życie miłości i przyjaźni, mądrości i myśli czystej, które za żywioł ma

ósemkę. Odpowiednio do pięciu brył foremnych: czworościanu, sześcianu, ośmiościanu, dwudziesto-ścianu i dwunastcścianu, istnieje pięć pierwiastków: czworościanowi odpowiada ogień, najszlachetniejszy ze wszystkich; sześcianowi ziemia; ośmio-ścianowi powietrze; dwudziesto-ścianowi woda; dwunasto - ścianowi odpowiada pierwiastek piąty, którego F nie nazwał. Daremnie byłoby suszyć sobie głowę nad tem, na jakich analogiach polegał ten matematyczny symbolizm, którego późniejsi od F-a Pitagorejczycy srodze nadużyli. — Rzućmy teraz okiem na całość rzeczy i bezmierną harmonię świata. Świat jest jeden, a właściwie stanowi on jedność; wszystko na nim zachowuje się, wiąże i uwiecznia przez liczby. Pod względem jedności świata F. zdaje się nieco odstępować od swej szkoły. Pitagorejczycy wierzyli w postępowe wykształcanie się świata, w szereg przeistoczeń: według nich, słońce ongi chodziło po innej drodze; droga mleczna powstała skutkiem upadku pewnej gwiazdy; F. zaś przedstawia energicznie, że jedność świata jest wieczną, jako i ta jedność bezwarunkowa, od której on pochodzi; że świat istniał i istnieć będzie zawsze, albowiem ani w nim, ani zewnątrz niego, niema zdolnej naruszyć go przyczyny, skoro rządzi nim sprzymierzona a pokrewna mu moc i mądrość (pan-teizm). Jeżeli ta jedność bezwarunkowa stanowi jedność świata, to znowu jego harmonię stanowi liczba. Ponieważ zaś pierwiastki rzeczy nie są ani natury jednakiej, ani podobne do siebie, nie mogłyby przeto wzajem się uporządkować, gdyby ich w pewien sposób nie przenikała harmonia. Rzeczy podobne mogą się obejść bez harmonii; ale jakimże sposobem bez niej mógłby się uporządkować świat wmbec rzeczy zależnych od praw rozmaitych i wprost sprzecznych? Lecz nietylko w rzeczach, którym przewodniczą gieniusze i bogi, objawia się natura i dzielność liczby: objawiają się one zarówno w wytworach ludzkich, w dziełach sztuki, a zwłaszcza w muzyce. Bez liczb poznanie ludzkie byłoby niemożliwem, gdyż liczby właśnie stanowią istotę rzeczy; pojmowalnemi zaś są tylko istoty rzeczy (essentiae rerum), a pojmowanie matematyczne—to kryteryum prawdy. Prawda—to naturalny sprzymierzeniec liczb, wrogiem ich—błąd. Z pomiędzy liczb typ wszelkiej doskonałości stanowi dziesiątka; ona-to wszystko czyni i wszystko w okrągłości uzupełnia, ona jest pierwiastkiem i przewodniczką życia boskiego i niebiańskiego, zarówno jak ludzkiego; ona wprowadza duszę w łączność z rzeczami; podług jej dzielności oceniać należy skutki i naturę liczb.—Zobaczmy teraz (i to najcharaktystyczniejsza część doktryny F-a), jakim porządkiem trzymają się rzeczy. Wszechświat ma kształt kulisty. Środkiem jego, nie ziemia (jak twierdziła szkoła Joń-ska), nie słońce (jak utrzymuje astronomia nowoczesną), ale ogień środkowy, około którego

ryż 1873).

obracają się: słońce, ziemia, „przedziemia” i siedem jeszcze innych planet, co razem tworzy dziesiątkę. Ziemia ma obieg podwójny: jeden około osi własnej, co tworzy ruch doby; drugi około ognia środkowego, co tworzy ruch roczny. Ziemia około osi swej, podczas obiegu około środka, obraca się 364 razy i pół. Każda z innych gwiazd ma swą własną prędkość i ruch. Otóż więc widzimy tu w grubym zarysie postulat astronomii, wznowiony przez jednego z filozofów szkoły Aleksandryjskiej, porzucony na długo, aleoczyszczo-ny i naukowo udowodniony dopiero przez Koperni ka. Zapewne, jak słusznie powiada Arystoteles, ten system astronomiczny F-a nie wynikł bynajmniej z obserwacyi. Idealista i mistyk, F. tworzy swój świat zgóry, i to jak tylko może być najdoskonalszy. Jedynym faktem przez niego postrzeganym są niedole i niedoskonałości ziemi. Fakt moralny wpłynął u niego na rozwiązanie astronomiczne. Czyżby ziemia, tak niedoskonała, mogła być środkiem stałym i niewzruszonym dla całego świata? Nie! ona porusza się tak samo, jak inne planety: środek musi być gdzieindziej. System tedy F-a jest tylko hypo-tezą; ale, co prawda, od hypotezy zaczyna się każde wielkie odkrycie. Po 20-tu wiekach Kopernik, uderzony zawiłością panującego za jego czasów systemu astronomicznego, wziąwszy się do rozpoznawania starożytnych, spostrzegł odra-zu prostotę systemu F-a: zatrzymał się na nim, uzupełnił, poprawił, i co najważniejsza, dowiódł środkami zaczerpniętemi ze stanu wiedzy współczesnej. F., choćby się i przygotował na wy wód umiejętny, nie byłby zdolnym tego uczynić w stanie ówczesnym nauk ścisłych. W każdym razie wielki dla niego zaszczyt, iż chociaż intuicyjnie przeczuwał prawdę, która 20 wieków czekała na swe udowodnienie, i pierwszy ją z ludzi wygłosił. Ziemię uważając za najmniej doskonałą ze wszystkich planet, tak dalej improwizuje F. swój układ świata: Ogień środkowy wydaje słońce, ciepło i światło; bezpośrednio też przesyła je pięciu planetom i księżycowi, obejmując tym sposobem całą zewnętrzną powierzchnię świata; ziemia tylko nie łączy się bezpośrednio z ogniem środkowym, lecz odbicie się jego otrzymuje za pośrednictwem słońca i księżyca: więc też i strefa ziemska ostatnią jest z trzech stref świata W kierunku od środka, idzie na samprzód strefa żywiołów czystych, t. j. ogień środkowy i ten, który ogarnia świat zewnętrznie: tam-to istnieje doskonałość najwyższa. Niżej mieści się strefa gwiazd i słońca, księżyca i pięciu planet. Jest to harmonijny system istności nieuległyeh zapomnieniu, całość doskonale urządzona, w której niema miejsca na żadną zmianę: nazywa się to w języku F-a kosmos, świat właściwy. Jeszcze niżej—strefa ziemska, miejsce rodzenia się i zmian, przez filozofa samego nazwane, u ran os. Inni Pitagorejczycy znają jeszcze czwartą strefę ‘avujrooç (przeciwnożny),

której F. nie wymienia. Księżyc zamieszkanym jest równie jak ziemia, i tylko w tej strefie wyższej wszystko jest wielkie i piękniejsze, niż u nas: nie znają tam ani chorób, ani śmierci. Tu, mniemając, iż chwytamy prawdziwą istotę rzeczy, cień jej tylko chwytamy; co najwięcej, wznosimy się tylko do cnoty. W świecie wyższym znają mądrość, która tak się ma do cnoty jak zwycięstwo do walki, jak błoga pogoda duszy do utrapień ofiary. Ziemia jest miejscem wygnania, ciało—grobem; dusza kołacze się w niem za karę występków popełnionych w życiu po-przedniem; powinna ona wszakże ciało kochać, gdyż bez zmysłów nie mogłaby przyjść do żadnego poznania. Biada jej, jeżeli przed czasem oznaczonym gwałtownie się wydrze ze swej uwięzi: samobójstwo jest buntem przeciw Bogu. Jakaż więc jest natura duszy? Stanowi ona harmonię różnych części cielesnych, stosunek liczbowy, liczbę, jak mówią Pitagorejczycy. Czyżby więc F. zaprzeczał duchowości duszy i życia przyszłego? Bynajmniej. Jeżeli dusza jego jest harmonią, to przecież harmonia ta nie ginie w harmonii ogólnej; jeżeli stanowi harmonię części cielesnych, jednakże wcześniejszą od nich jest i wyższą. Istnieje ona przed wejściem do ustroju cielesnego, istnieje po odłączeniu się odeń a przed ożywieniem innego. Dogmat nie-zatracalności duszy postawiony był przez F-a snadź tak silnie, że go jeszcze nowoplatońscy filozofowie przytaczali. Marzenie i błyski intui-cyj gienialnych, brak wszelkich podstaw doświadczenia realnego i ogromny wysiłek umysłowy: oto charakterystyka tego, w każdym razie, niepospolitego myśliciela, o ile wnieść można z ustępów jego dzieła, przytoczonych przez Stobeusza i Jamblicha, przy streszczeniach Arystotelesa (Fizyka i Metaf.) oraz Dyogenesa Laer. (ks. 8). Czytelnikom nieobeznanym z greczyzną dla bliższego poznania F-a polecamy kapitalne dzieło Aug. Boeckha „Entwickelung der Lehren des Pythagoraeers Philolaos” (Berlin 1819), oraz tegoż autora rozprawę „Disputatio de Platonico systemate et de vera indole astronomiae Philo-laicae” (Heidelb. 1810). Z francuskich: Boulliau „Astronomie philolaïque” i A. Ed. Chaignet „Py-thagore et la philosophie pythagoricienne” (Pa-

K. K.

Filologja, z greckiego filein kochać, miłować i logos słowo, mowa, dosłownie znaczy miłość słowa, upodobanie w mówieniu, w rozmowie, w rozprawianiu. W starożytnej też Grecji nazwą filologa (filólogos) oznaczano człowieka, znajdującego upodobanie w rozmowie, w rozważaniu i roztrząsaniu zagadnień życiowych i pytań naukowych; znaczenie więc wyrazu filologja miało coś wspólnego z pojęciem wyrazu „filozofja”, oznaczającym miłość mądrości. Oba te wyrazy, filologja i filolog, spotykają się po raz pierwszy u Platona w jego djalogach: Teetet (Theaitetos, 161 a, 146a),

Lâches (188c), Fedr (Faîdros, 336e) i in, Platon nawet filologowi przeciwstawia „mizologa” (grec. miseo=nienawidzę ), t. j. człowieka nie lubiącego rozprawiać i rozmawiać; w swoich zaś „Prawach” (hoi nomoi) przez usta pewnego Ateńczyka nazywa miasto Ateny „filologoi” (lu-bomównemi ) i „polylogoi” ( wielomównemi ) w przeciwstawieniu do małomównych Lacede-mończyków i Kreteńczyków. Podobnie u Rzymian jeszcze za czasów Cycerona nazwa filologa wyrażała pojęcie pewnej ogłady obyczajowej i wykształcenia w przeciwstawieniu do prostactwa i nieuctwa. Pierwotnie przeto nazwa filologji nie oznaczała bynajmniej jakiejś ściśle określonej umiejętności, ale wyrażała raczej ide-ję wiedzy wszechstronnej i ogólnego wykształcenia; zarówno też i mianem filologów nie oznaczano pewnej klasy ludzi uczonych. Z biegiem czasu jednak takie znaczenie wyrazu uległo zmianie. Po świetnym, złotym okresie literatury greckiej, w którym twórczość ducha helleńskiego niezwykłym zajaśniała blaskiem, zbo-gacając piśmiennictwo szeregiem arcydzieł i u-utworów niepożytej wartości, w następnym okresie upadku, w stosunkowo niedługim czasie, też same utwory stały się dla owoczesnych pokoleń mniej zrozumiałemi i wymagały odpowiednich objaśnień. Jednocześnie w warstwach oświeconych ogółu żyło przeświadczenie o wartości skarbów umysłowych, o potrzebie ich przechowywania i poznawania. Taką też pracę skrzętnego zbierania dawnych dzieł i wszelkich zabytków piśmiennictwa i oświaty, a zarazem wczytywania się, badania tekstów i ich objaśniania prowadzili uczeni aleksandryjscy, począwszy od Iii-go wieku przed Chr., skupieni w Aleksandrji, w jej Muzeum i w bogatych bi-bljotekach, założonych przez pierwszych Ptolemeuszowi Sotera (323—285) i Filadelfa (285— 247), a utrzymywanych i wzbogacanych przez ich następców. Ci uczeni badacze piśmiennictwa greckiego, zwani także gramatykami, drogą owych studjów i zgłębiania utworów wielkich pisarzów i myślicieli zdobywali sobie rozległą wiedzę i wszechstronne, rzec można, encyklopedyczne ukształcenie. Im też słusznie należy się miano filologów, jako prawdziwych miłośników słowa, a byli między niemi nie tylko gramatycy, ale także matematycy, fizycy, filozofowie i inni. Do wybitniejszych z tego szeregu należą: Zenodot Efeski, bibljotekarz; Kal-limacli Cyrenejczyk, pierwszy bibljograf i historyk literatury greckiej; Eratostenes Cyrenejczyk, ojciec nauk gieograficznych i badacz poezji sta-rogreckiej; Apollonjusz Rodyjczyk, Arystofanes Bizantyjski, Arystarch Samotracki (181—109), najznakomitszy z krytyków aleksandryjskich, komentator Homera, Hezjoda, Pindara i in. Z pomiędzy nich Eratostenes przybiera już wprost nazwę filologa, a 'inni, raz nazywani są gramatykami, drugi raz filologami. Strabon np.

gieograf, ma dla uczonych aleksandryjskich tytuł mężów filologów (Mouseiou metćchontes filó-logoi andres). Podobnym ogniskiem oświaty jak Aleksandrja było miasto Pergam w Azji Mniejszej, za panowania Atalów, I i Ii-go, w Il-im wieku przed Chr. Prace uczonych w obu tych ogniskach odnosiły się przeważnie do studjów nad dziełami poetów, mówców, historyków i filozofów, wogóle zatym miały na celu badanie przeszłości życia duchowego Greków i Rzymian. Od owego też czasu mianem filologji oznaczano wszelkie studja, związane z przeszłością dwuch najznakomitszych narodów starożytności europejskiej. Przedmiotami filologicznemi „phi-lologa” nazywa Cycero wszystko, co się odnosi do nauki i literatury (quae od litteras pertinent. Ad. Attic. XIII, 52), a zajmować się filologją („filologein”) znaczyło to samo, co badać, stu-djować „studere”, zajmować się nauką w dzisiejszym rozumieniu. Z czasem filologja ogarnęła swemi ramami bogaty i rozległy obszar wiadomości z zakresu różnych nauk, poświęconych badaniu świata starożytnego. Stała się ona jakby encyklopedją, obejmującą pewną wiedzę z dziedziny historji twórczości literackiej i ruchu umysłowego czyli historję literatury, i historję uspołecznienia oraz zapasów i walk polityczno-socjalnych, i historję organizacji prawnej czyli historję prawa zwyczajowego i prawodawstwa, historję wierzeń czyli mitologję, historję zwyczajów i obyczajów, i historję pojęć ogólnych czyli historję filozofji, jak również historję języka albo gramatykę, w obszernym znaczeniu tego wyrazu, czyli językoznawstwo. Oczywista, że wymienione tu różnorodne strony życia narodu, to jest: społeczna, etyczna, umysłowa i religijna, mogą stanowić przedmiot badania tak dobrze, gdy dotyczą rozwoju starożytnych Greków i Rzymian, jako też każdego innego narodu, stojącego na pewnym stopniu u-społecznienia, mającego pewną cywilizację i posiadającego pomniki własnego piśmiennictwa. Dla tego też obok filologji greckiej i rzymskiej istnieją także inne filologje, a mianowicie: filologja indyjska, f. semicka (hebrajska, arabska), f. chińska, z których każda powstała w ojczyźnie ludu, będącego jej przedmiotem, i rozwinęły się nierównie dawniej aniżeli filologja klasyczna. Nadto w nowszych czasach (pod koniec w. XVIII) powstały w Europie i rozwijają się filologje: giermańska, romańska, celtycka, słowiańska, fińska, egipska i inne. Każda z nich ma za cel badanie i odtwarzanie w wyobraźni życia pewnego narodu we wszystkich jego objawach. Filologję, która obejmuje życie starożytnych Greków i Rzymian, przyjęto nazywać filologją klasyczną; prócz tego używane są dla niej jako nazwy równoznaczne : nauka starożytności klasycznych, albo też studja humanistyczne (humaniora). W Niemczech aż do ostatnich czasów mianem filologji oznaczano stale studja wyłącznie klasyczne, dotyczące życia starożytnych Greków i Rzymian

U Rzymian nauka filologji rozpoczyna się wraz z początkiem ich piśmiennictwa i ogranicza się głównie nauką języka ojczystego i ba-danieih starożytności rzymskich. Charakter ich jednak jest bardziej praktyczny, filologja staje się nauką szkolną, przeważnie w zakresie gra-matyczno-retorycznym i encyklopedyczno-staro-żytniczym. Głównemi jej przedstawicielami są: L. Aljus Stilo (ur. ok. 150 pd Clir.) i jego uczeń M. Terencjusz Varro, polihistor (116—27 pd Chr.); z późniejszych: M. Verrius Flaccus (za czasów Augusta), M. Valerius Probus (za Nerona i Flawjuszów), Plinjusz starszy (23—79), Swetonjusz (ok. 75—160) i in.; w wieku IV-ym Aelius Donatus, gramatyk i retor; z pomiędzy innych w pierwszej połowie w. V-go zasługuje na bliższą uwagę Marcjan Capella, autor dzieła p. t. „Satyricon”, ujmującego dotychczasową wiedzę starożytnych uczonych w pewien system. Dzieło to, pisane po części prozą, po części wierszami, składa się z 9-u ksiąg, z których dwie pierwsze zawierają rodzaj romansu alegorycznego p. n. „De nuptiis Mercurii et Philo-logiae”; w siedmiu zaś następnych autor podaje wykład nauk, znanych wówczas pod nazwą filologji, rozumiejąc przez nią całość 7-u nauk wyzwolonych (artes liberales), t. j. gramatykę, dja-lektykę, retorykę, muzykę, arytmetykę, gieo-metrję i astronomję, i dzieli je podług znaczenia ich pedagogicznego na nauki niższe i wyższe, na tak zwane ‘trivium’ i ‘quadrivium’. Podział ten i poglądy w tym dziele zawarte rozpowszechniły się w następnych stuleciach we wszystkich krajach Europy zachodniej i używały powagi w nauczaniu szkolnym przez całe Wieki Średnie. Filologja atoli z upadkiem państwa rzymsko-zachodniego (w. V) straciła charakter środka wykształcenia narodowego. I wcza-sie wędrówek i najazdów obcych plemion i wciągu Wieków Średnich zakres jej studjów zacieśnił się i zeszczuplał niezmiernie: filologja jako nauka istnieć prawie przestała. Na wschodzie, w państwie Bizantyjskim język i literatura grecka znalazły jeszcze na długi czas bezpieczne schronienie. W zachodniej zaś Europie rozszerzyło się panowanie języka łacińskiego zarówno w kościele, jak w państwie i szkole. Pisma teologiczne i dzieła ojców kościoła przyczyniły się w znacznej mierze do rozpowszechnienia łaciny. Prace średniowiecznych zakonników nad przepisywaniem dawnych utworów klasycznych podtrzymywały ich znajomość wprawdzie w szczupłym tylko kole miłośników, miały jednak tę dobrą stronę, że uchroniły niejedno z dzieł łacińskich od niechybnej zagłady. Nauki języka łacińskiego udzielano w szkołach podług dawnych podręczników z w. V i VI-go. Charakter głębszej nauki miały tylko badania filozoficzne i teologiczne. Dla uprawy i pogłę-

Encykl. Poważ, llustr. Zeaz. 168. T XXI.

bienia filologji czasy średniowieczne przeszły bez żadnego pożytku. Budzi się ona do życia nanowo dopiero w wieku Odrodzenia, od XIV-go stulecia, i to jej odrodzenie rozpoczyna się naprzód we Włoszech, t. j. na ziemi, gdzie w nieprzerwanej tradycji świadectwa rzymskiej przeszłości przechowały się w języku i wielu zwyczajach. Zarówno w no wo po wstały cli uniwersytetach jak i w wyższych sferach narodu budzi się zainteresowanie do dawnych zabytków i żywa dążność do poznawania klasycznej starożytności; dokonywają się gorliwe poszukiwania utworów piśmiennictwa, ich zbieranie, gromadzenie do bibljotek i bliższe ich badanie; obok tego zbierane są stare napisy, monety i inne dziejów minionych świadectwa. W tym nowym ruchu umysłowym, skierowanym do poznania świata starożytnego, wyrabiają się nowe pojęcia o istocie człowieka i jego życiu, przybywają nieznane wyobrażenia o działalności i twórczości ducha ludzkiego. Nowy ten pogląd na życie, uwzględniający pierwiastki ludzkie w człowieku i siły jego ducha, otrzymał nazwę humanizmu, w przeciwstawieniu do poglądów teologiczno-scholastycznych, a jego przedstawiciele—humanistów. Gruntowna znajomość łaciny i biegłe władanie mową Cycerona stało się głównym humanistów znamieuiem i nieodzownym dla każdego z nich warunkiem. Pierwszy bodziec do wskrzeszenia studjów filologicznych, do ich odrodzenia dali: Franciszek Petrarka (1304—74) i Jan Boccaccio (1313—-75). Studja ich dotyczyły tylko literatury łacińskiej i ograniczyły się znajomością wybitnych poetów i prozaików rzymskich. Niebawem jednak zakres wiedzy filologicznej na zachodzie rozszerzył się i na utwory ducha starożytnych Greków. Wpłynęły na to coraz częstsze stosunki Włoch z cesarstwem Bizantyjskim, osiedlanie się bizantyjskich uczonych we Włoszech, jako też podróże Włochów do Konstantynopola w celu poznania języka i zabytków oświaty greckiej. To przeszczepienie nauki greckiej, a z nią i filologji klasycznej, ze wschodu na grunt zachodni nabrało znaczenia stanowczości z chwilą, gdy Turcy zajęli Konstantynopol i położyli koniec cesarstwu Wschodniemu. Przybycie nowych uczonych ze wschodu wzmocniło studja humanistyncze na zachodzie. Filologja klasyczna jako nowe źródło kształcenia zakwitła tu zarówno na dworach panujących jak i pod opieką kościoła. Głównym ogniskiem humanizmu była z początku Florencja, następnie zaś i inne miasta, mianowicie: Rzym, Neapol, Medjolan, Mantua, Ferrara i Wenecja. Humaniści podróżowali od jednego miasta do drugiego, szerząc wiedzę o literaturze i oświacie starożytnej. Wynalazek druku i rozpowszechnienie sztuki drukarskiej we Włoszech od roku 1464 wkrótce udostępniły autorów klasycznych, znanych dotąd tylko z rękopisów, szerokiemu kołu

59

oświeconych czytelników. Piękną kartę w historji odrodzenia nauk zajmuje m. i. Aldus Ma-nucjusz (Manuzio), uczony filolog, który, obok wykładów greczyzny i łaciny w Wenecji, założył tam drukarnię i wydał szereg dzieł klasycznej starożytności, odznaczających się poprawnością tekstów i piękną szatą zewnętrzną. Tym sposobem studja klasyczne licznych znalazły zwolenników i całe Włochy w ciągu w. XV-go stały się siedzibą humanizmu. W historji rozwoju filologji klasycznej okres ten można nazwać humanistyczno-naślado w czy m.

dzony przez Linacre a (146(4—1524), Buchanana (1506—82) i innych, wskutek ciężkich i nieprzyjaznych warunków politycznych ustał na czas całego stulecia, dopóki go nie wznowił Ryszard Bentley (1662—1742), znakomity filo-: log, który pracami swemi wzniósł krytykę logiczną na wyżyny przedtym nieznane, uważany za pierwszego krytyka (princeps criticorum) wszech czasów i wszech narodów. Zagadnienia, dotyczące języka lub metryki starożytnej i pytania z historji literatury umiał przenikać niepospolitą głębokością swego umysłu, a w ocenianiu poprawności tekstu autorów klasycznych i jego ustalaniu był mistrzem niezrównanym i wzorem dla całego szeregu klasyków, którzy się po nim w ciągu stulecia na tym polu odznaczyli. Cały ten okres rozwoju filologji klasycznej w Anglji nosi na sobie charakter krytyczny i można go nazwać okresem krytyki rozumowej. To samo znamię krytyczności właściwe jest i pracom nad filologją klasyczną w Niderlandach, gdzie krytyka stanowiła główny cel i zadanie filologji, tak, że wyrazy krytyk i filolog stały się tu równoznacznemu Działalnością swoją w nauczaniu i rozszerzaniu krytycznych wydań autorów starożytnych z objaśnieniami, lub przekładami zasłynęli tutaj: Józ. Just. S cali ger, filolog i twórca chronologji poprawnej, w r. 1593 powołany do uniwersytetu lejdejskiego, w którym filologją klasyczna świetnie się rozwinęła; Just. Lipsius (1547—1606), Hugo Grotius (1583 — 1645) i wielu innych; z późniejszych—znakomity humanista Tyberjusz Hemster-huis (1685—1766) i in. Dodać wypada, że dzielnej pomocy w szerzeniu studjów klasycznych doznali humaniści ze strony miejscowych drukarzy, pomiędzy któremi zasługi niepożyte położyli Elzewirowie (ob. Enc. XIX. 207), nakładcy wielu pięknych, nieraz wspaniałych wydań pierwszorzędnych klasyków starożytnych (w Lejdzie, Amsterdamie, Utrechcie).

We Francji znajomość starożytnych pisarzy greckich i rzymskich, rozwija się z początkiem wieku XVI-go, naprzód pod opieką Franciszka I (1515—47), który był miłośnikiem sztuk pięknych i wspierał nauki klasyczne, następnie za jego następców, tak, że epoka odrodzenia studjów klasycznych (aż pod koniec w. XVII-go) zajaśniała szeregiem prac znakomitych humanistów, do których należą: Budć (Budaeus, 1467—1540), komentator prawa rzymskiego i badacz greczy-zny; Juljusz Cezar Sc a li g er (1484—1558), komentator Hippokratesa, Arystotelesa, Teofrasta, oraz badacz jęz. łacińskiego i poetyki; Djonizy Lambin (1520—72), wydawca cennych edycji Horacjusza, Cycerona, Plauta i Lukrecjusza: Izaak Casa u bon (1559—1614), który zasłużył się krytycznym opracowaniem tekstów greckich (Strabona, Teofrasta i t. d.), wzorowym ich tłumaczeniem na jęz. łaciński i starannym wyda-

filo-

Światło wiedzy klasycznej, rozniecone we Włoszech, z kolei, szerzyło się i w innych krajach Europy zachodniej. Do Niderlandów i Niemiec duch humanizmu przeniknął w drug. połowie w. XV-go, skutecznie wypierając bezpłodny sclio-lastycyzm średniowieczny. Szkoła Aleksandra He-giusa (f 1498 r.) w Deventer w Niderlandach znaczny pod tym względem wywarła wpływ na cale Niemcy północne. Główne ognisko nowych studjów humanistycznych utworzyło się w Er-furcie. Jan v. Dalberg, biskup wormski, zaszczepił je następnie w Hejdelbergu, a Rudolf v.

Langen (w 1498 r.) założył szkołę humanistów w Miinsterze. W tymże czasie, t. j. pod koniec drugiej połowy w. XV-go, Rudolf Agricola (1443—85) i Konrad Celtes al. Celtis (1459—

1508), jako wędrowni humaniści, miewają po rozmaitych miastach wykłady publiczne o dziełach mistrzów starożytnych : o filozofji platońskiej, retoryce Cycerona, o poezjach Horacego i wierszowaniu łacińskim. Celtes, obeznany z jęz. łacińskim, greckim i hebrajskim, w podróżach swoich po . znaczniejszych miastach europejskich celem krzewienia w nich humanizmu, dwa lata przebywał w uniwersytecie krakowskim, gdzie, obok pracy nad filologją klasyczną, słuchał w tym uniwersytecie wykładów matematyki i astronomji. Znalazszy tu grono uczonych, sprzyjających humanizmowi i ożywionych studjami autorów łacińskich, założył wśród nich „Towarzystwo literackie nadwiślańskie”

(Sodalitas litteraria Vistulana), jako jedno z ognisk europejskich humanizmu. Do najznakomitszych przedstawicieli tej nauki w owym czasie należą: Jan Reuchlin (1455—1522), jeden z naj czynniej szych krzewicieli literatury klasycznej i pierwszy nauczyciel greckiego i hebrajskiego w Niemczech; obok niego Erazm Dezy-derjusz Rotterdamczyk (1467—1536), postać w historji humanizmu znaczenia pierwszorzędnego z powodu wpływu, jaki prace jego drukiem ogłaszane wywarły na rozwój humanizmu u wszystkich cywilizowanych narodów. Zaprowadzenie wykładów literatury i języków klasycznych po uniwersytetach dalszy rozwój idei humanistycznych w wiekach następnych ułatwiło i zapewniło.

Nieco później tak iż sam ruch na polu studjów klasycznych rozpoczął się w Anglji. Obu- j niein; Lefèvre (1615—1675), wydawca klasyków starożytnych i ich tłumacz, krytyk i au- naturalną już była dążność, by dotychczasowe, tor dzieła o metodzie studjów humanistycznych, z rozlicznych źródeł osiągnięte wiadomości ująć i inni; nadto badacze prawa, jak: Cujas, Hot- w jeden obraz, ułożyć w pewien system i utwo-inan, Brisson, Pithou i in. Studja jednak kia- rzyć z nich całokształt wiedzy starożytniczej. syczne we Francji miały charakter czysto teo- Taką pracę zorganizowania całości nauki filolo-retyczny, zmierzały bowiem do dokładnego po- gicznej z niepowiązanych ze sobą części, czyli znania przedmiotów świata starożytnego, czyli z pojedynczych nauk, podjął naprzód w Niem-t. zw. realj ów, któreby pozwalało należycie czecli Fryderyk August Wolf (1750 — 1824), rozumieć pomniki piśmiennictwa; chodziło więc głównie o starożytności klasyczne, cele zaś u-boczne, mianowicie kościelne i pedagogiczne, nie znajdowały tam uwzględnienia. Cały też rzeczony okres badań humanistycznych we Francji nazwać można realistyczno-polihistorycznym.

profesor uniwersytetu w Halli, następnie w Berlinie; system zaś jego rozwinął później August Boeckh (1785—1867), jego uczeń, obaj znakomici badacze starożytności i krytycy pierwszorzędni. Prace tych uczonych były podstawowe-mi dla całego szeregu późniejszych badaczów, i przygotowały ten niezwykły rozwój filologji klasycznej, jaki nauka ta w ciągu bieżącego stulecia w Niemczech osiągnęła.—Ostatni ten okres w dziejach filologji ma już charakter uniwersalny albo encyklopedyczny; zwykle zaś nazywają go niemieckim, ze względu że wywołany został i wypełniony pracami przeważnie niemieckich uczonych. Fr. Aug. Wolf naukę filologji klasycznej nazwał „nauką starożytności” (Altertumswissenschaft), ponieważ wszystkie gałęzie tej nauki, wspierając się i uzupełniając wzajemnie, mają na celu odtworzenie zupełnego obrazu świata i życia dwuch najznakomitszych narodów Europy starożytnej. W systemie swoim, ogarniającym całość tej nauki, odróżnia on trzy główne jej działy z szczegółowemi poddziałami. Wstęp zawiera określenie i przedmiot nauki; poczym następuje: dział I, Źródła nauki starożytności, to jest: pomniki piśmiennictwa, pomniki sztuki i inne zabytki. Dział II, Organon nauki starożytności, obejmujący: gramatykę wraz z fi-lozofją i historją języka; hermeneutykę (t. j. tłumaczenie, objaśnienie, wykład), krytykę i zasady utworów literackich starożytnych. Dział III, Gałęzie poszczególne nauki starożytności : 1, Gałęzie wiedzy, czerpane z pomników piśmiennictwa, t. j. gieografja, historją z chronologją i krytyką historyczną; starożytności (antiquitates), mi-tologja i historją oświaty; 2, Gałęzie wiedzy czerpanej przeważnie z innych pomników sztuki, a m. archeologja i sztuka starożytna; 8, Gałęzie wiedzy, opierające się na mieszanych zabytkach starożytności: numizmatyka i epigrafika. Jako zakończenie: historją filologji wraz z bibliografią filologiczną i antykwarską; wreszcie cel i zadanie tej nauki. Układ powyższy i poglądy swoje na naukę filologji przedstawił Wolff w krót-

Z krajów słowiańskich Czechy i Polska brały bezpośredni udział w ogólnym ruchu humanistycznym Europy. Do Czech, zaprzątniętych sporami i walkami religijnemi, ruch ten zawitał około połowy w. XV-go. Zamiłowanie do literatury klasycznej wśród Czechów budził już to listami swojemi, już to osobiście, poseł papieski na dworze niemieckim, uczony Eneasz Syl-wjusz Piccolomini (późniejszy papież Pius II, f 1464). W uniwersytecie praskim studja klasyczne więcej rozwinęły się pod koniec w. XV-go.

Znakomitym ich przedstawicielem był Bogusław Lobkowic na Hasistejnie (1462—1510), sekretarz króla Władysława, jeden z najuczeńszych ludzi swojego czasu. Obok niego występują miłośnicy i tłumacze autorów starożytnych, jak Grzegorz Hruby z Jeleni (f 1514), Wiktoryn Kornel ze Vsehrd (f 1520) i inni. W w. XVI-ym wpływ humanizmu z katedr uniwersyteckich oddziaływa już na koła coraz szersze: powstają poeci czesko-łacińscy, a na ich czele Mateusz Collinus z Choteriny (1516—66), twórca całej szkoły humanistów, których liczba stale wzrasta i pomiędzy któremi pod koniec w. XVI-go spotyka się niepospolite talenty poetyckie, jak np. Dawid Vlasek, zw. Crinitus, Prokop Łupać,

Jan Campanus Vodhanskv i in. W tym też czasie zjawiają się głośni filologowie klasyczni, zasłużeni wydawnictwem autorów starożytnych, ich objaśnieniami i szerzeniem nauki ich języków, jak: Zygmunt Hruby z Jeleni (f 1554),

Mateusz Aurogallus, Jakób Pontanus, jezuita (1542—1624), którego podręczniki szkolne, dobrą pisane łaciną, przez długi czas były używane po szkołach czeskich i bawarskich.—O filo-logji w Polsce ob. niżej.

tertumswissenschaft” (Berlin 1807); całość zaś wykładów uniwersyteckich Wolfa wydał dopiero po jego śmierci Stockmann p. t. „F. A. Wolfs Encyklopädie der Philologie” (Lipsk 1881; wyd. 2-e Westermanna, 1845; nadto wyd. Gürtlera, Lipsk 1889). System Wolfa uzupełniali i rozwijali późniejsi przedstawiciele filologji klasycznej,

Stopniowo więc w krajach Europy zachodniej, począwszy od wieku XIV, przez ciąg kilku stu- kim zarysie p. t. „Darstellung der Altertumswis-leci prowadzono wielostronne szczegółowe bada- senschaft in Wolf u. Buttman’s Museum der Al-nia filologiczne celem poznania dawnego życia Greków i Rzymian i odtworzenia jego obrazu, o ile się ono uwydatniło w przechowanych zabytkach literatury tych narodów. Z końcem zeszłego wieku wyrobiło się pojęcie, że poznawanie tego życia, badanie twórczości greckiej i rzymskiej może stanowić przedmiot osobnej nauki starożytności klasycznej; wskutek czego j jak: Bernhardy (1852). Elzę. (1845), Reichardt

(1846), Fryd. Haase (1847), Antoni Lutterbeck ; skiej, a następnie przeniósł do studjów gier-(1847), H. Steinthal, Francuz Benloew (1858), manistycznych. Z licznego zastępu uczonych ich Iwan Müller (1885),—z naszych filologów: A. Ma- następców do znakomitszych należą: K. Buttmann, lecki (1851) i Zygmunt Węclewski (1872), któ- Lobeck, twórca szkoły filologicznej w Królewcu, rzy przedmiot ten z katedr uniwersyteckich wy- Emanuel Becker, Fr. Thiersch, który wywołał rozkładali. Najbardziej szczegółowym i wyczerpu- kwit filologji w Bawarji, Passow, Orelli, Döder-jącym wszystkie strony życia dawnych Greków lein, Reisig, który, wykładami swemi w Halli obudził i Rzymian był do niedawna system nauk filolo- zamiłowanie do studjów klasycznych, K. Zumpt, gicznych A. Boeckha, z jakim zapoznawał słuchaczów swoich w ciągu długoletnich wykładów uniwersyteckich o encyklopedji filologji (od r.

K. W. Krüger, Bernhard y, Raf. Kühner, Ritschl, który w Bonn wykształcił znakomitych uczniów,m Nägelsbach, Haase, Haupt, który, podobnie jak Lachman, pracował i na polu starożytności niemieckich, Ahrens, Schneidewinn, Jerzy Curtius, Corssen, Nipperdey, Nauck, Westphal, Ribbeck, Schenk], Usener, Lucj. Müller i inni. Z uczonych spółczesnych: Fr. Blass (Kiel), K. Brugmann (Lipsk), Gleditsch (Berlin), Günther (Monachjum),

E. Hübner (Berlin), Krumbacher (Monachjum), Larfeld (Remszeid), Stengel (Berlin), Stolz (Inns-bruk), Lud. i Henr. Urlichs (Würzburg) i wielu innych.

1809 do 1865, w 26 semestrach). Pracę tę wydal dopiero po śmierci autora E. Bratuscheek p. t. „Encyklopädie und Methodologie der philologischen Wissenschaften” (Lipsk 1877; wyd.

2-e 1886). Cały obszar nauk filologicznych rozkłada Boeckh na wstęp i dwa główne działy z licz-nemi poddziałami szczegółowemu Wstęp daje pojęcie o filologji, o encyklopedji tej nauki, o źródłach i środkach pomocniczych nauk filologicznych, wreszcie przedstawia zarys planu tych nauk.

Głównym przedstawicielem kierunku rzeczowego w studjach filologicznych, czyli badaczem t. zw. realjów był wspomniany wyżej August Böckh (1785—1867), nie zaniedbujący wszakże w pracach swoich krytyki i hermeneutyki. Największą działalność w tej dziedzinie badań rozwinął uniwersytet berliński (załóż. 1809 r.). Böckh obok innych położył tu zasługi jako badacz starożytności greckich; po nim zasłynęli Schümann, Meier. Otfryd Müller (1797—1840), Ross, Droysen, Ernest Curtius i inni. W bada-

Pierwszy dział główny, p. n. Teorja formalna nauk filologicznych, obejmuje: teorję hermeneutyki (objaśnienie gramatyczne, historyczne i t. d.), teorję krytyki (kr. gramatyczna, dyplomatyczna, historyczna i t. d.); przy każdym zaś z tych rozdziałów są podane wskazówki metodologiczne.

1831) wskazał nowe drogi; jego następcami byli: Dahlmann, Adolf Becker, Marquardt, Teod. Mommsen, H. Nissen. W dziedzinie prawa Sa-vigny (1779—1861) jest założycielem szkoły historycznej; na tymże polu pracowali jego następcy: Dirksen, Bethmann-Hollweg, Bluhme, Buchta, Huschke, Böcking, Bruns. W zakresie epigrafiki zasługi niemałe położyła akademja berlińska nauk, gromadząc zbiory napisów greckich (Böckli. Kirchhoff, Köhler,...) i rzymskich (Mommsen, de Rossi, Hübner,...). Schleiermacher (1768—1834) opracował liistorję filozofji starożytnej i stronę jej djaiektyczną; za jego przewodem poszli: Brandis, Trendelenburg, Zeller, Bonitz, Jak. Ber-nays, Ueberweg. Badania archeologiczne zyskały wiele pod względem rozległości i metody wskutek prac Welckera (1784—1868), Gerharda, Otfr. Müllera, Panofki, Bottićhera, Wiesele-ra, O. Jahna, L. Urlichsa, Ern. Curtiusa, Brun-na, Starka, Overbecka, ku czemu w znacznym stopniu przyczyniło się założenie w 1829 r. niemieckiego instytutu archeologicznego w Rzymie i w 1874 takiegoż instytutu w Atenach, jako też liczne podróże do krajów klasycznych, oraz cenne wykopaliska znalezione w Rzymie, w Olim-pji. Pergamonie i Troi. Badania w zakresie mi-tologji nie doprowadziły do wyników zupełnie zadawalniających, uczeni bowiem, jak Voss, Böt-

Drugi dział główny p. n. Nauki realne starożytności (materiale Disciplinen) zawiera: ogólną naukę starożytności (allgemeine Altertumslehre), charakterystykę starożytnego świata greckiego i świata rzymskiego; następnie szczegółową naukę starożytności, której treść stanowią:: 1, życie niach starożytności rzymskich Niebuhr (1776 publiczne Greków i Rzymh.n; 2, życie tych narodów prywatne ; 8, religja zewnętrzna i sztuka starożytna; 4, wiedza ogólna starożytności klasycznej (mitologja, historja filozofji, dzieje nauk specjalnych, historja literatury greckiej i rzymskiej; historja języka, a w niej: a, stoichjologja (o alfabecie, o piśmie Greków i Rzymian), fonologja, paleografja, ortograf]a i ortoepja; l>, etymologja z leksykograf ją i nauką o formach gramatycznych; c, składnia; d, stylistyka historyczna i metryka. Wreszcie, jak przy każdym dziale, podana jest literatura przedmiotu (gramatyki), oraz wskazówki metodologiczne.

Na tym rozległym obszarze wiedzy, objętej nazwą filologji klasycznej, prace licznych jej przedstawicieli podzielić się dadzą na dwie wybitnie różniące się grupy: jedne, poświęcone przeważnie poznawaniu strony językowej pomników literatury starożytnej, drugie—zgłębianiu strony ich rzeczowej. W ciągu ostatniego stulecia w badaniu strony językowej zasługi pierwszorzędne położyli: Jan Gotfryd Hermann (1772—1848) i Karol Lachmann (1793—1851).

Hermann wprowadził nową metodę racjonalnego traktowania gramatyki greckiej, stworzył metrykę grecką i zasłynął w dziedzinie krytyki autorów greckich. Lachman ustalił zasady krytyki metodycznej, zastosował je do literatury łaciń-

tiger, Creuzer, Otfryd Müller, Preller w poglądach swoich różnią się zasadniczo.

Rozwój studjów klasycznych w Niemczech nie pozostał bez wpływu i na pozostałe narody oświecone. We Włoszech od początku w. XVł-go warunki polityczne nie sprzyjały rozwojowi nauk. W dziedzinie filologji zajmowano się głównie starożytnościami i archeologją, i to przeważnie po dyletancku. Wyjątkową postacią w tym wieku jest Frań. Robortello (1516—67), profesor uniwers. padewskiego i innych, biegły hellenista, jako też znawca literatury łacińskiej i starożytności, wydawca Eschylosa, Kallimacha i autor, pomiędzy innemi, rozprawy „De arte seu ratione corrigendi antiquos libros”, którą dał początek krytyce filologicznej. Wiek XVIII-ty posiada znakomitych latynistów, jak: Facciolati, prof. uniwers. . padewskiego i leksykograf (ob. Eue. XX, 961), Forcellini, autor znakomitego i po dziś dzień pełnego wartości słownika łacińskiego „Totius latinitatis lexicon” (1771); krytyków i komentatorów, jak: Ferratius, Garatoni (1 743— 1817), Lagomarsini (1698—1773), komentatoro-wie Cycerona. W wieku XIX-ym studja klasyczne we Włoszech znacznie się ożywiły: zjawiają się znakomici archeologowie, jak Fiorelli, epi-grafowie i numizmatycy, jak Bartłom. Borghesi (1781—1860), de Rossi i in.; krytycy i komen-tatorowie autorów łacińskich i greckich, jak: Anioł Mai, Comparetti, Vitelli, Piccolomini.—We Francji od połowy w. XVII nauka filologji zrobiła znaczne postępy, szczególnie w zakresie badań rzeczowych; odznaczyli się tu: Larcher (1726—1812), Millin (f 1818), Mionnet, Letron-ne (f 1848), Rochette (f 1854). W zakresie badań archeologicznych i pałeograficznych w poprzednim wieku (XVII) głośną sławę zdobyli dwaj benedyktyni: Mabillon (1632—1707) i Mont-faucon (1655—1741), pierwszy autor znakomitego dzieła „De re diplomatica” (1681), drugi „Palaeographia Graeca” (1708). Krytyka i objaśnianie autorów mają w w. XVIII-ym takich przedstawicieli jak Ryszard Brunck (1729—1803), hellenista, Jan Schweighaeuser (1742 —1830), profesor w Sztrasburgu, d’Ansee de Villoison, Boisonnade (f 1857). Nowsi pracownicy w różnych dziedzinach nauk filologicznych są: Miller, Egger, Benloew, Bréal, Dumont, Salomon i Teodor Reinacli, Boissier i inni.—W Anglji obok studjów nad literaturą grecką w nowszych czasach rozwinęła się krytyka tekstów pisarzy łacińskich: na tym polu położyli zasługi: Munro (1819—85), Cunington, Ellis. Prócz tego filologowie angielscy przyczynili się do pomnożenia wiedzy starożytniczej podróżami swemi do krajów klasycznych i gromadzeniem zabytków sztuki greckiej i rzymskiej do zbiorów Muzeum bry-tańskiego; niemniej historycy znakomitemi pracami nad historją Rzymu i Grecji, jak Gibbon (1737—94), dziej opis upadku państwa rzymskiego i znawca świata starożytnego, Lewis (1806 — 1843), ostatnio minister wojny, badacz krytyczny starożytnych dziejów Rzymu, Mitford (1744— 1827) i Grote (! 794 —1871), bankier londyński, oraz Thirlwall (1797—1875), prof. w Cambridge, ostatnio biskup.—W Hol andj i w dziedzinie filologji zasłynął w bieżącym stuleciu Karol Co-bet (1813—89), znakomity hellenista, profesor uniwers. w Lejdzie, znawca historji języka greckiego, którego rozwój badał umiejętnie na podstawie źródeł rękopiśmiennych przy pomocy odpowiedniej metody naukowej; oprócz niego: Naber, van Herwerden, Jakób Geel (1789—1862) i Karsten (f 1862), prof. uniw. utrechckiego. Tu także należy badacz kultury greckiej, Lim-bourg-Brouwer (1796—1847), prof. w Gronindze i autor słynnego dzieła „Histoire de la civilisation des Grecs” (1833 i ust.). Z latynistów: Hoffmann-Peerlkamp (17 86 — 1865), znakomity krytyk, Bake (1787—1864), komentator i wydawca Cycerona i in.—W Danji zasłużoną sławę pierwszorzędnego filologa zjednał sobie Jan Mikołaj Madvig (1804—86, ur. w Bornholmie, od 1829 profes. w Kopenhadze), świetny talent krytyczny, mistrz w dziedzinie krytyki i głęboki znawca łaciny, w szczególności zaś prozy łacińskiej. Wykształcił również uzdolnionych uczniów.— W ostatnich dziesiątkach bieżącego stulecia w studjach nad filologją klasyczną widoczny jest również udział uczonych polskich, rosyjskich i czeskich; prace ich skupiają się przeważnie w czasopismach, naukom klasycznym poświęconych.—W Ameryce północnej filologją starożytna ma również swoich przedstawicieli, których prace ogłaszane są w specjalnych czasopismach filologicznych w Baltimore, Bostonie, Chicago i innych.

Wśród niezaprzeczenie wysokiego i wszechstronnego rozwoju, jaki dziś pojedyńcze nauki, filologję klasyczną stanowiące, osiągnęły, uczeni niemieccy przed kilkunastu laty powzięli myśl zebrania w jedną całość wyników badań, dokonanych na wszystkich polach tej nauki i przedstawienia w pewnym systemie, w streszczeniu całego obszaru spółczesnej wiedzy klasycznej. Cel zamierzony osiągnięto, wydając siłami zbio-rowemi dzieło w swoim rodzaju klasyczne p. t. „Handbuch der klassischen Altertums-Wissenschaft in systematischer Darstellung mit besonderer Rücksicht auf Geschichte und Methodik der einzelnen Disciplinen. Herausgegeben von dr Iwan v. Müller” (przy współudziale 33 profesorów filologów), Monachjum 1886 i nst., dzieło w 9-ciu dużyph tomach. Każda z oddzielnych nauk opracowana tu przez specjalistę. Tom I pod nagłówkiem „Einleitende und Hilfs-Discipli-nen” (wydanie 2-e, znacznie powiększone i częścią zupełnie przerobione, Monachjum 1892) o-bejmuje: A. Nauki zasadnicze czyli podwaliny filologji klasycznej i jej historję, napisane przez Ludw. i Henr. Urlichsa (st. 1-—145); B- Hermeneutykę i krytykę, opracowaną przez Fryd. Blas* sa (147 — 295); 0. Paleografję przez tegoż (297—355); D- Epigrafikę grecką, w obszernym opracowaniu Wilhelma Larfelda (357—624); E. Epigrafikę rzymską Emila HUbnera (625—710); F. Chronologję grecką i rzymską przez -Jerzego Ungra (711-—831) i CE Metrologję grecką i rzymską przez Henryka Nissena (833 — 890); w końcu dołączony szczegółowy wykaz abeca-dłowy (891—914). Tom II p. n. „Griechische und lateinische Sprachwissenschaft” (wydanie drugie nanowo przerobione, Monachjum 1890, str. XX i 942) zawiera: A. Gramatykę grecką przez Karola Brugmanna (1—236); B- Gramatykę i stylistykę łacińską przez Fryderyka Stolza i J, G. Schmalza (237—584); C. Leksy-kografję grecką przez G. Autenrietha, oraz leksykografię łacińską przez F. Heerdegena (585— 635); Ib Retorykę przez R. Volkmanna (637— 676); i E. Metrykę grecką i rzymską wraz z dodatkiem o muzyce greckiej przez H. Gleditscha (677—870). W końcu dzieła: wykazy abecadło-we do każdej z wymienionych prac. W tomie III mamy: Gieografję i historję polityczną starożytności klasycznej (Grecja i Azja; Italja i Rzym; Hiszpanja, Galja i t. d.) w opracowaniu: Horn-meła, Lollinga, Pöhlmanna, Jul. Junga, Niesego i O. Richtera. Tom IV, cz. 1-a: Starożytności greckie (państwo i prawo, wojskowość, życie prywatne) przez Busolta, A. Bauera i Iw. Mfiliera; cz. 2-ga: Starożytności rzymskie (państwo i prawo, wojskowość, życie prywatne) przez Schillera i Voigta. Tom V, cz. 1-a: Historja filozofji starożytnej, przez W. Windelbanda z dodatkiem historji matematyki i przyrodoznawstwa (wyd. 2-e, 1894) przez S. Gfinthera; w dalszych 3-ch częściach t. V-go: Mitologja i historja religji przez O. Gruppego; starożytności obrzędowe przez Stengla; starożytności sceniczne greckie i rzymskie przez Oehmichena. Tom VI: Archeologja, sztuki i numizmatyka (z osobnym atlasem) przez K. Sittla. Tom VII: Historja literatury greckiej aż do czasów Justynjana, przez W. Christa. T. VIII: Historja literatury rzymskiej aż do połowy w. VI-go (do ułożenia Kodeksu Justynjana) przez M. Schanza; T. IX: Historja literatury bizantyjskiej od Justynjana aż do upadku państwa rzymsko-wschodniego, przez K. Krumbachera.

Tak się przedstawia w systematycznym u-kładzie cały obszar wiedzy, zwany filologją klasyczną. Podobne zadanie zaznajomienia czytelnika z treścią powyższego materjału naukowego stanowi przedmiot każdej encyklopedji filologji starożytnej. Do dzieł wartościowych w tym zakresie należy przytoczona wyżej w treści swej (str. 468) Encyklopedja i metodologja nauk filologicznych Boeckha (wyd. 2-e staraniem R. Kussmaula, Lipsk 1886). Dzieło to oprócz wszechstronnie opracowanego systemu nauk filologicznych, podaje obfite wiadomości bibljogra-ficzne i wskazówki metodologiczne. Z pomiędzy dzieł, mających za przedmiot głównie historję filologji, cenniejsze są: Hirzel, Grundzüge zu einer Geschichte der klassischen Philologie (wyd. 2-e, Tubinga 1873); S. Reinach, Manuel de philologie classique (2 tomy, wyd. 2-e, Paryż 1883—4); Lud. Urlichs, Grundlegung u. Geschichte der klassischen Altertumswissenschaft, praca pomieszczona w I tomie przytoczonej wyżej Księgi podręcznej „Handbuch” Iw. Mfillera (ob. str. 469), w 2-im wydaniu (1892 r.) po śmierci autora uzupełniona przez jego syna, Henr. Ludw. Urlichsa; Voigt, Die Wiederbelebung des klassischen Altertums (wyd. 3 e, Berlin 1893, 2 tomy): Luc. Müller, Geschichte der klassischen Philologie in den Niederlanden (Lipsk 1869); Bur si an, Geschichte der klass. Philologie in Deutschland (Monachjum 1883); Eckstein, Nomenclator philologorum (Lipsk 1871); Pökel, Philologisches Schriftstellerlexikon (Lipsk 1882); E. Hübner, Bibliographie der klassischen Altertumswissenschaft. Grundriss zu Vorlesungen über die Geschichte und Ency-klopädie der klasischen Philologie (wyd. 2-e, Berlin 1889), dzieło podające wiadomości bibljo-graficzne o pracach, dotyczących: a) przedmiotu, zadania i metody filologji, b) historji filologji, c) encyklopedji filologji klasycznej.

Prace w języku polskim, traktujące o przedmiocie, zadaniu i systemach filologji klasycznej, pisali: Jan Samuel Kaulfuss (profesor, a od r. 1814—1824 rektor gimnazjum poznańskiego, później w Koźlinie na Pomorzu, członek To w. przyj, nauk w Warsz., f 1832) wydał „O filologji czyli nauce starożytności klasycznej; o jej wpływie do kształcenia rozumu i serca, do przysposabiania na dobrego obywatela i t. d.” (Wrocław 1814, str. 72; rzecz poprzednio drukowana w Pamiętniku warsz. r. 1810). Zakres, treść i cel nauki filologji przedstawione tu są według pojmowania ówczesnych filologów niemieckich: Fr. A. Wolfa, Bernhardego i innych. Z autorów późniejszych: Antoni Małecki „Prelekcje o filologji klasycznej i jej encyklopedji, miane w półrocza letnim r. 1850” (w uniw. Jagiellońskim; Kraków 1851, str. 253); Ant. Mierzyński „O dzisiejszym stanowisku filologji. Rozprawa czytana publicznie d. 9 maja w Warszawie” (1865, str. 43); Józ. Kaź. Plebański, „Filologją”, artykuł w Encyklopedji wychowawczej (t. IV, 1886, str. 60—145); S. Witkowski „Dzisiejsze kierunki i zadania filologji klasycznej”, (art. w czasopiśmie lwowskim „Muzeum” 1893 r. str. 782—804).

Czasopism filologji klasycznej poświęconych najwięcej wychodzi w języku niemieckim. Ważniejsze z nich: „Rheinisches Museum für Philologie &” (Bonn. 1827 i nst.); „Philologus, Zeitschrift für d. dass. Altertum”, wydaw. przez E. Leutscha (Getynga 1846 i nst.), wraz z dodatkowym „Philologischer Anzeiger”; „Hermes, Zeitschrift. für dass. Philologie” (Berlin 1866 i nst.), wydawany przez Herchera, Kirchhofl'a, Mommse-na, E. Hiibnera i in.; „Jahresbericht über die Fortschritte der clasischen Altertumswissenschaft”, wyd. przez Bursiana, następnie przez Iw. Mullera (Berlin 1873 nst.) wraz z „Bibliotheca philo-logica classica” i „Biographisches Jahrbuch für Altertumskunde”; „Wiener Studien, Zeitschrift fur clasische Philologie”, wydawane przez Hartla i Schenkla (Wiedeń 1879 nst.); „Philologische Rundschau”, wyd. przez Wagenera i E. Ludwiga (Brema 1881—85), od r. 1886 wychodzi pod nagłówkiem „Neue philologische Rundschau” (Gotha); „Berliner philologische Wochenschrift”, wydawany przez Belgera i Seyfferta (Beri. 1881 nst.); „Wochenschrift für klassische Philologie”, wydawany przez W. Hirschfeldera (Berlin 1884 nst.): oba te tygodniki, oprócz wiadomości bibliograficznych, podają krytyki, sprawozdania i recenzje nowych wydawnictw z dziedziny filologji klasycznej. Czasopisma filologiczno-pedagogicz-ne: „Jahrbücher für Philologie u. Pädagogik” (Lipsk 1826 ust.); „Zeitschrift für das Gymnasialwesen” (Berlin 1844 nst.); „Zeitschrift für die österreichischen Gymnasien” (Wiedeń 1850 nst.); „Blätter für das bayrische Gymnasialschulwesen” (Bamberg i Monachjum 1865 nst.). Czasopisma w innych językach: „The Journal of Philology” (Londyn 1868 nst.); „The Classical Review” (Lond. 1887 nst.); „Tidskrift for Philologi og Paedagogik” (Kopenhaga 1860, nst.); „Revue de Philologie, de littérature et d’histoi-re anciennes” (Paryż 1845—47 i 1877 nst.); „Rivista di Filologia e d'istruzione classica” (Turyn i Rzym 1873 ust.); „Mnemosyne” (Lejda 1852 nst.); „The American Journal of Philology” (Baltimore 1880); „Harvard Studies in Classical Philology” (Boston); „Studies in Classical Philology” (Chicago). Z czasopism słowiańskich: „Li sty filologické a paedagogické” (Praga 1874—86; od r. 1887 pod nagłów.: „Listy filologické”); „Eos, Czasopismo filologiczne. Organ Towarzystwa filologicznego, pod redakcją L. Ćwiklińskiego” (Lwów 1894 nst.), zamieszcza rozprawy oryginalne, pisane po polsku lub po łacinie, recenzje i przeglądy rozpraw z zakresu filol. klasycznej, ogłaszanych w rocznych sprawozdanych gimnazjów galicyjskich, oraz przeglądy podręczników do nauki łaciny i greckiego. „Rozprawy wydziału filologicznego Akademji Umiejętności w Krakowie” (1874 nst.) zawierają, obok prac z zakresu filologji polskiej, także rozprawy z filologji klasycznej, w języku polskim lub łacińskim, zwłaszcza w serji Ii-ej, od tomu XVI-go (t. j.r. 1892 i nst.). Miesięcznik rosyjski p. n. „JKyp-uajiT, MimncTepcTBa Hapo^uaro iipocnhinełiia” z działem krytycznym, główny organ krytyki filologicznej w Rosji, zawiera także i artykuły z filologji starożytnej (Petersburg; wychodzi 8-e dziesięciolecie, t. 321). Drugi miesięcznik, wydawany od r. 1888 w Rewlu, p. n. „PuMuania, emeML-cauHHH atypnaji (jmoiorm u ne^arorin”, pomieszcza, między innemi, i wiadomości z zakresu filologji klasycznej, przeważnie jednak ma na względzie potrzeby szkolne.

Filologja nowożytna. Wielkie i niezaprzeczone są usługi, jakie filologja klasyczna oddała w przeszłości kulturze, oświacie i wychowaniu narodów europejskich. Zaznajomienie się u samych źródeł z życiem Greków i Rzymian, dwuch najznakomitszych narodów starożytnej Europy, z utworami ich bogatej literatury, z myślicielami starożytnemi rozszerzyło sferę myślenia, zaszczepiło nowe, szerokie na świat i życie poglądy i, usuwając scholastykę jałową, przygotowało odpowiedni grunt do nowych badań i nowych umiejętności. W dziedzinie filologji klasycznej badanie strony językowej zabytków piśmiennictwa starożytnego, przedsiębrane naprzód celem zrozumienia języka, jedynie jako środka do poznania innych stron życia umysłowego Greków i Rzymian, dało początek nauce, zwanej gramatyką. Z dalszego zaś rozwoju tej nauki, wskutek rozszerzenia zakresu ; adań i u-doskonalenia ich metody, powstała w bieżącym stuleciu osobna nauka—lingwistyka czyli językoznawstwo porównawcze, którego zadanie polega nie na praktycznym uczeniu obcych języków celem dojścia do swobodnego niemi władania, lecz na poznawaniu i badaniu naukowym mowy ludzkiej w całej jej rozmaitości; a więc poznawanie budowy i dochodzenie początku języków, ich pokrewieństwa i rozrostu, wykazywanie zmian zaszłych w odrębnym każdego z nich rozwoju historycznym, jak również wyjaśnianie przyczyn psychicznych tychże zmian wchodzi w zakres dzisiejszego językoznawstwa porównawczego, które tym samym ma charakter umiejętności w ścisłym znaczeniu tego wyrazu. (O różnicy, jaka zachodzi między nauką języka u starożytnych a dzisiejszemi badaniami językoznawczemu można powziąć wyobrażenie, między innemi z dzieł: H. Steint hala „Geschichte der Sprachwissenschaft bei den Griechen und Römern” (wyd. 2-e, Berlin 1890—91, 2 tomy) i B. Delbrücka „Einleitung in das Sprachstudium, ein Beitrag zur Geschichte u. Methodik der vergleichenden Sprachforschung” (wyd. 3-e, Lipsk 1893).

Nietylko językoznawstwo dzisiejsze zawdzięcza początki swoje filologji klasycznej. Badania różnorodnych stron życia starożytnych Greków i Rzymian, prowadzone nieprzerwanie przez szereg stuleci i ujęte następnie w pewien system, były pożądanym drogowskazem, a poniekąd i wzorem dla badań takich samych lub podobnych objawów życia innych, późniejszych narodów, mających również swoją cywilizację i pomniki własnego piśmiennictwa. Wskutek tego, jak już wyżej wzmiankowaliśmy, powstały w Europie filologje nowożytne, jak: filologja gier-mańska, romańska, słowiańska i inne. Oczywista, że w liczbie przedmiotów, wypełniających ramy każdej z tych nauk, język odpowiedniego narodu i utwory jego piśmiennictwa stanowią zasadniczy i niezbędny materjał naukowy. W opracowaniu języka przedstawiony być winien rozwój jego genetyczny od początków życia narodu aż do chwili obecnej. Wykonanie zaś takiego obrazu możliwe jest jedynie przy pomocy dzisiejszego językoznawstwa.

Każda z wymienionych powyżej nazw filologji nowożytnej, t. j. filol. giermańska, romańska, słowiańska, jest nazwą ogólną, ogarniającą po kilka drobniejszych, równorzędnych gałęzi wiedzy filologicznej. Jak pod nazwą filologji klasycznej rozumiemy dwie oddzielne filologje, grecką i rzymską, tak przez filologję giermań-ską pojmujemy również części ją składające, t. j. filol. gocką, niemiecką, angielską, skandynawską, holenderską i in.; przez filol. romańską—fil. włoską, hiszpańską, portugalską, francuską, pro-wansalską, rumuńską; przez filol, słowiańską— oddzielne jej gałęzie: fil. polską, czeską, rosyjską, serbsko-chorwacką i t. d. Nie wszystkie te działy nauki na jednakim dziś znajdują się stopniu rozwoju. Pracy i nauce uczonych niemieckich zawdzięczamy specjalne dzieła zbiorowe, przedstawiające w pewnym systemie cały obszar dzisiejszej filologji giermańskiej i romańskiej. Pojedyńcze gałęzie każdej z tych dwu dziedzin nauki opracowane są, podobnie jak w „Księdze” filologji klasycznej, przez właściwych specjalistów.

Wydanie dzieła, filologji giermańskiej poświęconego, podjął przed 10-u laty Herman Paul, znakomity językoznawca nowszej szkoły, autor słynnego dzieła „Principien der Sprachgeschichte” (Halla 1886, wyd. 2-e), profesor języka niemieckiego i literatury w uniwers. frej-burskim (w Bryzgowji). Zbiorowa ta praca, dokonana siłami dwudziestu kilku uczonych, nosi tytuł „Grundriss der germanischen Philologie” (Sztrasburg 1889—1893, w 3-ch wielkich tomach; od r. 1896 wyd. 2-e). Treść jej następująca: w Tomie I-ym: 1, Pojęcie i zadanie, oraz 2, Historja filologji giermańskiej i 3, Me-todologja, przez Herm. Paula; 4, Pismo: runy przez E. Sieversa. i pismo łacińskie przez W. Arndta; przerobione przez H. Bl)cha; 5, Historja języków: fonetyka (E. Sievers); pierwotne dja-lekty giermańskie (F. Kluge), następnie kolejno historje języków: gockiego (F. Kluge), języków nordyjskich (A. Noreen), jęz. niemieckiego (z mapą, O. Behaghel), holenderskiego (J. te Winkel), fryskiego (T. Siebs), jęz. angielskiego (z mapą, F. Kluge). Osobny dodatek o narzeczach żyjących w ogólności (Wegener), skandynawskich (J. A. Lundell), niemieckich i holenderskich (Fr. Kauffmann). W tomie Il-im mieści się: Historja literatury sześciu grup narodów a m. literatura gocka (przez E. Sieversa, w 2 im zaś wydaniu na nowo przerobiona przez W. Streitberga); literatury nordyjskie: a, norwesko-islandzka (E. Mogk) i b, szwedzko-duńska (H. Schiick); lit. niemiecka: a, starogórno- i starodolnoniemiecka (R. Kögel), b, średniogórnoniemiecka (F. Vogt), c, śred-niodolnoniemiecka (H. Jellinghaus); literatura holenderska (J. te Winkel); literatura fryska (T. Siebs) i literatura angielska (A. Brandi); oraz dodatek o poezji ludowej: skandynawskiej (A. Lundell), niemieckiej i holenderskiej (J. Meier) i angielskiej (A. Brandi). Wkońcu osobny rozdział (VI) o metryce: starogiermańskiej (E. Sievers), niemieckiej (H. Paul) i angielskiej (K. Luick i J. Schipper). Tom III zawiera w ośmiu kolejnych rozdziałach (VIII—XV) następujące gałęzie wiedzy: Gospodarstwo (K. T.

v. Inama-Sternegg), prawo (K. v. Amira), wojskowość (A. Schultz), mitologję (E. Mogk), powieść bohaterską (B. Symons), etnograf]ę plemion giermańskich (O. Bremer), zwyczaje: a, stosunki skandynawskie (Kr. Kalund), b, stosunki niemiecko-angielskie (A. Schultz) i dodatek o dzisiejszych zwyczajach ludowych (E. Mogk); wreszcie: sztukę (szt. plastyczne, A. Schultz; muzyka, R. Liliencron). Wykaz szczegółowy imion, przedmiotów i wyrazów kończy dzieło. Przy każdej z wyszczególnionych gałęzi wiedzy filologicznej przytoczona jest literatura przedmiotu.

W podobny system ujęte są nauki w zarysie filologji romańskiej. Dzieło, przedmiotowi temu poświęcone, nosi ogólny tytuł „Grundriss der romanischen Philologie” (Sztrasburg 1888— 97), ułożone jest również siłami zbiorowemi pod redakcją Gustawa Gro bera, profesora filologji romańskiej w Sztrasburgu. Całość, podzielona na 4 części, zawarta jest w dwuch wielkich tomach. Część 1-sza obejmuje: 1, Wstęp, w którym przedstawiona Historja filologji romańskiej (I—139), oraz jej zadanie i podział, napisane przez G. Gröbera. W części 2-ej mamy wykład przygotowawczy do badań filologicznych, gdzie jest mowa o źródłach filologji romańskiej: pisanych (W. Schum) i ustnych (G. Gröber), nadto o opracowywaniu źródeł, gdzie wyłożona: metodyka i zadanie badań językoznawczych (G. Gröber), oraz metodyka badań filologicznych (A. Tobler). Część 3-a, poświęcona przedstawieniu filologji romańskiej, obejmuje: A. Językoznawstwo romańskie, a w nim rzecz naprzód o językach ludowych na ziemiach romańskich w epoce przedromańskiej, a m.: o języku celtyckim (E. Windisch), o Baskach i Ibèrach (Gerland), o językach italskich (W. Deecke), o jęz. łacińskim w krajach romańskich (W. Meyer), o stosunkach wzajemnych Rzymian i Giermanów (F. Kluge), o jęz. arabskim w krajach romańskich (Ch. Seybold), o przymieszkach niełaciń-skich w rumuńszczyźnie (M. Gaster). W dziale zaś B. opracowane są języki romańskie, a m. ich podział i historja zewnętrzna (G. Gröber), język rumuński (H. Tiktin), narzecza reto-roinańskie (T. Gartner), jęz. włoski (F. d’Ovidio i W. Meyer), języki francuski i prowansalski i ich narzecza (H. Suchier), jęz. kataloński (A.

Morel-Fatio), j. hiszpański (G. Baist), j. portugalski (J. Cornu), przymieszki łacińskie w al-bańszczyźnie (G. Meyer). Taka jest treść tomu I-go, który zamyka wykaz abecadłowy imion, przedmiotów i wyrazów, oraz dołączone mapki: jedna, unaoczniająca rozmieszczenie języków romańskich w Europie (G. Gröber), i 12 mniejszych, objaśniających stopniowy rozwój języka francuskiego i prowansalskiego (Suchier). Tom II (dalszy ciąg części 3-ej dzieła) rozpoczyna rozdział, traktujący o języku poezji romańskiej i wierszowaniu (E. Stengel), poczym obszerny rozdział wypełnia historja literatur romańskich, gdzie naprzód podany jest Przegląd literatury łacińskiej od połowy wieku VI-go aż do r. 1350 przez G. Gröbera, a następnie opracowane kolejno dzieje literatur ludów romańskich, a m.: literatura francuska (Gröber), lit. prowansalska (A. Stimming), lit. katalońska (A. Morel-Fatio), portugalska (C. Michaelis de Vasconcellos i T. Braga), lit. hiszpańska (G. Baist), lit. włoska (T. Casini), reto-romańska (K. Decurtins) i rumuńska (M. Gaster). Część 4-ta dzieła, przeznaczona dla nauk pokrewnych (Grenzwissenschaften), zawiera: Historję ludów romańskich (H. Bresslau i Philippson); historję kultury tychże ludów (A. Schultz); historję sztuki (muzyka, G. Jacobs-thal; sztuki plastyczne, A. Schultz) i umiejętności w krajach romańskich, (W. Windelband).—Innym dziełem, obejmującym całość nauk filologji romańskiej, jest G. Körtinga „Encyldopädie und Methodologie der romanischen Philologie” (1888) w trzech częściach, gdzie szczególnie uwzględniona jest francuszczyzna i włoszczyzna. To samo dzieło wydał później autor w skróconym opracowaniu p. t. „Handbuch der romanischen Philologie” (1896).

Początki filologji słowiańskiej sięgają końca wieku zeszłego, a za twórcę jej uważany jest Józef Dobrowsky, Czech (1753 — 1829, )au-tor licznych prac, poświęconych badaniom starodawnej przeszłości Słowian, studjom krytycznym zabytków piśmiennictwa ojczystego, tudzież badaniom języka czeskiego i innych słowiańskich. Pojmował on dokładnie wzajemną łączność tych różnych gałęzi wiedzy o Słowiańszczyźnie; pierwszy też powziął zamiar gromadzenia w wydawnictwie zbiorowym ogólnosłowiańskim wiadomości z zakresu piśmiennictwa, języków, etnograf j i, archeologji i historji kultury ludów słowiańskich. Udatną próbę urzeczywistnienia tej myśli stanowią pisma przez niego wydawane: „Slavin. Bothschaft aus Böhmen an alle slavischen Völker” (1806, 6 zeszytów w 8-ce), a następnie „Slovanka” (1814—15, 2 tomy). Prace krytyczne Dobrowskiego, a z pomiędzy nich szczególnie: Budowa języka czeskiego („Lehrgebäude der böhmischen Sprache”, 1803) i opracowanie gramatyki języka starosłowiańskiego: „Institutio-nes linguae slavicae dialecti veteris” (1822) stały się podstawą dalszego rozwoju slawistyki,

Eiicjkl. l’uwbz. IIlustr. Zesz. 168. T. XXI.

nad którym w dalszym ciągu tego okresu pracowali: Bartłomiej Kopitar, Słowieniec (1780— 1844), Vuk Stefanovié Karadźić, Serb ( 1787 — 1864), Fr. Raćki, Chorwat; z pomiędzy Czechów: Szafarzyk, Jungmann, Hanka, Hattala; Rosjanie: Wostokow, Srezniewski, Dal, P. Ławrowski; Polacy: Linde, Kucharski, Rakowiecki, Lelewel, i inni. Wreszcie w połowie bieżącego stulecia zjawia się na tym polu wielki językoznawca słowiański Franciszek M i k ł o s i ć, Sło wieniec (1813—1891), zasłużony długoletni profesor filologji słowiańskiej w uniwers. wiedeńskim i twórca dzisiejszego rozkwitu tej nauki, postać zdumiewająca ogromem prac wielkiej wartości i pożytku dla nauki. Dosyć tu wspomnieć z pomiędzy nich: pomnikową Gramatykę porównawczą języków słowiańskich (Vergl. Gram. der slav. Sprachen, 4 tomy, 1852—56, nast. 1874—83), Słownik języka starosłowiańskiego (Lexicon pa-laeoslovenico-graeco-latinum (1862—65), Słownik etymologiczny języków słowiańskich (Etymologisches Wörterbuch der slave Sprachen, 1886), liczne monografje, w wydawnictwach Akad. wiedeńskiej drukowane, oraz wydania pomników językowych i historycznych starosłowiańskich. Dodajmy wreszcie, że i Mikłośić, podobnie jak Dobrowsky, podejmował wydawnictwo zbiorowe, poświęcone filologji słowiańskiej p. t. „Slavische Bibliothek, oder Beiträge zur slavischen Philologie und Geschichte” (2 toiny, Wiedeń 1851 i 1858).

Pomimo znacznego rozwoju, jaki w dzisiejszym okresie F. słowiańska osiągnęła, w dziedzinie tej nie posiadamy dotychczas księgi, któraby w jednym obrazie przedstawiała całość wiedzy, świata słowiańskiego dotyczącej. Zamiar ułożenia siłami zbiorowemi podobnego „Zarysu filologji słowiańskiej” powziął przed kilku laty Watrosław Ja-gić, profesor uniwersytetu wiedeńskiego. Dzięki więc niestrudzonym staraniom i pracy wielce zasłużonego i przodującego dziś w filologji słowiańskiej badacza, nauka ta wzbogaci się dziełem, jakie posiada już każda z filologji: starożytna albo klasyczna, giermańska i romańska. Dotychczas wiele badań specjalnych, wyjaśniających różnorodne objawy życia duchowego narodów słowiańskich, wiele pełnych wartości przyczynków i wiele inaterjału naukowego posiadamy w różnych czasopismach, przeważnie specjalnych, badaniom tym poświęconych. Naczelne pomiędzy niemi miejsce zajmuje „Archiv für slavische Philologie”, czasopismo znakomite w całym znaczeniu tego wyrazu, założone przez prof. Jagića w r. 1875 i wydawane dotąd (w Berlinie) przy współudziale kilku slawistów: A. Brucknera (prof. w Berlinie), J. Gebauera (Praga) K. Jirećka (Wiedeń), A. Leskiena (Lipsk), Wł. Nehringa (Wrocław), Stojana Novakovica (Belgrad), A. Wesełowskie-go (Petersburg), oraz licznego koła współpracowników. Wydawnictwo to, liczące z końcem r. z., 1898, tomów 20, przedstawia dla filologji

dO

każdego z narodów słowiańskich zbiór prac nieocenionej wartości, dla tego niezbędnym się stało dla każdego slawisty. Z dziedziny filologji polskiej mieszczą się tu bardzo cenne studja, artykuły krytyczne i wiadomości, bez których zarówno badacz języka, jak i historyk literatury polskiej obejść się dzisiaj nie może.—Z czasopism, wydawanych w różnych krajach i językach słowiańskich, ważniejsze dla filologji słowiańskiej są: Czeskie: „Casopis musea krâlovstvi će-skćho”, zawierające liczne prace z zakresu literatury staroczeskiej, języka i kultury (Emler, Patera i in.), liczy już 72 lata istnienia; w pierwszych jego rocznikach Józef Dobrovskÿ, twórca slawistyki, umieszczał pod koniec życia swoje artykuły. „Listy filologickć”, wymienione już wyżej (str. 471), są organem związku filologów czeskich w Pradze (jednota reskich filologu); wychodzą od 1874, podają m. i. opracowania zabytków języka staroczeskiego i artykuły krytyczne (nrof. Gebauer, Pastrnek, Truhlar i in.). „Krok. Casopis venownnv veskerÿm potrebâm stredniho skolstva”, zawiera zabytki starocze-skie, oraz artykuły etymologiczne i krytyczne, pisane przez redaktora, prof. Fr. Prusika. Przez kilka lat wychodził też w Pradze „Slovanskv sbornik” (1881—87, tom 1—-6), pod redakcją Edw. Jelinka (f 1897), miesięcznik odznaczający się bogatą treścią; pomieszczał artykuły z dziedziny etnografji, historji kultury, oraz dziejów życia literackiego i społecznego. „Ósekylid. Sbornik vénovany studiu lidu ceského v Cechach, na Morave, na Slezsku a na Slovensku”. czasopismo poświęcone etnografiji, założone w r. 1892 przez Niederlego i Zibrta, wychodzi rocznie 1 tom w 6—u zeszytach. W języku słowackim miesięcznik „Slovenské pohfady”, wydawany od r, 1881 w Turczańskim św Marcinie przez Józ. Skultćtego, podaje artykuły m. i. z zakresu filologji, djalektologji i etnografji. Pomiędzy czasopismami r o syj skie mi jedno z poważniejszych miejsc zajmuje „Pyccidn <{>iuoioni'iecK,iń bLcthiikt»”, założony w Warszawie 1879 r. przez prof. Kołosowa, a od r. 1880 wydawany dotąd pod redakcją prof. A. Smirnowa; umieszcza prace z zakresu językoznawstwa rosyjskiego, porównawczego, historji literatury i etnografji. Ogłoszone tu rozprawy Potebni, Appela, Kruszewskiego i in. dotyczą i polszczyzny; studja o języku białoruskim zamieścił w tym wydawnictwie prof. Karski; pisali tu także: Brandt, Szachmatow, Sobolewski, Sumcow, Uljanow i inni. Wiele ważnych prac i materjału naukowego zamykają w sobie wydawnictwa Akademji nauk w Petersburgu, a m. „HaßhcTM oivi/Lieiiia pyccitaro asHKa u c.ioBec-liocTH Ibniep. AKa^enin liayict”, 1852—63 pod redakcją I. Srezniewskiego (10 tomów), i pod tymże tytułem wznowione od r. 1896 (3 tomy do końca 1898). „Góopniiirn OTii/luiemn pycc. Hsr.iiia u c.ioBecHOCTn umil ana/i,. n.” liczący 63 tomy do r. 1896. W wydawnictwie tym mieszczą się prace: J. Grota, Srezniewskiego, L. Maj-kowa, A. Wesełowskiego, Jagića i in., oraz wiele materjałów etnograficznych i językowych, „dhi-.lOJiorti'ieciaa 3anucKn”, wydawane w Woroneżu przez A. Cliowańskiego, od r. 1861, w 6-u zeszytach rocznie, obejmują prace z zakresu gramatyki rosyjskiej, językoznawstwa ogólnego i his-torji literatury. Przy kilku uniwersytetach wychodzą miesięczniki naukowe p. t. „ymiBepcii-TeTCKia ii ant. cria ”, jak: w Kijowie (38 lat, rocznie 12 zeszytów); w Warszawie od r. 1870 (rocznie 6 zeszytów); uniwersytet kazański wydaje „YneiiLia 3anneiui” (12 zesz. rocznie; dotąd 63 roczniki); wydział historyczno-filologiczny uniwers. petersburskiego — „3amiCKH ucT.-tjnuioJi. (jiaKyjii/reïa” ; uniwers. charkowski — „CóopmiKt xapBKOBCitaro HCTopiiKO-(|)HJioaoniiiecKaro o6iu,ec-TBa”; uniw. odeski — „3amic.K.ii mmii. noBopoccifi-CKaro ymiBepcHTCTa” od r. 1867, w zeszytach bezterminowych. Poprzestajemy na tym. Wykaz innych czasopism i wydawnictw rosyjskich i Białoruskich, poświęconych etnografji, historji, starożytnościom i językoznawstwu, można znaleźć w Przeglądzie bibliograficznym prof. Jagića, zamieszczonym w „Archiv für slavische Philologie” w t. XX (r. 1898, str. 625 nst.), oraz w podobnym przeglądzie dr Pastrneka „Bibliographische Uebersicht über die slavische Philologie” (1876—1891, Berlin 1892), stanowiącym tom dodatkowy do 13-tu tomów „Archivum” Jagića. Tam też znajdują się wiadomości o pracach i wydawnictwach z dziedziny filologji w literaturach pozostałych narodów słowiańskich. Tu tylko nadmienimy, że Serbo-Chorwaci mają swój główny organ naukowy, wydawany przez Akademję zagrzebską p. t. „Rad jugosla-venske akademije znanosti i uinjetnosti”, w którego tomach od r. 1867 do 1881 zawarte są »prace« (— rad) z różnych dziedzin umiejętności; od roku zaś 1881 nauki filol.-historyczne stanowią w tym wydawnictwie dział osobny, składający się z 15-u tomów (do końca r. 1898). W zbiorze tym mieszczą się bardzo cenne rozprawy i studja z zakresu filologji serbsko - chorwackiej, wczęści słoweńskiej, jako też ogólno-słowiańskiej. Drugie wydawnictwo akademji za-grzebskiej p. t. „Starine” ogłasza pomniejsze zabytki językowe i materjały historyczne. Aka-dernja serbska w Belgradzie wydaje swój „Tnąc” (w 8-ce), którego dział 2-gi przeznaczony jest na prace z zakresu filologji, i „CiiOMeHHK” (Pamiętnik, in fol.), zawierający przeważnie rozprawy z historji literatury. Nieliczne prace językoznawcze w obu tych wydawnictwach pomieścili: St. Novakovié, L. Stojanovié, P. Gjorgjevié i (f) S. Gjorgjevié.—Bulgarja ma swój „Cóopunin» 3a napoÄHH yMOTBopenmi, nayua n KmiatHima, usiana MHHHCTepcTBO na Hapo4,HOTO iipocB’hine-mie”, liczący od 1889 r. 14 grubych tomów; każdy jego tom w pierwszej połowie zawiera rozprawy oryginalne z zakresu jęz. bułgarskiego,

pióra Miletića. Coneva, Ivanova, Argirova vi Ma- i skini. W Krakowie przez ostatnich lat 20 kate-tova, oraz z etnografji — Dragonianova i fcśisma- ¹ drę tę zajmował Lucjan Malinowski (f 15 stycz. nova; w drugiej zaś połowie gromadzą się płody 1898), jeden z najdzielniejszych badaczy i pra-ttmysłowej twórczości ludu bułgarskiego i bada- cowników na polu językoznawstwa polskiego, nia djalektologiczne.    j Umiejętnym posiłkowaniem się metodą historycz-

do naukowego badania mowy ludowej: wskazawszy metodę pracy w tej rozprawie, w krótkim czasie wywołał szereg uzdolnionych pracowników i stworzył tym sposobem nową gałąź nauki—djalektologję polską. Dlatego też prace jego w historji naszej filologji stanowią dorobek rzetelnej, niezapomnianej wartości; składają się one w znacznej mierze na nowy okres tej umiejętności u nas, który nazwać można naukowym, krytycznym, w przeciwstawieniu do poprzedniego długiego okresu fantazji i wszelakich dedukcji gramatycznych. Gorliwością Malinowskiego, jego nauką i niezwykłym zamiłowaniem przedmiotu stanął wykład polszczyzny w uniwersytecie Jagiellońskim po raz pierwszy na wysokości należnej temu przedmiotowi. Jako profesor wykształcił M. cały zastęp uczniów, rzec można, stworzył nową szkołę filologów polskich, którzy niebawem dali się poznać własne-mi pracami naukowemi, jak: J. Hanusz (f 1887), J. Bystroń, R. Zawiliński, J. Kallenbach, S. Do-brzycki. Kazimierz Nitsch, G. Blatt i inni. Nie podobna tu choćby w najzwięźlejszym zarysie przedstawiać treści, ani nawet wymieniać wszystkich prac naukowych z zakresu filologji polskiej, które w ostatnim okresie rozwoju tej nauki się pojawiły. Ograniczymy się wzmianką o niektórych tylko z pomiędzy wybitnych i trwałej wartości. Do takich należą: J, Ba ud ou i na de Courtenay: rozprawa o analogji językowej (ob. Encykl. III, 73) p. t. „Einige fälle der Wirkung der analogie in der polnischen déclination” (w Beiträge zur vergl. Sprachfng, 1868), praca wytyczna w dziedzinie badań językowych; treść jej stanowi zastosowanie analogji, jako siły uogólniającej zjawiska językowe, do objaśnień dziejów deklinacji polskiej. Tegoż autora dzieło O języku staropolskim z przed wieku XIV (O ;i,peBuc-iro.iLCEOM'L >13Mid; ,1,0 XIV cTo.rliTia, 1870), po raz pierwszy rozjaśniające stan polszczyzny starodawnej na podstawie materjałów, zebranych

Filologja polska. Rozumiejąc pod nazwą ogól- no-porównawczą w wykładach ustnych i w praną filologji : językoznawstwo polskie, historję lite- : caeli drukiem ogłoszonych, przyczynił się nieza-ratury, ludoznawstwo, badania dziejowe i staro- przeczenie do rozpowszechnienia i ustalenia u nas żytności, zaznaczyć należy, że nauka ta znajdu- kierunku ściśle naukowego w dzisiejszych baje się obecnie w okresie ciągłego, zwolna potę- daniach językowych. Prace jego rzuciły wiele gującego się rozwoju. Okres ten rozpoczął się jasnego światła na budowę języka polskiego, w drugiej połowie bieżącego stulecia: charakte- na pewne strony jego historji i rozwoju. On ryzują go głównie nowsze metody badań, wyro- pierwszy wykazał doniosłość takiego czynnika bione wcześniejszym, nieprzerwanym rozwo- w rozwoju językowym, jakim jest etymologja jem nauk na Zachodzie. Szybkiemu prze- ludowa albo słoworód ludowy (Zur Volksetymo-szczepianiu tych metod badania na grunt swój- logie 1869, i Studja nad etymologją ludową ski stało na zawadzie wiele różnorodnych a upar- 1884—96). Pracą swoją O djalekcie opolskim tych przeszkód, do których należał także i opór na Szląsku Goni} m (Ueber die oppelnsche Mund-zwolenników dawnej rutyny, jak np. na polu ba- 1 art in Oberschlesien, 1873 ) założył podstawę dań języka ojczystego, gdzie ani o nowej lingwistyce, ani o porównawczych badaniach pobratymczych języków słowiańskich przez długi czas słyszeć u nas nie chciano, ufając jedynie własnemu poczuciu rodzimej budowy języka i w „duchu” jego usiłując znaleźć niczym niezmąconą krynicę mądrości językoznawczej. W ostatnich wszakże lat dziesiątkach tego rodzaju zawady bezpowrotnie ustąpiły; nauka „zagraniczna” nie okazała się niebezpieczną dla mowy ojczystej: nowe metody i kierunki badań naukowych przestały być odstraszającym widmem „nowatorstwa”, ostatecznie się przyjęły i z widoczną korzyścią dla nauki utrwaliły. Pierwszemi bojownikami na polu filologji polskiej byli: Hipolit Cegielski (O słowie polskim, 1842, 1854), ks. Fr. Malinowski (Rozprawy 1854, Gramatyka jęz. pois.

1865), H. Suchecki (Przegląd form jęz. staropolskiego 1857), Br. Trzaskowski (Gramatyka 1861, Nauka o pierwiastkach i źródłosło-wacli jęz. polskiego 1865), J. Przy borowski (Vetustissima adjectivorum linguae polonae decli-natio 1861, Wiadomość o życiu i pismach -I. Kochanowskiego 1857) i A. Małecki (Gramatyka jęz. polskiego 1863). Czynnikami sprzyjające-mi dalszemu rozwojowi filologji polskiej były: wykłady profesorów na wydziale filologiczno-hi-storycznym b. Szkoły Głównej (prof. Przyborow-ski, Kvćt, Tyszyński i in. 1863—69), a następnie założenie w r. 1873 Akademji umiejętności w Krakowie, gdzie skupione siły w krótkim stosunkowo przeciągu czasu zdołały rozwinąć pożyteczną działalność na różnych polach nauki.

Na wydziałach filologicznym i historyczno-filozo-ficznym Akademji ujawniła się ona w szeregach poważnych i cennych rozpraw i wydawnictw, składając tym samym niezaprzeczony dowód rzeczywistego postępu w dziedzinie rzeczonych nauk. Pierwszorzędnego również znaczenia dla rozwoju tychże nauk jest stała działalność profesorów na katedrach filologji porównawczej słowiańskiej w uniwersytetach: Jagiellońskim i lwów- ze źródeł rękopiśmiennych, sięgających Xl-go

stulecia, należy do najlepszych prac, jakie wo-góle o języku polskim pisano. Rozprawy prof.

Wł. Nehringa O wpływie języka i piśmiennictwa staroczeskiego na staropolszczyznę (Ueber den Einfluss der altcechisehen Sprache u. Literatur auf die altpolnische, drukowane w Archi-vum Jagića, 1876—82), wyświetlające gruntownie rozmiary wpływu piśmiennictwa stczeskiego na stpolskie, pytanie ważne dla historji języka i dla literatury polskiej. Tegoż wydanie Psałterza florjańskiego, zabytku polszczyzny z w. XIV-go (Psalterii florianensis partem polonicam ad fidem codicis recensuit etc. 1883), zawierające tekst polski, krytyczne opracowanie i słownik. Tegoż wydanie innego zabytku starodawnego języka p. t. „Kazania gniezieńskie” (w Rozpr. Akad. t. 25,

1897). Pomijając inne prace zasłużonego profesora na polu historji literatury polskiej i krytyki, wymienić należy znakomite jego dzieło „Altpolnische Sprachdenkmäler” (Berlin 1886, str. 324), dające systematyczny przegląd zabytków staropolszczyzny i krytyczną ich ocenę.

Prof. A. Brückner, pierwszorzędny znawca i badacz niestrudzony dawnego piśmiennictwa polskiego, ogłasza cenne wyniki swoich poszukiwań literackich i językowych, j* k np. Kazania średniowieczne, Średniowieczna poezja łacińska w Polsce, Średniowieczne słownictwo polskie,

Powieści polskie z wieku XV w Rozprawach Akademji, w Archiwum Jagića (gdzie m. i. zamieszcza przeglądy z piśmiennictwa polskiego), w Pracach filologicznych, gdzie ogłosił także najdawniejszy zabytek polszczyzny z początku w. XIV, p. t. „Kazania świętokrzyskie” (t. III, 18nl), oraz w innych czasopismach, a m. w Bibljotece warsz., Ateneum i Kwartalniku historycznym.—W zakresie badań językowych ogłosił prof. A. Kalina „Historję języka polskiego" cz. I, przedstawiającą obraz form gramatycznych tego języka od wieku XIV do końca XVIII-go (Lwów 1883). Poprzednio wydał tekst ważnego zabytku p. t. „Artykuły prawa magdeburskiego z rękopisu około r. 1500” wraz z opracowaniem językowym (Rozpr. Akad.

VII, 1880) i inne prace. W dziedzinie etymo-logji ludowej J. Karło wicz wydał bardzo ważną i pierwszą w języku polskim pracę p. t.

„Słoworód ludowy”, wyjaśniającą sposób powstawania. pewnych zjawisk w języku wskutek bezwiednego upodobnienia wyrazów obcych lub też swojskich niezrozumiałych do wyrazów rodzi- j mów 36 do mych dobrze znanych: rzecz przedstawiona popularnie, pomimo bogatej treści naukowej. W zakresie badań etymologicznych porównawczych posiadamy tegoż autora znakomity „Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia używanych w języku polskim” (lit. A—K: 1894 —

97), oraz pracę G. Korbuta „Wyrazy niemieckie w języku polskim pod względem językowym i cywilizacyjnym” (1893, Prace filoi. IV). Tu również należą cenne przyczynki do słownika

XVII i t. d.,

jęz. polskiego, gromadzone skrzętnie przez H. Lopacniskiego, oraz jego poszukiwania i prace na polu piśmiennictwa staropolskiego, ogłaszane w Pracach filo!., w Sprawozdaniach Komisji językowej i in., pomnażające faktyczną wiedzę filologiczną nowemi zdobyczami (Reguła 3-go zakonu; Sąd Parysa, Glosy i t. d.). Nie powszedniej też wartości nabytkiem dla filologji polskiej jest piękne dzieło biskupa Adama Stanisława Krasińskiego p. t. „Słownik synonimów polskich”, wydanie Akademji Umiejętn. (2 tomy, 1885). Wspomnieć wreszcie musimy o wychodzącym obecnie „Słowniku języka polskiego”, ułożonym przy współudziale wielu spół-pracowników pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Ant. Kryńskiego i Władysława Niedźwiedziego. Dzieło to, obliczone na 4 duże tomy, obejmie słowozbiór zupełny języka spółczesne-go literackiego, mowę prowincjonalną i ludową: przy wyrazach, obok podanych znaczeń, znajdują się także krótkie objaśnienia o ich pochodzeniu (zeszyt 3-ci wyszedł na począt. r. 1899). — Zaznacząjąc w tym krótkim szkicu niektóre tylko zjawiska w dziedzinie filologji polskiej, pomijamy z konieczności cały szereg monografji i studjów krytycznych z zakresu historyi literatury polskiej, które tę gałąź wiedzy filologicznej w ostatnim okresie znakomicie wzbogaciły i rozwinęły, mianowicie prace: P. Chmielowskiego. St. Tarnowskiego. K. Morawskiego, B. Chlebowskiego, M. Bobowskiego, J. Tretiaka, E. Po-rębowicza, K. J. Hecka, M. Kawczyńskiego, T. Hoesicka, R. Plenkiewicza i innych. *— Znaczna część prac naukowych i studjów z różnych gałęzi filologji mieści się w wydawnictwach i czasopismach specjalnych, do których należą: „Pamiętnik Akademji Umiejętności wr Krakowie. Wydziały: filologiczny i historyczno-filozoficzny” (całość tomów 8; 1874—1890); „Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akad. Um.” serja 1, t. I—XV (1874 — 1891), serja II od r. 1892—98, pod prostszym tytułem; „Rozprawy Akademji Umiejętności. Wydział filologiczny” (tomów 12); w obu tych wydawnictwach mamy zbiór prac z zakresu językoznawstwa, historji literatury i starożytności. „Sprawozdania Komisji językowej Akad. Um." (5 tomów, 1880 —94), w których mieszczą się zabytki języka i studja gramatyczne. „Rozprawy Akad. Urn., wydział historyczno-filozoficzny” (to-r. 1897) zawiera w wielu tomach ważne przyczynki do starożytności słowiańskich, jak np. dotyczące pytania o początku państwa polskiego (Bobrzyński, Piekosiński i Smolka), badania o Piaście i jego epoce (Wojciechowski, Bruckner i Potkański), o granicach Polski w w. X-ym, o ustawodawstwie wiślickim (Kętrzyński, Piekosiński, Winiarz) i in.—Czasopismo, poświęcone głównie badaniom polszczyzny, p. t. „Prace filologiczne wydawane przez J. Baudouina de Courtenay, J, Karłowicza, A. A. Kryńskiego

Etnografji,

i L. Malinowskiego” (Warszawa 1885—98), założone przez A. Kryńskiego w r. 1885, wychodzi zeszytami, mniej więcej raz do roku; w 5-u wydanych tomach obejmuje: rozprawy z językoznawstwa, głównie zaś dotyczące dziejów jęz. polskiego, studja nad etymologją ludową, zabytki językowe i ich opracowania, różne przyczynki naukowe, wiadomości bibljograficzne i sprawozdania z prać w tym zakresie. Prace tu swoje zamieścili: K. Appel, Baudouin de Courtenay, A. Brückner, J. Bystroń, J. Hanusz (f), A. Kalina, J. Karłowicz, G. Korbut, A. Kryński, H. Łopaciński, L. Malinowski (f), Wł. Nehring, Kaź. Nitsch i inni.—Badania etnograficzne mają w Warszawie swój kwartalnik pod nagłówkiem „Wisła”. Prowadzony wzorowo pod redakcją 9. Karłowicza, liczący dotąd 12 dużych tomów (1887—1898), w których mieści się wiele rozpraw i materjałów, ważnych zarówno dla wiedzy ludoznawczej, jak i dla djalektologji. Czasopismo to rozwinęło u nas nową gałąź badań folklorystycznych, i spełniając to zadanie, zajęło jedno z pierwszych miejsc w szeregu podobnych czasopism europejskich. Obok tego kwartalnika redaktor wydaje także własnym nakładem „Bibljotekę Wisły”, zawierającą w 15-tu ogłoszonych dotąd tomach monografje ludoznawcze, różne rodzaje umysłowej twórczości ludu i cenny materjał djalektologiczny. autropologji i archeologji polskiej i sąsiednich ludów słowiańskich poświęcone jest wydawnictwo Akademji krakowskiej pod nagłów. „Zbiór wiadomości do antropologji krajowej” (tomów 18, od r. 1877 do 1895); od r. 1896 wychodzi pod zmienionym tytułem: „Materjały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne, wydawane staraniem komisji antropologicznej Akademji Urn. w Krakowie” (3 tomy z końcem r. 1898). Niezależnie od tego Akademja wydaje oddzielne dzieła etnograficzne, jak : szereg prac O. Kolberga p. t. „Lud, jego zwyczaje i t. d.” (Poznańskie, Lubelskie, Kieleckie, Mazowsze, Chełmskie); w ostatnim zaś dziesięcioleciu: „Lud nadrabski” 3. Świętka (1893) i „Lud białoruski” I. M. Fe-derowskiego (1897). We Lwowie od r. 1895 wychodzi również czasopismo etnograficzne zeszytowe pod redakcyą prof. A. Kaliny p. n. „Lud. Organ towarzystwa ludoznawczego we Lwowie” (4 tomy z końcem r. 1898).

Filologja klasyczna w Polsce. Z rozszerzeniem się chrześcijaństwa w Europie zachodniej jednocześnie rozpowszechniał się język łaciński wśród tych krajów, do których wpływ kościoła rzymskiego i jego nauka przeniknęły. Niebawem nauka języka łacińskiego i literatury łacińskiej, pielęgnowane przez kościół, przeszczepione do krajów chrześcijańskich, zapanowały w szkole. Język łaciński, dzięki działalności wychowawczej klasztorów i zakonów, stał się głównym organem i głównym przedmiotem nauki szkolnej w całej Europie. Ogólny ten wpływ łaciny udzielił się również i Polsce z wprowadzeniem do niej religji chrześcijańskiej; od w. też X-go znajomość tego języka, wraz z nową nauką i przybyłym duchowieństwem łacińskim, powoli zaszczepia się i krzewi, a do rozszerzenia jej znacznie przyczynia się naprzód sprowadzony przez Bolesława Chrobrego zakon benedyktynów i osadzony w Sieciechowie (1010 r.). a następnie i inne klasztory, z cudzoziemców złożone. W owych czasach nie może być mowy o głębszych studjach klasycznych: w szkołach średniowiecznych chodzi jedynie o naukę praktyczną samego języka, o władanie w mowie i piśmie tą łaciną kościelną, która i w reszcie krajów Europy zachodniej w Wiekach Średnich w powszechne weszła użycie. I w Polsce język ten stał się językiem ustaw prawnych i nauczania szkolnego. W języku tym mamy najstarsze dokumenty, najdawniejsze kroniki, następnie statut wiślicki (1347—1368) i spółczesne mu księgi sądowe. W uniwersytecie Jagiellońskim sprowadzeni zagraniczni mistrzowie prowadzą wykłady w języku łacińskim: wykłady te przeważnie są teologiczne, z wła-ściwemi im cechami scholastycznemi. Dopiero z początkiem w. XV-go zaczynają tu przenikać wpływy Odrodzenia i humanizmu włoskiego. Z koncyljum bazylejskiego (1431—43) przybywają do Polski pierwsze księgi humanistów, a wkrótce potym pojawiają się w Krakowie rękopisy autorów klasycznych i napływ ich zwiększa się przez cały wiek XV. Nowe też wyobrażenia i nowe ideje znajdują rzeczników w Grzegorzu z Sanoka, który, wróciwszy z nauk zagranicznych (1433), wykładami Bukolik Wer-giljusza w uniwersytecie szerzył pojęcia klasycznej łaciny, oraz w Filipie Kallimachu Buonacor-sim (f 1496), wielce utalentowanym przedstawicielu humanizmu włoskiego, postaci wpływowej na dworze Jagiellonów: Kazimierza i Olbrachta. Na ten czas przypada pobyt dwuletni Konrada Celtesa w Krakowie (1489—91); uczony ten humanista, wspierany przez Kallimacha, przyczynił się również do rozbudzenia nowego życia umysłowego przez założenie poza uniwersytetem stowarzyszenia Sodalitas litteraria Vistulana (ob. wyżej str.- 466), do którego należeli, oprócz Celtesa: Filip Kallimach, Jan Ursyn, Wojciech Brudzewski, Rudolf Agricola młodszy, Walenty Eckjusz Szlązak, Wawrzyniec Rabe (Laurentius Corvinus), Jan Sommerfeld (Aesticampianus), Paweł z Krosna, Jan z Wiślicy i in., w znacznej liczbie profesorowie uniwersytetu Jagiellońskiego. W założonym w połowie w. XV-go Collegium minus wykładają oni autorów łacińskich, jak: Boecjusz, Cyceron, Seneka, Owidjusz, Horacy, Terencjusz i in., i wykłady te licznych do uniwersytetu ściągają słuchaczów. Dodajmy, że w ich liczbie był i Mikołaj Kopernik, zapisany r. 1491 razem z bratem starszym, Andrzejem, na wydział filozoficzny uniwers. krakowskiego przez ówczesnego rektora kś. Macieja z Kobyli-

ha. W kilkanaście lat pótyiii przełożył on z greckiego na łacifię Listy Tedfilakta Sÿiiiokata, dziełko humanistyczne, zawierające przepisy Urządzenia życia ludzkiego, i opatrzone dedykacją wdjowi swemu i dobroczyńcy, Łukaszowi Watzelrodowi, wydał w Krakowie 1509 jj- t-Theophilacti Scolastiei Simocati epistolae morales etc. (w 4-ce u Jana Hallera).—Szerzenie jednak humanizmu W uniwers. krakowskim nie było zadäniehi łatwym wobec panującej rutyny i Wrogiegó iii u scholastycyzmu. Nowy kierunek studjów rozwija się Więcej z początkiem W. XVl-go, pomimo niechęci i ograniczeń humanistów ze stroiły takich osobistości, jak Jan z Oświęcimia, w języku humanistów zwany Sacranus (f 1527), wielokrotny dziekan i rektor uniwersytetu, autor podręcznika szkolnego „Modus epistolaüdi una cuin epistolis exemplaribus” (Krak. 1507,    1512, 1520), oraz

Michał z BystrzykoWa, profes. filozofji (zwolennik Duns-Scota przeciw Tomistoih) i Jan z Głogowy (4 1507), matematyk i komentator pism Arystotelesa. Od roku 1500 pojawiają się w Krakowie druki autorów klasycznych, a m. Cycerona: Rhetor i ca ad Herenninm (1500), mowa za Ligat-jnszem: pro Ligario (ok. 1500), traktaty: Cato Major sive de senectute (1502), o powinnościach: De oftieiis; Tuskulanki: Tuscnlanae disputationes, O przyjaźni: Laelius sive de amicitia (1507), Sal-lustjusza De conjuratione Calilinae (1507), Eu-tropjusz (1510) i in. Wchodzi więc w użycie łacina klasyczna zamiast dotychczasowej barbarzyńskiej. Z działalnością swoją na katedrze występują między innemi Paweł z Krosna (4 1 51 7), poeta polsko-łaciński, który w r. 1511 czyta E-nejdę Wergiljusza, 1513 poezje Klaudjana i Owi-djusza, 1515 Lukami. Mistrz Walenty Wróbel wykłada gramatykę Walii, prozaików: Walerjusza Maxima (1513), Salustjusza (1514) i t. d. Od r. 1520 rozpoczynają się w uniwers. krakowskim wykłady greczyzny: Jakób z Sieradza wykłada o Hezjodzie, a Jerzy z Lignicy uczy gramatyki greckiej. W r. 5521 Sebastjan ze Lwowa (de Leopoli) czyta Homera, i in. Głębsze studja klasyczne rozwijają się w Krakowie po r. 1530. Od owej doby napływ cudzoziemców zwolna u-staje, uniwersytet traci dotychczasowy charakter ogólno-europejski, kosmopolityczny, i przekształca się w uczelnię polską. Jednocześnie z pogłębieniem studjów klasycznych potęguje się i znaczenie icli pedagogiczno-wychowawcze. Wybitną postacią w szeregu zasłużonych na tym polu profesorów jest Szymon Marycki (Maricius). W roku 1539 rozpoczyna wykłady swoje objaśnieniami Cycerona De inventione, i w ciągu swej dziesięcioletniej pracy na katedrze zaznajamia słuchaczów z pismami tego autora, jako też z poezjami Wergiljusza (Enejdą) i krasomówstwem Demostenesa; nadto wydaje teksty autorów klasycznych z objaśnieniami, a m.: mowy Demostenesa w tłumaczeniu łacińskim: O pokoju: De pace (Kraków 1546), Pro libertate Rhodiorum oratjo ( 1 ô47 i tegoż roku Cycëroiia: Pro Qüinctiü, a lia-stępiiie De oratore (1548). Równocześnie z Ma-ryckim rozpoczął działalność swoją Wojciech Nowo polski (Novicampianus, f 1558), umysł bystry, liczony wszechstronny: przyrodnik, teolog i humanista. Wykładał autorów łacińskich i greckich: CycërOnà Tüsktilanki (1540), mowy za Mar-celliiii (1543), Za MÜonein (1544)- w fłaśtępnyim 1545 ł-.j dj a lektykę i fizykę Arystotelesa, gi‘a-matykę, Iljadę Hoiiierä, Hezjodä, Demosteilesa i Euklidesa. Jilż Z samego szeregu przywiedzie-nyCli tu autorów greckich i rzymskich, wykładany cli przez Obudwu liczonych, widoczna, że wiiieśli oiii w ittury uniwersytetu krakows. światło prawdziwej wiedzy filologji klasycznej. Owoce jednak tych starań i pracy profesorskiej nie były obfite i nie zapewniły kierunkowi nauk humanistycznych stanowczego zwycięstwa. Marycki widzi je w obojętności Polaków do nauk i uczonych, i z goryczą mówi o tym W dziełku swym: „De scholis seil Academiis'* (1551, 2-e wyd, 1557): zaznacza Zarazem upadek uniwers. krakowskiego z powodu niedostatecznych środków materjalnych i przypisuje go „bezmyślności możnych naszego kraju, którzy nie rozumieją, że w ich i państwa interesie leży rozkwit zakładów naukowychGłośne też było w swoim czasie imię Jakóba Górskiego (1525 — 85), w ciągu lat 6-u profesora wymowy w uniwers. krakowskim (1559—95). a następnie profesora prawa i teologji w szkole płockiej (1570—78). Wykłady wymowy opierał on na wzorach klasycznych, głównie zaś na pismach Cycerona, Kwin-tyljana i niektórych pisarzy greckich, a ogłoszone przez niego dzieła retoryczne miały wpływ na spółczesnych nie tylko w szkole, podnosząc i szerząc znaczenie humanizmu. Dzieła te Górskiego są: 1) De periodis atque numeris orato-riis libri II. (Crac. 1558); 2) De generibus dicen-di liber I. Adolescentibus dicendi studiosis opus utile (Crac. 1559); 3) De figuris grammaticis atque rhetoricis libri V. (Crac. 1560). Równocześnie z Górskim nauczał w uniwers. krakowskim retoryki i gramatyki Benedykt Her best (Ziele-niewicz lub Zieliński). Był on przeciwnikiem w pewnych punktach teorji krasomówczej Górskiego (co do budowy okresów) i polemizował z nim w tym przedmiocie nie tylko w wydaniu swoim Listów Cycerona (Ciceronis epistolarum libri IV. Kraków 1561), ale także z katedry uniwersyteckiej i w dyspucie publicznej. Widząc jednak, że szala zwycięstwa nie na jego przechyla się stronę i przeczuwając przegraną, zwłaszcza gdy po stronie Górskiego stanęli: Stanisław Orzechowski, Grzegorz z Sambora (wykładający poetykę), Stanisł. Grzebski (objaśniający Demostenesa) i Jan Kochanowski, H. ustąpił, udając się do Poznania na nauczyciela do szkoły Lubrańskich (1562). Najznakomitszym jednak filologiem klasycznym pomiędzy uczone-ini polskiemi wieku XVI jest Andrzej Patrycy

Ni decki (1522—1586), sekretarz króla Zyg- | Andrzej Trzycieski (f 1583), Jan Kochanowski (t munta Augusta, słynny i poważany w kraju lui- 1584), Sebastjan Pabjan Klonowicz (f 1603), Szy-manista, który pozyskał też rozgłos w świecie mon Szymonowicz (f 1629), Mać. Kazim. Sarbiewski uczonym europejskim z powodu zasług położo- (f 1640) i inni. Z pomiędzy nich Jan Kochanych na polu krytyki biologicznej. Kształcił się nowski, wielki humanista XVI stulecia i głę-w uniwers. krakowskim, pod kierunkiem Woje. , boki znawca starożytności, przewyższył wszyst-Nowopolskiego i Szym. Maryckiego, następnie J kich poprzedników mistrzowstwem w naślado-w Padwie (do r. 1555), gdzie łączyła go znajo- j waniu klasycznych wzorów łacińskich. Stwier-mość ze sławnemi biologami, jak: .Manucjusz,

dzają to dowodnie jego Elegje łacińskie (ksiąg 4), Foricoenia czyli epigramaty, Liryki (księga 1-na), Ad Stephanum Bathoreum... epinicion, Drias Zamchana, Pan Zamchanus, Orpheus Sarmaticus i inne różne utwory poetyckie. Jego wreszcie przekład z greckiego na łacinę poematów: Phae-nomena (<l>aivćp,sva) i Proguostiea (Atoar.jxeta) Aratusa ze Soloi, poety aleksandryjskiego, (żyjącego w Ill-iin wieku pd Chr.), nie ustępujący tłumaczeniu tychże utworów, dokonanemu przez Cycerona (dochowanemu w części w jego Fragmentach), wykazuje w wielkim poecie polskim jednocześnie biegłego filologa i niepospolitego poetę łacińskiego. Wpływ studjów klasycznych i humanizmu europejskiego szerzył się i przez inne szkoły w kraju. W nowo założonej przez Jana Zamojskiego akademji zamojskiej (1595), studja filologiczne krzewili profesorowie, przybywający z Krakowa. Do bitniejszych należą: Adam Burski (f 1611), profesor wymowy i filozof]i, od r. 1597 rektor; znawca gruntowny języków starożytnych wykładał m. in. O Djonizym Halikarnaskim i Tuc.y-dydesie; ogłosił zaś drukiem. „Dialectica Ciceronis, quae disperse in scriptis reliquit...” (Zamość 1604). Birkowski Szymon (1574—1626), brat rodzony sławnego kaznodziei Fabjana, doktór filozofji i medycyny, filolog, znawca języka greckiego; w Zamościu był profesorem wymowy i. oprócz pism lekarskich Galena, ogłosił z dziedziny filologji m. in. przekład z greckiego: „Dio-nysii Haliearnassei de Collocatione verbo rumetc” (Zamość 1602, 1604). Jan Niedźwiedzki albo Joannes Urs inus Leopoliensis (f 1613), biegły w greczyźnie, tłumaczył poetów greckich na jęz. ojczysty. Jest autorem gramatyki łacińskiej „Grammaticae methodicae libri quatuor” (Lwów 1592, Zamość 1619 nst.), odznaczającej się jasnym wykładem i kilkakrotnie we Lwowie i Zamościu wydawanej. Szymon Piech owić z (f 1651), jeden z najczynniej szych i troszczących się o dobro szkoły akademików, kilka razy wybierany na rektora, ogłosił „Narrationes, sententiae ex Cicerone” (Zamość 1611), dziełko przeznaczone, jak i inne podobne, do czytania i przyswajania sobie piękności stylu i cyceroń-skiego wysłowienia.—Przy nauce szkolnej języka łacińskiego w Wiekach Średnich gramatyka Donata służyła za główny, przez długi czas jedyny przewodnik dla uczących się tego języka (Aelius Donatus z IV-go w. po Chr.). W Kra-

Sygonjusz i Robortello. Po powrocie do kraju, mimo inne obowiązki w kancelarji królewskiej, nie rozstawał się z uluhionemi studjami filolo-gji klasycznej. Najznakomitszym jego dziełem jest krytyczne wydanie Fragmentów Cycerońskich:

„Fragmentorun M. Tul. Ciceronis tomi IV cum Andreae Patricii adnotationibus” (Wenecja 1561, z przedmową datowaną z Wilna 1560; wyd. 2-e t-że 1565, z przedmową z Warszawy 1564). Praca ta zawiera teksty Cycerona, a m.: ułamki mów, listów, dzieł filozoficznych i utworów poetyckich.

wy-

Nidecki podaje tu teksty poprawione przez sie bie krytycznie w miejscach wadliwych, oraz dołącza własne objaśnienia i uwagi. Niekiedy występuje poza ramy zwięzłych objaśnień z obszer-niejszemi dodatkami rzeczowemi, np. o sądach rzymskich; o istocie majątku rzymskiego; o ludziach, których rodzice nieznani, i w ustępach tych składa dowody niepospolitej erudycji. Poprawy tekstów N. dokonał według wyrozumowanej, jasnej metody, którą opisuje szczegółowo w jednej z uwag (Adnot. IV, 15), a wskazówki te do dziś na wartości swej nie straciły. Praca krytyczna N-go, oceniona należycie przez uczonych europejskich, stała się podstawą przy późniejszych wydaniach Fragmentów Cycerońskich. Na lata, w których żył Nidecki, mianowicie od r. 1560, przypada okres najpiękniejszego rozwoju humanizmu w Polsce, to też zrozumiałym jest zjawiskiem pojawienie się w tym czasie szeregu miłośników literatury starożytnej, pisarzów władających językiem Rzymian równie biegle jak mową ojczystą, zarówno prozaików jak poetów i rymotwórców. Mamy tu autorów, którzy, wychowani w duchu humanizmu włoskiego, obrali za przedmiot badań stronę rzeczową klasycznej starożytności i rezultaty pracy swej drukiem o-głaszali. jak np. Jan Zamojski—dzieło „De Senatu Romano” (Wenecja 1563, Sztrasburg 1608),

„De optimo senatore”

Wawrzyniec Goślicki

(Wenecja 1568), Krzysztof Warszewicki—„I)e optimo statu libertatis” (Kraków 1598) i wielu innych. Mamy szereg historyków i świetnych mówców, posługujących się poprawną, klasyczną nawet łaciną, jak Stan. Orzechowski, Krzysztof Warszewicki, Marcin Kromer, Jan Herburt, Bernard Wapowski, Andrzej Frycz Modrzewski, Stanisław Sarnicki i inni. Liczni poeci polsko-łaciń-scy w naśladownictwie formy artystycznej dorównywają w zupełności przedniejszym utworom starożytnej poezji łacińskiej, jak; And. Krzyeki (j 1537;, kowie, obok gramatyki „Alexandri Gallici doctri-Jan Dantyszek (f 1548), Klemens Janicki (f 1543), nale”, której część 2-gą z objaśnieniami wydał

Jan z Głogowy (u Hallera 1500 i nst.), oraz innych gramatyk wierszowanych, wszedł w użycie również podręcznik Donata, przedrukowywany (Kraków 1503 i ust.), lub też przerabiany, np. przez Antoniego z Napachania (1523) lub Jana Tucholczyka (1533 nst). Nadto używane były: Stanisława Zaborowskiego „Gram-matices Rudimenta, seu octo partium orationis examen,... Additaque est Orthographia seu modus recte scribendi et legendi Polonicum idio-tna quain utilissimus” (Krak. 1519 i nst.); Jana H ont era „De Grammatica libri duo etc” (Krak. 1530 i nst.); Jakóba Henrichmana „Grammatice institutiones... omnibus vocabulis teutonico et polonico sermone interpretatis etc” (Kraków 1537), z częścią dodatkową przy końcu p. n. „Ars ver-sificandi”, i inne; pomiędzy późniejszeini zaś dzieło Emanuela Alvareza (t. z. Alwar) p. n. „De institutione grammatica libri III” (Dilinga 1574), wielokrotnie przedrukowywane za granicą i u nas, stanowiło podręcznik powszechnie używany w szkołach jezuickich (pierwsze wyd. w Poznaniu 1577, w Wilnie 1592, następ, w Kaliszu, Połocku, Brunsbergu). Tu także wspomnieć należy o najdawniejszych słownikach polskich drukowanycti, w których wyrazy układano podług ich treści, a m.: Murmel jusa „Dic-tionarius Joannis Murmelli variarum rerum” (Kraków 1526, 1528, 1533 ...wydań 14), piękny okaz drukarstwa polskiego, zawierający wyrazy łacińskie, wraz z ich znaczeniem polskim i niemieckim, ułożone rozdziałami (np. O bodze i rzeczach niebieskich. O czasiech. O żywielech i o tych rzeczach które się na powietrzu rodzą i t. d.); Mym era „Dictionarius trium linguarum: Latine, Teutonice et Polonice potiora vocabula continens” (Krak. 1528, 1541, 1592), obejmuje wyrazy ułożone rozdziałami podług treści; Słownik czterojęzykowy niewiadomego autora i nieznany dotąd bibijografom p. n. „ Dictionarius seu noinenciatura quatuor linguarum. Latine, Italice, Polonice et Theutonice” z tytułem polskim: „Wokabularz nowy czterech języków i t. d.” z dodatkowym zaleceniem na odwrocie karty tytułowej „Wielmi pożyteczny słowarz tym, którzy żądają wyrozumieć i nauczyć się czcić prócz chodzenia do szkoły, jako są prości laicy, i niewiasty... Bociem w tych księgach zawierają się wszytki imiona, przezwiska i słowa, które mogą być wymówione rozmaitym obyczajem” (Kraków 1532 u Unglera). Słowozbiór w tym «słowarzu» podzielony jest również na rozdziały według treści; w części 2-ej oprócz wyrazów podane są też krótkie rozmówki, pod oddzielnemi nagłówkami (np. O kucharzu i jego naczyniu. O spaniu i o śnie, i t. d.). Początki abecadłowego układu słowników łacińsko - polskich mamy w książce rozpowszechnionej w licznych wydaniach wieku XVI-go Jana Cervusa Tucholczyka p. n. „Farrago actionuin civilium Juris Maydeburgen-

sis” (Kraków 1531, wydań 9), gdzie słowniczek prawniczy stanowi szóstą księgę dzieła. Podobnie w porządku abecadłowym podaje nazwy roślin i chorób Szymon z Łowicza w dziełku „En-chiridion medicinae” (Kraków 1537 u Unglera) w dwu rozdziałach, pod napisami: „Nomenclatu-ra, interpretatio polonica lierbarum nostratium et nonnullarum exoticarum. Secundum seriem alpliabeti” (stron 19) i „Noinenciatura et interpretatio morborum variorum in lingua polonica” (str. 4). Następnie pojawia się pierwszy całkowity, abecadłowo ułożony słownik Jana Mą-c z y ń s k i e g o „Lexicon Latino-Polonicum, ex optimis linguae latinae scriptoribus concinnatum” (Królewiec 1564, fol.); obszerne to dzieło uczonego filologa, »opus ante hoc non visum... ap-prime in scholis utile et necessarium«, jak je autor na tytule zaleca, przez długi czas nieocenione przy studjach klasycznych oddawało usługi. Po nim wydali jeszcze słowniki: Volck-mar, nauczyciel języka polskiego w Gdańsku: „Dictionarium quadrilinguae, latino, germanico, polonico, graecum” (Gdańsk 1594: trzy części; bez jęz. greek. Wyd. 2-e Gdańsk 1605: lingua graeca auctum; 1613, 1624); Jan Warta „Lexicon latino-polonicum tironibus perutile” (Krak. 1606); Piotr Dasypodius, Catholieus zwany: „Dictionarium Latino - germanico - polonicum et Germanico-latinum et Polonico-latinum” (Gdańsk 1642) i in. Ponad wszystkiemi zaś góruje Słownik Grzegorza Knap skie a o, wytrawnego pedagoga, niepospolitego znawcy języków klasycznych i pierwszorzędnego leksykografa. Dzieło jego „Thesaurus Polono - Latino - Graecus” (Kraków 1621) stanowi epokę w słownikarstwie polskim. Składa się ono z 3-cli części, zawartych w tyluż tomach: Tom 1, najobszerniejszy, obejmuje część polsko-łać.-grecką (Krak. 1621, 1643, 1668 fol.); T. II, łacińsko-polski (Krak. 1626, 1643, w 4-ce, wydań 8 dc r. 1780); T. III, zawierający Przysłowia polskie z odpowiedniemi łacińskiemi i greckiemi : „Adagia polonica, se-leeta, et sententias morales... latine et graece red-dita” (Krak. 1632 w 4-ce). Prace słownikowe Knapskiego, należące do pomnikowych, oprócz rzetelnych usług, jakie przez wieki następne wyświadczały nauce filologji starożytnej u nas, przedstawiają nadto cenne źródło dla badań nad historją polszczyzny.—Rozbudzone w epoce Odrodzenia zamiłowanie do literatury starożytnej spowodowało z kolei pojawienie się w druku licznych przekładów na język polski dzieł klasycznej starożytności. Z autorów łacińskich najdawniejszy jest przekład Owidjusza p. n. „Ovi-dius albo przeciwko płomienistej miłości ksiąg dwoje przez Malchera Kurzelowczyka w polski język z łacińskiego przełożone” (Krak. b. r.; 2-e wyd. t-że 1584). Z dzieł filozoficznych Cycerona przełożył na polski Stanisław Koszutski „O powinnościach wszech stanów ludzi ksiąg troje” (Łosk 1575, Wilno 1583, 1593, 1606); Bieniasz

'j

Budny—Cycerona Księgi o starości (Wilno 1595) i tenże Księgi o przyjaźni (t-że 1603; oba dziełka t-że 1606, 1766); Łukasz Górnicki przełożył Seneki „Rzecz o dobrodziejstwach” (Krak. 1593, Wilno 1772); Jędrzej Kochanowski Enejdę Wer-giljusza (Krak. 1590, 1640); Achacy Kmita „Pasterskie Publiusa Virgiliusza Marona rozmowy” (Krak. 1588), nadto O Eneaszu Trojańskim księgę 13-tą z Wergiljusza (Krak. 1591), którą także przełożył później Marcin Błażewski (Kraków 1606); Sebastjan Petrycy, profesor filozofji w uniwers. krakowskim, tłumaczył (z łacińskiego przekładu) dzieła Arystotelesa: Ekonomikę (1602, 1618), Politykę (1605) i Etykę (1618), nie ograniczył się wszakże przekładem samego tekstu, ale dołączył od siebie liczne uwagi i przestrogi, zastosowane do spraw polskich. Podobne dodatki tłumacza, niezależne od tekstu łacińskiego, znajdujemy w jego przekładzie ód Horacego, dokonanym w Moskwie, gdzie jako lekarz przyboczny Maryny Mniszchówny, przebywał wraz z innemi w więzieniu. Z Plutarcha niektóre żywoty przełożyli z greckiego na polskie: Jeremjasz Wojnowski „Życie Hannibala Kartagińczyka i Scypjona Afrykańskiego” (Lwów 1593), kś. Jan Januszowski dwa życiorysy p. t. „Tezeusz Atenieński i Numa Rzymski, dwaj królowie wielcy” (Krak. 1613). Erazm Gliczner tłumaczył „Kronikę Eutropjusza zacnego historyka” (Grodzisk 1581); Andrzej Wargocki przełożył kilku dziejopisów łacińskich, a m.: Justyna Hi-storję czterech monarchji (Krak. 1604, 1607), Gajusa Juljusza Cezara O wojnie francuskiej ksiąg siedmioro (t-że 1608), Walerego Maksyma O dziejach i powieściach pamięci godnych (t-że 1609) i Kwintusa Kurcjusa O dziejach Aleksandra W. króla Mace lońskiego ksiąg 12 (t-że 1614). Cielecki Jakób przełożył „Książki Juljusza Frontyna, senatora rzymskiego, o fortelach wojennych, księgi czworo” (Poznań 1604, 1609). Andrzej Maczuski wydał książkę „O przyjaźniach i przyjaciołach” z różnych autorów greckich: Teofrasta, Platona, Hekatona, Plutarcha i z Cycerona (Krak. ok. 1611, wyd. 2-e Szymona Fel. Żukowskiego, W-lno 1817, z dodaniem tekstów oryginalnych obok przekładu polskiego). Owidjusza Metamorfozy znalazły dwuch tłumaczów: Jakóba Żebrowskiego: „P. Owidiusza Na-sona Metamorphoseon, to jest Przeobrażenia ksiąg 15” (Krak. 1636, Wilno 1821) i Walerja-na Otfinowskiego: „Księgi Metamorphoseon to jest Przemian od Pub. Owid. Nasona wierszami opisane” (Kraków 1638); Otfinowski przekładał również Georgiki Wergiljusza: „Georgicorum albo ziemiaństwa P. W. Marona ksiąg czworo” (Krak. 1614, Warsz. 1754). Jan Kochanowski, oprócz pieśni z Anakreonta, Horacjusza i Anto-logji greckiej, przetłumaczył poemat Arata „Fenomena” i „Monomachję Pary sową z Menelausem” z 3-ej księgi Iljady Homera (1585); Jan Daniecki ogłosił przekład wyjątków z Lu-

Ebo. Poważ. Ilustr. Zesz. 168. T. XXL.

cjana: „Tymon” (Krak. 1608) i „Historje abo przykłady szczerej i ostatecznej miłości sprzy-siężonego towarzystwa” (Krak. 1610); Stanis. Kołakowski przełożył z greckiego pięknym wierszem niektóre poezje Teognisa: „Wybranych zdań Teognidesa Megareńczyka księga” (Wilno 1592); Zaborowski Paweł—poemat Homera: Batracho-myomachja albo Żabomysza wojna (Krak. 1588); Krzysztof Grot Falissowski — traktat Juljusza Flora „O początku i dziejach narodu rzymskiego powieści ksiąg IV.” (Krak. 1646); Słonko-wicz Marcin, prof. i rektor uniwers. krak., wydał w przekładzie satyry Persjusza (Krak. 1651); Szymon Zimorowicz — sielankopisarza greckiego Moschusa (Kraków 1662). Pod koniec wieku XVlI-go występują tłumacze epopei łacińskiej Lukana p. t. Pharsalia: Jan Alan Bardziński, dominikanin, który utwór ten ogłosił p. n. „Odrodzona w ojczystym języku Farsalja Lukana...” (w Oliwie 1691) i Wojciech Stanisł. Chrościń-ski, sekretarz króla Jana III, z przekładem pod tytułem „Farsalja po polsku przetłumaczonego Lukana albo raczej wojna domowa pomiędzy Pompejuszem a Cezarem” (Oliwa 1890, cz. II 1893). Bardziński ogłosił nadto tłumaczenie głośnego dzieła Boecjusza: „Pociecha Filozofjej” (Toruń 1694), a następnie przekład ulubionych w XVII w. w całej Europie tragiedji t. z. Seneki p. n. „Smutne starożytności teatrum, t. j. tragiedje Seneki...” (t-że 1696); Chrościński zaś przełożył jeszcze Heroidy Owidjusza p. t. „Rozmowy listowne albo raczej wzajemna heroin greckich z kawalerami korespondencja” (Warsz. 1695, 1735).—Niemałego uzdolnienia filologicznego dowody posiadamy w dawnych przekładach polskich Pisma św. bądź w całości, bądź w pojedyńczych częściach. Pojawiają się one naprzód w drugiej połowie wieku XIV-go i ciągną przez wieki następne w licznych wydaniach. Zaznaczamy tu najgłówniejsze: z wieku XIV-go Psałterz florjański, w którym po każdym wierszu łacińskim następuje przekład jego polski, a po nim niemiecki; z połowy w. XV~go mamy Biblję królowej Zofji albo szaroszpatacką; w w. XVI-ym : Psałterz Walentego Wróbla p. t. Zołtarz Dawidów (Krak. 1539 i nst.); Nowy Testament Jana Seklucjana (Królewiec 1551—52); Psałterz Jakóba Lubelczyka (Krak. 1558); Biblja tłum. Jana Leopolity, wydanie Szarfenbergierów (1561, tłumaczenie z wulgaty łacińskiej); Biblja brzeska albo Radziwiłowska (Brześć Litewski 1563); Biblja Budnego albo nieświeska (1572); Nowy Testament Czechowicza (1577); Nowy Testament rakowski (Raków 1606); Nowy Testament Jakóba Wujka (Krak. 1593), wreszcie cała Biblja Wujka (Kraków 1599), dodziś wulgata w kościele polskim. Jeszcze w wieku XVII wyszły: Nowy Testament gdański (1606) i Biblja gdańska (1632), wielokrotnie w późniejszych wydaniach powtarzane.—Z upadkiem nauk w kraju i obniżeniem się ogólnego poziomu oświaty od

61

połowy wieku XVII aż do połowy XVIII-go znikły zarazem warunki przyjazne rozwojowi filo-logji klasycznej w Polsce. Nauka języków starożytnych znalazła się w zupełnym zaniedbaniu, miejsce autorów klasycznych w szkołach jezuickich zajęła panegiryczna poezja łacińska i wybujałe krasomówstwo makaroniczue. Stanisław Konarski w reformie wychowania (od 1740—54) wyznaczył, obok innych przedmiotów nauki szkolnej, i językom starożytnym miejsce odpowiednie i pracami swemi dążył do ich podniesienia; w tym celu ogłosił dzieła: „Gramina-tica latina” (Warsz. 1741), książkę szkolną, która wkrótce zastąpiła Alwara; dzieło: „De emen-dandis eloquentiae vitiis” (Warsz. 1741), w którym wykazał śmieszność stylu napuszonego i podał wzory poprawnej wymowy; i „De arte bene cogitandi” (t-że 1767), naukę wymowy, na podstawie retoryki klasycznej ułożoną. Książki te w szkołach pijarskich szczepiły pojęcia zdrowsze; za ich przykładem poszły też szkoły jezuickie, bazyljańskie i teatyńskie. Wzmocnienie jednak nauki języków starożytnych w zakresie szkół średnich nie miało wpływu na postęp nauki filologji w Polsce. W uniwersytecie Jagiellońskim pozostała ta sama dawna rutyna mechaniczna i nauka tych języków nie wznosiła się ponad poziom gimnazjalny. Szkoły: zamojska i wileńska chyliły się ku upadkowi, nie miały przeto sił do podniesienia nauk klasycznych. Reforma systemu nauk akademickich, podjęta przez Komisję edukacyjną (1780), nie uwzględniła należycie znaczenia w owym czasie studjów klasycznej starożytności. Uniwersytet lwowski, powstały z dawniejszego kolegjum jezuickiego r. 1782, nazwany od- imienia panującego „Universitas Josephina”, nie przyczynił się do podniesienia oświaty narodowej i studjów starożytnych. Słowem, w żadnej ze szkół wyższych aż poza połowę w. XVIII-go nie było ani warunków odpowiednich, ani sił naukowych, potrzebnych do uprawy filologji klasycznej. — Wśród obudzonego przy pomyślniejszych warunkach, w drugiej połowie XVIII-go stulecia, życia umysłowego pewien zastęp poważnych uczonych pismami swemi i tłumaczeniami dzieł autorów klasycznych starał się szerzyć wiadomości o kulturze narodów starożytnych i do studjów nad nią budzić zamiłowanie u spółczes-nych. Do pracowników na tym polu należą: Adam Stanisław Naruszewicz, biskup (f 1796), który wydał w przekładzie „Kaja Korneljusza Tacyta Dzieła wszystkie” (Warsz. 1772 — 83, 4 tomy); tłumaczenia z Horacjusza i Anakreon-ta (1778). Kś. Nagurczewski Ignacy/profesor szkoły kadetów (f 1811), ogłosił: Sielanki Wer-giljusza (Warsz. 1754, przy Eneidzie Andrz. Ko-chanows.) i osobno „Eklogi czyli bukoliki” (Warsz. 1770); „Mowy Cycerona przeciwko Katylinie i za Markiem Marcellem” (Warsz. 1763, 1771); „Filipiki Demostenesa z przyłączeniem uwag historycznych i politycznych” (Warsz. 1774); tłumaczył także Ujadę Homera kś. III i IV (umieszczone w przekładzie Iljady Dmochowskiego); Siemaszko Juljan i Tołoczko Adam—Mowy Cycerona (Wilno 1771; 1778); Pilchowski Dawid, biskup (f 1803), prof. uniw. wileńskiego, wydał : „Kaja Kryspa Sallustjusza Historja o wojnie z Katyliną” (Wilno 1767, wyd. 2-e wraz z tekstem łacińskim); „Lucjusza Anneusza Seneki O krótkości życia, o życiu szczęśliwym itd.” (Wilno 1771, 1781); „L. A. Seneki O łaskawości ksiąg dwoje, O gniewie ksiąg troje" (Wilno 1775, 1782); „L. A. Seneki Listy do Lu-cyljusza” (t-że 1781—82, t. 4); kś. Filip Ner-jusz Golański, profesor filologji w uniwersytecie wileńskim (f 1824), przełożył najcelniejsze dzieło Plutarcha „Sławni ludzie i onych porównania” (Wilno 1801, 3 tomy) i „Alegorje starożytne w stosunku do I w. sławnych ludzi Plutarcha” (Wilno 1801); Ignacy Krasicki „Życia zacnych mężów z Plutarcha” tudzież niektóre pisma Lucjana; Jan Wulfers—(f 1804) Korneljusza Neposa „Życia wybornych hetmanów” (Warszawa 1783); Matuszewicz Marcin (f 1773) przełożył „Satyry wszystkie Horacjusza wierszem polskim” (Wilno 1784); Gołeeki Kazimierz, prefekt szkół poznańskich (f 1808), wydał w przekładzie „Dzieje domowe Cyrusa” (Poznań 1785); Borejko Józef, kś., nauczyciel wymowy w kolegjum szlacheckim wileńskim—dziełko p. n. „Nauka o krasomówstwie z ksiąg M. T. Cycerona wytłumaczona...” (Wilno 1763, 1783), nadto Cycerona „De partitione”, tekst łaciński z przekładem polskim (Połock 1806). Jan Albertrandy, biskup (f 1808), przełożył na jęz. polski i przypisami objaśnił dzieło francuskie Maquera p. t. „Dzieje Rzeczypospolitej Rzymskiej od założenia Rzymu aż do cesarzów” (Warsz. 1767, t. 2), prócz tego napisał dzieło p. t. „Zabytki starożytności rzymskich w pieniądzach, pospolicie medalami zwanych z czasów Rzeczypospolitej i 16-tu pierwszych cesarzów, zbioru ś. p. Stanisława Augusta, króla polskiego...” (Warszawa 1805—7, t. 3). — Z odnowieniem Szkoły Głównej wileńskiej 1803 r. i wskrzeszeniem w niej nauk otworzyły się widoki pomyślniejsze i dla rozwoju filologji klasycznej. Katedrę języka i literatury greckiej objął w niej Ernest Gotfryd Grod-deck, gdańszczanin (f 1826), jeden z najczyn-niej szych profesorów w odrodzonym uniwersytecie, uzdolniony filolog, który z Niemiec wyniósł znajomość nowego systemu filologji i pracami swemi zyskał sławę europejską. Stojąc na stanowisku, jakie nauka ta w Niemczech wówczas zajmowała, G. nie ogranicza studjów filologicznych znajomością samych tylko języków: greckiego i łacińskiego, lecz wciąga w zakres filologji naukę całej starożytności klasycznej, podobnie jak w Niemczech Wolf, Bernhardy i inni (ob. Enc. str. 467). System swój wyłożył G. w książce „Antiquarische Versuche" (Lwów 1800), będąc jeszcze nauczycielem kś. Czartoryskich w Puławach. Pracą na zajmowanej katedrze w ciągu hit 1805—1825 położył on dla oświaty i literatury naszej rzetelne zasługi, rozbudził bowiem zamiłowanie do zaniedbanej humanistyki tak w samym uniwersytecie, jak i w szkołach władzy jego podległych i przyczynił się do wykształcenia wielu znakomitych pisarzów i zdolnych nauczycieli. Pisał piękną łaciną i ogłosił szereg prac z zakresu starożytności i literatury klasycznej; celniejsze z nich są: „De scena in Theatro Graecorum... commen-tatio” (Wilno 1805); „Historiae Graecorum Lite-rariae Elementa in usutn lectionum” (Wilno 1811); wyd. 2-e p. t. „Initia historiae Graecorum lite-rariae” (Wilno, 2 cz. 1820—21); „Antiquitatum Romanarum doctrina in usum lectionum acade-micarum adumbrata” (Wilno 1811); „De Theatri Graeci partibus... prolusio” (Wilno 1816); „Gram-matiea graeca Buttmanniana contractior in usum tironum” (Wilno 1817; w przekładzie polskim S. Hryniewicza wyszła t-że 1823); prócz tego ogłaszał rozprawy z zakresu filologji starożytnej w Wykazach wykładów corocznych („Praelectio-nes in Univers, liter. caes. Vilnensi”) iw „Dzienniku Wileńskim”, oraz wydał Sofoklesa: „Phi-loctetes” i „Trachiniae” tekst z objaśnieniami i in. Z pomiędzy uczniów Gródka na polu filologji pracowali: Ludwik Sobolewski (f 1830), nauczyciel w Kownie i Białymstoku, autor podręczników szkolnych do nauki jęz. łacińskiego, jak: „Entropii Romanae historiae breviarium” («Albi fontb w Białymstoku 1817), „Adrjanka”, komedja Terencjusza, do użytku szkół przystosowana (Wilno 1820), Wypisy łacińskie i in.; Józef Szczepan Kowalewski, orjentalista, profesor i rektor uniwers. kazańskiego, a od r. 1862 dziekan Szkoły Głównej warsz. wydź. filol.-historycznego, przełożył z greckiego traktat Longina „O gór-ności” (Wilno 1823), przedtym zaś ogłosił: „Wiadomość o życiu Longina” (w Dzienn. wileńskim ! 822), Owidjusza Nazona „Metamorfozy”'(kś. I — VI), i „Objaśnienia do P. Owidjusza N. Metamorfoz, dla użytku młodzi szkolnej ułożone” kś. I—VI (Wilno 1823); Józef Jeżowski nauczyciel języków klasycznych w Moskwie (f 1825), wydał z objaśnieniami łacińskiemi „Horacego ody” (Wilno 1822), „Dodatek do Horacego ód celniejszych” (t-że 1824), Sześć pieśni Odyssei Homera (Moskwa 1828, 1831) i rozprawę: „O postępie badań flilologicznych we względzie pism Platona” (Moskwa 1829); Eljaszewicz Tadeusz, autor rozprawy p. n. „Ogólne uwagi nad klasycznoś-cią i romantycznością” (1828, Dzienn. wileń.),-oraz przekładu z greckiego tragiedji Sofoklesa „Edyp w Kolonie” (Wilno 1829) i rozpr. „Wiek Sofoklesa, w którym pisał tragiedję: Edyp w Kolonie” (t-że 1829 Dzienn. wileń.); Wiernikowski Jan Nepom,, prof. uniw. kazańskiego, wydał „Niektóre celniejsze ody Pindara” z objaśnieniami, z tekstem greckim i tłumaczeniem prozaicznym (Wilno 1824) i in., Jakubowicz Ma-ksymiljan (f 1853), wybitny filolog, prof. języków i literat, starożytnej w szkołach gimnazjalnych w Łucku, w Swięcianach, Swisłoczy i Warszawie, następnie w liceum krzemienieckim aż do jego zamknięcia (1832), od r. 1834 prof. literatury starożyt. w uniwersytecie kijowskim, następnie w moskiewskim, wydał Gramatykę jęz. łacińskiego do użytku szkół (Wilno 1825, 1826), Wypisy z autorów klasycznych rzymskich (t-że 1825) i rozprawy: „O sposobie uczenia języków” (Wilno 1826), „De virtute Romanorum ejusque causis” (Moskwa 1841). Do pracowników wileńskich na polu filologji należą również: Szym. Fel. Żukowski, adjunkt prof. uniwer. wileń., autor „Początków jęz. greckiego” (Wilno 1806). Chrestomatji greckiej (1807) i Wypisów greckich (t-że 1817, ust.), kś. Flor-jan Bobrowski (f 1840), który wydał obszerny „Lexicon latino-polonicum”, ułożony na wzór słownika Jakóba Facciolatego (Wilno 1822 i 1823, wyd. 2-e 1841—44, 2 duże tomy). Bartoszewicz Zygmunt, wycliowaniec uniwers. wileńs., następnie nauczyciel tamecznego gimnazjum, wydał: Liwjusza (Wilno 1827), Gramatykę jęz. łacińskiego dla młodzieży szkolnej (Warsz. 1832 ust.) i przekład z niemieckiego dzieła J. Krebsa o prozodji i metryce łacińskiej wraz z dopełnieniami p. t. „lloczas i wierszopistwo języka łacińskiego” (Wilno i Warsz. 1834). W szkole krzemienieckiej (t. z. gimnazjum wołyńskim po-tym liceum) kś. Aloizy Osiński (f 1842) wykładał literaturę polską i łacińską oraz starożytno ści rzymskie (1806 — 1824). Oddany naukom, z licznych prac do druku przygotowanych ogłosił z zakresu starożytności „Słownik mitologiczny” w' 3-eh tomach (Warsz. I. 1806, II. 1808, III. 1812). Z uczonych innych dzielnic kraju zasłużyli się na polu filologji starożytnej : Muczkowski Józef (f 1858). nauczyciel języka greckiego i łacińskiego w gimnazjum poznańskim, autor gramatyki języka polskiego, wydał „Sexti Aurelii Victoris de viris illustribus urbis Romae nec non de caesaribus” (Poznań 1829) ze słownikiem łacińsko - polskim, dla użytku szkół, i „Pierwsze zasady języka łacińskiego” (Krak. 1842)); Fijałkowski Marcin, prof. uniw: Jagiell., przełożył na jęz. polski prozą „Poezje Horacego” i przypisami objaśnił (Wrocław 1818, 2 tomy: tekst łaciński i obocznie przekład); Stanisław Staszyc (f 1826), tłumacz lljady Homera (Warsz. 1815—21, tom 6-ty zbioru dzieł). Wybitne miejsce jako uczony filolog zajmuje Jan Samuel Kaulfuss, prof. i rektor gimnazjum poznańskiego (f 1832), który w dziełku „O filologji czyli nauce starożytności klasycznej” (Wrocław 1814) dał pojęcie o całości tej nauki i określił jej znaczenie jako „nauki zapoznającej nas z najpolerowniejszemi narodami starożytności, t. j. z Grekami i Rzymianami, przez którą nabywamy znajomości ich języka,

Wi-

dowiadujemy się o ich losie, poznajemy ich polityczną i domową dolę, skład ich rządu, ich kunszta. nauki i sposób myślenia” (ob. wyż. str. 470). Inne jego prace z dziedziny filolo-gji: „De studiis Graecarum et Romanarum litte-rarum iu scholis acrius et rectius exercendis dissertatio” (Poznań 1819); „Cur lingua graeca juventuti Poloniae iuprimis addiscenda sit” (Poznań 1821; po polsku w „Mrówce poznańskiej”); „Wie muss alte Literatur gelehrt werden, wenn sie einen Platz unter den Gymnasial-Lehrgegen-ständen verdienen soll” (Koźlin 1826); „Ueber meine Methode alte Literatur zu lehren” (Koźlin 1830); „De autoribus veteribus ad usum gym-nasiorum edendis” (Koźlin 1830) i in.—W uniwersytecie Jagiellońskim katedrę filologji klasycznej od r. 1791 zajmował Jacek Idzi Przybylski (f 1819), miłośnik literatury starożytnej i tłumacz jej utworów na język polski. Pracami jednak swemi nie mógł obudzić w młodzieży zamiłowania do studjów filologicznych. Tłumaczył wielu autorów, przekłady jednak swoje oszpecił mnóstwem neologizmów i wyrazów dziwacznych. Ogłosił: Homera Batrachomyomachję (Kraków 1789); Hezjoda dzieła wszystkie (Krak. 1790); Homera: Ujadę (Krak. 1814, t. 3), Odys-seję (Krak. 2 t.), oraz objaśnienia do nich, ułożone w formie słownika p. t. „Klucz staroświat-niczy do sześciudziesiąt dwu śpiewów Homera i Kwinta w rubrykach całego abecadła” (Krak. 1816, 2 tomy): całość przekładu Homera w 7-u tomach nosi ogólny tytuł: „Pamiątka dziejów bohaterskich z wieku grajskotroskiego w śpiewach Homera i Kwinta według pierwotworów greckich Słowianom dochowana”; „Wieki uczone starożytnych Greków i Rzymian...” (Krak. 1809); „Ortografja języka greckiego” (Krak. 1791); „Początki języka greckiego dla użytku Polaków” (Krak. 1792)); „Owidego Nazona wiersze na wygnaniu pisane” (t-że 1802); „Wergilego Eneida” (t-że 1811, 2 tomy; wydanie 2-e 1812); „O ziemiaństwie Wergiljusza” (t-że 1813). Kajetan Trojański (f 1850), zasłużony autor podręczników do nauki łaciny, wydał: Gramatykę łacińską (Wrocław 1819 nst., do 1836 r. 5 wydań), Zadania do tłumaczenia z polsk. na łaciński (Poznań 1828, 1829) i Słownik polsko-łaciński (Wrocław 1819). Znaczny udział w szerzeniu ruchu na polu filologji brał także Karol Meche-rzyński, autor źródłowej pracy p. n. „Historja języka łacińskiego w Polsce” (Kraków 1833), podającej m. in. nazwiska gramatyków oraz spis chronologiczny autorów łacińskich w Polsce wydanych od zaprowadzenia druku do r. 1833. — Tu także należą tłumacze autorów starożytnych: Bruno Kiciński, hr., publicysta i poeta (1796— 1844), który przełożył z greckiego „Batracho-myomacbję Homera czyli Wojnę żab z myszami” (Lwów 1815), z poetów łacińskich: „P. Owidju-sza Nazona Przemiany, poema w XV pieśniach”, (Warsz, 1825—26, 3 tomy, z oryginałem obok i

z przypisami objaśniającemi); Kajetan Kwiatkowski— „K. T. Swetonjusza Dzieje dwunastu cesa-szów rzymskich” (Wrocław 1826, 2 tomy z tekstem łacińskim i objaśnieniami); Wincenty Smacz-niński (f 1874) — „Kaja Welleja Paterkula Hi-storji rzymskiej księgi pozostałe” (Warsz. 1834); Jan Gorczyczewski, opat sulejowski (f 1823),— „Skotopaski Publjusza Wergiljusza Marona” (Wrocław 1822); toż samo wcześniej przekładał Józef Lipiński (f 1828) i wydał p, t. „Bukoliki P. Wergiljusza M.” (Warsz. 1805); Franciszek Ksaw. Dmochowski (f 1808)—„Ujada Homera” (Warszawa 1800, 2 t.) i „Eneida Wergiljusza” (t-że 1809, 1830), oraz księgi I—III Odyssei Homera, Listy Horacego, wyjątki z Tybułla, Pro-percjusza i Lukana (w „Pismach rozmaitych”, Warsz. 1826); tłumaczone przez niego „Listy” wyszły także razem z Onufrego Korytyńskiego tłumaczeniem Sztuki rymotwórczej Horacego (Warsz. 1814); tę samą „Sztukę rymotwórczą Horacego ogłosił także w przekładzie kś. Adam Stan. Krasiński (Wilno 1835); Feliks Frankowski — Wergiljusza „Gieorgiki” (1819), tenże utwór przełożył kś. Aleksy Kotiużyński (f 1842) p. n. „Gieorgiki czyli ziemiaństwo starożytnych Rzymian” (Wilno 1821); Teodor Narbutt „Horacego ody wszystkie wierszem polskim przełożone” (Wilno 1835); kś. Frań. Ks. Stachowski, profes. uniwers. Jagiellońs. (f 1850), przełożył z greckiego Plutarcha „O wychowaniu młodzieży” (Krak. 1853); Krzysztof Celestyn Mrongowius, gramatyk polski i leksykograf, ostatni nauczyciel języka polskiego w gimnazjnm gdańskim (f 1855), przełożył także z greckiego na polski Ksenofon-ta Anabasis i ogłosił p. t. „głowo Ksenofonta o wyprawie wojennej Cyrusa” (Gdańsk 1831). Wydawnictwo Edwarda Raczyńskiego p. t. „Bibljote-ka klasyków łacińskich” (Poznań 1837—39 t. 6) zawiera przekłady: Listów Plinjusza Młodszego, poezji Katulla i Propercjusza, tudzież truwjusza dziesięciorga ksiąg o budownictwie. —W uniwersytecie warszawskim (1816 r.) naukę języków starożytnych wykładali: kś. Sebastjan Ciampi, Włoch (f 1847), i Aug. Ernest Zinser-ling, Niemiec, obaj wszakże nie odpowiedzieli zadaniu tego stanowiska: działalność ich nie wznosiła się ponad rutynę wykładu gimnazjalnego i nie przyniosła korzyści dla rozwoju filologii u nas. Od roku 1825 profesorem literatury starożytnej w tymże uniwersytesie był Franciszek Ant. Woelke (f 1862), autor prac: „De Graecorum Sillis” (Warsz. 1820)); „De oratione Demosthenis in Midiam”; „De Senatu quingento-rum apud Atlienienses”; „De Areopago” (druków, w programach szkoły wojewódzkiej lubelskiej); „Dykcjonarz łacińsko-grecko-polski” (Warszawa 1831); „Elementa linguae graecae” (t-że 1825), oraz „De Sarbieviana poesi” (w Posiedzeniach uniwers. warsz. r. 1825).—Po zwinięciu uniwersytetu warszaws. 1831 r. i wileńskiego 1832, przerywa się w kraju ruch naukowy wogóle, a tym samym i na polu badań filologicznych. Niektórzy wychowańcy uniwersytetu wileńs., uczniowie Gródka, zasobów swojej wiedzy starożytniczej jęli się udzielać z katedr w różnych stronach Europy, Ad. Mickiewicz Szwajcarom w Lozannie wykładał literaturę łacińską (1838—40); Józef Kowalewski, otrzymał katedrę j ęzyka i literatury mongolskiej w Kazaniu, gdzie wykładał też historję powszechną i literaturę rzymską; Walicki Alfons—w uniwers. charkowskim literaturę starożytną i ogłosił: „De Cornelio Nepo-te, dissertatio inauguralis...” (Dorpat 1832), „De cyclo epico” (Charków 1839), „Król Edyp, tra-giedja Sofoklesa”, przekład z greckiego (umieszczony w „Arcydziełach dramatycznych”, wydawanych przez J. Korzeniowskiego i A. Walickiego, Wilno 1842). W tym okresie, nader niepomyślnym dla rozwoju u nas wyższych nauk, w W. Księstwie Poznańskim, a szczególnie w szkołach gimnazjalnych w Poznaniu, nauki filologiczne względnie korzystną jeszcze znalazły opiekę. Tam też pomiędzy nauczycielami gimnazjów spotykamy uzdolnionych i pracujących naukowo filologów. Do nich należą: Wannowski August, prof. języków starożytnych w gimnazjum ś. Ma-rji Magdaleny (od r. 1829 do 1871), autor szeregu rozpraw, pisanych po łacinie z zakresu gramatyki łacińskiej i greckiej, oraz starożytności (ob. monografję M. A. S. p. t. Wannowski Aug. Wspomnienia dla jego uczniów i przyjaciół. Poznań 1869); Popliński Antoni (f 1868), autor powszechnie używanych Gramatyk łacińskich, większej i mniejszej (Poznań i Bydgoszcz 1835 nst.), ułożonych na podstawie gramatyki Zumpta (wyd. 9-te Poznań 1897. przerobił- i poprawił prof. Łopiński), jako też „Przykładów do tłumaczenia z łacińskiego na polskie i z polsk. na łacińskie” (cz. I wyd. 6-e Poznań 1877, cz. II wyd. 4-te t-że 1870); Hipolit Cegielski (f 1868), autor rozprawy „De negatione” (Berlin 1840) i Gramatyki greckiej, ułożonej według Kuehnera (Poznań 1843, 1859, 1862); mniejszą gramatykę grecką Roberta Engera wydał po polskn A. Morowski (Wrocł. 1849), a następnie powtarzano ją przerobioną i powiększoną przez Ig. Zwol-skiego (Ostrów 1865 nst.). który razem z Engerem ułożył także odpowiednie „Przykłady do tłumaczenia z grec, na polski i z pols. na grecki” (t-że 1867); Bonif. Łazarewicz, naucz, filologji klasycznej w giinn. ś. M. Magdaleny, ułożył dokładne słowniki: do Ksenofonta Anabasis (Poznań 1863), do Homera Odyssei (t-że 1865) i do Iljady (t-że 1874), ułatwiające rozumienie tekstu tych utworów. Wydawano również autorów z objaśnieniami i słowniczkami do użytku szkolnego, jak np. A. Jerzykowskiego „Wybór z Przemian P. Owidjusza Nasona z krótką wiadomością o życiu i pismach autora, wstępem do każdej powieści.... ” (Poznań 1867); Ig. Zwolskiego „Życiorysy Plutarcha: I, Arystydes i Kato Starszy, objaśnił,.,” (Ostrów i Warsz, 1665), II, Te-mistokles (t-że 1866) i t. p.—W uniwersytecie krakowskim w r. 1850 katedrę nauk filologiczny cli objął prof. Ant. Małec ki, autor rozprawy „De Academia vetere” (Berlin 1844); wykładami swojemi, które wydał p. t. „Prelekcje o filologji klasycznej i jej encyklopedji” (Krak. 1851) starał się rozbudzić w słuchaczach zamiłowanie do studjów starożytnych, które wówczas, od wystąpienia zwłaszcza Michała Wiszniewskiego z jego „Historją literatury polskiej” (1840— 45), miały szerokie koło przeciwników. Oprócz „Prelekcji” M. ogłosił przekład tragedji Sofoklesa p. t. „Elektra” (Poznań 1854).—Przy otwarciu w Warszawie Szkoły Głównej 1862 r. na katedry filologji starożytnej powołani zostali filologowie polscy z W. Ks. Poznańskiego, którzy naukę tę zdobyli na uniwersytecie berlińskim lub wrocławskim. Do nich należeli: Zygmunt Węclewski (f 1887), podówczas naucz, gimnaz. ś. M. Magdaleny w Poznaniu, autor „Słownika łacińsko-polskiego do autorów klasycznych, zwykle po gimnazjach czytywanych” (Poznań 185J ; do 7-u autorów; wyd. 2-e, Kraków 1868, rozszerzone do 18-u autorów); ogłosił prócz tego: „De rebus Epidauriorum disputatio” (Poznań 1854 w Progr. gimn.); „De studio in graeca lingua a Polonis consumpto” (Poznań 1857), rozprawa, drukowana w programie gimnazjum p. t. „Choephoris e graeco translatis de studio, quod... in Graecis legendis Poloni con-sumpserunt...”; kilka rozpraw, dotyczących świata starożytnego, jak: „Historją tragiedji greckiej” i „Teatr grecki” (w Bibljot. warsz. 1859), O sztuce dziejopisarskiej u starożytnych Greków i Rzymian (t-że), i t. d. „Babriosa Ezopowe bajki, przełożył z greckiego...” (Poznań 1861); Herkules Ojtajski Seneki (Dod. do Czasu), Ejrene, kome-dja Arystofanesa i tegoż „Pokój” (Bibl. warsz. 1864) i in.; „De Sophoclis Oedipo rege commen-tatio”, rozprawa doktoryzacyjna (Halla 1863); „Disputatio de Clementis Janicii scriptis...” (Warsz. 1864) i po polsku: „Wiadomość o życiu i pismach Klemensa Janickiego” (Warsz. 1868, w Bibliot. warszaw.); „O niewiastach w starożytnej Grecji” (Warsz. 1865); „Historją literatury greckiej” (Warsz. 1867); „Słownik grecko-polski” (Warsz. 1869). Pogląd swój na zadanie i na metodę nauk filologicznych wypowiedział W. w artykule „Filologja klasyczna”, drukowanym w czasopiśmie «Wieniec» (Warsz. 1872 N. 27). Pomiędzy uczonemi polskiemi owego czasu był to niezawodnie najgruntowniejszy znawca starożytności klasycznej, wielce też pożyteczną była działalność jego profesorska przez cały czas siedmiolecia Szkoły Głównej. Po zwinięciu tej szkoły (1869) w parę lat powołany został na takąż katedrę do uniwersyt. lwowskiego (1872), gdzie obok zajęć wykładowych nie ustawał w pracy na polu piśmiennictwa naukowego. 0-głosił mianowicie „O poezjach Andrzeja Krzyc-kiego” (Krak. 1874, w t. I Pamiętnika Akad.

um.), 0 Scliroeterze i Schoneusie (Lwów 1879), O życiu i pismach Gródka (Krak. 1876 w Rozpr. wydź. filol. IV) i in.; wreszcie dokonał przekładu tragików greckich: Escliylosa, Sofoklesa

1    Eurypidesa, który wyszedł nakładem Bibljote-ki kórnickiej w 3-ch tomach (Poznań, I 1873; 11 1875; III 1881—82 w 3-ch częś.); Antoni Mierzyński (ur. 1829), autor rozprawy dokto-ryzacyjnej o Klonowiczu „De vita, moribus scrip-tisque latinis Seb. Fab. Acerni, Accedit carmen Roxolania” (Berlin 1857); ułożył „Przykłady do tłumaczenia z greek, na polskie i z polskiego na greckie ze słowniczkiem, zastosowane do gramatyki Cegielskiego (Poznań 1862; 1864); następnie ogłosił kilka prac krytycznych z zakresu archeologji i językoznawstwa, a m.: „Przyczynki do mitologji porównawczej: 1. Podania wobec oświaty. II. Bocian księdzem Wojciechem” (Warsz. 1887, w Bibl. warsz.); „Jan Łasicki, źródło do mitologji litewskiej” (Krak. 1870, w Roczn. To w. nauk.); „Danae i Perseus na wazie ces. Ermitażu w Petersb.” (Warsz. 1875). Pogląd swój na zadanie filologji przedstawił w prelekcji publicznej p. n. „O dzisiejszym stanowisku filologji” (Warsz. 1865). Ogłosił nadto przekład tragiedji Sofoklesa p. n. Ajas (Warsz. 1883, w Bibl. warsz.), Korneljusza Neposa „Żywoty znakomitych mężów” z objaśnieniami historycz-nemi (Warsz. 3 883), tudzież „Źródła do mitologji litewskiej” od Tacyta do końca XV wieku,

2    części (Warsz. 1892 i 1896). Wolfram Jan Stefan (f 1870), autor rozprawy „De tribunis plebis usque ad decemviralem potestatem” (Berlin 1856), ogłosił „O widowiskach publicznych w starożytnym Rzymie” (Warsz. 1865); „Rzy-mianka, studjum obyczajowe” (t-że 1869); przekład satyry Juvenalisa „O wychowaniu” (1869 w Bibl. warsz.); przekład komedyji Planta: Au-lularia, Mostellaria, Trinummus, Capteivei, wyszedł w Poznaniu 1873, nakładem Bi bij ot. kórnickiej (Dodano tu w przedruku tłumaczenie kom. Trinummus „Potrójny” Piotra Cieklińskiego z r. 1597); i przekład komedji Terencjusza (Warsz. 1885). Oprócz wymienionych powyżej trzech profesorów filologji klasycznej w Szkole Głównej, adjunktem katedry tego przedmiotu był w początkach Augustyn Szmurło, poprzednio nauczyciel języków i literatury starożytnej w innych zakładach naukowych, autor Składni jęz. łacińskiego, stanowiącej «kurs 3-ci» Gramatyki łacińskiej teoretyczno-praktycznej (Warsz. 1860); nadto ogłosił: „Historia litterarum romanarum brevissime exposita” (Warsz. 1851); „O dziejowym stanowisku starożytności klasycznej i o ważności pedagogicznej języków starożytnych” (Warszawa 1862); „O kulturze Grecji” (t-że 1863, prel. wstępna w Szk. Gł.); „Kilka słów o celu i kierunku gimnazjalnego nauczania... o metodzie wykładu jęż. polskiego, łacińskiego...” (t-że 1865) i Homera Ujadę w przekładzie hegzame-trern (Warsz. 1887).—W Krakowie i Galicyi lata ostatniej ćwierci bieżącego stulecia dla rozwoju filologji klasycznej należą do pomyślnych. Grono pracowników, uprawiających tę naukę w różnych jej rozgałęzieniach, jest dosyć znaczne i prace swoje ogłasza w wydawnictwach Akademji umiejętn. oraz w czasopiśmie filologicznym „Eos”, wydawanym we Lwowie od r. 1894 pod redakcją prof. L. Ćwiklińskiego, i stanowiącym organ Towarzystwa filologicznego. Badania naukowe dotychczas ogłosili: w Pamiętniku ńkademji: Z. Samolewicz (t. I 1874), Piotr Bieńkowski (t. VIII, 1890); w Rozprawach wydź. filolog.: Morawski Kazim., Miodoński Adam, Krucz-kiewicz Bron., Dembitzer Zacharjasz, Wróbel Ja-kób, Rozwadowski Jan, Jezienicki Michał, Stern-bach Leon, Witkowski Stan., Sas M., Schneider Stan., Lutosławski W , Ćwikliński L.; Stach Karol, Passowicz Piotr i inni. Nadto w licznym zastępie profesorów, przeważnie, gimnazjalnych, spotykamy zarazem autorów, którzy zaopatrują szkoły miejscowe w podręczniki do nauki greckiego i łaciny, układając gramatyki tych. języków, ćwiczenia do tłumaczeń, objaśnienia i słowniki do pisarzów klasycznych przez siebie wydawanych, oraz dzieła zapoznające czytelników z życiem politycznym i umysłowym, z instytucjami i mitologją obu nąrodów klasycznej starożytności. Do pracowników na tym polu należą: Z. Samolewicz, T. Sołtysik, L. Ćwikliński, E. Fi-derer, P. Parylak, Fr. Konarski, F. Terlikowski, R. Zawiliński, M. Sas, W, Schmidt. Fr. Majchrowicz, Fr. Próchnicki, B. Zipper i inni. Tu także należą z dawniej zasłużonych pedagogów: Alfred Brandowski, prof. uniw Jagiell., Bronisław Trzaskowski*, Stan. Sobieski, Tom. Sternal, Ign. Znamirowski, oraz kś. Ant. Bielikowicz, dyrektor gimn., autor cennego „Słownika polskoła-cińskiego” (2 t., Krak. 1866) i Łukasz Koncewicz, który wydał „Nowy Słownik podręczny ła-cińsko-polski” (Warsz. 1867).—W końcu zaznaczymy, że dział przekładów pisarzy starożytnych na język polski, w czasie ostatniego okresu wzbogacili, oprócz wyżej wymienionych, filologowie następujący: Antoni Bronikowski, prof. gimn. w Ostrowie (f 1885), który tłumaczył klasyków greckich: Homera Odysseję, Herodota Dzieje, Ksenofonta Ekonomikę i Wspomnienia o Sokratesie, Platona dwie księgi O rzeczypospo-litej i Tucydydesa Historję wojny peloponeskiej (polszczyzna przepełniona neologizmami); Erazm Rykaczewski (f 1873 r.) przełożył wszystkie dzieła Cycerona: Mowy, Listy, Pisma krasomówcze i polityczne i pisma filozoficzne, w 8-u tomach (Poznań 1871 — 79, nakładem Bibljot. kórnickiej); Marceli Motty, prof. szkoły realnej w Poznaniu,-—Bukoliki Wergiljusza (Poznań 1852), Horacego: Satyry (1853), Listy (1856); Arystofa-nesa Chmury (1866); Paweł Popiel—Ujadę Homera (Krak. 1880); J. Szujski — Arystofanesa Rycerzy (1875), Ptaki (Lwów 1881) i tragiedje Escliylosa: Agamemnon i Prometeusz; Lucjan Sie-mieński—Odysseję Homera (Krak. 1874 i nst.) i Ody Horacego wybrane (Krak. 1860); Felicjan F ateński—niektóre utwory Hezjoda, Horacego, Wergiljusza i Juwenalisa (Warsz. 1878); Franciszek Konarski Arystofanesa Rycerzy (Warsz.

1881) ; Jan Czubek—Sofoklesa: Edypa w Kolonie (Tarnów 1876) i Antygonę (Krak. 1881) i Liryków greckich doby klasycznej (Krak.

1882) ; Stan. Grabowski—Eurypidesa Medeę (Warsz. 1880); Henr. Sadowski—Cycerona: Sen Scypjona (Warsz. 1871) i O rzeczypospołi-tej (Warsz. 1873); Wł. M. Dębicki —z Petro-njusza Satyrykonu: „Biesiadę u miljonera rzymskiego”: Coena Trimalchionis (Warsz. 1879); M. Oswald Balzer—Iljady Homera cz. I (Lwów

1879); Bron. Dobrzański—Horacjusza List do Bizonów o sztuce poetyckiej (Złoczów 1892, w Sprawozd. gimn.); K. M. Górski—niektóre ody Horacego (Bibl. warsz. 1891); St. Rzepiński i Bron. Grzanowski—Sallustjusza Wojnę z Jugurtą (Krak. 1893); kś. M. W. Łukaszewicz przełożył Meli Pomponjusza Chorografję (Poznań 1893); Ad. Maszewki—Platona „Obronę Sokratesa” (Warsz. 1885); Br. Kąsinow-ski—Platona „Fileb. Djalog o rozkoszy” (Warsz.

1888); Em. Konopczyński-—Wspomnienia o Sokratesie (Warsz. 1896); Kazim. Kasze wski ciał wyborny przekład tragiedji Eschylosa i Sofoklesa (Warsz. 1895 i 1888).

Z przegląda dotychczasowych prac, jakie się pojawiły w Polsce w dziedzinie filologji klasycznej, przychodzimy do wniosku, że w historji rozwoju tych nauk u nas najbardziej dla ich uprawy sprzyjającym był wiek XVI-ty, t. j. okres, w którym Polska, krzewiąc u siebie ideje humanistyczne Europy zachodniej, rozwinęła niezwykły ruch umysłowy: następstwem zaś tego był świetny rozkwit piśmiennictwa polskiego; jest to okres rozwoju krakowski. Drugi okres przypada na początek wieku XIX-go: ogniskiem tego rozkwitu filologji był uniwersytet wileński, i; tym też imieniem okres ten nazwać należy. Światło wiedzy filologicznej w nim rozniecone słabnie w pierwszej jeszcze połowie tegoż wieku. Trzeci wreszcie okres rozpoczyna się w drugiej połowie tego stulecia, od założenia Akade-mji umiejętności w Krakowie (1872) i trwa dotychczas. Jest to okres nowszego rozwoju nauk filologicznych; ogniskami jego są katedry tycli nauk uniwersyteckie w Krakowie i Lwowie; nazwać go też można okresem galicyj sko-kra-ko wskim.

Na zakończenie powyższego przeglądu nauk filologicznych dodamy słów kilka o znaczeniu pedagogicznym języków klasycznych w edukacji szkolnej. Dotąd utrzymuje się w pewnych kołach przekonanie, że nauka języków klasycznych jest najdzielniejszym środkiem dydaktycznym rozwijania władz umysłowy cli młodzieży i jako taka- stanowić powinna podstawę szkolnej edukacji. Pogląd taki grzeszy jednostronnością i do

pewnego tylko stopnia usprawiedliwić się daje. Nikt nie może zaprzeczyć filologji klasycznej tych doniosłych usług i korzyści, jakie nauka ta, w szkołach uprawiana, przyniosła dla rozwoju cywilizacji europejskiej, Z tego jednak nie wypływa, by środek ten, niegdyś wielkiej wagi, miał i nadal utrzymać to wyłączne, pierwszorzędne znaczenie. Rozważając metodę badań innych nauk filologicznych i rozwój ich dzisiejszy, nie trudno przyjść do wniosku, że takim samym środkiem dydaktycznym, jak nauczanie greckiego i łaciny, można w szkole uczynić naukę języków nowożytnych, np. któregokolwiek z romańskich lub giermańskich, jak: francuskiego, włoskiego, niemieckiego, angielskiego itp. By cel ten jednak osiągnąć, oczywiście, nie może być mowy o dotychczasowej metodzie nauczania ich mechanicznego, lecz stosować-by należało metodę traktowania icli naukowego, polegającą na historycznym rozpoznawaniu wszelkich zmian, jakie stopniowo, w kształtowaniu się danego języka w ciągu wieków zachodziły, oraz na posiłkowaniu się, przy objaśnianiu wszelkich zjawisk i właściwości językowych, temi środkami, którycli rozwój porównawczej wiedzy lingwistycznej dostarcza. Przy nauczaniu języków nowożytnych metodą historyczną, opartą na zasadach językoznawstwa, możliwe jest osiągnienie uietylko tych samych celów, tych samych korzyści dydaktycznych, jakie przynosi nauka uprzywilejowanych dotąd języków starożytnych, ale nadto wykład taki przyniesie jednocześnie inny pożytek, mianowicie prowadzić będzie do przyswojenia sobie praktycznego tych języków, co również w zakresie celów szkoły dzisiejszej nie należy do zadań drugorzędnych. Podwójną tę korzyść możnaby osiągnąć, usuwając greczyznę zupełnie z rzędu nauk gimnazjalnych. Co do języka łacińskiego, rzecz przedstawia się nieco inaczej. Do utrzymania łaciny w rzędzie przedmiotów nauki szkolnej skłaniają dwa naraz względy: popierwsze: ważność roli tego języka w ciągu wieków w rozwoju cywilizacji Europy, a więc i w dzisiejszym jej dorobku; po wtóre: podstawowe znaczenie języka łacińskiego w budowie języków romańskich: francuskiego, włoskiego itd., których naukę znajomość łaciny znakomicie ułatwia i pod niejednym względem czyni doskonalszą.    ^    A- A- K-

Filomaci (z grec, miłośnicy, czyli przyjaciele nauki) i Filareci (miłośnicy cnoty), nazwy pod któremi znane były w pierwszej ćwierci w. b. towarzystwa uczniów uniwersytetu wileńskiego. Najpierwsze z nich się zawiązało w końcu roku szkolnego 1804/5. Pierwszą, pobieżną wzmiankę o tern Towarzystwie spotykamy w Bibliografii” Jochera T. I, str. 324 i 325, nota 1162, (r. 1840); obszerniejszą wiadomość podał Antoni Małecki r. 1881 w „Albumie dla Zagrzebia”, źródło do niej znalazłszy w ogłoszonych r. 1879 przez Żupańskiego listach Joachima Lelewela do brata, Prota; artykuł streszczamy z re-lacyi Małeckiego. W owym czasie uniwersytet wileński, po reorganizacyi z r. 1803, składał się z czterech wydziałów; 1) fizyczno-matematycznego, 2) lekarskiego, 3)naukmo-r a 1 n y c li (prawo i administracya, teologia, hi-storya powszechna i filozofia) oraz 4) literatury i sztuk wyzwolonych (wymowa, poezya. języki z filologią klasyczną, architektura, rzeźbiarstwo, malarstwo i t. d.). W tych uniwersyteckich wydziałach powstały odpowiednie towarzystwa naukowe, popęd zaś i wzór do tego dał wydział fizyczno-matematyczny, najpoważniejszy wówczas i najżywotniejszy, w którym Józef Twardowski, wychowaniec szkół warszawskich a więc świadomy Towarzystwa przyjaciół nauk, zawiązał z kolegów najzdolniejszych Towarzystwo fizyczno-matematyczne. Celem tego Tow. była wymiana myśli i pomoc wzajemna w swojej gałęzi nauk. Prezesem grona był Jan Pilecki, sekretarzem Twardowski; godność członka honorowego chętnie przyjął profesor matematyki, ks. kanonik Narwojsz, członek Warszaw. Tow. przyjaciół nauk, a Tadeusz Czacki listownie związek ten młodzieży pochwalił i do wytrwałości zachęcał. Grono to przed wakacyami zaledwie tylko jedno, czy dwa posiedzenia odbyło; na początku zaś roku szkolnego 1805/6 zawiązało się na wzór jego Towarzystwo nauk moralnych, złożone z najcelniejszych uczniów tego fakultetu, którzy na prezesa honorowego swego grona, do którego między innymi należał i Joachim Lelewel, uprosili słynnego filologa i dziekana sztuk wyzwolonych, Gródka, rzeczywistym zaś prezesem był akademik Krzywoszewski. Zaraz potem zorganizowało się z ośmiu osób, pod przewodem słuchacza wydziału literackiego, Moniuszki, Towarzystwo sztuk wyzwolonych, którego prezesem został Pęczkowski, kolega Twardowskiego i Lelewela ze szkół Warszawskich. Twardowski, dowiedziawszy się o powstaniu tych nowych gron, postanowił je skupić w jedno ze swojem i przy pomocy przyjaciela swego, Lelewela który się przyjaźnił z Moniuszką, zdołał przynajmniej w części zamiar swój doprowadzić do skutku, bo lubo się większość temu oparła, to jednak pojedyńczo najcelniejsi członkowie dwóch nowych gron prząszli do Towarzystwa fizyczno-matematycznego, które odtąd przybrało miano Towarzystwa nauk i umiejętności. Towarzystwo sztuk wyzwolonych wkrótce potem upadło, Towarzystwo zaś nauk moralnych, popierane przez Gródka, utrzymało się aż do maja r. 1806 i odbywało nawet świetne posiedzenia; o dalszych jego losach wiadomości nie mamy. Za to wzmocnione Towarzystwo Twardowskiego krzątało się tem energiczniej. Podług statutu, który przewódzca tego grona ułożył wespół z Lelewelem i Pileckim, a który jednomyślnie przyjęto, miało ono odbywać posiedzenia zwyczajne, co miesięczne, dla samych tylko członków, nadzwyczajne (ile razy zajdzie potrzeba) i rządowe (t. j. sessye komitetu—prezesi, sekretarze i skarbnik). Na posiedzeniach zwyczajnych czytano prace członków, mianowicie: rozprawy naukowe, sprawozdania z rzeczy oddanych do oceny towarzystwu przez autorów i zawiadomienia o dziełach świeżo wydanych, o wynalazkach w świecie naukowym i o innych sprawach bieżących, co było obowiązkiem sekretarzy. Najlepsze prace zamierzono drukować, bądź w odrębnych broszurach, bądź też w stałym własnym Roczniku. Członkowie Towarzystwa byli albo honorowi, wybierani jednomyślnie, w liczbie nieograniczonej, albo aktualni, wybierani ²/;1 głosów w liczbie 30, albo wreszcie towarzysze i korrespondenci, wybierani zwyczajną większością głosów, w liczbie, jaka się zdarzy. Skład tego Towarzystwa w r. 1806 i 1807 był następujący: Prezes honorowy ks. kanonik Józef Mickiewicz, stryj Adama, dziekan wydziału fi-zyczno-matematycznego, ale że na posiedzeniach wcale nie bywał, obrano więc na jego miejsce członka honorowego, profesora Stubielewicza; drugi prezes, t. j. rzeczywisty członek aktualny Towarzystwa, ex-pijar, katecheta gimnazyalny ks. Franciszek Godlewski, znany autor kazań i tłómacz kilku tragedyj franc, niezłym wierszem; Sekretarze: Józef Twardowski i Leon Borowski, późniejszy profesor literatury. Członkami aktualnymi byli najzdolniejsi i najbardziej szanowani akademicy, a w ich liczbie Mikołaj Mianowski. Z poza grona zaś młodzieży uniwersyteckiej: Szulc, prof. architektury; W. Cho-dani, kaznodzieja akademicki; ks. Godlewski; Chromiński, prof. historyi w gimnazyum; oraz młodzi uczeni, ale po ukończonych już wtedy będący studyach: A. Czeretowicz, Benedykt Pas-kiewicz, Ignacy Bolewski i Achilles Izbicki. Z członków honorowych najwybitniejsi: ksiądz Woronicz (wtedy kanonik warszawski), ks. Jun-dziłł, prof. botaniki, ks. Narwojsz, prof. matematyki, ks. Strojnowski, ówczesny rektor uni-wer.; Smuglewicz prof. malarstwa, Molski, znany wierszopis i in. Posiedzenia odbywały się, jak twierdzi Jocher, w Klasztorze pijarów, w mieszkaniu Twardowskiego. Małecki podaje wykaz rozpraw czytywanych na posiedzeniach towarzystwa, których temata zapoznają nas z charakterem studyów naukowych i prac literackich młodzieży: w pierwszych przeważają nauki ścisłe, w drugich smak francusko-klasyczny—(najwięcej przekładów wierszem z Racine’a, Cor-neille’a, Voltaire’a, Boileau, Molière’a; z utworów poetycznych oryginalnych zaciekawia tytułem swoim „Wielki Sobieski” Hołyńskiego. Z rozprawami historycznemi występował jedynie Lelewel; oto są tytuły jego odczytów: Ostatnie Scytów do Skandynawii przybycie; O zabytkach runickich; O wydanym (po niemiecku) przez Stras-

Sn w kształcie tabeli „Potoku dziejów"; Rzut oka na dzieje narodów przed czasokresem chrześcijańskim (kilka odczytów), O dumach i pieśniach skandynawskich.—W r. 1806 Towarzystwo nauk i umiejętności, odbywszy w czerwcu posiedzenie publiczne, na które Stubielewicz zaprosił wszystkich profesorów, oraz przysłanego z ramienia rządu, jako wizytora, senatora Ludwika Platera, i Jana Śniadeckiego, przybyłego świeżo do Wilna, przyszłego rektora wszechnicy, postanowiło wszystkie rozprawy, czytane na tem posiedzeniu, ogłosić drukiem p. t. „Posiedzenie półroczne Towarzystwa nauk i umiejętności”; ale przeciwko temu tytułowi oparł się rektor Strojnowski i zmienił go na „Posiedzenie półroczne Towarzystwa doskonalącej się młodzi w naukach i umiejętnościach pod prezydencyą Stefana Stubielewicza”, a zarazem zażądał, aby i towarzystwo nadal takiego miana używało. Tak się też stało w lutym r. 1807. Od tego czasu sprawy Towaraystwa źle iść zaczęły, ku czemu się przyczyniły nie mało wprowadzone na posiedzenia dyskussye o czytanych rozprawach, dawały bowiem powód do sporów, a nawet i do kłótni, których prezes nie umiał w należytych karbach utrzymać, gdyż sam podobno perorował najwięcej. Już tedy w lipcu r. 1807 Lelewel pisał do brata; „Towarzystwo nasze en décadence... żadnej statysfakcyi z niego, przynajmniej w dzisiejszym stanie rzeczy mieć nie można... już mu wszystkie nauki i roboty brzy-dnąć zaczynają”. W końcu roku Stubielewicz doprowadził młodzież do takiego zniecierpliwienia, że cały statut towarzystwa zmienić postanowiono, a prezesostwo do jednego tylko roku ograniczono. Jakoż na rok następny (1808) na prezesa został wybrany ks. Szymon Feliks Żukowski, adjunkt języka greckiego i hebrajskiego w uniwersytecie i nauczyciel w giinnazyum wileńskiem. Z inicyatywy tego hellenisty townrzystwo zmieniło swoją nazwę, a raczej przetłómaczyło ją po grecku na Filomatów i pod energicznym jego kierunkiem podniosło się z upadku, lecz nie na długo; po roku bowiem 1808 niema już o niem żadnej wzmianki w listach Lelewela. Małecki słusznie, jak się zdaje, przypuszcza, że do rozchwiania się związku w znacznej mierze przyczynić się musiała niechęć Śniadeckiego, któ remu się nie podobało, że młodzież, zamiast tego, coby miała z wyłączną usilnością z porządnej nauki uniwersyteckiej korzystać, bawiła się w autodyktatyzm i korporacye naukowe. Jocher w swej Bibliografii podaje, że celem Towarzystwa było także wydawanie pisma peryodycz-nego, które przez czas niejaki wychodziło pod tytułem: „Tygodnik” (w Ustawie Towarzystwa projektowano rocznik), i że redaktorem jego był Stanislaw Starzyński, którego po największej części utwory w nim się znajdowały, a współpracownikami: Kazimierz Kontrym, Józef Twardowski, Leon Borowski, Ludwik Pinabel, Parfia-

Ęnc, Powsz. Ilustr. Zesz. 168. T. XXI.

nowicz (sekretarz), Jan Rychter i inni; w wykazie wszakże pism peryodycznych wcale go nie wymienia. Magier w dopiskach do „Estetyki miasta Warszawy” (manuskrypt w Bibliotece Zamoyskich) umieścił następującą notatkę: „Tygodnik Wileński, pismo wydawane przez Witalisa Izbickiego, zawierało wyjątki moralne, anegdoty, poezye dosyć dobre. Zaczęło wychodzić 23 kwietnia 1804 r., numerów dwanaście podobno tylko wyszły”. (O Filomatach niema wzmianki). Sobieszczański w artykule o Czasopismach w „Encyklopedyi S. Orgelbranda” mówi o „Tygodniku Wileńskim”, który w r. 1804 zaczęło było wydawać Towarzystwo filomatycz-ne pod redakcyą Starzyńskiego, po jednym arkuszu w 8-ce, a który niedługo trwał i jest dzisiaj wielką rzadkością. Estreicher w tomie 4-ym swojej Bibliografii pisze też o „Tygodniku” Filomatów, dając mu za radaktora Izbickiego, a w nawiasie w.ymieniając i Starzyńskiego ze znakiem zapytania; dopiero w Dopełnieniach (Bibliografii tom 7) wymienia to wydawnictwo dokładnie już jako „Tygodnik Wileński” na rok 1804 (bez wzmianki o Filomatach) i tak go opisuje: w 8-ce bez kartki tytułowej. Od A» 1-go z dnia 23 kwietnia do JV? 23-go z dnia 23 października 1804 od str. 1—349. Redaktor Izbic-ki. — Oglądaliśmy tę rzadkość w Bibliotece Zamoyskich, na nieszczęście, bez ostatniego numeru, nie wiemy więc, czy się tam nie znajdowała jaka bliższa o tem wydawnictwie wiadomość oraz nazwisko redaktora, w pierwszym bowiem nic z tego niema, ani nawet firmy drukarza, w czwaitym tylko znajduje się dopisek i „Prenumerować i dostać można tego Tygodnika u J. P. Zawadzkiego w księgarni J. P. Bie-tsclia”, a w 6 i 9 „Cena każdego numeru gr. 20”. Na treść składają się: myśli, zdania, anegdoty, bajki, epigramata, wiersze różne, rozprawy: O miłości synowskiej; O wzroście nauk i sztuk wyzwolonych; Egoizm; O spazmach, wa-porach i o poważaniu siebie, tudziesz (sic) o profesorze Lichtenbergu stosownie do tej materyi; wyjątek romantyczny    z    paryskiego    dziennika

„Archives littéraires”    o    Tarłównie,    — Arty

kuły bezimienne, z wyjątkiem dwóch jedynie, mianowicie: „Moc wymowy serca” X. F. N. Go-lańskiego, profesora Uniwersytetu Wileńskiego, oraz ustępu z „Sofiówki” (Opowiadanie Metzla [ogrodnika] o grocie Theladion). Z tego wszystkiego widać, że nie jest to Tygodnik Towarzystwa filomatycznego, wspomniany jako taki przez Jochera, najdowodniej    zaś przeczy    temu ta

okoliczność, że w 1804 roku jeszcze żadne Towarzystwo akademickie w Wilnie nie istniało. Może być tylko, że Tygodnik ten wydawała młodzież, która już była ukończyła studya. uniwersyteckie, a potem weszła do Towarzystwa nauk i umiejętności    w    charakterze    członków

rzeczywistych, wymienionych przez Małeckiego, wraz z Izbickim, redaktorem pomiecionego Ty-

62

liczyło, miało prezesa jednej loży w Janie Chodźce, dobrze znanym Tomaszowi Zanowi, jako ochmistrzowi trzech jego synów: Władysława, Józefa i Aleksandra; dalej w Towarzystwie Szubrawców, a wreszcie, jak to słusznie przypuszcza Tretiak, bodajże najsilniejszą w Kon-trymie, bibliotekarzu uniwersyteckim, niegdyś członku pierwszego towarzystwa filomatycznego, u którego Zan mieszkał, w charakterze dozorcy domowego jego synowca, a który był gorącym j jedyny człowiek na przewódzcę, na władzcę serc agitatorem, umiał się do młodzieży naginać i bu- i umysłów; jakoż później stał się istnem bożysz-dził ją do pracy i oświaty. Zresztą wyższe, czem w pośród Promienistych i Filaretów, którzy, szlachetniejsze umysły śród młodzieży uniwer- jak podaje Władysław Mickiewicz, swe uwiel-syteckiej uczuwały potrzebę nieodbitą zreformowania jej obyczajów, które bardzo dalekie były do tych ideałów, jakie później Mickiewicz w „Odzie do młodości” jej wskazał. Dr Karol Kaczkowski, który w r. 1815 z liceum Krzemienieckiego do wszechnicy wileńskiej wstąpił, tak o tern pisze w swych „Wspomnieniach”: „Młodzież uniwersytecka, przed powstaniem Promienistych liczna, z rozmaitych przybywająca stron, różne przynosiła z sobą pojęcia i nawyknienia.

Wogóle więcej była butną, niż skromną, więcej swawolną i rozrzutną, niż cichą i umiarkowaną, bardziej płochą i niespokojną, niż rozważną i pracowitą”... „Solidarności też nie znalazłem wielkiej. Każde prawie gimnazyum trzymało się“ z osobna; biedniejsza młodzież pracowała i uczyła się pilnie, ale bogatsi pozwalali sobie, nieznanych nam w Krzemieńcu, cukierniczych i bilardowych rozrywek. Większe miasto więcej też przedstawiało zasobów, a dojrzalszy wiek, przy właściwej uniwersyteckiej swobodzie i przy środkach materyalnych, umiał z nich dosyta korzystać”. Zdarzały się i gorsze rzeczy: sprzeczki, burdy i bójki, szczególniej z wojskowymi. Re-

godnika, i to najpewniej dało powód do uważania tego czasopisma za wydawnictwo Filomatów, pod których miano podciągnięto wszystkie towarzystwa dawniejsze.

W lat 9 po upadku pierwszego Towarzystwa Filomatów imię jego odżyło w nowym związku młodzieży uniwersyteckiej, a jak tamto w zupełne, rzec-by można, poszło zapomnienie, tak to nieśmiertelną jaśnieje chwałą, gdyż z grona jego wyszli ludzie, którzy się stali chlubą i ozdobą swego narodu. Piszący o tern towarzystwie powstanie jego rozmaitym przypisują pobudkom, przedewszystkiem zaś duchowi owego czasu, w którym, jak powiada Domeyko, Towarzystwa tajne były na porządku dziennym, były niejako koniecznością i nic bez nich w Moskwie, jak w Turynie, w Warszawie, jak w Madrycie, i po całych Niemczech obejść się nie mogło.—Niektórzy przypuszczają, że właśnie wieści o „bur-szenszaftach” niemieckich, a szczególnie o głośnym wówczas „Tugendbundzie”, mogły być ku temu wielką zachętą. Bliższe podniety możnaby upatrywać w Towarzystwie wolnych - mularzy, które wonczas na Litwie bardzo wielu braci forma zatem nieodbicie była potrzebna, ale pro* fesorowie nie okazywali jakoś ochoty do moralnej opieki nad studentami, nie poczuwali się względem nich do niczego więcej nad sumienne wykłady ex cathedra, nie było ręki, mogącej im nadać kierunek. Na szczęście, ręka taka znalazła się w pośród młodzieży, a była to ręka Tomasza Zana. Towarzysz jego i przyjaciel, Ignacy Domeyko, tak go maluje: „Zan był, jak to mówią, człowiekiem powszechnym: posiadał gruntowną znajomość nauk przyrodzonych i doświadczalnych, był dobrym matematykiem i poetą, znał literaturę i historyę naszą i języki starożytne; był wielkim miłośnikiem sztuk pięknych, mianowicie muzyki, którą znał dobrze i śpiewał wybornie. Umiał z równą łatwością zniżać się do pojęcia niewinnych dzieci, bawić je i nauczać, jak wchodzić w rozprawy z naj-^ zimniejszymi uczonymi i ludźmi podeszłego wieku. Zawsze wesoły, wypogodzonej twarzy, żartobliwy, lubił płeć piękną, niewinną, a był bardzo przykładny w obejściu się z nią. Estetyczny, miłośny, nie mógł znieść najmniejszego słowa w młodych ludziach, któreby zakrawało na nieobyczajność, zepsucie i zmysłowość, a nie cierpiał rozpustnych. Utrzymywał, że pierwszym krokiem do nieuczciwości, upodlenia i zdrady jest niepowściągnienie grubych skłonności, obżarstwo i rozpusta, które zarażają otaczającą atmosferę swędem i zgnilizną; to też dowodził, że muzyką i poezyą, czystością obyczajów i miłością można uratować z upadku i najbardziej zepsutych ludzi”. Z takiemi przymiotami był to bienie do takiej posuwali przesady, że na cześć jego układali pacierze, w treści wprawdzie niewinne, ale gorszące formą, naśladującą Ojcze nasz, Zdrowaś Marya, Credo i Dekalog, z wplątaniem do nich jego idealnej kochanki, Feli (Fe-licyi Micewiczówny). Z Zanem się połączyli: Jeżowski Józef, Malewski Franciszek, Czeczot Jan, Pietraszkiewicz Onufry, Mickiewicz Adam i Teodor Łoziński. Oni-to w końcu roku 1817, a może na początku 1818, zawiązali stowarzyszenie i prawdopodobnie na pamiątkę pierwszego związku studenckiego nazwali się Filomatami. Według opowieści Domeyki, Ustawy były krótkie i jak można najprostsze: wierni swojemu mianu miłośników nauki, zastrzegli w pierw-wszym artykule tych ustaw, że się nie będą zajmowali polityką, tylko propagandą naukowej oświaty między uniwersytecką młodzieżą. Opłata składana przez członków nie przenosiła dwóch złotych na miesiąc. Na posiedzeniach czytano prace literackie albo rozprawy naukowe, w których przedewszystkiem przestrzegano czystości języka, a przedmiotem ustnych narad miało być wyłącznie obmyślanie środków, dążących ku sze-

rżeniu oświaty i braterstwa między młodzieżą, ku utrzymaniu w niej ducha narodowego, tak, aby każdy przekładał dobro powszechne nad interes prywatny i szanował bardziej cnotę i uczciwość obywatelską, niż wszelkie dostojności światowe, bogactwa i wyniesienie się. W pożyciu zaś między członkami Towarzystwa zalecano przedewszystkiem szczerość i wzajemną pomoc.

ganicznym, a w szczególności ludziom; żc moc tych sił utrzymywała się przez czystość i niewinność duszy i ciała; że się te siły rozprzestrzeniały w pewną około istoty delikatną atmosferę, że te siły wyobrażałem naprzód przez płyn delikatni u tki, a potem przez wyraz p r o -mion ki. Dlatego też towarzysze moi często przez żart nazywali mię płyniasty, potem, kiedy się nowym wyrazem tłómaczyłem—pro-mionkowicz, promienisty. Wyraz ten, w zaciszu domowem i z rozpraw prywatnych utworzony, powoli używany do oznaczenia tego, co jest dobre, co jest piękne, rozszedł się między akademikami. Od lat kilku w uniwersytecie zostając, byłem szczęśliwy zjednać u współ-kolegów przyjaźń i szacunek; znajomy im byłem z moich zatrudnień i całego życia. Nie cierpiałem kolegów złego prowadzenia; wyrzucałem na oczy ich mniej przystojne lub mniej chwalebne postępki: stąd też jedni mię przez gniew, drudzy przez ironię, inni w szczerym duchu zwali promienisty, arcy-promienisty, nadto promienisty. I przeciwnie, wolniejszego życia młodzieńców zwali: On nie bardzo promienisty, niepromienisty, wszeteczny. Taki jest błahy i dziecinny początek wyrazu, który powstał z igraszki, a tak wiele wrzawy i hałasu narobił”.—Odyniec w swych „Wspomnieniach opowiadanych Deotymie”, wykłada, że według teoryi Zana trzy najpiękniejsze promionka duszy ludzkiej, świadczące o jej boskim początku: piękność, czułość i niewinność, utrzymane w całej

Prezesem F-ów od początku aż do rozwiązania Towarzystwa był Jeżowski, sekretarzem Pietraszkiewicz. Posiedzenia odbywano co dwa tygodnie, a w razie potrzeby częściej, lecz zawsze w tajemnicy. Wielką też zachowywano ostrożność w przyjmowaniu nowych członków: wyznaczano na to osobnych komissarzy dla śledzenia i poznawania kandydatów i nie pierwej wyjawiano nawet już wybranym na członków byt Towarzystwa, aż się zupełnie przekonano, że nowo-pr żyję ty zgadzał się całkowicie z rządzącemi niem zasadami. Nie śpieszono się też z powiększeniem Towarzystwa, a ostrożność była tak wielka, że pierwszego roku jego zawiązania za-ledwo pięciu nowych członków, a na drugi rok tylko dwóch czy trzech jeszcze przyjęto. Całe więc Towarzystwo Filomatów tworzyli, wraz z sześciu wyżej wymienionymi: Jan Sobolewski,

Józef Kowalewski, Maryan Piasecki, Domeyko,

Łoziński Teodor, Budrewicz, ksiądz Chlewiński,

ścią, jak dwóch różnych elektryczności), zlewa się wzajem w jedną wspólną tęczę, która i dla serc obu świat ten opromienia, i jak mitologiczna Irys obie dusze powołuje ku niebu, ku ostatecznemu celowi życia ludzkiego na ziemi. Tęczą tą jest przyjaźń lub miłość, ale miłość czysto duchowa, platoniczna, jak się zwała naówczas, nim ją potem na romantyczną przechrzczono”.—-Coś podobnego podaje też i Michał Czarnocki, cytowany przez Gawalewicza w obszernym a bar-

Kozakiewicz i Adam Suzin. Działając zgodnie z swoją ustawą, Filomaci, którzy istnienie swego Towarzystw i utrzymywali w tajemnicy jak najściślejszej, usiłowali wszelkiemi sposobami rozkrzewiać śród kolegów uniwersytec- swojej czystości, tworzą około każdej duszy ludzkich szlachetne swe zasady, streszczające się kiej jakby rodzaj atmosfery, czyli świetlanej w ostatniej strofie pieśni, ułożonej przez Mic- aureoli, która w zetknięciu się z drugą podobną, kiewicza, brzmiącej w te słowa: „Ale kto jest (mianowicie w stosunku duszy męskiej z niewie-w naszem gronie, Pomnij na przysięgę swoją.

I w każdej chwili żywota, Czy przy pługu, czy w koronie, Niechaj ci w umyśle stoją: Ojczyzna, nauka, cnota”. Ze wszystkich członków Towarzystwa najdzielniejszym propagatorem tych zasad był Tomasz Zan, twórca teoryi promion-kowej, i stąd przez młodzież przezwany: pro-mionkowy, promienisty; arcy promienisty, a przez skrócenie Arcy. Powstanie tego przezwiska sam Zan w zeznaniach przed ko-missyąuniwersytecką tak wyjaśnił: „Czytając Che- ' dzo zajmującym życiorysie Zana, pisząc w swym mię profesora Śniadeckiego, szczególniej rozwa- Pamiętniku w te słowa: „Zan utrzymywał, że żaliśmy teoryę istot tak zwanych promieni- miłość z naszych oczu wychodzi, jak elektrycz-stych: światła, ciepła, elektryczności, magne- ność, światło i cieplik, słowem, jak istota pro-tyzmu. I tu ze swojemi odkazywałem się my- mienista. a spotkawszy się z miłością w drugich ślami. Dowodziłem, że te istoty nie są ciałami, oczach, jeśli się w spotkaniu przetną kołem lecz pewnym fenomenem ciał przyrodzonych”... (zapewno musi to być to samo, co tęcza u 0-„W magnetyzmie uważałem pewny fenomen at- dyńca), stanowić będą najwyższe przywiązanie trakcyi, miarkowanej niewidomym, bardzo dęli- dwóch osób, co się objawia przez miłość u płci katnym płynem. Stąd przyszło do uważania skut- różnej, a przez przyjaźń u płci podobnej”.— ków magnetyzmu zwierzęcego, skutków bardzo Domeyko zaś w swoim Liście o „Filaretach dziwnych, a stąd do sympatyi między płcią mę- i Filomatach” pisze o Zanie, że kiedy śpiewał, ską i żeńską i między ludźmi. Przypuszczałem, improwizował i wpadał w uniesienie, mówiono, że miłość jest skutkiem attrakcyi powszechnej, , że z jego czoła i oczu strzelały jakoby promie-miarkowanej siłami właściwemi istotom or- i nie, któremi zdobywał i pokonywał serca tych,

co go słuchali. Stąd poszła owa promie ni -stość i nazwanie promienistych. Nazwa ta stała się głośną i narobiła wielkiej wrzawy i hałasu, jak pisze Zan w swoich zeznaniach, z następnego powodu: Kiedy już każdy z filomatów znaczną liczbę zwolenników pozyskał, w pośród których było najwięcej upromionkowa-nych przez Zana, postanowili oddzielne kółka młodzi wybranej w jedno grono skojarzyć, i zaczęli odtego, że, korzystając z pięknej wiosny, zachęcili owych wybrańców do wycieczek za miasto. Rankami tedy i wieczorami wychodzili na Po-pławy i w gaje odczytywać przedmioty, z których mieli zdawać egzamin; a po utrudzeniu, rozprawy o teoryi promionków były rozrywką i odpoczynkiem. Pospolicie rozprawy te odbywały się przy posiłku mlecznym, który sprawiali sobie w chatce pod Strybiszkami przed powrotem do miasta. Podobały się takie przechadzki i zabawy, powtarzały się prawie codziennie, a po egzaminach zamieniły się w stały zwyczaj; a kiedy coraz więcej młodzieży garnęło się do nich z wielką ochotą, Zan, bojąc się, aby władza uniwersytecka, dowiedziawszy się o tych zebraniach, nie uznała ich za szkodliwe i nie zakazała, postarał się uzyskać na nie pozwolenie rektora. O tern pozwoleniu pisał później sam rektor do Nowosilcowa w ten sposób: „W r. 1820 przed 1-ym maja oświadczyli mi uczniowie, iż zbierając się na spacer w polu w święte dni z rana, z tytułu rekreacyj majowych, mieli zajmować się zabawami naukowe-mi i zachęcać jedni drugich do porządnego sprawowania się, mianowicie, aby wszyscy regularnie bywali w kościele i na lekcyach, które-to zebrania miały odbywać się pod dozorem Tomasza Zana, ucznia uniwersytetu od lat siedmiu, który mnie był znany z dobrego prowadzenia się i w niczem nie notowany. Temu zaufałem, i nie mając podejrzenia o jakimkolwiek związku, przychyliłem się do prośby. Pierwszej niedzieli po odbytym takowym spacerze widziałem uczniów wszystkich zebranych na nabożeństwie akademickiem w kościele uniwersyteckim. Potem przełożono mi, napisane przez wyżej wspomnianego Zana, prawidła pod tytułem: „Towarzystwo uczniów pożytecznej zabawy”, które były krótkie i nie zawierały nic więcej, prócz tego, jak się mają zachowywać na tych zabawach uczniowie i jak jedni drugich mają zachęcać do dobrego sprawowania się. Prawidła te zatwierdziłem w nadziei, iż one posłużą do zachęcenia ku pilności i porządkom uczniów mniej dbałych i ułatwią ich dozór; zamierzałem zaś albo sam być obecnym na tern zebraniu uczniów, albo posłać kogo dla przypatrzenia się ich zabawie; lecz gdy dowiedziałem się, że i obcy z miasta na te zabawy przychodzą, zakazałem tych zabaw i prawidła przeze mnie zatwierdzone odebrałem, ucznia zaś, Tomasza Zana, pod odpowiedzialnością zobowiązałem, aby więcej podobnych zabaw ani Towarzystwa nie było. Usłyszawszy pierwszy raz nazwę Towarzystwa „Promienistych”, tego samego ucznia, Zana, badałem ściśle, czy nie istnieje jakie towarzystwo pomiędzy uczniami uniwersytetu pod tern imieniem, on jednak mnie zapewnił, iż były tylko projek-ta, jakie nazwisko Towarzystwu uczniów przyjemnej zabawy nadać, i że tajnego Towarzystwa Promienistych nie było i niema”.—Utrzymując tak rektor (Malewski) nie mijał się bynajmniej z prawdą: tajnego Towarzystwa Promienistych nie było; lecz wszyscy uczestnicy zebrań przyjacielskich, odbywanych na wiosnę r. 1819 za miastem mniejszemi gromadkami, później skojarzyli się w jeden większy związek, do którego, według raportu Zana, złożonego zarządowi Towarzystwa filomatycznego, wstęp każdemu młodzieńcowi był wolny, sposób przyjmowania łatwy. Każdy przychodzący, mając sobie wyłożony cel Promienistych, cel zabawy przyjemny i pożyteczny, ustnie obiecywał znajomość i przyjaźń, wspólną pomoc każdemu w naukach i potrzebach, wypełnienie obowiązków stanu, nabywanie cnót, które młodzieńca w oczach wszystkich czynią szacownym i miłym; po obietnicy imię swoje zapisywał w seksternie i już miał prawo mówić otwarcie i szczerze i słuchać przestróg”. Nikt więc nie miał potrzeby ukrywać się z swoją pr o mi e nis to ści ą; a gdy rektor na majówki zezwolił i zatwierdził „15 prawideł młodzieży należącej do zgromadzenia pożytecznej zabawy”, gdy się odbyła pierwsza wielka majówka, nazwisko Promienistych stało się głośnem w calem Wilnie. Pierwszą ową majówkę Zan w swych zeznaniach tak opisał: „Z rana o godzinie piątej w jakieś święto czy niedzielę zebrało się dosyć akademików z różnych oddziałów, z fletami, klarnetami, skrzypcami i t. p.; zaśpiewali pieśń „Kiedy ranne wstają zorze” i grając, poszli za miasto; pijąc mleko, każdy z bliżej sobie znajomym rozmawiał, rozprawiał i żartował. Czytali prawidła, pozwolenie rektora na majówki i dowiedzieli się, że jestem od rektora „obowiązany”, abym strzegł pod osobistą odpowiedzialnością, iżby nic nieprzyzwoitego i nieprzystojnego na zabawach nie stało się. Po mleku były gry rozmaite, granie w piłkę, bieganie i t. p. O dziewiątej powracali do miasta i prosto na mszę i kazanie przychodzili. Odtąd w kościele przystojność, w salach cichość, uwaga, od wyższych z pociechą widziana”. Dodać jeszcze trzeba, co Zan pominął, że podczas majówki śpiewano chórem rozmaite pieśni, oraz czytano i deklamowano swoje utwory,—w czem on sam właśnie prym trzymał przed wszystkimi, a Jan Czeczot dzielnie mu sekundował.—Filomaci, korzystając z tego skojarzenia się większej liczby młodzieży i zyskawszy przez to sposobność wyróżnienia z pośród niej lepszych jednostek, postanowili • zawiązać z nich stowarzyszenie, któreby już nie samą tylko „pożyteczną zabawę” miało na celu, lecz i poważniejsze zajęcia, i tak powstali Miłośnicy cnoty, czyli, jak nazwał ich po grecku Jeżowski, Filareci. Podług Domeyki Towarzystwo to zawiązało się zaraz po pierwszych majówkach promienistych, podług ks. Jun-dziłła i Kaczkowskiego po urzędowem zakazania ich przez Malewskiego, co potwierdza raport jego następcy, Twardowskiego, złożony ministrowi spraw duchownych i oświecenia narodowego 25 października 1823 r., w którym pomiędzy innemi czytamy: „Wczorajszego dnia dowiedziałem się od samego p. senatora Nowosilcowa, że kommissya, złożona z pp. policmajstra, Szły ko wa, i radzcy, Ławrynowicza, wykryła, iż uczniowie uniwersytetu, mający pozwolenie w r. 1820 na zebrania pod nazwą „Przyjaciół pożytecznej zabawy”, później nazwani promienistymi, po zakazie byłego rektora, Malewskiego, nie tylko wówczas nie przestali się zbierać, ale utworzyli Towarzystwo tajne pod nazwiskiem „Filaretów”. Tak też jest w Zeznaniach Józefa Chodźki i samego Tomasza Zana, który pisał o nich, że pomimo zakazu rektora nie przestawał myśleć o połączeniu zabaw z nauką i o zawiązaniu w tym celu tajnego towarzystwa, dla którego a-stawy ułożył we wrześniu r. 1820. Lecz jeśli tak, to skądże się wzięło miano Filaretów w pieśniach, śpiewanych na majówce Promienistych (Mickiewicza „Hej, użyjmy żywota” i Czeczota „Wstał pan Kwiecień z martwych ninie”). Niepewność ta zdaniem prof. Tretiaka („Mickiewicz w Wilnie i w Kownie”), stąd wynika, iż, skoro wszyscy członkowie Filaretów wyszli z grona Promienistych, nic więc dziwnego, że nazwy tych i owych mieszały się z sobą, identyfikowały; a ponieważ nazwa Promienistych była i dawniejsza, i popularniejsza od nazwy Filaretów, osłaniających się zaprzysiężoną tajemnicą, więc też w oczach ludzi mniej wtajemniczonych zakrywała ją sobą. Związek mógł istnieć przed ułożeniem ustaw. — Piętnaście prawideł, ułożonych przez Zana dla Promienistych prawdopodobnie obowiązywały też i Filaretów, którzy, jako uczestnicy zabaw pożytecznych, mieli wspólną z nimi organizacyę i jednych z nimi urzędników, mianowanych przez Zana, dzierżącego władzę najwyższą nie tylko na majówkach, ale i po za niemi; mieli ad hoc jedną z nimi kancelaryę, którą zawiadywał sekretarz Filomatów, Pietraszkiewicz (on dzieje spisywał i wyznaczał podkanclerzym przedmioty majówki do opisywania); mieli Marszałka wielkiego, który przestrzegał porządku posiedzeń i ogłaszał wyroki (Teodor Łoziński); Marszałka nadwornego, do którego należało kupować dla wszystkicli mleko i masło, i Podskarbiego, który zbierał pieniądze od członków i zarządzał niemi; mieli nareszcie szambelanów do roznoszenia życzeń Zana, a dzielili się na grona, zwane województwami, z których każde miało swych urzędników. Organizacya Filaretów własna, tajemna, była rozleglejsza i poważniejsza, bo już im nie szło o zabawę, lecz o pracę poważną. Organizacya ta, według zeznań Józefa Chodźki przed kom-missyą śledczą, w głównych swych zarysach tak się przedstawia. Czynności Towarzystwa dzieliły się na naukowe, dobroczynne i wewnętrzne. Do naukowych należało czytanie wypracowanych w języku polskim robót na posiedzeniach, na których każdy z członków miał prawo robić nad niemi uwagi; piszący obowiązany był z wdzięcznością je przyjmować. Czynności dobroczynne zależały na wspieraniu uczniów ubogich, szczególniej Filaretów, pożyczkami albo zapomogami. W tym celu każdy z członków powinien był zapłacić w ciągu roku rubla do kasy związkowej. Na koniec czynności wewnętrzne miały na celu udoskonalenie ustaw fi-lareckich i uporządkowanie związku.—Gdy liczne zebrania łatwo mogły ściągnąć podejrzenia, podzielono związek na sekcye, stosownie do czterech gałęzi nauk: fizycznych, prawnych, literackich i medycznych, Sekcye te nazwano później gronami, i każdemu z nich nadano miano od jednego z kolorów tęczy; a że liczba osób zajmujących się naukami fizycznemi była największa, rozdzielono je na trzy osobne grona: Zielone, Amarantowe i Różowe; oddział prawników utworzył z początku jedno grono Białe, a kiedy liczba członków znacznie urosła, powstało z niego nowe grono — Liliowe; grono literackie nazywało się Błękitne m lekarskie Granatowe m. W innem miejscu, w uzupełnieniu swoich zeznań, Chodźko podaje, że grono liliowe zostało utworzone na krótko przed rozwiązaniem Towarzystwa, a skła dało się z członków, poświęcających się dzie-joznawstwu. — Na czele każdego grona stał przewodnik i pisarz, a prócz nich w każdem byli delegaci, za których pośrednictwem grona się łączyły jedne z drugiemi, jako też radzca z wyborów, kojarzący je z Izbą dozorczą, której zadaniem było utrzymanie porządku w całem Towarzystwie. Prezydent Izby i zarazem naczelnik Towarzystwa miał bardzo rozległe przywileje: on sam tylko mógł wnosić projekta nowych praw; on jeden miał prawo zawiązać i rozwiązać Towarzystwo, nie zdając sprawy ze swego postępowania przed nikim; on przewodniczył na posiedzeniach Izby dozorczej i często na posiedzeniach gron, mianowicie w czasie wyborów urzędników; przy głosowaniu, w razie równości głosów, głos jego był rozstrzygającym. Nadto jeszcze miał prawo odrzucić kandydata, przedstawionego do związku, nie zdając sprawy ze swego postępowania nikomu. On też sam rozporządzał kasą, albo mógł przybrać według swej woli pomocników, ale tylko sam był odpowiedzialnym. Prezydent wybieranym był na pół roku, ale przez cały czas istnienia Towarzystwa po każdem półroczu godność ta się na

(W „Pi-

ma-

nowo dostawała Zanowi. Szczegółowe ustawy pomijamy. Senator Nowosilców w raporcie swych podaje, że składały się one z 72 paragrafów, z których 33 przytacza, i przepisywały regulamin postępowania Towarzystwa, obowiązki każdego członka, prezydenta i urzędników, ich elekcyę, obowiązki Izby dozorczej, czyli, radz-czej i kasy pożyczkowej, przyjmowanie nowych członków, obrzęd ich wprowadzenia, wyznaczanie delegowanych z każdego grona po dwóch do innych gron, dla zapoznawania się z czynnościami, jakie się odbywały na ich posiedzeniach i zdawania z nich sprawy gronu swojemu, i t. p. Posiedzenia gron odbywały się raz na tydzień, w mieszkaniu którego-bądź z członków, a każdy znajdować się na nich był obowiązany. Na posiedzeniach tych czytano i roztrząsano prace z zakresu tych przedmiotów, które członkowie w uniwersytecie studyowali.— Towarzystwo Filaretów, założone i zorganizowane przez Filomatów, lecz wcale o tern nie wiedzące, zostawało ciągle pod ich kierunkiem, umieli bowiem oni tak pokierować całą tą sprawą. że z pośród nich właśnie wybrano przewo.-dników pierwszych gron filareckich, które wpływowi ich ulegały bezwiednie.—Nie na samą wszelakoż młodzież uniwersytecką wywierali Filomaci wpływ swój zbawienny, lecz także i na uczącą się młodzież płci żeńskiej. Największą w tein zasługę przyznać trzeba Zanowi, którego bardzo słusznie doktor Szeliga w pracy swojej o Filomatach i Filaretach nazywa człowiekiem opatrznościowym. Dając lekcye na pensyi pani Dejbel, pozyskał na tern stanowisku tak wielką sławę, że wszystkie przełożone pragnęły mieć go za nauczyciela; gdy zaś, dla braku czasu nie mógł wszystkim zadość uczynić, rekomendował od siebie najzdolniejszych kolegów, na wszystkich zatem pensyach wykładali różne przedmioty Filareci, spełniając przy tern missyę cywilizacyjną w kierunku narodowym i religijnym, rozbudzając w sercach dziewiczych cześć i miłość dla ideałów dobra, piękna i prawdy, opromieniając je temi promionkami, któremi sami byli upromionko w a ni przez Zana. Za przykładem też jego nieledwie każdy z Filaretów z pomiędzy swych uczennic obierał sobie swoją Beatrycę, swoją idealną kochankę, jaką on znalazł w unieśmiertelnionej przez siebie Feli, która się stała dla^nich wszystkich uosobieniem wszelkich idealnych cnót, zalet i wdzięków, przedmiotem niewyczerpanego uwielbienia. Pod wpływem takich uczuć nie dziw, że Filareci utrzymali obyczaje swe w niepokalanej czystości, nie dziw, że z pośród nich wyszło tylu mężów, opromienionych chwałą, dotąd niezapomnianych. Nie przesadził też Tretiak, twierdząc, że i na Mickiewicza życie filareckie wpływ przeważny wywarło, że wpływ ten czuć się daje niemal we wszystkich późniejszych jego utworach poetycznych, w jego pre-lekcyach paryskich, w jego religijnych pragnie

niach, dążeniach i złudzeniach. Nie należał on wprawdzie do związku ani Promienistych, ani Filaretów, t. j. żadnego z nich nie był członkiem rzeczywistym, bo w epoce powstania ich ukończywszy studya uniwersyteckie, wyjechał na nauczyciela do Kowna; ale podzielał ich uczucia, brał udział w ich dążeniach, łączył się z nimi całą duszą, pisywał dla nich pieśni i w ich życiu znalazł natchnienie do szczytnej swojej „Ody do młodości”; a czy to, gdy na krótką gościnę wpadał do Wilna, (na Boże Narodzenie 1819 i na majówkę 1820) (*) czy gdy przebywał tam rok cały na urlopie, z nimi najmilsze chwile swoje przepędzał.— O rozwiązaniu Towarzystwa Po-mienistych a wraz z nim i ukrytego pod jego mianem Towarzystwa Filomatów, jużeśmy wyżej wspominali. W szczegóły całej tej sprawy wdawać się tutaj nie możemy i musimy tylko poprzestać na wskazaniu źródeł, do niej się odnoszących. Najważniejszem z nich jest wydany przez prof. Teodora Wierzbowskiego Raport senatora Nowosilcowa o wyniku przeprowadzonego przezeń śledztwa z dołączeniem spisu członków Towarzystwa filareckiego, złożony W. Ks. Konstantemu 13 (25) maja 1824 r. („K/l HcTOpin TaimuxL oómecTBL n iqiyjKKOBL cpejn jiitobcko noiLCKofi MOJio^ejKii bl 1819 — 1823 r. Bapma-Ba bl Tuiiorpaifuii BapmaBCKaro yueónaro oitpy-ra 1898 r.”); obok niego zaś: „Dokumenta odnoszące się do procesu Filomatów i Filaretów”, ogłoszone przez Dra Szeligę (1896) i przez Zygmunta Wasilewskiego (1897), Z opracowań ważniejsze: Ks. Stanisław Jundziłł „Zbiór Wiadomości o Uniwersytecie Wileńskim śmie Zbiorówem” Kirkora (Wilno 1859); Domeyko „O Filomatach i Filaretach” (1872); „Wspomnienia z papierów pozostałych po Karolu Kaczkowskim” wydał Tadeusz Oksza Orzechowski (1876); A. E. Odyniec „Wspomnienia z przeszłości” (1880); Józef Tretiak „Mickiewicz w Wilnie i w Kownie” (1882, tom 1-szy); Piotr Chmielowski „Adam Mickiewicz” (1886, tom 1-szy);

(*) We wszystkich dokumentach, odnoszących się do sprawy Promienistych i Filaretów rok 1820 wskazany jest, jako ten, w którym się odbyły trzy majówki za wiedzą i zezwoleniem rektora i w którym po ostatniej przez niego zakazane zostały. Trudno więc sobie wy-tłómaczyć, jakim sposobem mogłaby się odbyć w r. 1821 tak uroczysta i rozgłośna, jak ta, którą opisuje Odyniec w swych Wspomnieniach, uświetniona przybyciem na nią Mickiewicza. We wspomnieniach współczesnych panuje co do tego jakaś zawiłość, równie jak i co do bytności Mickiewicza na imieninach Zana r. 1820, którą stwierdza Domeyko, gdy wbrew temu Odyniec utrzymuje, że spodziewano się go wprawdzie, ale, że zły stan zdrowia i silne mrozy przybyć mu nie pozwoliły i że w następnym dopiero zjechał na całoroczny urlon. Jeżeli rzeczywiście Mickiewicz był na jówce Promienistych, to chyba na ostatniej 1820, i może właśnie jego na niej obecność stała się powodem owego gwaru w całem mieście i wzbronienia nadal tych zabaw.

Feliks Momidłowski „Filomaci i Filareci w Wilnie” (w „Roczniku filareckim” 1886); Dr Szeliga „O Filomatach i Filaretach” (w „Przewodniku naukowym i literackim” 1889); Walery Go-stomski „Dążenia Filaretów w świetle pojęć obecnych” („Ateneum” 1890); Maryan Gawale-wicz „Druh Mickiewicza” (w „Tygodniku Polskim” 1898 i 1899).

Słowik, równie jak jaskółka, są według greckiego pojęcia zwiastunami wiosny, symbolem budzącej się ze snu zimowego przyrody, lecz zarazem i uosobieniem rzewnej żałości; wróg i m w rzeczywistości dudek, i dziobem swym długim, i czubem wysokim, sprawia wrażenie marsoweigo, wojowniczego ptaka; żywa fantazya grecka tworzy z niego króla bitnych Traków, wynosi go do godności syna Aresa, bożka wojny.

Pilon, przezwany Ateńczykiem, sceptyk bezpośredni uczeń i przyjaciel Pyrrona. Jak zapewnia Dyogenes Laërc. (IX, 67 i 69), bardzo on lubił dysputę i często powoływał się na Demokryta, którego dzieła, łącznie z wykładem Pyrrona, wpłynęły na wytworzenie się jego opi-nij filozoficznych. Pełen też był uwielbienia dla Homera, z powodu jego pogardy dla ludzi, których porównywa to do os, to do ptaków, to do much. F. lubił często powtarzać: „Śmiertelnych ród jest nakształt liści”.

Pilon z Byblos, ob. San ch o ni a ton.

Filon z Laryssy, filozof Nowej - Akademii, z I w. przed Chr. Uczeń Klitomacha, objął po nim szkołę i czas jakiś przebywał w Atenach, ale, nie mając dosyć spokoju w Grecyi z powodu pierwszej wojny Mitrydatesowej, przeszedł do Rzymu, gdzie otworzył szkołę filozofii i retoryki, do której uczęszczał Cycero. Wiemy tylko z podania, iż, będąc przeciwnikiem Stoików i odrzucając ich sprawdziany, oddalał się jednak i od Karneadesa, usiłował Akademię nową pogodzić z dawną, próbował zatem zwrotu do do-gmatyzmu. Ale usiłowanie to zdaje się ograniczać jedynie do chęci wynalezienia prawdy. Usilnie wyzywał jakiego przeciwnika, któryby obalił jego wątpliwość, dowiódł możliwości w odróżnieniu idei prawdziwej od fałszywej, możliwości, której nie chciał uznać, równie jak wszyscy jego poprzednicy. Ta tylko drobna mody-fikacya, wprowadzona do zasad mistrzów, czyli to wyzywanie i pewien rodzaj niejako żalu, zwróconego do idealizmu dogmatycznego, sprawiły, iż niektórzy uważali go za założyciela czwartej Akademii (założycielem trzeciej był Ar cezy laus z). Wiadomości o nim czerpiemy głównie z różnych traktatów Cycerona. Prócz tego pisał o nim Sextus Empir. „Hypotyp. Pyrrhon” ks. I; Sto-beusz „Eclogae” ks. II. Z dzisiejszych: Fabri-cius w „Bibl. Grec.” ks. III, str. 10. Jonsius „De Scriptor. philos.” ks. III, 4.

Pilon, zwany Dyalektykiem albo Mega-rejskim, dla odróżnienia od innych F-ów, żył prawdopodobnie na początku wieku III przed n. Chr.—Uczeń Dyodora Chronosa, spierał się z nim jednak o dwa punkty główne: o określenie możliwości oraz o prawdziwość zdań warunkowych. U Dyodora Chronosa ta subtelność logiczno-grama-tyczna, dla przykładu, formułuje się tak: Jeżeli

S. Drz.

Fiiomaficki AleksyMatwiejewicz (* 1807 w Małacliowie, gub. Jarosławskiej — f w Moskwie 1858), fizyolog rossyjski, nauki pobierał w uniw.

Charkow, i dorpac , doskonalił się zagranicą. W r.

1885 został prof. fizyologii w uniwersytecie moskiewskim, którą wykładał z pożytkiem. Wydał z druku: „O npouBJieHiii jkiisiih bo bcExt* papcTBaxi. iipiipoALi” (Moskwa 1844); „HcTopin iiepejniBaHia itpoBii” (1848); „<Ihi3iojiork” w 3-ch tomach, za którą otrzymał premium Demidowskie.

K. K.

Filomele (<IhXouY]X7₍), córka mitycznego króla Pandiona i Zeuksyppy, siostra Prokny i bliźniąt Erechtheusa i Butesa. Ponieważ króla tego w wojnie z Labdakosem, władzcą Teb, wiernym był sprzymierzeńcem Tereus, Aresa syn, król Traków w Daulis, w krainie focyjskiej, dostał w nagrodę za wierną swą pomoc córkę jego,

Prokne, za żonę. Owocem stadia tego był syn Itys (Itylos). Lecz rozwiązły Tereus, rozgorzawszy namiętną miłością i do F-i, siostry swej żony, udał się po nią z rzekomego polecenia żony do Aten, zbezcześcił ją w drodze i, aby straszliwą tajemnicę ukryć, wyrwał jej język i schowa! nieszczęśliwą dziewczynę w stajni w samotnym lesie. Wszakże F. umiała mimo kalectwa zawiadomić siostrę o swych smutnych losach, wyszywając w obrazach i słowach na nowej tkaninie wszystkie swe nieszczęśliwe przygody.

K. K.

Podczas zgiełkliwej nocy świętej, obchodzonej na cześć Bakchosa, spotkały się siostry i zgodziły na zemstę okropną. Zabijają Itysa i dają pocięte cząstki jego Tereusowi na stół za potrawę. Gdy ten poznał członki dziecka swego, ścigał z dobytym mieczem uciekające siostry; już ich doganiał, kiedy uprosiły bogów, aby je w ptaki przemienili. Życzeniu ich stało się zadość. Prokne przemieniła się w słowika z bezustanną, F. w jaskółkę, z połowiczną bezsennością. Według późniejszej wersyi, której się szczególnie rzymscy poeci trzymali, przemieniła się F. w słowika, a Prokne w jaskółkę. Tereus przybrał postać dudka, albo, według późniejszych podań, dzięcioła lub jastrzębia. W nieco odmiennej formie brzmi opowieść o słowiku w podaniu o Aëdonie (ob.) i sposobie, w jaki ona syna swego, który również Itys się zwie, zabija. Z wszelką pewnością twierdzić można, że żałosne kwilenie słowika, powtarzającego w swym śpiewie czarownym co chwila: Ity, Ity (po grecku — o Itysie!) dało bujnej wyobraźni greckiej wdzięczny powód do uzmysłowienia nie mam iść do Koryntu, to znaczy, iż niepo-rzekomej skargi owej w barwnej, w niektórych dobna jest, abym tam poszedł kiedykolwiek; je-szczegółach, co prawda, straszliwej, legendzie, żeli zaś mam iść, to niepodobna, ażebym nie

Pilon z Aleksandryi,

496

Philon” (t. I, r. 1872).

Ul

poszedł: gdyż dwa zdania sprzeczne nie mogą stosować się do jednego podmiotu. Dla Dyodora Chronosa więc możliwym jest tylko czas przyszły, i czas przyszły jest koniecznością: doktryna to niebezpieczna, przez którą D. Chr. dochodził do fatalizmu, i tego właśnie uniknąć chciał F.— Według niego możliwością jest to, co nie prze-ciwi się zasadniczej naturze jakiejś rzeczy, nawet choćby nieprzezwyciężone przeszkody wewnętrzne tamowały ziszczenie, czyli, jak dowodził F.: „słoma posiada możność spalenia się, choćby spoczywała w głębi wody.” Doktryna czysto dyalektyczna, stająca poza obrębem doświadczenia, zdolna zatem wytwarzać same tylko abstrakcye. Nie jest szczęśliwszym F. i co do drugiego punktu. Nauczał on, że zdanie warunkowe może być prawdziwem w trzech razach, a w jednym tylko fałszywm. Prawdziwem jest: 1) kiedy poprzednik i następnik są praw-dziwemi; 2) kiedy poprzednik i następnik są fałszywemi; o) kiedy poprzednik jest prawdziwym a następnik fałszywym. Zdanie fałszywe wyradza się wtedy tylko, gdy poprzednik jest prawdziwym a fałszywym następnik.—Otóż, na ostatni ten punkt można się zgodzić z F-em; boć oczywiście, że, rozumując prawowicie, niepodobna z fałszu wyciągnąć prawdy: ale wszystkie poprzednie punkta krytyki nie wytrzymują. Jakoż: 1) Pomimo, że w zdaniu warunkowem poprzednik i następnik oba są prawdziwemi, zdanie to może nie być prawdziwem. np.: Jeżeli promienie koła są równe, to człowiek jest nieśmiertelnym.—2) Zdanie warunkowe nie zawsze może być prawdziwem, choć fałszywemi są poprzednik i następnik, np.: Jeżeli ziemia jest nieruchomą, szczęśliwymi są zbrodniarze.—3) Zdanie warunkowe nie zawsze może być prawdziwym, gdy fałszywym jest poprzednik a prawdziwym następnik, np.: Jeżeli dwa a dwa jest pięć, ziemia obraca się koło słońca.—Czyż nie jest widocznem, że wartość tego rodzaju zdań zależy, nie od prawdy lub fałszu ich części, ale tylko od logicznego stosunku, jaki te części mają między sobą? Tu właśnie wybornie widział Dyodor, twierdząc, że zdanie warunkowe prawdziwem jest wtedy, gdy niepodobieństwem się staje, aby przy prawdziwości poprzednika, fałszywym mógł być następnik. Niewiadomo wreszcie, dlaczego, utrzymując całą doktrynę swego mistrza, w tym tylko punkcie próbował zmiany. — Por. Sextus Empir „Adversus logi-cos” (VIII, 113); Ferd, Delauuay „Oeuvres de

K. K.

Filon z Aleksandryi, dla pochodzenia swego już w starożytności pospolicie Żydem (u nas dawniej Żydowinem) zwany. W pierwszej połowie 40 roku po Chr. bawi w Rzymie w roli posła od Żydów aleksandryjskich, w których obronie oręduje przed cesarzem Kajem Kaligulą; ponieważ zaś pamiętnik („Dę legatione ad Cajum

(Euzebiusz) • wpływów perypate-ckich, bodaj niesłusznie, bo dą-

kiego prawdopodobieństwa w roku następnym niebawem po śmierci Kaliguli, i tam zalicza siebie do starców; więc gdybyśmy przypuścili, że F. w r. 41 po Chr. miał 70 lat mniej więcej, możnaby przyjąć, że się urodził około 30 roku przed Chr. Jest to wybitna postać dziejowa na pograniczu między judaizmem a hellenizmem, które się w Aleksandryi zetknęły; najgenialniejszy przedstawiciel synkretycznej czyli mieszanej filozofii żydowsko-greckiej, która, jak się to coraz bardziej z badań historycznych wyświetla, wywierała potężny wpływ na ukształtowanie się pierwotnej dogmatyki chrześciańskiej i dała wzór spekulacyi filozoficzno - teoretycznej, zamkniętej w szrankach powagi Pisma Świętego i jego dowolnej interpretacyi,—wzór w ciągu kilkunastu wieków później naśladowany, a obcy duchowi starożytnej myśli greckiej. F. pochodził z wybitnego i wielce poważanego rodu żydowskiego, rodzina zaś jego od dość już dawna musiała osiąść w Aleksandryi, naówczas największem ognisku greckiej kultury duchowej; miasto swoje rodzinne F. nazywa „nasza Aleksandrya”, a brat jego rodzony piastuje w tein mieście wysoką godność al abarchy, czyli urzędowego wobec rządu rzymskiego przedstawiciela aleksandryjskiej kolonii żydowskiej, wynoszącej naówczas do 200 tysięcy, kwitnącej, zamożnej i chwilami za Ptolemeuszów bardzo wpływowej. Jakkolwiek Żydzi aleksandryjscy przyjęli język i oświatę grecką, jednak⁻ wiernie przechowują zakon praojców, w księgach świętych spisany, i narodowe tradycye religijne; niejednokrotnie zresztą dowiedli Żydzi, że nawet w niewoli, w zetknięciu się z obcą kulturą babilońską, perską, chaldejską lub syryjską, potrafią przechować myśl narodową, wzbogacając ją pierwiastkami obcemi, odpowiednio przystosowanemi i przetrawionemu Żydzi aleksandryjscy nie stanowili pod tym względem wyjątku. Przyswoili więc sobie język grecki i wraz z nim pozyskali przystęp do literatury i filozofii; nie ulegli wszakże biernie wpływom hellenizmu, lecz przeciwnie, wybitniejsi z pośród nich wyraźnie występują czynnie: już w III wieku przed Chr. przybyli z ojczyzny do Egiptu uczeni żydowscy i tłómaczą księgi żydowskie na język grecki! ob. Septuaginta), przyczem tekst przekładu, przeznaczonego, oczywiście, dla Greków, przystosowują do potrzeb chwili i okoliczności, łagodząc w nim zbyt grube rysy antro-pomorfizmu religijnego, właściwe księgom oryginalnym, które powstały w innych czasach i śród odmiennych warunków. W II wieku przed Chr. Żyd aleksandryjski Arystobul (ob.), kommentu-je po grecku pięcioksiąg Mojżesza, objaśniając jego zbyt naiwme i antropomorficzne miejsca alle-gorycznie, jako przenośnie zmysłowe tego, co jest duchowem i tylko dla umysłu dostępnem. W tych allegoryżujących kommentarzach jego do-o tem poselstwie i patrywano sał według wszel- | tycznych i

Filon z Aleksandry]'.

żność tę można już wcześniej zauważyć w sektach i księgach żydowskich, powstałycli na gruncie ojczystym, a wynikła ona z naturalnej ewo-lucyi wierzeń narodowych. Ten sam Arystobul tak samo allegoryeznie kommentuje mity greckie i on-to po raz pierwszy wypowiada myśl, jakoby źródłem mądrości i filozofii greckiej były święte księgi Żydów: myśl zupełnie nieuzasadniona, jakkolwiek przez długie później wieki miała zwolenników śród żydowskich i chrześciańskich teologów. Arystobul niezłomnie stoi przy swojej wierze narodowej, filozofię zaś grecką wyzyskuje o tyle tylko, o ile ta nadaje się jako środek przyśpieszający wewnętrzną ewolucyę wierzeń żydowskich. Widocznie uczeni Żydzi aleksandryjscy, jako pośrednicy pomiędzy judaizmem a hellenizmem, uczuwali potrzebę wyjaśnienia samym sobie tego, co w icli starym zakonie wydawało się już nieprawdopodobnem i niewiaro-godnem w dosłownem brzmieniu, a nadto musieli zdawać sobie sprawę z tego, że taka modernizująca interpretacya starych tekstów była konieczną wobec świata greckiego, na który także pisma ich greckie wpływ swój wywierać mogły i wywierały. Taką jest istota i rola żydowsko-greckiego synkretyzmu filozoficznego w Aleksandryt którego najwybitniejszym przedstawicielem jest F. Pisał on bardzo dużo i wyłącznie po grecku; język pism jego, których większość przechowała się, jest jasny, prosty, poprawny, styl wykwintny, często nacechowany polotem poetyckim. Dowcipna i często powtarzana charakterystyka Euzebiusza („Hist. eccles.” II, 5): „albo Platon jest poprzednikiem Filona, albo F. uczniem Platona” (rj IIXâToov cfiX(oî£st, vj duXoov TuXaTûmÇs') dotyczy nietylko pokrewieństwa ducha ich filozofii, co dziś mniej nas uderza, lecz i podnio-słości myśli i wyrażenia. Pisma jego, w liczbie 60, dotyczą najrozmaitszych przedmiotów z dziedziny teologii, egzegezy ksiąg świętych, dziejów narodu żydowskiego, kultu, obyczajów, prawa naturalnego i pisanego. F. jest bezwarunkowo wierny wierzeniom i tradycyom narodowym żydowskim, które uznaje za niepożyte: „Nasze tylko prawo zawsze pozostawało tern samem, niezmien-nem, niewzruszoneini jakby nacechowanem piętnem przyrodzoności, odkąd je spisano; jestem pewny, że przetrwa ono nieśmiertelne po wszystkie wieki, dopóki istnieć będą: słońce, księżyc, niebo i wszechświat” („De vita Mosis”, III). Chodzi mu głównie o objaśnienie tego prawa, o wyświetlenie jego istotnego znaczenia. Za przykładem poprzednika swego, Arystobula, F. al-legoryzuje w duchu mistycznym i oburza się przeciwko grubemu dosłownemu wykładowi ksiąg świętych; takie bowiem rozumienie ich tekstu dopuszcza antropomorfizm zmysłowy i wiarę w teofanię czyli zjawianie się Boga człowiekowi w postaci cielesnej. Niegodne to wyższej nad wszystko istoty, Stwórcy świata, który się nie da zbadać ani wypowiedzieć.

Cudy i teofanie objaśnia F. jako przenośnie, symbole głębszych prawd mistycznych. Nawet tam, gdzie chodzi o świadectwa historyczne, F., obok rozumienia dosłownego, uważa interpretacyę alle-goryczną za właściwą i niezbędną. Skądinąd wszakże powstaje energicznie przeciwko krańcowym symbolistom, którzy odrzucają dogmat i kult judaizmu, zachowują zaś z ksiąg świętych tylko nauki moralne, jako jedyne prawdy, częstokroć w postaci symbolicznej wyrażane. Bóg jest osobowy, jedyny; jest on czemś najogólniejszem, bytem z istoty swojej czynnym, twórczym; objawia się w stworzeniu, ale niewłaściwem jest przypisywanie mu jakichkolwiek kwalifikacyi, cechujących stworzenie lub człowieka; żadna nazwa nie zdoła go opisać lub scharakteryzować; w tem F. jest wierny pobożnemu obyczajowi Żydów, który nakazuje unikać nazywania Boga ja-kiemkolwiek określonem mianem. Bóg nie daje się poznać ani za pomocą rozumu, ani za pomocą dowodzeń naukowych; niekiedy tylko daje się odczuć w intuicyi bezpośredniej, w stanie ekstazy religijnej. Niejakie pośrednie wyobrażenie o Bogu może dać estetyczne i teleologiczne (ze stanowiska celowości) rozważanie świata przezeń stworzonego. Jest on jedyny i niezłożony, wszechobecny jako siła twórcza, ale nigdzie w istocie swojej nieobecny, pozaświatowy i zbyt święty, czysty i podniosły, by mógł wchodzić w styczność bezpośrednią z nieczystą i niedoskonałą materyą; posługuje się więc bezciele-snemi siłami pośredniczącemi, ideami. Najwyższą ze wszystkich sił boskich jest Słowo (Aó^oę), które F. niekiedy nazywa mądrością (Socpća), chociaż najczęściej mądrość występuje w roli siły lub władzy Słowa. Samo słowo rozważa dwustronnie: jako rozum lub wewnętrzną myśl Boga (Xô^oç svôi4t>sToç) i jako działanie, skutek uzewnętrzniony w świecie stworzonym (XÔ70Ç icpoçpopixrjç). Tak samo słowo ludzkie jest myślą i wyrazem wymówionym. Bóg stworzył świat z materyi nijakiej (bezjakościowej), która jest niczem, powodowany miłością i przez pośrednictwo Słowa, Syna Bożego, pośrednika pomiędzy Bogiem a człowiekiem, pocieszyciela. Najwyższem zadaniem człowieka jest posłuszeństwo względem Boga i naśladowanie jego; powinien on dążyć do tego, iżby dusza stała się przybytkiem i świątynią Boga. Liczne ślady nauki o ideach w duchu Platona, napotykane w pismach F-a, sam autor wywodzi od Mojżesza, interpretując tekst jego w odpowiedni sposób. Najbardziej znamienną w spekulacyi F-a jest nauka o Słowie, i ona też przedewszystkiem była z różnych stanowisk przedmiotem badań lii-storyczno-filologicznyeh. Wpływ pośredni F - a na nowoplatoników a bezpośredni na g n 0-s t yk ó w (ob.) i ojców kościoła: Klemensa z Aleksandryt Orygenesa, nie ulega wątpliwości. Spór jednak o rodowód jego nauki o Słowie nie jest jednomyślnie załatwiony. Jedni kładą szczegól-

Ad. M.

ny nacisk na greckie źródła tej nauki, głównie rozwijanej przez stoików i organicznie wyrosłej na gruncie myśli greckiej. Z nowszych badaczy przedewszystkiem należy tu wspomnieć Ma-xa Mullera, który szeroko rozwodzi się w obronie greckiego i specyalnie stoickiego rodowodu nauki F-a o Słowie. Müller w wywodach swoich posługuje się metodą filologiczną i usiłuje wykazać, że F. zapożyczył u Greków całe niemal słownictwo swojej teoryi; skąd zaś pochodzi wyraz, stamtąd i treść, przez ten wyraz oznaczana. Inni znów, jak się zdaje nie bez słuszności, przedewszystkiem podkreślają fakt, że nauka o Słowie, z jej mistycznym i religijnym charakterem, obcym myśli greckiej, rozwijała się na rodzimym gruncie judaizmu oddawna i taki właśnie charakter, możliwie daleki od dyalektyki greckiej, zachowała w pismach F-a. Niewątpliwie, że F. znał filozofię grecką i, pisząc po grecku, wystylizował i rozwinął naukę swoją o Słowie w terminach greckich, ale filozofia grecka i tu odegrała rolę narzędzia, którego użyto do rozwinięcia i zmodernizowania, nie zaś do zhellenizowania idei żydowskiej. Obrońcą gruntownym. i wymownym tego poglądu jest Michał Nicolas. — Literatura. „Philonis Judaei opera” (edit. Thomas Mangey, Londyn 1742, folio 2 vol.), wspaniałe i dotąd nieprześcignione wydanie pod względem poprawności tekstu, obfitości kommentarzy filologicznych, historycznych i filozoficznych; poprzedza przedmowa Mangeya, swojego rodzaju arcydzieło prostoty, ścisłości i eru-dycyi. Przystępniejsze i pełniejsze jest wydanie C. E. Richtera „Phil. Jud. Opera omnia” (Lipsk 1828 — 30 i editio stereotypa 1851—-63). O F-e między innemi pisali: Max Heinze „Die Lehre vom Logos in der griechischen Philosophie” (Oldenburg 1872); J. Drummond „Principles of the Jewish-AlexandrianPhilosophy ”(Londyn 1877); E. Vacherot „Histoire Critique de l’école d’Alexandrie” (Paryż, 1846 3 vol., o F-e tom I, str. 125—167); Ferdynand Delaunay „Pliilon d’Alexandrie. Ecrits historiques” (Paryż 1867); Michel Nicolas „Des doctrines religieuses des Juifs pendant les deux siècles antérieurs à l’ère chrétienne” (Paryż 1866); Otto Willmann „Geschichte des Idealismus” (Braunschweig, 3 tomy, 1894—8). (W tomie I jedno z najlepszych znanych stu-dyów o F-e, str. 600—622); F. Max Muller „Theosophie oder psychologische Religion. Aus dem englischen übersetzt.” (Lipsk 1895, piękne studyum o Słowie [Logos], str. 355—417).

Pilon August, historyk francuski (* 7 czerwca 1800 r. w Paryżu—f tamże 1 grudnia 1875); w r, 1840 został profesorem w szkole normalnej w Paryżu; w 1853 powołany był na dziekana i profesora historyi na fakultecie umiejętności w Douai, a w 1858 zamianowany inspektorem Akademii paryskiej. Napisał: „Histoire comparée de 'France et d’Angleterre” (1832); „Histoire de l’Europe au XVI siècle” (1832, w 2-ch tom.); „De la diplomatie française sous Louis XIV” (1843); „Du pouvoir spirituel dans ses rapports avec l’Etat” (1844): „Histoire de l’Italie méridionale jusqu’à la conquête romaine” (1849); „Histoire du senat romain” (2859); „Histoire de la démocratie athénienne” (1854); „l’Alliances anglaise au XVIII siècle” (1860) i in.

Pilon Augustyn (* 1841), były nauczyciel syna Napoleona III, autor wielu dzieł historycznych, a między innemi uwieńczonej przez Akademię Historyi literatury angielskiej (1883). Pisał także Nowelle („Les mariages de Londre” i in.) pod pseudonimem Pierre Sandrié. *

Filonardi, Philonardi, także Philonardy, Marius, kanonik św. Piotra, assessor trybunału św. Inkwizycyi, prałat domowy i assystent papieża, arcybiskup Awenionu i vice-legat (vice-comes) awenioński, nuncyusz Urbana VIII w Polsce w latach 1635—43. Pochodził z m. Bauco, z dyecezyi Veroli; zmarł w Rzymie 1644 r. (Ry-kaczewski „Relacye etc.” T. II, str. 272). Nastał po Honoracie Viscontim, który nuncjaturę polską opuścił był w maju 1635 r. Wtedy już przeszło od miesiąca miał F. list uwierzytelniający go przy Władysławie IV i Rzplitej, a wysławiający umysł i charakter nowego posła (list z d. 12 kwietnia 1635 r.: Theiner „Monum.” T. III Nr CCCLV); ale przybycie tak wychwalanego do Warszawy opóźniło się aż do lata 1636 r. Dopiero pod dniem 17 czerwca t. r. kanclerz W. Litewski, Alb. St. Radziwiłł w dzienniku swym zapisuje: „Odwiedziłem nowego posła papieskiego Philonardy, który nadzwyczaj długi nos miał.” „Mowa wojewody ruskiego (Sobieskiego Jakóba) do X. Filonardego” z roku 1636 (Bibliot. Ossol. Mss. 223) może wypowiedzianą była na powitanie nowego nuncyusza. F. przybywał do Polski w czasach bardzo dla Kościoła ważnych, z poważnem też zadaniem, wyłuszczonem w instrukcyi w oryginale włoskim w Watykanie (Mss. XXXV p. 332), w przekładzie u Rykaczewskiego z datą r. 1639 (!) („Relacye” II 272—7). Ten, pierwszorzędnej wagi, dokument, dowodzący zamysłów ówczesnych Watykanu, powołuje się na zapewnienie Włady sława IV, iż podczas ostatniego sejmu (zapewne pierwszego w 1635 r.) przygotował dobrze umysły do synodu, który miał uzupełnić unię brzeską. Kdz Fabisz („Wiadomość o legatach i nun-cyuszach etc” wyd. 2-e Ostrów 1866 str. 241—3) mówi o dwóch instrukcyach z 1635 i 1636; pierwsza miała się znajdować u Berberinich, druga w Biblioteca Ginori; żadnej z nich wszakże z powyższych dwóch zbiorów dotychczas, o ile wiemy, nie wydano. Ciampi („Bibl. critica” T. II, 77) ogólnikowo wspomina o instrukcyi, danej F-u przy odjeździe do Polski; papież poleca tu upominać Władysława IV, aby ruszał na Turka. Za Ciampiego przechowywano ten dokumeut w vol. III dziejów pontyfikatu Urbana VIII w Bibl. Barberinich. Prawdopodobnie otrzymał też F.

i instrukcyę, nakazującą mu protestować przeciwko poręczeniu swobód wyznaniowych w umyślnym dyplomacie, wystawionym przez króla za zgodą wszystkieli stanów, z podpisami deputatów i pod pieczęciami koronnemi i litewskiemi, a to w spełnieniu zobowiązania, zaciągniętego podczas elekcyi i koronacyi i stwierdzonego w Pacta conventa i Conftrmatio Generalis jurium (Vol. legum III 735, 763, 781, 857). Świeże potwierdzenie swobód na sejmie pierwszym r. 1635, poruszając na miejscu ówczesnego nuncyusza, musiało poruszyć i Rzym. F. zaraz po przybyciu do Polski osobistemi zabiegami swemi w Wilnie, podczas pobytu tamże Władysława IV, wyjednał zawieszenie „szkodliwych” ustępstw, t. j. tolerancyi. Ta działalność F-go, stronnicza, wikłająca stosunki polityczno-wyznaniowe i utrudniająca samo m.wet urzeczywistnienie zamysłów powyższej instrukcyi watykańskiej, w r. 1638 objawiła się osadzeniem na biskupstwie Łuckiem kandydata po myśli nuncyusza i biskupów. Główne zadanie, wyłuszczone w owej instrukcyi: zwołanie synodu w ściśle określonycli warunkach, z licznemi zastrzeżeniami, nie wyszło ze stanu mgławicy i zdaje się, że poważnie podjętem nawet nie zostało, ani przez króla, który „już dobrze usposobił umysły”, ani przez nuncyusza. Zato postępowanie zgodne z owem „diploma”,nową sankcyą prawodawczą na sejmie r. 1641 wzmocnione („Vol. leg.” IV, 6), wywoływało niepokój, pobudzało do wystąpień potocznych, przeważnie słownych, po których wreszcie, d. 26 marca 1642, F., za pośrednictwem swego sekretarza, Francuza, Beaufilz, wniósł uroczysty akt prote-stacyi do ksiąg Metryki Litewskiej, obejmujący prócz manifestu samego nuncyusza transsumpt protestacyi dawniejszej Viscontego z d. 20 marca 1635 r., oraz protestacyę współczesną z d. 12 lutego 1642 r., podpisaną przez: prymasa Łubieńskiego Macieja; bisk. poznańskiego, Szołdr-skiego Andrzeja; przemyskiego, Gembickiego Piotra, podkanclerzego koronnego; łuckiego, Gembickiego Andrzeja; kijowskiego, Aleksandra Sokołowskiego; wreszcie przez Radziwiłła Albrechta St. i Sapiehę Kazimierza, panów świeckich. Już po akcie nowy metropolita kijowski i halicki, Sielawa, d. 8 marca poparł go własnym manifestem (wszystko u Theinera 1. c. T. III Nr CCCLXIX). Przy znanem usposobieniu króla, pragnącego utrzymać pokój między stronnictwami religijnemi, taka agitacyjna działalność F-go, odpowiadająca na świeżo w r. 1641 uchwa lone w sejmie Excer citiurn liberum, nie mogła sprawić dobrego wrażenia na dworze. W tym samym czasie zaogniła się inna jeszcze rana królewskiego serca. Król odjeżdżającemu z Warszawy Viscontemu przyrzekł był kapelusz kardynalski, a przyrzeczeniu temu musiał nadać treść tak stanowczą, że zawód, jakiego przez lat siedem doznawał od papieża, naraził go w przykry sposób wobec niedoszłego kardynała.

Nic nie pomagały listy i przedstawienia. Urban VIII gotów był zamianować Polaka, ale za nic nie chciał prekonizować Medyolańczyka, podejrzanego o sprzyjanie władającym podówczas w Lombardyi Hiszpanom; król zaś i o Polaka już nie dbał: domagał się purpury dla byłego nuncyusza. W sprawie tej jeździł Szołdrski do Rzymu w r. 1640 (Theiner T. III Nr CCCLXVIII; list z d. 17 listopada mówi tylko o sprawach wiary); jeździł niezawodnie i później, gdyż Radziwiłł pod dniem 19 czerwca 1642 r. zapisuje: „Biskup poznański, powróciwszy z Rzymu, doniósł, że gdy papieża prosił o purpurę dla osoby zaleconej od króla równego innym monarchom, Urban VIII rzekł na to: „Ja nie wiem jeżeli jest równy innym królom i czy pewną jest równość królów dziedzicznych z obieralnymi” [odwrotnie]. Przybył więc nowy kamień obrazy, gdy dawny jeszcze przeszkadzał, i jak legł na drodze, tak leżał. Papież, widocznie już ową uroczystą protestacyą podniecony a uporem królewskim rozgniewany, nie przypuszczał do siebie Fredry, bawiącego w charakterze posła, i ostatecznie w liczbie siedemnastu kardynałów, których zamianował, Viscontego nie pomieścił. Skrupiło się na F-m. Wysłany do niego z wymówkami Gembicki Piotr zapowiedział mu od króla, że odtąd go za nuncyusza uważać nie będzie. F. wsiadł na biskupa: „Rozumiałem — prawi — iż schyzmatycki biskup takie mi rzeczy powiada: dziwuję się. że osoba kościelna takiej legacyi się podjęła przeciwko legacyi Apostolskiej”. Król się rozgniewał, zerwał stosunki z nuncyuszem—„a marszałek królowej dobrze po uszach oberwał, że go do królowej przypuścił” (Radź. d. 17 marca 1642 r.). Gdy nadeszła owa relacya z Rzymu, uuncyusz pogląd papieża na różnicę królów obieralnych od dziedzicznych przyjął za swój własny, a gdy mu to Radziwiłł Albrecht wymawiał, strofowany wytoczył, nie bez słuszności, argument, że sam król temu winien, bo sam dobrowolnie małym się czyni. „Hiszpania—rzekł—na dziesięć listów zaledwie raz królowi odpowiada, a król cierpliwie to znosi”. Przekonaniu o bezsilności, a więc i niższości, króla polskiego, dawał F. uście w listach i relacyacli do Rzymu. Szło już wtedy na noże. F. chciał także pokazać co może. Kiedy król dla postawienia kolumny Zygmuntów* skiej potrzebował oczyścić plac przed Zamkiem, i w tym celu nabył domy Bernardynek, aby je zburzyć, nuncyusz dostrzegł w zamyśle tym jakoby zamach na samą religię i klątwą usiłował wstrzymać roboty. Król domy zburzył, a upokorzony F. napróźno już usiłował go przeprosić. Władysław IV, raz pokazawszy mu drzwi, nie chciał go już potem do siebie dopuścić. Wkrótce przejęcie, w drugiej połowie marca 1643 r., listu F-go przez nasadzonych na niego szpiegów rozpętało całą namiętność gniewu. List szarpał i króla, i naród: król nic nie może bez sejmu;

przy niemocy swej nie waha się popierać heretyków i scliyzmatyków (fautor haer. et. Sch.); zły katolik, myśli o zniesieniu annat; naród wreszcie oddaje się pijaństwu. Do tego ostatniego oskarżenia pobudził F-go zapewne nieszczęsny sejm lutowy 1642 r. Król zwołał stałą swą radę; rada postanowiła wysłać do F-go deputa-cyę z wojewody sandomierskiego, Ossolińskiego Krzysztofa; wojewody ruskiego, Sobieskiego Jakóba; „dyrektora” (marszałka) Izby poselskiej, Lubomirskiego Jerzego; podczaszego koronnego, Ostroroga Mikołaja, i podskarbiego litewskiego. Wysłani, mieli dać nuncyuszowi surowe napomnienie i zapowiedzieć mu już ostatecznie, że ani król, ani rzeczpospolita za nuncyusza go uważać i jurysdykcyi jego podlegać nie myślą. Na zapowiedź taką F. odparł, że pozostanie, dopóki go zwierzchność jego nie uwolni.—Rzecznikiem deputacyi mógł być, obdarzony niezwykłym darem słowa i pióra, Sobieski; „Mowa wojewody ruskiego r. 1643”, w pomienionym Mss. B. Ossolińskich Nr 223, może jest właśnie jego ówczesnem przemówieniem. Ciampi (1. c.) zaznacza, że w zbiorze Luniga („Codex Italiae di-plomaticus” 1725 — 35 4 t.), znajduje się list Sobieskiego do F-go, wzywający go w imieniu króla i rzeczypospolitej do złożenia godności nuncyusza, której stał się niegodnym przez swoje złe czyny i kłamstwa, i do bezzwłocznego zaniechania dalszych stosunków z dworem. Król kazał „przystawić wartę do gospody F-go” (Radziwiłł), aby go odciąć od światu. Do Rzymu poszedł list na radzie królewskiej „skoncypowany” według wyrażenia Radziwiłła, do którego i on sam rękę swą przyłożył (d. 29 marca 1743); przyłożył też i Sobieski. List, noszący datę 27 marca 1643 r., przechował się w Neapolu w archiwum klasztoru świętych Apostołów (Mis-cellanea liist. Vol. II, p. 2—5) i stamtąd wyjął go i w „Relacyach” (T. II str. 272) przedrukował Rykaczewski. Dzieje dyplomacyi niewiele pewno przynoszą dokumentów takich, jak ten list zbiorowy pierwszych dygnitarzy polskich do papieża. Ta półurzędowa retoryka zasługuje na poznanie. Autorowie jej udają, jakoby nie wiedzieli, że owo, doniesione przez Szołdrskiego, powątpiewanie o dostojeństwie królów polskich wyszło z ust samego Urbana VIII, wkładają je w usta F-go i, zyskawszy dogodną pozyeyę, zgóry już potem rąbią, że wbrew mniemaniu nuncyusza władza królów polskich równa jest nietylko każdej innej królewskiej, ale nawet i cesarskiej. Nun-cyusz wolniejszem piórem niż przystało roztrząsa stosunki publiczne, cały naród oskarża c występki, przywłaszcza sobie attrybucye nienależne, a najsrożej z jego nadużyć boli uwłaczanie majestatowi królewskiemu. W Polsce za króla swego nikt krwi nie pożałuje, zwłaszcza za takiego króla, jak Władysław IV, którego mądrość to sprawiła, że pokój ze świata wygnany s cli roli ił się do Polski. Sami barbarzyńcy nawet, jakby się do innej części świata wynieśli, spokojnie siedzą. To sprawia, że majestat Władysława IV potężniejszym jest od muru chińskiego, od samego nawet oceanu. Nie wstydzą się Polacy praw swoich, swej wolności. Wolno innym krwawemi przechwalać się zwycięstwy: w Polsce apostolstwo króla nawróci i pozostałe jesze resztki herezyi. Niech-żeż papież powściągnie (coërcere) nuncyusza. Król wiedział już co zrobić: nietylko go od posłuchania i rozmowy odtrącił, ale mu już niejednokrotnie zapowiedział, że ma z dzierżaw jego wyjechać. Nie wątpią autorowie listu, że wszys cy panujący hznają takie postąpienie króla za słuszne. W końcu proszą Urbana VIII, aby arcybiskupowi Laryssy (in part. inf.; miał czas zostać nim Visconti, w oczekiwaniu kapelusza) dał purpurę, czem nietylko króla, ale i naród, nietylko sobie uległym, ale i dla rodziny swej życzliwym, w najwyższym stopniu zjednanym, uczyni. Pod listem podpisali się: prymas, Łubieński Maciej; bp. poznański, Szołdrski Andrzej; bp. przemyski, Trzebiński Alex., podkanclerzy kor.; bp. łucki, Gembicki Andrzej; koadjutor biskupstwa wileńskiego, podkanc. litewski, Tryzna Marcyan— w imieniu senatorów duchownych („sacri (!) se-natus nomine”) — a z dostojników świeckich:

w. hetman i kasztelan krakowski, Koniecpolski Stanisław („exercitus regni generalis ” >; w. kanclerz kor., Ossoliński Jerzy; w. kanclerz litewski, Radziwiłł Albrecht Stan.— w imieniu całego senatu świeckiego; wojewoda wileński Chodkiewicz Krzysztof; wojewoda Ziem Ruskich, Sobieski Jakób; wreszcie marszałek sejmu, Lubomirski Jerzy — w imieniu wszystkiej szlachty. Większych w rzeczypospolitej ludzi, wyższego a powszechniejszego tytułu być nie mogło. Król miał w osobnym liście do papieża, żądając odwołania, wyłożyć wszystkie wykroczenia F-go z prawowitego toru służącej mu juryzdykcyi duchownej. Świadectwa współczesne o tych przekroczeniach nurzają się w ogólnikach; faktyczna wszakże podstawa do skarg wątpliwości nie ulega, skoro list dygnitarzy wyraźnie, choć ogólnikowo, F-go obwinia. Ów uzupełniający list króla do papieża, nam nie znany, zapewne i fak-ta wyłuszczał. Rykaczewski w objaśnieniu do dokumentów pisze o F-m: „Przez gwałtowne postępowanie oburzył na siebie umysły. Zaczął najpierw od tego swe urzędowanie, że wszelkiego rodzaju sprawy do swego powołał trybunału; wbrew wyrokom Soboru Trydenckiego, kogo chciał na komissye wyzuaczał i narzucał się na sędziego cywilnego całej Polsce.” To „cywilnego” naprowadza na ograniczenie attry-bucyj nuncyuszowskich do criminaliów w breve pa-pieskiem w początku panowania Władysława IV, na które powołuje się prawo z r. 1635 (Forum ludzi szlacheckich z duchownemi „Vol. leg.” III 857). stwierdzając uznaną przez papieża zasadę, że in causa personali criminali między duchownymi a świeckimi spory sądzone będą ostatecznie intra regnum, nie wychodząc do Rzymu: otóż F., faworyzując duchowieństwo, również i sprawy cywilne pod juryzdykcyę swą podciągał. Na skutek żądania królewskiego Urban VIII długo czekać nie kazał: już d. 19 sierpnia 1643 Radziwiłł zapisuje: „Nuncyusz F. nareszcie do Rzymu się wrócił”. Następca jego, de Torres, dopiero we dwa lata potem zjawił się w Warszawie. I on także otrzymał instrukcyę co do synodu, na dawniejszych, danych F-u, opartą: ale i za niego nic nie zrobiono. Rozcieńczony projekt wcielił się w Colloqium charitativum, złożone w Toruniu d. 28 sierpnia 1645 r. Bartoszewicz (Encyklop. Org. większa) przypomina działalność czysto już wyznaniową F-go w Częstochowie: poświęcił on tam kościółek św. Barbary dla chorych na oczy.—Tyle ze źródeł dawniejszych, drukowanych, zebrać się dało o F-m; w aktach nuncyatury w Archivum głównem, w zbiorach watykańskich i wypisach z nich, wypełniających teki Akademii, wreszcie w manuskryptach naszych bibliotek niejeden pewno fakt się ukrywa. Z historyków naszych, opowiadających dzieje, jeden tylko Kwiatkowski w „Dziejach narodu polskiego za panowania Władysława IV” (Warszawa 1823) F-m się zajmuje, korzystając wyłącznie z pamiętników, a raczej z dziennika radziwiłłowskiego. Estreicher pod nazwiskiem F. odsyła do Rychtalskiego Daniela „Theologia de divinitate” (Kraków 1641). s-Filopoimen (po łacinie Philopoernen) wódz grecki, zwany przez starożytnych ostatnim Hellenem (* 253 r. przed Chr.), był synem bogatego ziemianina Kraugisa z Megalopolis w Arkadyi. W trzydziestym roku życia swego, kiedy Kleomenes spartański napadł był na jego miasto rodzinne, odparł go i uprowadził mieszkańców w bezpieczne miejsce do Messeny (222); następnie latem tegoż roku, gdy Antygon, król macedoński, wojnę Spartanom wypowiedział, F. posiłkując go z Megalopolitanami, odznaczył się w rozstrzygającej bitwie z Kleomenesem pod Sel-lazyą. R. 209—208 był hipparchem, a 208—207 strategiem związku Achaj skiego. Na tern stanowisku rozwinął czynność nadzwyczajną w reor-ganizacyi wojska achaj skiego i tak je znakomicie wyćwiczył, iż stało się postrachem nieprzyjaciół. To też, kiedy po śmierci Kleomena, efor Machanidas, przywłaszczywszy sobie władzę nad Spartą, chciał ją na cały Pelopo nez rozciągnąć i uderzył na Achajczyków, F., na czele ich stanąwszy, poraził jego wojsko pod Mantyneją i samego trupem położył (207). Wdzięczni Achaj czycy wystawili mu za to posąg, z miedzi odlany, a gdy przybył na igrzyska nemejskie, gdzie się lud z całej Grecyi gromadził, przyjęty był z radością i uwielbieniem. Potem, gdy, po śmierci Machanidasa, zawładnął Spartą tyran Nabis i podejściem opa-

nbwał Messenę, F., nie mogąc nakłonić Lizyppa, który w tym roku po nim był wodzem Związku Achaj skiego, żeby jej na ratunek pośpieszył, zebrał swoich społziomków i wyruszył z nimi na odsiecz Meseńczykom, a Nabis, na samą wieść o zbliżaniu się jego, opuścił miasto. Natenczas F-udał się na pomoc Gortynianom na wyspę Kre-tę i, szczęśliwie odbywszy tę wyprawę, za powrotem do Grecyi zmusił Spartę, kiedy jej tyran, Nabis, został zamordowany, a z nią też i Messenę, do połączenia się ze Związkiem Achaj-skim, przez co postawił go u szczytu potęgi (192); kiedy zaś wkrótce potem Spartańczycy odpadli, zdobył ich miasto, rozkazał zburzyć jego mury i zniósł prawa Likurga (189). Wtedy ci z prośbą o pomoc zwrócili się do Rzymian, u-ważanych, po złamaniu przez Flaminiusza Tytusa potęgi Filipa V Macedońskiego, za oswobo-dzicieli Grecyi. Rzymianie, którzy już od dawna zawistnem okiem na Achajski związek patrzyli, skorzystali z tej sposobności, ażeby mu szkodę wyrządzić, i pobudzili Messeńczyków do zerwania sojuszu z nimi (189).    F., po raz ósmy pia

stujący urząd stratega, mimo, że już liczył lat 78 i leżał chory w Argos, na wieść o przenie-wierstwie Messeńczyków i zajęciu przez nich twierdzy Kolonis, zebrał na prędce zastęp dzielnej młodzieży i pociągnął przeciw nieprzyjaciołom, którymi Dynokrates dowodził. Zrazu zwycięski, potem w dolinie pod Koroneją, w zamęcie walki z siłami przeważającemi, odbiwszy się od wojska, w ciasny wąwóz zagnany, gdy wraz z koniem wpadł w przepaść i ciężko skaleczony zmysły postradał, rzucili się nań Messeńczy-cy, ręce mu skrępowali powrozem i wpół-żywego z tryumfem wprowadzili do miasta. Tam bez zwłoki sąd nań złożyli i zmusili go do wypicia trucizny. Gdy wieść o śmierci jego rozeszła się po Grecyi, cały związek Achajski przeciw Messeńczykom wystąpił i łatwo ich pokonał, a Dynokrates samobójstwem ratował się przed zasłużoną pomstą. Zwłoki F-a uroczyście sprowadzono do Megalopolis, gdzie na rynku wzniesiono mu nagrobek. Prócz tego w wielu miastach postawiono jego posągi (według Plutarcha). K-Filoponus (Jan, inaczej zwany Janem Gramatykiem), filozof i teolog bizantyjski. Jak należy wnosić z ustępu jego własnego dzieła „O wieczności świata” * przed r. 529 po Chrystusie w Aleksandryi—f w późnej starości, gdyż jego kommentarz do fizyki Arystotelesa był pisany w r. 617. F. był heretykiem, wyznawał mianowicie formę eut y chiani z mu (ob.), zwaną tryteizmem (ob„). Uznany za nieprawo-wiernego w r. 561 za swoją polemikę przeciw uchwałom soboru Chalcedońskiego. Pisma teologiczne F-a: „Kosmogonia Mojżesza” i „O Wiel-kiejnocy” (ogłoszone razem w „Patrologiae cursus completus” J. P. Migne’a, Paryż 1851) oraz zaginione: „Biblidavion”, rodzaj katechizmu, skierowany przeciw katechizmowi Jana Schola-

Mns.

Mns,

styka (ob.), „Cztery księgi przeciw soborowi Clialcedońskiemu”, „O zmartwychwstaniu”, dzieło, broniące zasady Orygenesa, że ludzie po zmartwychwstaniu obdarzeni będą ciałami „du-chowemi” (t. zw. „fantazyazm”). „Przeciw acetalom”, „Księga przeciw herezyom” „Diaeretes (arbiter) w sprawie jedności”, traktat teologiczno-filozoficzny o tytule niewiadomym, za przedmiot mający kwestyę, jak się dzielą cztery cnoty kardynalne pomiędzy trzy władze duszy. Dzieła gramatyczne F-a: „Księga o akcentach” (Wienberg 1615 i Lipsk 1825). Trzy rozprawki „O narzeczacli greckich” (Wenecya 1512, wyd. 3-ie tamże 1557). Istnieje wersya, że F. napisał jeszcze komrcentarz do arytmetyki Nikomacha z Gerazyum oraz do Ptolemeusza. Treść zaginionych dzieł teologicznych F-a znamy z pism patryarchy Focyusza, a niektóre urywki z „Diae-retesa” przytacza Jan Damasceński.—Jako filozof, F. był neo-platonikiem, lecz samoistnym i bardziej niż Jamblichus (ob.) i Proklus (ob.), z którymi polemizował, zbliżającym się do Platona. Jego zaginiona polemika z Jambli-cliusem miała tytuł: „O posągach” i skierowaną była przeciw mniemaniu tego ostatniego, jakoby w posągach bogów i bogiń, od chwili ich poświęcenia, przebywała pewna część mocy bożej. Polemika przeciw Proklusowi, zatytułowana „O wieczności świata” (Wenecya 1537, Wiedeń, Galland 1788), ma za cel wykazać, że doktryna o stworzeniu świata w czasie nie jest w zgodzie ani z Platonem, ani z nauką akademii neo-platońskiej, ani z tem, czego uczą obserwacya i rozum. Polemika F-a jest nader obszerna, nawet drobiazgowa, i cechuje się znaczną subtelnością dyalektyczną. Powyżej przytoczona „Ko-smogonia Mojżesza” stoi z dziełem „O wieczności świata” w ścisłym związku. F. był gorliwym i sumiennym kommentatorem Arystotelesa. Niektóre źródła przypisują mu autorstwo „życiorysu Arystotelesa”, uważanego przez innych za dzieło Ammoniusa (ob.) i zamieszczonego na czele kommentarza tego ostatniego do „Kate-goryj ”. Niewątpliwie F-a są kommentarze do 8 dzieł Arystotelesa, a mianowicie: do „Pierwszej analityki” (Wenecya 1536, przekł. łacińs. tamże 1541, wyd, 6-e w 1560), do „Drugiej analityki” (tamże 1504, wyd. 2-gie 1534, przekł. łac. 1542, wyd. 3-ie 1568, Paryż 1544), do pierwszej księgi „Meteorologii” (Wenecya 1551, przekł. łac. tamże 1551, wyd. 2-ie 1567), do 4-cli pierwszych ksiąg „Fizyki” (tamże 1535, przekł. łac. 1539, wyd. 5-e 1581), do ksiąg „O duszy” (tamże» 1535, przekł. łac. 1544, wyd. 5-e 1581, Lugdun 1548, wyd. 2-ie 1558), do księgi „O ge-neracyi zwierząt” (tamże 1526), do ksiąg „O generacyi i zniszczeniu” (tamże 1527, razem z kommentarzem Aleksandra z Afrodisias do „Meteorologii”), do 14-stu ksiąg „Metafizyki”, znany tylko w tekście łacińskim.

Filostratos Egipcyanin, filozof grecki z I-go

wieku przed Chrystusem, żył na dworze Kh patry i należał do Ill-ciej Akademii, skutkii czego uchodził za platonika. Plut ar ch i 1 lostratos Flavius (ob.) zaliczają go do s< stów. Pism nie pozostawił. Po zaszłym w Eg cie przewrocie mieszkał w Sycylii.

Filostratos («ÏHXô'Jvat&ç): 1) starszy, g Werusa z wyspy Lemnos, sofista ateński, j w II w. po Chr.; prócz wielu innych dzieł i pisał także 43 tragedye i 14 komedyj. Z pi jego dochował się w pismach Lucyana jec tylko dyalog pod tytułem: Neron. Rozpraw ją w nim Lemnijczyk, Menekrates, i wygna z kraju filozof, Musonius Rufus, o przekopał przesmyku Korynckiego, zamierzonem przez I rona, i o czynach ohydnych, jakich się ów ok tnik przy tej sposobności dopuścił.—2) Flavi Filostratos, syn poprzedzając., również gn ki sofista i nauczyciel wymowy, żył naprz w Atenach, później w Rzymie, za panowania i sarza Septymiusza Sewera aż do połowy III po Chr. Małżonka Sewera, Julia Domna, pr: jęła go do swego uczonego otoczenia; z ces rzem Karakallą udał się do Gallii, zwiedził ti że Antyochię w Syryi i inne jeszcze kraje i ( czekał się późnego wieku. Z dzieł jego doel wała się większa część do naszycli czasó

1)    Ta èç tóv Tootvéa ’ArccAXamov w 8-u ks gach, liistorya romantyczna, nawiązana do os bistości cudotwórczego Apolloniusza z Tyai z wyraźną tendencyą sławienia filozofii pyta;; rejskiej, jako jedynego środka ku odżywi er zanikającej wiary pogańskiej, wszakże bez z mierzonej polemiki przeciwko chrześciaństw Dzieło to nie ma wielkiej wartości historyczm

2)    Bt'oi ooeptotwv, w 2-cli księgach, Żywoty sc stów, zwłaszcza tych, którzy się retoryce p święcili; dzieło to, z wielką znajomością rzec i z dobrym smakiem napisane, jest nadzwycz ważnem dla historyi greckiej oświaty za cz sów Cesarstwa Rzymskiego. Wydał je Kais w Heidelberu gr. 1838. — 3) *Hpunxóę, dzie prawdopodobnie między r. 211—217 za czasó Karakalli powstałe, zawiera w formie dyalos mitologiczne dzieje bohaterów wojny Trojańskie Przedstawiając . owych odwiecznych bohateró jako przebywających jeszcze na świecie w p staci demonów, ma F. i w tem dziele na ce wskrzeszenie zamierającej pomiędzy ludem wi ry pogańskiej. Jest to jeden z najlepszych j go utworów, nastrzępionych zwykle retoryczn mi błyskotkami bez liku, bardziej zaś jeszcze ce: ne z tego względu, że dochowało się w nie wiele mitologicznych opowieści, zaczerpniętyc z dawnych poematów, których skąd inąd ni znamy. Wydał to dzieło J. F. Boissonade w P: ryżu r. 1806.—4) ’EîuiotoXcu, 73 listy, główn erotyczne igraszki.— 5) Eixôvep, w 2-ch ksi< gach, dzieło, zawierające opisy 34-ch obrazo wszelkiego rodzaju, przedstawiających sceny h storyczne, krajobrazy, polowania, rozmaite owi

Mns.

Mns.

W nowszych czasach F-ę n-y w znaczeniu do gmatycznem wznowili Sc hel lin g (oh.) i Hegel (ob.). Szkoła Schellinga uprawiała ją gorliwie, zwłaszcza zaś Schubert (ob.), v. Baader (ob.), Krause (ob.), Oken (ob.). Ze szkoły Hegla wyszedł L. Feuerbach (ob.), który F-i natury nadał wprost przeciwny zamierzonemu przez mistrza, naturalistyczny (ob. Filozofia, Naturalizm) kierunek. Następną fazą F-i a-y był nowszy ma tery alizm niemiecki (ob. Fi-ozofia, Materyaliz m). W najnowszych czasach logmatyczną F-ę n-y opracowywał E. v. Hart-nann (ob.) w swoim systemie transscendental-Lego realizmu, a i proponowana przez E. Haecke-a (ob.) forma m o ni z mu (ob.) jest systemem, nającym cechy F-i n-y —F. krytyczna (ob. Filo-ofia, Kant, Krytycyzm) nie uznaje wcale uożliwości F-i n-y. Opracowujący zasady wieży o przyrodzie dział F-i krytycznej nazywa ię filozofią nauk przyrodniczych, wszak-e i w F-i krytycznej używa się niekiedy skró-onego terminu F. n-y, a to tern snadniej, że jest n oddawna używanym w Anglii („natural phi->sophy”) na oznaczenie fizyki ogólnej. Krytycz-a F. nauk przyrodniczych jest analizą i kryty -ą pojęć i zasad ogólnych wiedzy o przyrodzie da się, również jak i same nauki przyrodnicze, nlzielić na części: fizyczno-chemiczną i biolo-czną. Oprócz pojęć i zasad najogólniejszych, spólnych, bądź to wszystkim naukom wogóle, plź wszystkim naukom realnym, pojęciami na-elnemi nauk fizyczno-chemicznych, (a więc przedmiotami odnośnej części filozofii nauk zyrodniczych), są: materya (ob.), energia b.), siła (ob.) i ruch (oh.); pojęciami zaś ,czelnemi biologii (i przedmiotami filozofii bio-Hi): organizm (ob.), forma (ob.), życie d.) i funke y a (ob.). Rzecz prosta, że i ogól-sjsze od powyżej przytoczonych pojęcia, o ile S stosują do nauk przyrodniczych, są przedmio-ni F-i tych nauk (np. pojęcia substancyi, ce-y, faktu, zmiany, ewolucyi, ilości, jakości, iyczyny i t. p.); wreszcie należy do niej i me-lologia oraz klasyfikacya nauk przyrodniczych.— dstawy nowożytnej F-i nauk przyrodniczych 'ożyli: F. Bacon z Verulamu (ob.), Galileo jlilei (ob.), I. Newton (ob.), E. Kant (ob.), Lavoisier (ob.), R. Dalton(ob.), J. Caven-3h (ob.), J. R. Mayer (ob.), J. Joule (ob.), Helmholtz (ob.), R. Clausius (ob.), J. ark Maxwell (ob.), M. F. Bichat (ob.), J. vier (ob.), Geoffroy-de-Saint-Hilaire ), L am arque (ob.), J. W. Goethe (ob., poe-A. v. Humboldt (ob.), Johannes Mül-(ob.), Claude Bernard (ob.), K. Darwin ), T. Huxley (ob.), E. Dubois-Reymond ), A. Weissmann (ob.). Z metodycznie oprawnych dzieł o F-i nauk przyrodniczych waż-sze: J. Herschel „Preliminary discourse the study of natural philosophy” (1831); W. ewell „History of the inductive sciences”

(2 t. r. 1837, wyd. 2-e r. 1857), „Philosophy of the inductive sciences” (2 t., r. 1840, wyd. 2-e r. 1852); Księgi III i IV dzieła J. S. Milia „A system of logie ratiocinative and inductive” (1843 i liczne wydania późniejsze — opracowanie polskie A. Dygasińskiego 1879) A. Bain „Logic” (1870 przekład polski ks. F. Krupińskiego 1872); W. Wundt „Die physikalischen Axiome” (1866); część 1-sza t. 2-go dzieła tegoż „Logik” (1893); W. Preyer „Ueber die Aufgabe der Naturwissenschaft” (1876); Fr. Schulze „Philosophie der Naturwissenschaft” (2 t. 1881—82); K. Kr oman „Unsere Naturer-kenntniss, Beiträge zu einer Theorie der Mathematik und Physik” (przekład z duńskiego 1883). C. Haupt mann „Die Metaphysik der modernen Physiologie” (1894); G. Volkmann „Erkennt-nisstheoretische Grundzüge der Naturwissenschaft” (1896); E. Mach „Die Geschichte und die Wurzel des Satzes der Erhaltung der Arbeit” (1872), L. Mabilleau „Hist, de la philosophie atomistique” (1895).

Filozofia prawa, oh. Pra w o.

Filozofia religii. W filozofii dogmatycznej (oh. Filozofia) nadaje się to miano tej jej części, która roztrząsa ze stanowiska metafizycznego kwestyę stosunku człowieka do Boga, pojmowanego, bądź-to jako osoba, bądź jako idea albo zasada. Dogmatyczna F. r-i jest opartym na krytyce wszystkich pozytywnych re-ligij systemem rozumowym, określającym stosunek człowieka do Boga. Nad dogmatyczną F-ą religii pracowali: A. Shaftesbury, S. Clarke (ob.), dir. Wolf (ob.). H. S. Reima-rus (ob.), M. Mendelssohn (ob.), G. E. Lessing (ob.), Voltaire (ob.), J. J. Rousseau (ob.). Na nowe drogi wprowadził filozofię r-i E. Kant (ob.), wywodząc creligię z etyki i u-znając ją za rozwinięcie jednego z postulatów rozumu praktycznego. Po Kancie opracowywali dogmatyczną F-ę r-i: J. G. Fichte (ob.), F. D. Schleiermacher (ob.), J. F. Hegel (ob.), Bruno Bauer (ob.), F. Ch. Baur (ob.), A. Cieszkowski (ob.), K. Daub (ob.), G. A. Gabier (ob.), F. Marheineke (ob.), de Bonald (oh.), de Lamennais (ob.), de Maistre (ob.), w najnowszych czasach usiłowali wznowić F-ę r-i na podstawach filozofii Kanta: A. Ritsch 1 (ob.) i W. Hermann (ob.). Raczej krytykę chrześciaństwa niż pozytywną F-ę r-i dawali: D. Strauss (ob.) i E. Renan (ob.). Stanowisko zupełnie negatywne względem wszelkiej religii pozytywnej zajęli: L. Feuerbach (ob.), a w o-statnich czasach M. Guy a u (ob.).—Ze stanowiska filozofii krytycznej F. r-i jako nauka nie jest możliwą. Religia, jako zjawisko psychologiczne, społeczne i historyczne, jest jednym z przedmiotów psychologii (jednostkowej i etnopsycholo- . gii), socyologii i historyi. Prace naukowe o religii ze stanowiska psychologicznego, socyologicznego i historycznego ob. pod wyrazem Religia.

Filozoficzna harmonika, ob. Płomienie śpiewaj ące.

Filozoficzna rtęć i Filozoficzna siarka, tak

nazywali alchemicy dwa hipotetyczne pierwiastki, z których, według nich, wszystkie kruszce składać się miały; nie uważali ich wszakże za toż samo, co żywe srebro i siarka.

Filozoficzna świeca, płomień wodoru wydobywającego się z rurki, ob.Woódr i Płomieni e śpię w aj ące.

Filozoficzna wełna, dawne miano tlennika cynku (Ob. Cynk).

Filozoficzne jajko, butelka jajowatego kształtu (fiolka), z długą szyjką, rodzaj retorty czy a-lembiku, w którym alchemicy usiłowali wytworzyć swój kamień filozoficzny.

Filozoficzny kamień, ob. Alchemia.

Filozoficzny olej (Oleum philosophorum, oleum lutericium). Tak nazywano olej przypalony, otrzymywany przez napojenie proszku ceglanego olejem tłustym, który następnie poddawano destylacyi suchej (oh.). Ciało, tą drogą otrzymane, stanowi płyn oleisty, mniej lub więcej brunatny, nieprzyjemnego zapachu, okazujący reakcyę kwasową. W składzie swym zawiera różne produkta rozkładu tłuszczów, działaniem wysokiej temperatury.

Filochowski Roch, prałat kapituły warszawskiej, sędzia Surrogat konsystorza metropolitalnego (* d. 16 sierpnia r. 1838 we_ wsi Choro-many Wielkie, w powiecie Ostrowskim—f 21 sierpnia 1896 w parafii Piski w tymże powiecie). Nauki szkolne odbył w Łomży, potem wstąpił do seminaryum duchownego w Płocku, skąd w roku 1860 wysłany był do Akademii w Warszawie i tu r. 1861 przyjął święcenia kapłańskie, a w 1864 skończył studya ze stopniem kandydata św. teologii. Zamianowany profesorem teologii dogmatycznej w seminaryum płockiem, wykładał ten przedmiot przez lat dwanaście, sprawując przy tern obowiązki wice-regen-sa i sekretarza konsystorza. W r. 1876 dzisiejszy metropolita warszawski, ks. Wincenty Popiel, zostawszy biskupem włocławskim, powołał go na swego kapelana. Na tern stanowisku, mając nieco więcej wolnego czasu, zajął się F. spisywaniem wizyt pasterskich i arcypaster-skich i, prowadząc aż do końca życia tę pracę, (w „Przeglądzie katolickim”) zgromadził w niej wiele bardzo ważnych i cennych wiadomości, stanowiących bogaty materyał historyczny: obok tego zaś zaczął wydawać książeczki religijno-ludowe, jak np.: „Ciekawe opowiadania pielgrzyma o miejscach cudownych”; „Ostatnie zdarzenia pielgrzyma”; „Pielgrzym nauczycielem”; „Historya Św.”; „Rozmowy o Panu Jezusie”; „O czytaniu Biblii”; żywoty pojedyńcze świętych, proroków, patryarchów, uczniów Pańskich, mężów apostolskich, ojców, pisarzów i doktorów Kościoła i męczenników chrześciańskich, pragnąc przez nie krzewić czyste zasady wiary i dobre

obyczaje w pośród prostaczków. Opracował także wyborny „Krótki katechizm”, który miał aż 13 wydań, oraz „Podręcznik katechizmowy” w 2-ch t. W r. 1877 zamianowany kanonikiem dyecezyi włocławskiej, gdy J. E. ksiądz Popiel w r. 1883 objął archidyecezyę warszawską, razem z nim przeniósł się do Warszawy, gdzie, jako kustosz kościoła katedralnego, zabiegami swojemi nie mało się przyczynił do odnowienia i uporządkowania wnętrza tej wspaniałej świątyni. Żarliwie też pracował w winnicy Pańskiej

*...

Fig. 118. Filochowski Roch ks.

jako katecheta i kaznodzieja, nie zaprzestając pracy literackiej, między innemi zaś pisując artykuły do „Wielkiej Encyklopedyi Powszechnej” — i czuwając nad poprawnością tekstu Biblii, wydawanej przez redakcyę „Wędrowca”, został kanonikiem katedry warszawskiej, a 1895 prałatem kapituły metropolitalnej i sędzią Surrogaten» konsystorza warszawskiego.—W rękopisach pozostawił ciekawe wspomnienia i poezye. * Filtr. Jest to przyrząd mniej lub więcej skomplikowany, którego zasadą jest powstrzyma-

W r. 1883

Życiorys ks. R. Filochowskiego, pomieszczony jest w niewłaściwem miejscu, powinien się znajdować na str. 454 zaraz po art. Filochoros.

-q-

r-f-

T*-'

ot •

ot -

nie na Swej powierzchni nieczystości danego płynu. — Dobry skutek zależy od małej szybkości samego procesu filtracyi, oraz od tego . warunku, ażeby drogi, po których przeciska się płyn, były ciaśniejsze od przekrojów ciał, wywołujących zmętnienie.— Jako materyału filtrującego używamy w gospodarstwie domowem bibuły; w przemyśle płótna, sukna, filcu. Na wielką skalę przy zaopatrywaniu miast w wodę głównym materyałem filtracyjnym jest piasek.— O używaniu innych materyałów, jak np.: żelaza, węgla drzewnego, gąbki, kamieni porowatych i t. p., znajdzie się sposobność pomówienia w dalszym ciągu.—Zaznaczamy w tem miejscu, że w artykule tym zajmie nas głównie F. piaskowy, albowiem ten typ we wszystkich wielkich miastach, w których dążenia higieniczne odpowiadają wymaganiom nauki i postępom w technice, między innemi w Warszawie, szerokie znajduje zastosowanie.— Nie znaczy to jednak, jakobyśmy uważali inny ustrój F-u za niepraktyczny lub nieracyonalny.—W ostatnich bowiem latach poddano próbom w Wormacyi pomysł pp. Peter—Fischer, w którym woda przechodzi przez F. z płyt wypalanych. Skład chemiczny tych płyt stanowi piasek, zmieszany z solami natronu. Ma-teryał filtracyjny bardzo jest przepuszczalny, miejsca zajmuje mało, koszt stosunkowo nie wielki, a rezultaty, osiągnięte w Wormacyi, system ten bardzo zalecają.—Zachwalane są także F-y z masy celuloidowej. W Wiedniu robiono próby na wielką skalę z F-mi asbestowemi, a wyniki wypadły—co do jakości otrzymanej wody—pomyślnie.—Lecz w danej sprawie, mówiąc ogólnie o wartości F-u, przyjąć należy pod uwagę za wskazówkę miarodajną, nietylko klarowność, dobroć i czystość wody, lecz i wzgląd drugi, a mianowicie racyonalność metody czyszczenia F-u, jakiejkolwiek byłby on zresztą konstrukcyi. Wiadomo bowiem, że F., z natury rzeczy, powstrzymuje nieczystości wody, w nim zawartej, a im lepiej spełnia swoją funkcyę, tem więcej tych nieczystości we wnętrzu jego gromadzić się musi. Jeżeli na 100 wiader wody nieczystości powstrzymanych jest około 2-ch funtów, to nie możemy przypuścić, ażeby ta ilość zniknąć miała bez śladu. Co pewien czas odbywać się musi oczyszczanie filtru, a możność dokonania tej czynności dokładnie i tanio stanowi właśnie o wartości i użyteczności danego ustroju. Wszystkie zaś głośno reklamowane i chwalone F-y, które jakoby spełniają czynność filtracyjną bez zastąpienia materyału filtracyjnego nowym, lecz posługują się stale jednym i tym samym materyałem, nietylko że nie wytrzymują krytyki, lecz, co ważniejsza, szkodę zdrowiu przynosić mogą w razie ich stosowania. Do tej kategoryi zaliczyć musimy szereg F-ów domowych, w których najczęściej masa kamienna stanowi ów mate-ryał filtracyjny. W Warszawie do roku 1886 F-y domowe były bardzo w użyciu; z chwilą otwarcia jednak nowego wodociągu znikły te sprzęty domowe, bądź dlatego, że pomoc ich okazała się zbyteczną, bądź też z tej przyczyny, że pojęcia o higienie i przekonanie o możności oczyszczenia F-u środkami domowemi zalecały usunięcie tych, w wielu razach, przy nieumie-jętnem postępowaniu, raczej szkodliwych, niż pożytecznych urządzeń gospodarskich, F-y domowe, typu Pasteura - Chamberlaine i inne mają jednak racyę bytu w laboratoryach naukowych, skoro znajdują się w ręku osoby obeznanej z metodami czyszczenia.—Do tej kategoryi zalicza się także F. Maignen’a, pomysł angielski, używany z dobrym skutkiem w wojskach angielskich w czasie pochodu w Sudanie. F. ten znalazł szersze zastosowanie w wojskach francuskich, konsystujących w okolicach bagnistych i mala-rycznych, w których o wodę dobrą do picia trudno. Każdy żołnierz posiadał w swoim tornistrze F. Maignen’a z kauczukową rurką, z tkaniny asbestowej, ułożony w kształcie miecha. Woda przechodzi przez 2 warstwy węgla filtrujące jedna nad drugą; pierwsza w postaci mączki, druga w postaci ziarna. — F. Maignen’a w roku 1894 zalecony został dla wojsk Okręgu Warszawskiego przez naczelnika sztabu, generała Puzyrewskiego. Zarówno przy tych, jak i przy innych typach, oczyszczanie samego F-u gra rolę niezmiernie ważną. — Przechodząc do opisu F-ów piaskowych, zaznaczyć wypada, że czynność ta dzieli się na 2 okresy: a) na przygotowawczy, czyli osadzanie mętów, b) na ścisłe filtrowanie.—Okres pierwszy, czyli pozostawienie wody w osadnikach, ma na celu pozbycie się mechanicznie zawieszonych w wodzie cząsteczek organicznych, lub nieorganicznych; na dno opadają liście, kawałki drzewa, rybki, żaby, siano, słoma i inne, jeszcze wstrętniejsze, wytwory świata zwierzęcego — jak również piasek, muł, niedopałki węgla i t. p. Osadzanie mętów odbywa się w ciągu 24-ch godzin, gdy woda bądź spoczywa, bądź też odbywa ruch powolny, około 2 mm. na sekundę.—Ruch wody w osadnikach warszawskich posiada szczegół wielce ciekawy, zmuszający ją do podniesienia się, gdy zimową porą opada na dno osadnika; latem zaś, gdy woda wiślana jest podgrzaną, zmuszona jest opuścić się na dno i wypłynąć pod górę, przez co osiąga się bardziej jednostajny przepływ mas w całym osadniku, a co za tem idzie, skuteczniejsze osadzanie się mętów.— Zupełnie tak samo, jak przy filtrach, również i przy osadnikach czyszczenie i wydalanie z nich osadu jest koniecznem. Dlatego też przy ruchu bez przerwy osadniki podzielić należy w ten sposób, żeby, gdy jedna część pracuje, druga mogła być poddaną oczyszczeniu—nie wstrzymując ani na chwilę prawidłowego działania. Co najmniej z 2-ch takich przedziałów osadnik składać się powinien.—Jeżeli w osadniku zatrzymane zostały przedmioty grubsze i domieszki piasku lub

o*

IC

Mt*.

żwiru, to działanie F-ów obejmuje części drobniejsze, domieszki gliny i osady galaretowe. Woda, sklarowana w osadnikach do pewnego stopnia, powinna opuścić F. całkowicie pozbawiona wszystkich mętów. Zadanie F-ów posiada jednak ważniejsze jeszcze znaczenie, aniżeli sklarowanie wody jak najzupełniejsze. Filtry zatrzymują na swej powierzchni najdelikatniejsze włókna roślinne, oraz najdrobniejsze organizmy życia zwierzęcego i roślinnego, a badanie sprawności F-ów pod względem zawartości dro-

Filtry warszawskie, jak widać z figi 114 Są pfży* sklepione; w krajach, w których zmiany temperatury nie są znaczne, budowano dawniej F. otwarte, jednakże niedogodność tego rodzaju budowy objaśnia się podgrzewaniem się wody do zbyt wysokiej temperatury, czyniącej wodę nieprzyjemną w smaku i niezdatną do picia. Przy tiltrach otwartych rozwija się na powierzchni wody roślinność i tworzy na pokładzie piaskowym rodzaj niepożądanego dywanu. Algi, wodorosty najrozmaitszych gatunków utrudniają prawidło-

Ü;. ■

-Li

m.

b* III

im

Bi

*&s '

pf?* • ■

mmmm

IKuS.;

Fig. 114. Uwarstwienie materyałn filtracyjnego.

bno-ustrojów jest zdobyczą ostatnich lat.—Materyał filtracyjny w zakładach wodociągowych nowego typu, urządzonych na wielką skalę, składa się z piasku, żwiru i kamieni.—Fig. 114, przedstawiająca wnętrze F-ów warszawskich, posiada: piasku drobnego 24" czyli 60 centym., żwiru drobnego 2" czyli 5 centym., żwiru grubszego 3" czyli 8 centym., żwiru grubszego 6" czyli 15 centym., kamienia drobnego (okrąglaków) 6" czyli 15 centymetrów i kamienia grub-go 11" czyli 28 centymetrów; grubość całkowita warstwy filtracyjnej wynosi zatem 1 m. 31. cent.— we przeciskanie się wody do wnętrza, życie organiczne wpływa ujemnie na czystość samej wody i na jej skład chemiczny. Zimową porą woda się oziębia, zamarza, przez co obsługa F-ów staje się kłopotliwą i niezupełnie pewną.—Zasadę prawidłowego działania F-u, podług nauki nowoczesnej, wyrazić można w sposób następujący: 1) powolne przedostawanie się wody przez materyał filtracyjny; 2) regularny przypływ wody do filtru i ta-kiż odpływ wody klarownej do zbiornika wody czystej; 3) tworzenie się naskórka

V V

v'

i

û ùAg i

lv ..i

:

öd

■ -tjSllL

IPll

;

f

:j

Viteôii ■■ïïi»-'Mï'.: ' ’: '    - - . vm

Ąr ‘ v',-5,: *

;

4iâé

feu

ï*ZjL2.

^ (THOg

JB^hst '•

■* .Îàc

-w

fMÊk

y*

’" • ■ *JĘj

agp*

• À1

■i'. . xJ,

R iV'fclMl L a

-a*

^ '{J Hf

' \ât,³⁵ -    &

|P

* ł«S®

i w i

%:-.; i

»

• SI .

il

:• *$( il

]trmr j'

te

4 ii

* ;

“ V.

F:

„ Jp§Siu=§l ‘ FĄW w K

-vC'

?■ ■. lj^4j£%£^

a

. ; »&,

' 'iii '.    l--r.

:    I« .'jt s ' U

*z I fl

m

■

v.’.,f 1

*V,* ,^'n^ÿ-V, ; ' fjjjgîl

r.

w :«**• t.:

r' -■y.-jĄ

SB -

'A'-V

iü-fs

V> ;

1

:.l

- Am

■*    jf

9

:Ę

~ -

P*fgM

Ä^*I

«W

b

à» *»

y—

,:. ‘ g

Pp

I SÉPfe <

¹

------'Ä^Qjßg^gi

i "■ i    . tt

i

t

p~$Sl

■■‘i

; fei

â

Mps: ■ ^ i ~~~-

Mimé

t*®® -wiS&Jlli- ,.

,. T y

Ü

.4» -

1.

5s3|

v

■

' JS

J

ffi*

SÄ

.

'-’S« ^5^0

.'^ i

4^2    «    . *

.

y#i

* *-»

»• jr "'"» •

■ - ■■ JNik

*V

SI

’■

% m *

__

^ i/ ' .

■H

i

» %^9SMHKw^

Fig. 115. Ogólny widok filtra Wodociągów Warszawskich podczas budowy.

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 169. T. XXII.

Tablica do artykułu Filtr (str. 553).

czyli masy galaretowej na górnej warstwie piasku.—Co do pierwszego punktu, uczeni niemieccy, jak Koch, Plagge i Proskauer, dopuszczają, aby w ciągu jednej doby przez metr kwadratowy powierzchni filtru przecisnąć się mogły średnio 3 metry kubiczne — w niektórych wzorowo prowadzonych zakładach wodociągowych, jak np. w Zurichu, ilość wody przefiltrowanej w ciągu doby przez metr kwadratowy stanowi przeszło 2 razy tyle, ile norma niemiecka. Na uwagę zasługuje w Zurichu ta okoliczność, że woda rzeczna z Limmatu jest stosunkowo bardzo działania F-u zależy od możliwie jednostajnego słupa wody ponad materyałem filtracyjnym, który w Warszawie wynosi 2.55 metrów nad dnem F-u, mierzonego po środku, oraz od różnicy poziomu wód pomiędzy F-ami a zbiornikiem wody czystej.—Chcąc sobie uprzytomnić bieg cały przy działaniu F-u, a mamy tu głównie na myśli F. warszawski na Koszykach, który w danej chwili stanowi jedno z najbardziej widzenia godnych urządzeń miejskich — nadmieniamy, że wodę z Wisły za pomocą maszyn na stacyi pomp przy ul. Czerniakowskiej tłoczy się na wyso-

■■'V

».

■pę,

■'I

mm

*

tJSl

Fig. 116. Perspektywa sklepień kamery filtracyjnej pustej, bez materyału filtracyjnego.

czysta, albowiem czerpie się ją w miejscu, w którem wypływa z jeziora, ono zaś stanowi naturalny dla tych wód osadnik olbrzymich rozmiarów. W Warszawie ilość wody przefiltrowanej na metr kwadratowy w ciągu doby przyjęto średnio 2.4 metrów kubicznych, a zatem mniej, aniżeli norma przez higienistów niemieckich ustanowiona.—W Londynie, pomimo, że woda z Tamizy jest stosunkowo czysta, ilość wody filtrującej się na dobę przez metr kwadr, faluje w dość dużych granicach, gdyż wypada pomiędzy 1.7 a 6 metrów kubicznych. —Regularność kość-j-36 m., t. j. do poziomu, w którym woda rzeczna w F-ach warszawskich się gromadzi, będąc uprzednio już na osadnikach i pozostawiwszy tam ³/₄ swoich mętów. Wdanej chwili (1899 rok) z projektowanych 6 grup posiada Warszawa 2 grupy skończone i w pełnein użyciu, trzecia, zbudowana w 1898 roku, oczekuje właściwego przeznaczenia. Każda grupa składa się z 6-ciu komór, zupełnie od siebie odciętych, tak, że gdy jedna z nich dla oczyszczenia przestaje działać, reszta ani na chwilę czynności swoich nie przerywa.— Z ogólnej dyspozycyi, fig. 115 (osob. tabl.), widać połowę długości, czyli 9 łuków, cała więc długość komory posiada ośmnaście łuków—w szerokości zaś 7 łuków. W metrach, długość wynosi 177 m., szerokość 78 m., powierzchnia ogólna jednej komory 13 806 m.'\ zaś powierzchnia przepuszczalna, mierzona wewnątrz, około 12 000 m.². Sklepienia opierają się na słupach z granitu, oraz na ścianach kapitalnych z cegły.—Fundament F-ów warszawskich stanowi glina, łub beton gliniasty (mieszanina szabru ceglanego, lub granitu drobno tłuczonego z gliną plastyczną).

i to w chwili, gdy F. nie został jeszcze napełniony materyałem filtracyjnym. Fig. 117 zaś przedstawia perspektywę komory i jej sklepień w chwili napełnienia wodą. Okna przewiewowe odbijają się na rysunku w lustrze wodnem.— Fig. 118 przedstawia okres samego zasklepienia; widać, jak są ustawione krążyny, i łatwo zrozumieć, jak te sklepienia kopulaste o grubości y₂ cegły się zamykają.—Każda komora filtracyjna posiada jeszcze szereg specyalnych wyciągów dla powietrza, o których pomówimy

pi

TOL

7,

‘J-

mm

Fig. 117. Perspektywa komory i jej sklepień w chwili napełniania wodą.

Celem tego fundamentu jest ochrona od wciskania w dalszym opisie działania tych F-ów. Wypa-się do F-u wody gruntowej. Na betonie znaj- dnie nam również w kilku słowach dotknąć dują się odwrotne sklepienia, bardzo starannie przyborów, regulujących odpływ wód z filtrów, na cemencie murowane, a w nie, jakbywklesz- które konstruktor ich, Lindley, po raz pierwszy cze, wstawione są słupy granitowe, podtrzymu- w filtrach warszawskich zastosował-. — Powra-jące sklepienia. Na dnie mieszczą się kanały camy więc do napełniania filtrów. Gdy filtr zbierające wodę przefiltrowaną. Po środku prze- świeżo rozpoczyna swoją działalność, łączy się chodzi kanał główny (obacz fig. 114), po bokach go z rezerwoarem wody czystej — stopniowo zaś znajdują się jego dopływy.—Wymiary tych woda owa wchodzi pod materyał filtracyjny kanałów są stosunkowo znaczne, a to celem mo- i podnosi się do tego samego poziomu, jaki żliwego zmniejszenia strat, spowodowanych tar- w danej chwili panuje w zbiorniku dla niej prze-ciem. Perspektywę sklepień przedstawia fig. 116, znaczonym.—Woda, podnosząc się, wyciska powie-

trze, zawarte w materyale filtracyjnym, i uchodzi wentylatorami o przekroju 144 cent. kw. ponad poziom wód. Dopiero z chwilą, gdy poziom wody występuje ponad najdrobniejszy pokład piasku na 10 centymetrów, dalszy dopływ ze zbiornika wody czystej ustaje, a następuje dalsze zapełnianie F-u wodą z osadników, t. j. wodą niefiltrowaną.—Wtedy dopiero rozpoczyna się prawidłowe działanie F-u, a czynność samego filtrowania trwa tak długo, aż górna warstwa, czyli tworzący się naskórek na piasku w formie masy galaretowej, nie stanie się przeszkodą do dalsze-kakrotne zeskrobywanie może sprowadzić zmniejszenie go do 30 cent. grubości. Wtedy jednak nastąpić musi dopełnienie brakującej grubości do miary normalnej, która w przyszłości przy budowie dalszych grup F-ów zostanie jeszcze powiększoną.—Znaczenie galarety, tworzącej się na powierzchni piasku filtracyjnego, podług niektórych powag naukowych i techników wodociągowych ma być ogromne. —Piefke w Berlinie twierdzi, że bakterye, zawarte w wodzie niefil-trowanej, wytwarzają ów szluz, że szluz ten otacza ziarnka piasku górnych warstw, że lepka

jâlMW

yv^'...

B***;

[M

J/j *-

m

W ;4ga

;;’W

•»**

i I*

'iJ i

am

sf

fj *

• cH .lÉ&jgtZ

Sws

Hl

%V:

</

^9g

#,

ffjy

««INn* ' i

•• iJWtri ■ ■

, „ ..ja Takli.*

•i>/

i ■ -..'#&• Of'IÄt« «S **W1äF’

ł

* * ¹ , V- ■ AV

-4\à 'W, „>* «V

&te%i

TH

?

I    3£

‘Si^.-ii:

- - ,H

4k

1 .. j

4

I'ig. 118.\0kres samego zasklepienia.

go, prawidłowego piocesu tiltracyi.—Okres ten bywa w niektórych miejscowościach dłuższy, w innych krótszy, zależnie od czystości wody, która podlega filtrowaniu; w Warszawie, np., gdy Wisła bywa mniej brudną, (w porze zimowej), działanie F-u bywa dłuższem, aniżeli w okresie przyboru w rzece. Przeciętnie zaś podług dotychczasowego doświadczenia stwierdzono, że po miesiącu pracy F. poddany być musi oczyszczeniu. Czynność ta redukuje się do zeskrobywania górnej warstwy zabrudzonej; a ponieważ słój piasku wynosi dotąd w Warszawie 60 centym., kil-masa powstrzymuje znakomicie wszelkie zanieczyszczenia. Piefke twierdzi również na zasadzie swoich doświadczeń przy F-ach Berlińskich, że bez współdziałania drobnoustrojów cały proces filtracyjny byłby niemożliwym. Zdanie Pief-kego natrafiło na oppozycyę uczonych chemików, którzy przeciwstawiają pracom jego—swoje doświadczenia i twierdzą, że płyny mętne, zawierające kwasy, w których brak wszelkich bakteryj, można doskonale przez F. piaskowy uczynić klarownemi. Osadzają się w tym wypadku nieczystości na górnej warstwie piasku;

po jego

Em. S.

Em. S.

nu.

E. D.

a powstająca z tego osadu galareta, nie może być wytworem bakteryj, gdyż ich w kwasach wcale nie znaleziono. Nie przesądzając, który z tych dwóch poglądów jest słuszny, należy jednak zaznaczyć, że F. piaskowy posiada niewątpliwie tę zdolność powstrzymywania na swej powierzchni drobnoustrojów, jak też i najsubtelniejszych materyj, wywołujących męty— i dalej, że zdolność ta, w miarę zwiększenia się lepkowatości potęguje się w istocie.—F-y warszawskie posiadają pod względem technicznym wszelkie najnowsze i najlepsze urządzenia. Niezależnie od tego prowadzi się systematyczną kontrolę bakteryologiczną, którą w 1886 rozpoczął prof. Odo Bujwid, obecnie zaś wyjeździe do Krakowa, czynność tę spełniają bakteryologowie: dr Palmirski i dr Żurakowski.— Sztuczna filtracya wody, a w związku z nią wymagania nowoczesne higieny —w kierunku otrzymania wody czystej i zdrowej, wolnej o ile można od bakteryj, dały impuls do naukowego sporu pomiędzy najznakomitszym na polu hygieny uczonym, Pettenkoferem, a młodszą szkołą, na której czele stoi Koch.—Poglądy ich co do niebezpieczeństwa bakteryj w wodzie zawartych, obawa przed przenoszeniem się chorób zakaźnych, jak: cholera, tyfus i t. p., za pośrednictwem wody do picia, różnią się mocno pod tym względem od poglądów Pettenkofera. Lecz i ten uczony zgadza się na to, że woda wolna od bakteryj budzi mniejsze podejrzenie aniżeli ta, w której mieści się obfitość drobnoustrojów.— Jeżeli zadamy sobie jednak pytanie: czy F. piaskowy powstrzymuje całkowicie drobnoustroje? to od-po wiedź zupełnie zadawalniająca wypaść nie może. Doświadczenie ostatnich lat poucza nas, że filtracya przez piasek istotnie częściowo zmniejsza ilość bakteryj, że powolny proces filtracyi, nieznaczna chyżość przy przeciskaniu się wód, działa również korzystnie na zmniejszenie się ich ilości, że jednak ostatecznie pewna część się przeciska.—Nie ulega wątpliwości, że przy dalszych nad tym przedmiotem badaniach i spodziewanych ulepszeniach technicznych, zbliżymy się do tej chwili, w której można będzie orzec, że woda filtrowana całkowicie odpowiada tym słusznym wymaganiom, jakim podług żądań nauki odpowiadać winna.

Filtr-prasa, przyrząd do wytłaczania lub wyciskania drobnych cząsteczek w płynie zawartych (wytłoki). Szerokie zastosowanie znalazła F. w przemyśle, np. w piwowarstwie, w fabrykach chemicznych, w cukrownictwie (obacz), a przy wytłaczaniu stearyny, drożdży, krochmalu i w wielu innych gałęziach stosowanie przyrządów mechanicznych, do tej kategoryi należących, okazało się niezbęduem.

Filtrowanie, czynność znana zarówno przy pracach laboratoryjnych, jak również na wielką skalę w technice i przemyśle, a zasadzająca się na oddzieleniu płynu od cząsteczek stałych,

w płynie zawieszonych; celem filtrowania jest

usunięcie mętów i klarowanie samego pły-

Em. S.

Filung, wyraz z niemieckiego języka w stolarstwie używany, oznacza deskę zapełniającą pewną ramę (ob.). Drzwi np. filungowe składają się z ramy zewnętrznej, połączonej w środku jedną lub dwiema szprosami (ob.); przestrzeń zaś pomiędzy tak zestawionym szkieletem ramowym wypełnia się deskami odpowiednio wy kar ne so w an emi (ob.), stanowiącemi F. drzwiowy. Od ilości podziałów drzwi noszą nazwę jedno- dwu- lub wielo- filungowycli Zaostrzone brzegi F-u wstawia się w odpowiednie szpunty (ob.) ramy i następnie całość ściśle się zbija. Podobne znaczenie posiadają i F-i w meblach, jak: szafach, kredensach, biurkach i t. p., w których ozdabiane bywają często rzeźbą lub kielsztosikami (ob.).

Fiłosofow. 1) Michał Michałowicz, 1732 —y 1811, generał piechoty rossyjskiój: wstąpiwszy do wojska w 15-ym roku życia, brał udział w wojnie z Prusami, potem mianowany ministrem pełnomocnym przy dworze duńskim, pozyskał szczególne zaufanie króla Krystyana VII. Paweł I zamianował go wojennym gubernatorem Smoleńska; za Aleksandra I był członkiem rady państwa.—2)Paweł Andrzejewicz ( 1769-1821) generał major, z szeregowca dosłużył się stopnia, odbył kampanię szwedzką 1789, bił się we Włoszech. W r. 1808 wkroczył ze swym pułkiem do Finlandyi szwedzkiej i brał udział w kilku bitwach.—3) Aleksy Hil ar y o nowie z, generał-adjutant, generał artylleryi, urodzony 1801, wychowany w korpusie paziów, oficer 1818; był w kampanii perskiej 1827, dowodził artylleryą 1828 w tureckiej. W r. 1830 należał do wyprawy francuskiej w Algieryi, w 1831 odznaczył się pod Ostrołęką i przy szturmie Warszawy. W 1847 został generał-lejtnantem, w końcu był generałem artylleryi, używany często przez cesarza Mikołaja I do ważnych zleceń.

Fimbria albo Cimbria parva, wyspa Fe-marn w Danii.

Fimbria Gajus Flavius, surowy demagog z czasów Sulli, był w r. 86 przed Chr. legatem konsula L. Valeriusa, przeciw któremu później podburzył żołnierzy skutkiem cofnięcia się jego do Chalcedonu przed Sullą. Valerius został zamordowany, a F. okrzyknięty wodzem w Niko-medyi; chcąc się utrzymać na tem stanowisku, musiał schlebiać żołnierzom i pozwalać im na różne nadużycia, jak np. straszliwe rabunki różnych miast azyatyckich, z których najbardziej został zniszczony Ilion. W r. 85 walczył pomyślnie z Mitrydatesem i pobił jego syna pod Miletopolis, a byłby później i samego króla Pontu wziął do niewoli w Pergamie, gdyby mu wódz Lucullus nie był odmówił pomocy. Sulla, zmusiwszy Mitrydatesa do zawarcia pokoju.

Pin Samuel — Finch.

557

zwrócił się przeciw F-i, chcąc go ukarać za cy; ogółem około 10 000 m-ców, którzy uprą-zniszczenie Ilionu. Otoczony ze wszech stron wiają oliwki, pomarańcze, trudnią się pszczel-pod Thyatyrą, gdy wojsko opuściło go i przeszło na stronę Sulli, kazał niewolnikowi, by go przebić mieczem,    N-

Fin Samuel Józef, literat i historyk żydowski, jeden z najczynniejszych w sprawie kształcenia swoich spółwyznawców na Litwie.

Ur. się w Wilnie r. .1818; do 17 r. życia stu-dyował wyłącznie biblię, talmud i literaturę żydowską; następnie dopiero zaczął pracować nad językami europejskiemi i naukami świeckiemi.

W roku otwarcia szk. rabinów w Wilnie (1847) powołany został na naucz, języka hebrajskiego; obowiązek ten pełnił do 1856. W r. 1841 wydał pierwszy zeszyt pisma peryodycznego „Pyrche Cofon” (Kwiaty Północne), którego wyszły dwa tylko zeszyty. W r, 1859 uzyskał kon-cessyę na założenie tygodnika hebrajskiego p. t.

„Hakarmel”, który w 1860 zaczął wydawać. Od r. 1872 „Hakarmel” wychodził w zeszytach miesięcznych. F. oprócz artykułów społecznych i naukowych, które zamieszczał w swem piśmie, wydał jeszcze oddzielnie wiele prac, a z tych głów-nemi są: Gramatyka rossyjska w narzeczu żydow-skiem (1847), „Historya Żydów” po hebrajsku (Ni-delie Israel, 1851), „Historya Żydów w Wilnie”

(Kir ja Neemana, 1860), pierwszą część 10-tomo-wej „Historyi Żydów” 1870 i t. d., oprócz przekładów na język hebrajski z polskiego, rossyj-skiego i niemieckiego.

Finaeus Orontius (właściwie Fine O ronce), matematyk francuski (* w r. 1494 w Briançon — f 8 października 1555 w Paryżu). Był od r. 1532 profesorem kollegium (Collège royal), założonego przez Franciszka I; później w kollegium de Maitre Gervins. Za życia cieszył się wielkiem uznaniem śród spółczesnych. Pisał bardzo wiele z matematyki, kosmografii i gno-moniki. Do najważniejszych dzieł jego należy:

Protomathesis z r. 1532 w czterech tomach, obejmujących: arytmetykę (De arithmetica practica, libr. 4), geometryę (De geometria, libr. 2), kosmografię (De cosmographia sive mundi sphae-ra, lib. 5), gnomonikę (De solaribus horologiis vel quadrantibus, lib. 4). W arytmetyce, dość szeroko stosuje system sześćdziesiętny (seksage-zymalny), w geometryi błędnie uważa zadanie o kwadraturze koła za ściśle rozwiązalne przy

uictwcm, wyrabiają mydło i powozy; prowadzą też ożywiony handel miejscowemi produktami. Piękna katedra, stary zamek, niegdyś siedziba markiza Carretto-Finale, gimnazyum.—Austryacy pod wodzą Starhemberga porazili tu Francuzów pod Albergottim d. 9 czerwca 1702. Trzęsienie ziemi w r. 1887. W okolicy jaskinie z wykopaliskami przedmiotów przedhistorycznych.

Finale nell’ Emilia, miasto w departamencie włoskim Modeny, okręgu Mirandola, na wyspie rzeki Panaro; 12 700 m-ców.—Był to pierwotnie zamek książąt Ferrary, około którego powstała z czasem osada, podniesiona do godności miasta w r. 1779 przez Franciszka III d’Este.—Ludność trudni się hodowlą drzew morwowych i zwierząt domowych. Gimnazyum. Okolica żyzna i gęsto zaludniona.

And. S.

22

przyjęciu liczby 7r—-—.    Ogłosił nadto dzieła:

Kanon efemeryd, o kwadrancie powszechnym, o rzeczy i praktyce geometryi i t. d.; razem 31 dzieł.

S. D.

Finalborgo, Finale Borgo, miasto w departamencie włoskim Genui, na Liguryjskiem wybrzeżu Riviera di Ponente, składa się z trzech części: Final Marina nad samem wybrzeżem, z niezłą przystanią, Final Pia nieco głębiej ku wschodowi, oraz właściwe F. rozłożone malowniczo wzdłuż strumyka górskiego ku półno-

And. S.

Finali G a spar, włoski mąż stanu (* 1829 w Cesenie), od r. 1846—50 kształcił się na wydziale prawnym w Rzymie i w Bolonii, zajmując się obok tego literaturą i polityką. Za udział w sprzysiężeniu przeciw władzy papieskiej skazany na śmierć, ratował się ucieczką do Piemontu, gdzie otrzymał posadę w ministe-ryum skarbu; po wcieleniu Romanii został wybrany do izby, a w r. 1872 zamianowany senatorem. Od 1867 do 1868 był dyrektorem generalnym podatków i domen; od 1869    1870

sekretarzem generalnym w ministeryum skarbu; od 1869 — 73 radzcą izby obrachunkowej; od czerwca 1870 do marca 1876—ministrem rolnictwa w gabinecie Minghettego; od marca 1889 aż do ustąpienia Crispiego (w lutym 1891) — ministrem robót publicznych.—Przełożył z Plau-ta „Captivi” i „Miles gloriosus”, i oprócz wielu rozpraw z zakresu ekonomii politycznej, napisał Żywot Fariniego (w „Nuova Antologia” 1878). R-

Finał (włos. Finale) wyrażenie muz.; tak zwie się część ostatnia kompozycyi, składającej się z kilku części, jak: koncerty, symfonie, sonaty, tercety, kwartety i t. d. Finałem w operze zwie się część ostatnia aktu, będąca zazwyczaj zespołem partyj głównych i chórów. Finanse, ob. Skarbów ość.

Finansista. Wyraz ten ma dwojakie znaczenie: rozumiemy pod nim albo urzędnika państwowego, umiejącego kierować sprawami skar-bowości swojego kraju, albo człowieka prywatnego, prowadzącego interesa pieniężne na wielką skalę, jak bankierowie i różni afferzyści R-

Finch, pierwszy hrabia Nottingham (* r 1621—f 1682), syn sir Heneage’a F., speakera izby gmin (f 1631), z zawodu prawnik, był bardzo wziętym adwokatem podczas Protektoratu. Wybrany za Restauracyi do parlamentu, otrzymał 6 czerwca 1660 urząd solicitora generalnego. W izbie gmin bronił gorliwie praw urzędowego Kościoła i występował gwałtownie przeciwko nonkonformistom. Attorney g e n e-

A. Pol.

stantynopolu (1661—1669).

D.

ralny w r. 1670, został 10 stycznia 1674 wyniesiony do godności parowskiej z tytułem barona Finch of Daventryiw końcu tegoż roku zamianowany kanclerzem koronnym. R. 1681 otrzymał tytuł hrabiego Nottingham.—Syn jego, Daniel, drugi hrabia Nottingham (* r. 1647 — f 1 stycznia 1730), wszedł w r. 1673 do parlamentu i roku 1679 został lordem admira-licyi. Podobnie jak ojciec, był żarliwym torysem. Atoli polityka kościelna Jakóba II odstrychnęła od tego króla znaczną część torysów anglikańskich i spowodowała utworzenie tory z mu niezależnego, nieufającego jakobitom i kawalerom („cavaliers”) starego typu. Tych torysów, których za królowej Anny zwano „hannowerczy-kami”, F. został wodzem. Ponieważ wierność urzędowemu Kościołowi stawiali oni wyżej niż interesy dynastyczne, F. był zarazem świeckim leaderem duchowieństwa angikańskiego, na które miał wpływ nieograniczony. Niemniej jednak rewolucyi 1688 stawiał bierny opór, a lubo rychło pogodził się z rządem Wilhelma Orań-czyka, zachowywał na dnie duszy lojalizm dla wydziedziczonych Stuartów. W grudniu 1688 roku został ministrem wojny. Królowa Marya darzyła go większem zaufaniem niż każdego innego męża stanu; wszelako w parlamencie posiadał licznych wrogów: członkowie stronnictw skrajnych nienawidzili tego polityka złotego środka i typowego „churelimana”, a nawet nie lubili go właśni przyjaciele, pomimo całego okazywanego dlań szacunku. Klęska w zatoce Lagos (czerwiec 1693), którą opinia publiczna przypisywała jego rozporządzeniom i nieudolności zamianowanych przez niego admirałów, zmusiła go w grudniu tegoż roku do złożenia rządów i wycofania się na czas dłuższy z życia politycznego. Po wstąpieniu na tron królowej Anny objął (1702) ponownie urząd ministra wojny, atoli po dwóch latach zmuszony był podać się do dymissyi, nie mogąc się pogodzić z kolegami swymi, whigami, w gabinecie. Odtąd kopał dołki pod rządem. W r. 1711 po wielu zabiegach przeprowadził w parlamencie bill przeciwko niedopuszczaniu na urzędy publiczne nonkonformistów, nawet w razie, gdy pozornie wypełniali wszelkie obrzędy Kościoła anglikańskiego („Occasional conformity Bill”). Po śmierci królowej Anny, następca jej, Jerzy I, zamianował F-a prezydentem rady ministrów. Gdy jednak hrabia Nottingham zbyt gorliwie popierał wniosek na rzecz ułaskawienia tych lordów jakobitów, którzy wzięli udział w rokoszu 1715 r., został w r. 1716 złożony z urzędu. Odtąd mieszkał na wsi w majątku swym Burley-on-the-Hill, pod Oakham, należącym do dziś dnia do rodziny F. Na krótko przed śmiercią odziedziczył tytuł hrabiego W i n-chelsea. F. Heneage hrabia Winchelsea (f r. 1689), żarliwy stronnik Karola II, którego sprawie poświęcił cały swój majątek, mieszkał za Protektoratu na wygnaniu,a za Restauracyi był

przez osiem lat ambasadorem angielskim w Kon-

Hml.

Finchley, miasto w angielskiem hrabstwie Middlessex, o Y₂ mili na północ od Londynu, którego jest niejako przedmieściem; kollegium; wielki szpital; 12 000 m-ców.    And. s.

Finek cz. O stój a (odmiana). Herb polski. W polu błękitnem dwa półksiężyce złote, barkiem do siebie zwrócone; nad niemi w środku złota sze-ściopromienna gwiazda. Nad hełmem w koronie sześć piór strusich, na nich takie dwa półksiężyce z gwiazdą, jak na tarczy. Herbem tym pieczętują się rodziny Fincków „z Finckensteinu”, Finików v. Finków, Finowickich i Lniskich. Finkowie pierwotnie zamieszkali w Prusach Zachodnich, w XVII wieku przesiedlili się częścią do Infłant, częścią do Galicyi, gdzie wylegity-

Fig. 119. Finek cz. Ostoja (odmiana) herb polski.

mowali się przed Stanami galicyjskiemi w 1782 r. (Mns. o fam. pruskich; Niesiecki; Wielądko; Hef-ner). Finikowie v. Finkowie, gałąź poprzednich, zamieszkali w Łomżyńskiem, zgaśli (Kapica „Herbarz”); Finowiccy prz. Fink, wyprowadzają się od Finków; wylegitymowali się przed deputacyą szlachecką w gub. Podolskiej 1874 r.—(Żychl. „Złota księga” XII, 13; papiery rodzinne); Lniscy, rodzina saksońska „z Lniska”, zamieszkali w Prusach Zachodnich, obecnie w W. Ks. Poznań-skiem—(Mns. o f. prus.; Nies.; Borkowski; Lede-buhr).

Finek Henryk (* około połowy XV w. — f w pierwsz. poł. XVI w. w Wittenberdze), jeden z największych kompozytorów muzycznych niemieckich swego czasu, dyrektor kapeli królów polskich: Albrechta i Aleksandra. Kilka szczegółów, dotyczących życia i działalności artystycznej F-a podał jego synowiec, Herman Finek (ob.), w przedmowie do swego dzieła: Practica mus ica, wydanego 1556 r. Według tych źródeł Henryk F. przybył do Polski

za to, iż tenże mój sławny stryj,

etc”, wydanym przez norymberskiego wydawcę nut, Hieronima Formschneidera 1536 r. Z utworów religijnych dochowały się msze: „Missa dominicalis” i „Missa de beata Virgine”—przed kilkunastu laty odnaleziona w bibliotece biskupiej w Ratysbonie i zamieszczona w Ambrosa „Geschichte der Musik”; wiele pieśni i hymnów w zbiorze Salblingera: „Concentus 8, 6, 5 i 4 Yocum” (Augsburg 1536 r.), i w zbiorze Rhaua: „Sacrormn hymnoruin” liber I (Wittenberga 1542). W naszych czasach 33 pieśni, hymnów i motetów F-a wydało berlińskie Towarzystwo, zajmujące się zbieraniem zabytków muzycznych, w 8-ym tomie „Publikation aelterer praktischer und theoretischer Musik-Werke, vorzugweise des XV i XVI Jahrh.” (Berlin 1879 r. u T. Trautweina). Z czasów pobytu F-a w Polsce dochowało się kilka jego utworów, nieznanych niemieckim historykom muzycznym; mianowicie: „Melchisedech” — w 2-cli częściach i „O, sacrum mysterium” w tabulaturze z XVI w. (rękopis), znajdującej się w zbiorach A. Polińskiego, oraz „Egredientes” i dwa „Kyrie eleison pasch ale”, w tabulaturze, —własność prof. H. Łopacińskiego z Lublina —

A. Pol.

W latach pacholęcych, i tu, w Krakowie, otrzymał staranne wychowanie, jak niemniej gruntowne wykształcenie muzyczne. „Henryk Fink —• mówi Herman — który w młodości swej kształcił się w Polsce i w Wysokiem był poważaniu u króla, pozostawił melodye, świadczące o wielkiej jego biegłości w kotnpozycyi. Ponieważ to był mój stryj, przeto poczuwam się do obowiązku wyrażenia mej czci i wdzięczności narodowi polskiemu

dzięki wspaniałomyślności króla polskiego, Olbrachta, i łasce braci jego do tak wysokiej w sztuce doszedł doskonałości”. W dalszym ciągu przedmowy Herman F. powiada, że największa działalność jego stryja przypada około 1480 r. Kroniki jednak polskie wspominają o nim dopiero od czasu przyjęcia przezeń służby u króla Olbrachta, a następnie Aleksandra, wielkiego miłośnika muzyki. Z czasów pobytu F-a na dworze królewskim opowiadają taką anegdotę. Gdy pewnego razu F. zwrócił się do króla Aleksandra z prośbą o podwyższenie płacy, król miał odpowiedzieć: „Mój kochany, zięba w klatce przez cały rok darmo mi śpiewa i robi mi tyle przyjemności, co i ty, choć nie kosztuje mnie więcej jak jednego dukata”. Ten niewinny żart królewski, przedostawszy się zagranicę Polski, wywołał rumieńce oburzenia na czołach historyków niemieckich i francuskich, którzy słowa Aleksandra uważali za ubliżające godności królewskiej i za niegodne niby cywilizowanego narodu. Widocznie nie zrozumieli dowcipu, zasadzającego się na prostej grze słów; ptak bowiem zięba po niemiecku nazywa się der F i n k. Oburzenie więc historyków niemieckich było nieuzasadnione, tembardziej, że sam Herman Finek, w wyżej zaznaczonej przedmowie, tak pochlebnie się wyraża o królach polskich, których znał osobiście, i łask, nie mniejszych niż i jego stryj, doświadczał: „Bóg chce, ażeby królowie taką samą opieką otaczali muzykę, jaką otaczają inne, kościołowi pożyteczne, sztuki, w czem wielką sławę mieli i teraz mają królowie polscy”. Niema wątpliwości, że Henryk Finek był Niemcem (prawdopodobnie Saksoń-czykiem): niesłusznie go też pisarze nasi za Polaka poczytują. Żył do późnej starości w Polsce: tu więc napisał największą ilość swych dzieł religijnych i pieśni światowych, kształcił drugich, i tym sposobem niemały wpływ wywierał na rozwój muzyki polskiej. Być może nawet, że pisał muzykę i do pieśni polskich; niepodobna bowiem przypuścić, żeby. bawiąc kilkadziesiąt lat w Polsce, nie władał językiem polskim, władał nawet lepiej niż rodowitym niemieckim. Po wyjściu ze służby u królów polskich F. wrócił do swej niemieckiej ojczyzny, i tam, jako starzec zgrzybiały, życia dokonał. Z licznych kompozycyj F-a doszły do naszych czasów: 30 wspaniałych pieśni światowych na 4 głosy mieszane w zbiorze p. t. „Schöne auserlasene

Eue. 1’uwaz. llustr. Z osa. 169. T. XXII.

Lieder des hochberühmten Heinrich Finckens pochodzącej również z XVI w.

Finek Herman (* 21 marca 1527 w Pirnie, w Saksonii—f 28 gr. 1558 w Wittenberdze), znakomity teoretyk i kompozytor muzyczny. W 18-ym roku życia zapisał się w poczet studentów uniwersytetu Wittenberskiego. Po ukończeniu nauk przybył do Polski, gdzie jako synowiec słynnego Henryka Fincka (ob.), kapelmistrza Olbrachta i Aleksandra Jagiellończyków, i muzyk wykształcony wszechstronnie, z łatwością otrzymał poważne stanowisko w kapeli Zygmunta Augusta, a następnie na dworze Stanisława Górki, wojewody poznańskiego. Po opuszczeniu służby u Górko w F. wrócił do swej ojczyzny, i tam wkrótce umarł gwałtowną śmiercią —jaką mianowicie, niewiadomo. Nawet Garcaeus, astrolog, który w swych notatkach, wydanych 1570 r., bajecznie dokładną podał datę urodzin F-a („21 marca 1527 r. o godzinie 5 m. 17 po południu, w Pirnie, w elektorstwie Saskiem”), o jego zgonie zbyt ogólnikową wzmiankę podaje: „miserrima subitanea morte extinctus est”. Z kompozycyj muzycznych F-a doszły do nas: „Melodia Epithalamii Illustrissimo principi et domino Johanni Friderico II duci Saxoniae etc” na 5 głosów (Wittenberga, u spadkobierców Grzegorza Rhaua 1555); Pieśń duchowna „Was mein Gott will etc”.—do słów Albrechta, margrabiego brandenburskiego (1558); kantata na wesele Henryka Paxmana z Małgorzatą Ksappen, wydana u Rhaua w Wittenberdze (1555 r.) i „Melodia Epithalamii honestissimi viri Johannis Schrammii etc” (1557). Oprócz tych dzieł znajduje się dość znaczna liczba kompozycyj F-a w rękopisach, przechowywanych w rodzinnem jego mieście, w Pirnie (w kościele parafialnym). Na nieszczę-

71

ście, dzieła te, pomieszczone w tak zwanych „Codices”, tak przez rdzę zostały uszkodzone, że dokładne odczytanie nut okazało się prawie niemożliwą rzeczą. Niektóre tylko utwory dochowały się w dobrym stanie, np. pieśń „Ecce venit” na 4 głosy. Najciekawszą jednak i najważniejszą pracą F-a jest dzieło teoretyczne p. t. „Practica musica etc” (Wittenberga u Grzegorza Khana, 1556 in 4-o), dedykowane hrabiom Górkom, Łukaszowi, wojewodzie brzeskiemu, Andrzejowi i Stanisławowi, starostom buskim, skalskim, gnieźnieńskim, kolskim etc.

Finek Fryderyk, generał pruski {* 1718—f 1766), najpierw służył w wojsku cesarskiem, potem w pruskiem; w r. 1742 został adjutan-tem króla Fryderyka Ii-go, a w r. 1759 gene- j rałem. Po utracie Drezna podczas wojny Sie- i dmioletniej otrzymał rozkaz zajścia drogi mar- j szalkowi austryackiemu Daunowi; wszakże, za- , skoczony przez niego pod Maxen, musiał się | poddać z 12 000 żołnierza. Za to skazany był i przez sąd wojenny na utratę rangi i dwuletnie ; więzienie w twierdzy. Po odsiedzeniu kary został powołany w r. 1764 przez króla duńskiego, Fryderyka, na stanowisko generała piechoty duńskiej. Umarł w Kopenhadze. F. znany jest także jako autor dzieła p. t. „Gedanken über militärische Gegenstände” (Berlin 1788).

Finek czyli Kizynek, odmiana. Na tarczy czterodzielnej w polu pierwszem, błękitnem, lew

A. Pol.

N.

gwiazda sześciopromienna srebrna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej, dwie trąby na przemian, w połowie czarne, w połowie srebrne — między niemi pół lwa srebrnego w prawo. Labry z prawej strony czarne, podbite złotem, z lewej błękitne, podbite srebrem. Herbem tym pieczętuje się rodzina Fincków na Szląsku i na Pomorzu rozrodzona.—(Niesiecki pod Finkami h. Ostoja odm.: Sieb mâcher, T. III, 2 str. 172; VI, 8 tabl. III; Polaczek).

D.

\i'A

W\ 4?

Ç-

Fincke, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem dwa półksiężyce złote, barkami do siebie zwrócone. Nad niemi sześciopromienna gwiazda złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć czerwonych strusich piór. Na nich kotwica złota, zębami do góry. Nadany w 1805 r. Benjaminowi Fincke, bankierowi lubelskiemu z p. von Finkenthal, przez cesarza austryackiego, Franciszka I. k o w s k i „ Spis nazwisk szlachty polskiej”; Heiner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien”).

Finckenstein, Polska Kamienic a, miasteczko w pruskiej prowincyi Prus Zachodnich, re-

. ipSf

zm

(B o r-

u.

Fig. *21.

Fincke (herb polski).

CHS!

gencyi Kwidzyńskiej, powiecie Suskim (Rosenberg), nad rzeką Liwną (Liebe) i na zachodniem wybrzeżu jez. Gauden; kościół parafialny, młyny, browar, zamek z parkiem, w którym przez 3 miesiące przebywał Napoleon I w r. 1807;

And. S.

1 600 m-ców.

y/,

*C

Finckenstein (Fink von Finke liste in) Karol Wilhelm, pruski mąż stanu (* 1714 — f 1800), wstąpiwszy do służby państwowej, umiał zyskać sobie względy króla pruskiego, Fryderyka Ii-go, który używał go do różnych spraw dyplomatycznych z obcemi mocarstwami i w r. 1749 zamianował ministrem dworu, powierzywszy mu następnie wykonywanie znanej instrukcyi o obronie państwa i rodziny królewskiej. F. do końca życia miał wielki wpływ na Fryderyka II, którego namówił do niespodziewanego wystąpienia przeciw sojusznikom cesarza niemieckiego w r. 1756, i był jedną z najbardziej wpływowych osób w sprawie rozbioru Pol-

ski.

N.

Findhorn, rybna i bystra rzeka Szkocyi północnej, wypływa na północnym stoku gór Mo-srebrny wspięty w prawo; w drugiem i trzeciem nadhliadh (systemat gór Grampian), przecina szachownica złoto-czarna; w czwartem, błękitnem, ! hrabstwa Inverness, Nairn i Elgin, bieg ma pół-

Fig. 120. Finek czyli Kizynek (herb).

Findö — Finisterre.

561

And. S.

And. S.

W. Gr.

And. S.

And. S.

nocno-wschodni, wpada do zatoki Moray, morza Północnego; długa około 80 km.

Findö, niewielka wysepka na południowo-za-chodniem wybrzeżu Norwegii, w Buknefjordzie; liczne wille mieszkańców Stawangeru i ulubione miejsce ich letniego pobytu.

Fines, b*irdzo wiele miejscowości starożytnych rzymskich zwłaszcza w Gall i i na pograniczach ziem pojedyńczycli narodków.

Fineusz, 1) F. bajeczny król tracki w Sal-midessie, przy uściu Bosforu do morza Czarnego, syn Agenora albo Poseidona, mąż Kleobuli, córki Boreasza, którą wygnawszy, zaślubił córkę Dardanosa, Idaję. Ta, oskarżywszy przed F-em dwóch synów jego, z Kleobuli zrodzonych, jakoby ścigali ją swą występną miłością, oślepiła ich i w więzieniu zamknęła za jego zgodą. Zeus, karząc za to F-a, pozostawił mu do wyboru śmierć lub ślepotę; a gdy ten się wzroku pozbawił, Helios, o to rozgniewany, zesłał na niego harpie, które, ile się razy zabierał do jedzenia, porywały mu albo plugawiły potrawy. Gdy Argonauci zawinęli do Salmidessu w wyprawie swojej do Kolchidy, Fineusz, który obdarzony był duchem wieszczym, wskazał im sposób odbycia bezpiecznie dalszej podróży, a szczególniej uniknięcia rozbicia się między Symplegadami (Insulae Cyaneae), za co synowie Boreasza, Kabais i Zetes, odpędzili od niego harpie i zmusili je do zaniechania nadal napaści.—2) F., syn Belosa, brat Cefeusza (Ky.pmę), króla etyopskiego, stryj Andromedy, niechętny zaślubieniu jej przez Perseusza. zakłóciwszy ich gody weselne, został przez niego zamieniony w głaz głową Meduzy, na której widok skamienieli wespół z nim i towarzysze jego w tej napaści.—(ob. Andromeda i Perseus z).

Fingal, bohater starodawnych podań irlandzkich, ojciec śpiewaka Ossyana (ob.), pod którego imieniem poeta szkocki Macpher son (ob.) ogłosił w r. 1760 swój rzekomy przekład angielski starodawnych pieśni celtyckich.—Jakkolwiek wspomniany poeta w „Pieśniach Ossyana” dużo własnych swych rozwinął pomysłów i uczuć, niewątpliwie jednak główne motywy tego zbioru zaczerpnął z podań ludowych.—Świadczy o tern i postać F-a, w której rozpoznać można upoety-zowaną przez legendę osobistość historyczną Find Mac Cumailla (albo Fionn Mac Chumhaila), jednego z książąt irlandzkich (zmarł 283 r. po Chr.)— Jego miłość dla córki króla Cormaca i zdrada tej umiłowanej były przedmiotem wielu pieśni ludowych, które zużytkował Macpherson, zmieniwszy przytem imię Find na Fingal i przeniósłszy scenę wypadków do fikcyjnego królestwa Morvenu.

Fingala grota, słynna grota bazaltowa na szkockiej wyspie Staffa, jednej z Hebrydzkich, w hrabstwie Argyle. Leży w południowo-zachodniej stronie wyspy, tuż z morzarç długość jej wynosi 117 m., szerokość u wejścia 17 m., we-

wnątrz 6y₂; wysokość u wejścia 38 m., wewnątrz 22y₂ra. Ściany utworzone są z foremnych cztero- i sześciokątnych filarów bazaltowych, pionowych, dźwigających sklepienie z takichże samych kolumn.—Wzdłuż ścian bocznych biegnie, nakształt galeryi, szereg podobnych filarów; dno groty składa się z nich równie, i jest ustawicznie zalewane przez fale morskie na głębokość 3 do 5 m. Krople wody, spadające ze sklepienia, wydają melodyjne dźwięki, dlatego też grota F. zwie się także grotą harmonii.—Według podania miały olbrzymy zbudować tę jaskinię na pałac irlandzkiemu bohaterowi mitycznemu. Fingalowi. Nauka powstanie jej przypisuje siłom wulkanicznym i erozyjnemu działaniu morza; są jednakże uczeni, jak Whitehouse, którzy poczytują grotę za dzieło rąk ludzkich, a nie erozyi.

Fingerhut Ferdynand, ob. Naprstek.

Fingu, Fingoe, Fin go wie, szczep murzyński z grupy Bantu południowej, zamieszkuje południowo-wschodni cypel Afryki, między rzekami Wielką Rybią i Wielką Kei.—Podbity pierwotnie przez pokrewnych Zulów oddał się w o-piekę władzom Kraju Przylądkowego, którym pomagał następnie w poskromieniu łupieżczych pokoleń kafryjskich. — Liczba F. dochodzi do 75 000; pewna ich część przyjęła kulturę europejską i wiarę chrześciańską. — Prowadzą oni ożywiony i zyskowny handel z Krajem Przylądkowym; obrót roczny w roku 1876 dosięgał 3 000 000 franków; trudnią się także pasterstwem a po części uprawą roli.—-Jest to lud silnej budowy ciała, jaśniejszej od innych Negrów, cery z różowawym odcieniem; trzeźwy, pracowity i mężny.

Finia Venedia, nazwa średnw. Finlandyi.

Finiguerra Mas so czyli Tomaso di Antonio, złotnik i niellista włoski (* 1426 we Florencyi - f 1464 tamże), uważany za ucznia Lor. Ghibertina, któremu dopomagał przy wykonaniu Baptysteryum florenckiego. Ceniono go wysoko, szczególnie jako niellistę. Benveuuto Cellini przypisuje mu „Chrystusa ukrzyżowanego między dwoma łotrami”. Vasari wymienia go jako wynalazcę miedziorytnictwa, a za najpierw-sze jego dzieło sztycharskie uchodzi „Korona-cya N. Panny Maryi” (1452) dla kościoła św. Jana we Florencyi; dotąd wszakże autorstwo F-y nie jest dostatecznie udowodnione. Pierwszeństwo w miedziorytnictwie należy się właściwie Niemcom; F. był tylko pierwszy z Włochów, który zaczął odbijać niemieckie ryciny. Przypisują mu kilka pięknych nielli, między innemi zaś „Matkę Boską z Dzieciątkiem śród aniołów i świętych”, której jedyna odbitka na papierze znajduje się w zbiorach Albertyńskich w Wiedniu.—E. Pubuit i G. Pawłowski „Manuel de l'amateur d’estampes: Nielles” (Paryż 1888).    *

Finisterre t. j. „kraniec ziemi”, przylądek na atlantyckiem wybrzeżu Hiszpanii, w prowin-cyi Galicyi, w starożytności Promontorium

lipca 1805 r.

Art ab rum albo Ner i um; skalisty cypel, 580 m. nad p. m. wzniesiony, zaopatrzony w latarnię morską.—Tu Anglicy pod Ansonem odnieśli zwycięstwo w bitwie morskiej nad Francuzami dowodzonymi przez La Jonquière, 3 maja 1747 r. Tu także flota angielska poraziła flotę hiszpańsko-francuską pod Villeneuve’m zostającą, 22

And. S.

wiatrami od morza; lato bez wielkich upałów, zima bezmroźna i bezśnieżna; niebo po większej części pokryte obłokami; burze częste, lecz nie gwałtowne; temperatura roczna bez większych wahań; wynosi ona dla Brestu 5.6° w zimie, 8.9° na wiosnę,. 15.5° w lecie, 12.2° w jesieni, 10.5° średnio rocznie (C.). Temperatura zimy równa się temperaturze Tulonu, a lata—Dunkierki. Opad atmosferyczny wynosi w Breście 986 mm. Łagodność zimy pozwoliła zaaklimatyzować tu rośliny właściwe tylko południowym wybrzeżom Francyi, jak kamelie, fuksye, mirty, figi i t. p., z drugiej zaś strony zbytnia wilgoć, brak słońca i wyższego ciepła w lecie utrudniają należyte dojrzewanie owoców, które wprawdzie rodzą się obficie, lecz mało mają cukru. Grunt wogóle urodzajny, zwłaszcza w dolinach, i dobrze uprawny. Nie hodują wcale ze względów klimatycznych, kukurydzy, buraków

Finistère (F inist erre, Finis terrae), departament Francyi północno-zachodniej, utworzony w marcu 1790 r. z części Bretanii, graniczy na wschód z departamentami Morbihan i Côtes du Nord, na północ z kanałem La Manche, na zachód i południe z Atlantykiem. Wybrzeże prawie całkowicie skaliste i strome, poszarpane przez liczne zatoki (Rade de Brest, Douarnenez,

rzepaku, ale za to sieją dużo owsa, pszenicy, żyta, tatarki, buraków pastewnych, kartofli, lnu, konopi i jarzyn. Łąk sztucznych niewiele, pastwisk naturalnych podostatkiem; pod względem obszaru lasów departament F. należy do najuboższych w całem państwie. Z drzew owocowych najwięcej hodują jabłonie dla wyrobu jabłecznika. Stan inwentarza żywego pomyślny; obfitość koni (specyalna rasa Léon), bydła rogatego (rocznie blizko 2 mil. hektolitrów mleka), owiec (rocznie 1 800 kwintalów wełny) i świń; uli pszczelnych w r. 1889 było 63 472, które dostarczyły 182 000 kg. miodu i 51 000 kg. wosku. Wielkiej doniosłości dla kraju jest rybołówstwo, zatrudniające blizko 20 000 ludzi, z 4 000 statków, objętości 17 000 t. Przedmiotem połowu były głównie sardele, makrele, krewetki, kraby, homary, langusty, ryby wszelkiego rodzaju, ostrygi; te ostatnie w przeważnej części hodowane sztucznie. Głównemi ogniskami rybołówstwa są: Douarnenez, Concarneau, Audierne, Quimper i Camaret. Wobec rolnictwa, rybołówstwa i hodowli zwierząt domowych przemysł odgrywa drugorzędną rolę. Łomy granitu i łupka, odlewnie i walcownie żelaza, fabryki płótna żaglowego, powrozów, lin, tkanin lnianych, skóry; warsztaty okrętowe. Główne porty: Brest, Morlaix, Roscoff, Landerneau, Launay, Douarnenez, Quimper, Concarneau. Kommu-nikacye w dobrym stanie i w ilości odpowiadającej potrzebom; dróg żelaznych 357 km., gościńców bitych 935 km., 18 biur pocztowych, 28 telegraficznych i 46 mieszanych. Pod względem oświaty departament zajmuje ostatnie prawie miejsce we Francyi (28°/₀ analfabetów w r. 1888); z pomiędzy szkół średnich były tu dwa licea męskie, pięć kollegiów, jedno liceum żeńskie i szkół ludowych 877.—Ludność w r. 1891 wynosiła 727 012 głów (katolików), t. j. 108 na 1 km.    przyrost powolny, ale stały. Bre-

tonowie, celtyckiego pochodzenia, stanowią głów-

Audierne, Forest) i półwyspy, z mnóstwem ostrych, niekiedy dla żeglugi bardzo niebezpiecznych, przylądków (Pontusval, G-d Gouin, de la Chèvre, Brézellec, du Raz, Penmarch, Trévignon); cukrowych, tytoniu, chmielu, latorośli winnej wybrzeżu, zaopatrzonemu w 52 latarnie morskie, towarzyszą niezliczone skały, utrudniające w wielu miejscach dostęp do lądu; z pomiędzy wysp największą jest Ouessant (15 km. (“] ) a następnie Batz, Molène, Beniguet, Sein i Tu-dy. Ogólna powierzchnia łącznie z wyspami wynosi 6 722 km.    długość wybrzeży, nie

licząc małoznacznych zakrętów—540 km. Wnętrze kraju przedstawia wyżynę, około 100 m. średnio nad p. m. wzniesioną i przez dwa pasma wyniosłości na trzy części podzieloną. Pasmo północne nosi nazwę Montagnes d’Arrée, ma szczyty ostre, poszarpane, zbocza dzikie, okryte gdzieniegdzie krzakami; jego wygląd orograficzny zawarunkowała budowa geologiczna, wzniesiona ze skał krystalicznych. Najwyższy punkt, Mont S. Michel, dosięga 391 m.. Pasmo południowe, niższe i łagodniejsze, zwane Montagnes Noires, dochodzi w szczycie Menez Horn 330 m. Pomiędzy temi dworna^ pasmami rozciągnęła się szeroka brózda, pofałdowana wzgórzami; płynie w niej żeglowna rzeka Aune, zbierając wody z obu wyniosłości. Wyżyna, leżąca na północ gór Arrée, zowie się Pays de Léon i pokrajaną jest mnóstwem poprzecznych wyłomów rzecznych, dochodzących do samego morza. Natomiast wyżyna, położona na południe od gór Czarnych (Noires), nie dosięga wybrzeża, lecz opada nagle na kilka kilometrów przedtem, tworząc nadbrzeżną nizinę; jest to dzielnica, zwana Cornouaille. Hydrograficznie departament składa się tylko z drobnych strumieni nadbrzeżnych, które wpadają do morza rozszerzonemi nakształt fiordów uśeiami.

Atoli strumienie te w dolnym biegu są, po większej części, nietylko spławne, ale i żeglowne; najważniejsze z nich: wspomniana wyżej rzeka Aune, wchodząca w system kanału Bresteńsko-Nantejskiego, dalej rzeki: Laita, Aven, Odet, Landerneau, Aber, Flèche, Penzé, Dossen. Klimat łagodny, ale wilgotny, z przeważającemi

And. S.

A. Fol.

E. I ).

E. D.

ny rdzeń ludności; obok swego narodowego języka używają i francuskiego, którym chętnie mówią. Pod względem oświecenia publicznego departament należy do akademii w Rennes; pod względem wymiaru sprawiedliwości do sądu a-pellacyjnego w Rennes, pod względem wyznań (biskupstwo w Quimper) do arcybiskupstwa w Rennes, pod względem wojskowym do kwatery generalnej w Quimper. Administracyjnie departament dzieli się na pięć okręgów: Quimper, Brest, Châteaulin, Morlaix, Quimperlé—i 43 kantony; stolicą jest Quimper, największem zaś i najważniejszem miastem Brest.

Fink Gotfryd Wilhelm (* 7 marca 1783 w Suiza, w Turyngii — f 27 sierpnia 1846 w Lipsku), kompozytor i pisarz muzyczny. F. napisał wiele utworów na fortepian i skrzypce; ballad, pieśni wiełogłosowych, tercetów i kwartetów na głosy męskie; prócz tego wydał zbiór pieśni niemieckich p. t. „Musikalischer Hausschatz der Deutschen”, zawierający w sobie 1 000 pieśni. Z działu teoryi muzycznej ogłosił drukiem: „Erste Wanderung der ältesten Tonkust” (1821); „Musikalische Grammatik” (1836); „Wesen und Geschichte der Oper” (1838); „Der neomusikalische Lehrjammer” (1842 r.—broszura wymierzona przeciw Marxowi); „System des Musi-kalichen Harmonielehre” (1846); oprócz tego drukował wiele artykułów o muzyce w pismach specyalnych, głównie w „Allgem. Musik. Zeitung”, którego był redaktorem od 1827—1841.

Fink P i u s, mechanik niemiecki (* w Sulz-bergu [Vorarlberg] d. 5 marca 1832 r. — f w Wiedniu 16 września 1874). Po ukończeniu gimnazyum i studyów specyalnych, wstąpił na praktykę do fabryki machin Sigla, w r. zaś 1850 mianowany został assystentem mechaniki w politechnice wiedeńskiej.—W r. 1859 wstąpił jako mechanik do towarzystwa dróg żelaznych austryackich, gdzie pod kierunkiem Engerthsa zajmował się projektowaniem lokomotyw górskich, a przy konstruowaniu machiny parowej „Steyerdorf” niepospolite wykazał zdolności. — W r. 1872 wybrany został na kierownika oddziału machin austryackiego towarzystwa dróg żelaznych i na tern stanowisku do końca życia pozostawał.

Fink Albert, inżynier, ur. w Darmsztacie, wychowanie techniczne otrzymał na politechnice rodzinnego miasta a około r. 1840 wy wędrował do Ameryki. Tam przez długi przeciąg czasu był przy budowie dróg żelaznych, a przez lat 18 służył jako inżynier przy kolei Louisville-Nash-ville, gdzie stopniowo dosłużył się godności dyrektora a następnie i prezesa tej kolei. Na tern stanowisku miał sposobność bliżej zbadać warunki konkurencyjne różnych mniejszych dróg żelaznych, które, nie mając możności odpowiedniego rozwoju, przeszkadzały do zaprowadzenia prawidłowego i szybkiego ruchu komunikacyjnego. Po długich usiłowaniach udało mu się nareszcie

w r. 1875 zjednoczyć 25 towarzystw kolejowych w jedno główne pod nazwą „Southern Railway and Steamship Association”. Rezultaty osiągnięte z powodu tego zjednoczenia już w r. 1877 o tyle były widoczne, że i zarząd drogi wschodniej powołał F-a do przeprowadzenia podobnego rodzaju związku z drobnemi drogami że-laznemi. Do r. 1889 pracował P. nad przeprowadzeniem tej sprawy z rozmaitem powodzeniem: w końcu jednak z powodu nadwątlonego zdrowia musiał usunąć się od obowiązku, nie doprowadziwszy dzieła do końca.

Finkel Ludwik, historyk (* 1858 w Bursztynie, w Gnlicyi, w powiecie Rohatyńskim), gdzie ojciec jego był sędzią; matka z domu Warnicka. Uczył się w szkole ludowej w Grzymałowie i w gimnazyum w Tarnopolu; patent dojrzałości otrzymał r. 1877. Od r. 1877 do r. 1881 był studentem wydziału filozoficznego w uniwersytecie lwowskim, w którym kształcił się pod kierunkiem Ksawerego Liskego, pracował w jego seminaryum historycznem i był aplikantem w archiwum aktów grodzkich i ziemskich. W r. 1879 należał do komitetu redakcyjnego, zajmującego się wydaniem „Albumu uczącej się młodzieży polskiej, poświęconego J. I. Kraszewskiemu, z powodu jubileuszu jego 50-letniej działalności literackiej”, w którym ogłosił pierwszą swoją rozprawę p. n. „Poselstwo Jana Dantyszka” (str. 331—386). W r. 1882 otrzymał stopień doktora filozofii i wyjechał, jako stypendysta krajowy, na dalsze studya za granicę. Rok przebywał w Berlinie, rok drugi w Paryżu, słuchając wykładów i pracując w archiwach. W r. 1885 został docentem historyi i literatury polskiej w Wyższej Szkole Rolniczej w Dublanach (gdzie dotychczas wykłada); w r. 1886—docentem historyi średniowiecznej i nowożytnej, a w 1892 r. nadzwyczajnym profesorem historyi austryackiej w uniwersytecie lwowskim. W r. 1886 podał myśl założenia Towarzystwa historycznego we Lwowie i należał do jego organizatorów; był sekretarzem redakcyi „Kwartalnika Historycznego” od r. 1886 do 1891 (za czasów Ksawerego Liskego). Na zjeździe historyków polskich r. 1890 miał referat p. t. „Jakiego podręcznika historyi polskiej koniecznie nam potrzeba i jaką drogą dojść do- niego.” Jest sekretarzem Towarzystwa Historycznego (od r. 1891), członkiem wydziału Tow. im. Mickiewicza i Tow. Oświaty ludu; członkiem kommissyi historycznej i historyi. sztuki Akademii Umiejętności .w Krakowie; członkiem-korrespondentem Muzeum w Rapperswylu. Należy od r. 1896 do Rady Wykonawczej Macierzy Polskiej we Lwowie. W tymże roku podał myśl założenia „Kursów akademickich dla kobiet” we Lwowie, a w wykonaniu tej myśli czynny wziął udział. Prace, ogłoszone drukiem, oprócz już wspomnianej a bardzo cennej o Dantyszku, są: 1) „Mikołaj Sęp Szarzyński” (w „Przewodniku naukowym

i literackim” we Lwowie 1880); 2) „Zjazd Mieszczański” (w „Czasie” 1882, str. 273 — 285);

3)    „Marcin Kromer, historyk polski XVI wieku” rozbiór krytyczny (w „Sprawozd. i Rozpr. Akad. Umiej” t. XVI. Odbitka: Kraków 1883, str. 208);

4)    „Elekcya Leszczyńskiego w r. 1704” (w„ Przewodniku naukowym i literackim” w r. 1884];

5)    „Jadwiga Tarłówna” (w „Ateneum” 1886, t. III); 6) „Opis Rzeczypospolitej polskiej z r. 1574” (w „Bibliotece warszawskiej” 1887); 7) „Charakterystyka Zygmunta Ańgusta” (w „Przewodniku naukowym i literackim” 1888. Odbitka Lwów 1888, str. 23); 8) „Okopy Świętej Trójcy”, (tamże 1889. Odbitka Lwów 1889, str. 69); 9) „Stanisława Jabłonowskiego Dyaryusz napadu Tatarów z r. 1692” (w „Kwartalniku historycz-

r~:

Wjl

Fig. 122. Finkel Ludwik.

nym” 1890); 10) „Napad Tatarów na Lwów w r. 1695” (tamże; odbitka Lwów 1890, str. 38); 11) „O konstytucyi 3 maja 1791” (Lwów 1891, str. 148); 12) „Konstytucya 3 maja, wstęp historyczny, odczyt miany w Towarzystwie pra-wniczem we Lwowie 1891” (Lwów 1891, str. 24); 13) „Bibliografia historyi polskiej wspólnie z dr. Henrykiem 8 a w c z y ń s k i m i członkami Kółka historycznego” (Lwów 1891, część I, str. 408 i część II, zeszyt I i II do str. 688), 14) „Księstwo warszawskie, prelekcya publiczna” (w „Przewodniku naukowym i literackim” 1893. Odbitka Lwów 1893, str. 35);    15) „Miasto Tarnopol

w r. 1674” (w „Roczniku kółka naukowego tarnopolskiego.” Odbitka Tarnopol 1893, str. 36); 16) „Habsburgowie i Jagiellonowie po klęsce

mohackiej” (omówienie IV-go t. historyi austrya-ckiej A. Huberta, w „Kwartalniku historycznym” 1893 r.); 17) „O pieśni legionów” (Lwów 1883, str. 4)); 18) „O t. z w. metodzie regressywnej w nauczaniu historyi” (w „Muzeum” 1894. Odbitka Lwów 1894, str. 24); 19) „Konfessye, podane przez posłów na Sejmie Piotrkowskim w r. 1555” (w „Kwartalniku historycznym” 1896, str. 1—35); 20) „Historya uniwersytetu lwowskiego” (część I, t. j doprowadzająca hi-storyę uniw. do r. 1869 (Lwów 1894, str. 351);

21)    „Historya monarchii Austryacko - Węgierskiej” (podręcznik szkolny, Lwów 1897, str. 92);

22)    „Przegląd literatury historyi powszechnej z gronem współpracowników” (w „Kwartalniku historycznym” od r. 1892 do r. 1897. Odbitka z r. 1896, str. 111; 1898 str. 167). Jako wydawca ogłosił: „Vita et mores Gregorii Sanocei Leopoliensis archiepiscopi auctore Philippo Buo-nacorsi Callimacho” (w „Monumenta, Poloniae” t. VI, (163 — 216): „Vita et mores Sbignei Cardinalis auctore Philippo Buonacorsi Callimacho” (tamże t. VI, 217—256); „Inwentarz zamku Żółkiewskiego z r. 1726” (w „Sprawozdaniach kommissyi historyi sztuki Akademii Umiejętności” w Krakowie w t. V-ym). Nadto drukował szereg drobniejszych artykułów z zakresu historyi literatury, jako to: „O Odzie do młodości Mickiewicza” (w „Pamiętniku To w. literac. im. Mickiewicza” w roczniku III-cim z r. 1889); „Pamiętniki Ottona Sliźnia” (tamże w roczniku VI z r. 1888) i inne, Z polskiej literatury historycznej zdaje sprawę w „Mittheilungen des Instituts für österreichische Geschitsschreibung” (1887, 1889) i „Jahresberichte der Geschichtswissenschaft” (1895, 1896). Napisał kilka opowiadań historycznych dla ludu, jak: „Odkrycie Ameryki w r. 1492”; „O unii lubelskiej”; „O napadach Tatarów.” W' r. 1897 wyszła pod jego redakcyą „ Encyklopedya Macierzy Polskiej” (w 2-ch tomach: I str. 788,11 str. 1040), zbiór wiadomości ze wszystkich gałęzi wiedzy, śkreślony przeważnie przez profesorów uniwersytetu lwowskiego i Wyższej Szkoły rolniczej w Dublanach. Dział historyi powszechnej i polskiej skreślił E. Rzecz to bardzo wielkiej doniosłości dla oświaty ogólnej. Jest to najtańsza, a więc najprzystępniejsza księga informacyjna dla wszystkich, od wieśniaka, czytającego tylko pisemka ludowe, do literata, piszącego w dziennikach; a nie jest, jak bywają tanie wydawnictwa, wykonana w sposób tandetny. Opracowanie dali specyaliści w swoich gałęziach, druk, papier dobry, a korrekta, którą sam F. prowadził, bardzo staranna, jak na takie dzieło o różnorodnych przedmiotach traktujące.— F. należy do tej, niezbyt licznej, gromadki historyków z młodszego pokolenia, co, rozumiejąc dobrze wartość szperań drobiazgowych, nie dają się im pochłonąć, nie poczytują ich za rzecz pierwszorzędną, lecz, właściwe naznaczając im

Finlańdya.

565

P. Chm.

miejsce w biegu badań historycznych, mają widoki rozleglejsze odtworzenia przeszłości w jej całej prawdzie, a więc i w jej barwie. Wprawdzie obszernego dzieła nie ogłosił dotąd żadnego, lecz w każdem, od pierwszego już poczynając, wykazał wielkie poczucie rozwoju dziejowego, niepospolity krytycyzm, niepopada-jący nigdy w krańcowość, umiejętność pióra zwrotnego i gibkiego, umiejącego nietylko grube, ale i subtelniejsze rysy kreślić. Krytycyzmu swojego dowiódł w rozbiorze przecenianego niegdyś historyka, Marcina Kromera. O poczuciu jego historycznem świadczą wszystkie, najdrobniejsze nawet, artykuły, szczególniej zaś „Historya Uniwersytetu lwowskiego do r. 1869”. Gdy się tę część porówna z drugą, napisaną przez kogo innego, a obejmującą historyę uniwersytetu lwowskiego od r. 1869 do 1894, to naocznie przekonać się można, co jest historyczne, a co statystyczne tylko opisanie. Wprawdzie są okoliczności, usprawiedliwiające do pewnego stopnia autora części Ii-ej (t. j. współczesność wypadków), ale pomimo to jeszcze-by prawdziwy historyk inaczej dany materyał obrobił, a mianowicie podobnie, jak to zrobił F. w swojem dziele. Uznając potrzebę dokładnej znajomości wszystkiego, co przeszłość w dokumentach różnego rodzaju nam zostawiła, jak niemniej oceny tego, czego literatura historyczna dostarcza, F. był inicyatorem Towarzystwa Historycznego i jego omanu „Kwartalnika”, następnie podjął żmudną ale niezbędną pracę zebrania i ogłoszenia „Bibliografii historyczuej polskiej”, która każdemu pracownikowi nieocenione oddała usługi, zwłaszcza gdy przy końcu dołączony będzie, jak się spodziewać można, skorowidz alfabetyczny nazwisk; sama bowiem „Bibliografia” ułożona jest według działów (Archiwa i Biblioteki, Nauki pomocnicze, Źródła a w nich, dokumenty, kroili ki, dalej opracowania znowuż według gałęzi naukowych), co ma niewątpliwe swoje zalety, lecz doraźne odszukanie potrzebnego tytułu utrudnia. —Jako stylista, F. odznacza się jasnością ,prostotą i wdziękiem; umie przemawiać pięknie, nie wpadając w napuszoną patetycznośó.

jTinlandya. 1. Nazwa, położenie, granice, obszar. Nazwa Fini and y i, pochodząca od Szwedów i nazwa Suomi (lub Suomenmaa), pochodząca od Finnów, mają jednakie znaczenie— „kraju bagien”, albowiem wyraz fin pochodzi od staro-skandynawskiego fen albo fernen, który, podobnie jak nadreński Ven n, oznacza bagno. Finlandya w pojęciu politycznem, jako W. Ks. Finlandzkie, graniczy na zachodzie z zatoką Botnicką i Szwecyą (rzeki: Torneo i Muonio), na północy z Norwegią, na wschodzie z gubern. Ar-changielską, Ołoniecką i St Petersburską, na południu z zatoką Fińską. Z południa na północ rozciąga się od 5 9 ⁰48y.₂' szer. pn. do 70°6¹/₂/ szer. pn. Obszar wynosi 373 536 km. Q wraz z należącą do Finlandyi częścią jeziora Ładogi

(bez niej zaś 370 283 kilometrów Q). W pojęciu fizycznem, jako dalszy ciąg gnejsowej wyżyny skandynawskiej, F. sięga dalej: na północ do oceanu Lodowatego, obejmując półwysep Koła, na wschód zaś i południo-wschód—do zagłębie-! nia ciągnącego się od zatoki Fińskiej przez dolinę Newy, jeziora Ładogę, Onegę i dolinę rzeki Onegi do morza Białego (być może ślad dawnego połączenia obu mórz).

2. Ukształtowanie powierzchni. Pod względem kształtu powierzchni F. stanowi przejście od wyżyny Skandynawskiej do niziny Wschodnio-Europejskiej; to też największą swą wyniosłość posiada na półtioco - zachodzie, na granicy ze Skandynawią, i stąd zniża się ku południo-wschodowi, jak to wskazuje kierunek rzek. brednia wysokość F-i wynosi tylko 150 m.; ponad 300 m. wznosi się zaledwie 4% jej obszaru, a po nad 600 m. tylko 1%. Powierzchnia niz-kiej wyżyny Finlandzkiej składa się przeważnie ze skał granitowych i gnejsowych, pozbawionych humusu, oraz z niezliczonych bagien i jezior, połączonych rzekami, które często tworzą wodospady. Pola orne zajmują nieznaczne przestrzenie, za to szata borów iglastych z brzozą jest gęsta. Grzbiety gór, biegnące na mapach, są tu w naturze trudne do dostrzeżenia, tak wysokość ich jest nieznaczna a spadki łagodne. Jak już wspominaliśmy, północno-zachodnia część F-yi jest najwyższa: tutaj wznosi się Haldischot albo Haldefjoli do 1 250 m., a na południe stąd—Jollamoivi— do 1 145 m. Od tych gór ciągną się dwa niższe grzbiety, stanowiące działy wodne: jeden biegnie na południe do zatoki Botnickiej, drugi (Manselke)— na wschód, a następnie też na południe i wysyła liczne rozgałęzienia, napełniające całą F-ę. Pierwszy stanowi dział wodny między systematami rzek Torneo i Keini; tutaj wznosi się w pobliżu 68° szer. grupa Pallas-tanturi, której najwyższy szczyt dosięga 858 m. i od połowy września jest już zwykle pokryty śniegiem. Dalej na południe już żadna góra nie dosięga tu nawet w przybliżeniu tej wysokości. Jednak góra Avasaksa, wznosząca się w pobliżu koła biegunowego (o 15 km. ku południu) tylko do 232 m., zyskała sobie rozgłos; albowiem turyści, przybywający w środku lata drogą morską do Torneo, mają niewielką tylko drogę lądową do przebycia, aby z tej góry obserwować słońce o północy. Manselke w północnej części tworzy dział wodny między zatoką Botnicką i morzem Białem; dalej na południe rozdziela się, jak wspominaliśmy, na liczne odnogi, noszące różne nazwy i obejmujące liczne jeziora, które odlewają swe wody po części do zatoki Botnickiej i Fińskiej, po części do jeziora Ladogi. Najwyższy szczyt Manselke, Saltatunturi, wznosi się pod 67° szer. do 600 m. Rozgałęzienia Manselke, lubo nizkie, tworzą na wybrzeżu zatoki Fińskiej oraz Botnickiej do 64" szer. liczne drobne fiordy, oraz drobne, skaliste wysepki

i skały podwodne, zwane sk aren albo skär-gordar. Największe urozmaicenie brzegowe tego rodzaju spotykamy w południowo-zachodnim kącie F-i, gdzie prócz niezliczonych drobnych wysepek występuje Archipelag Al and z ki. Skäry są po części nagie, skaliste, po części porosłe lasem sosnowym; tu i owdzie zdarzają się na nich obszary trawiaste, służące za pastwisko dla bydła, a nawet małe poletka zasiane zbożem.

3. Wody. F. jest najobfitszą w wody krainą na ziemi; zajmują tu one (wraz z bagnami) trzecią część powierzchni kraju. Jeziora F-i odznaczają się niewielką głębokością, wielkiem poszarpaniem brzegów oraz obfitością wysp; rzeki, łączące te jeziora, posiadają liczne wodospady i prądy, przedstawiają więc znaczny zapas siły mechanicznej, która jednak dotąd nie została jak należy zużytkowana do celów technicznych. Największe nagromadzenie jezior przypada na południe 64° szer.; możemy tutaj rozróżnić trzy zlewiska, albo systemata: a) Systemat Sawolaksko-Karelski leży na połu-dnio-wschodzie F-i, końcowym jego wodozbioreni jest jezioro Sajma z Ładogą, które się łączą za pomocą rzeki Wuoksy, wypływającej z pierwszego, a uchodzącej do drugiego. Jezioro Sajma w całej swej rozciągłości obejmuje około 6 800 km.'², leży na wysokości około 80 m. i ma do 57 m. głębokości. Żadne jezioro na świecie nie dorównywa mu w bogactwie rozczłonkowania brzegów i obfitości wysp. Z południowo-wschodniego rogu jeziora wypływa rzeka Wuoksa i toruje sobie na południo-wschód drogę do jeziora Ładogi przez grzbiet granitowy, przyczem tworzy porogi o spadku 19 m. na przestrzeni 360 m.; jest to szumiąca i spieniona Imatra, opiewana w poezyi fińskiej. W epopei narodowej „Kalewala” jest przemowa do mrozu: „Zamróz Wuoksę, zmuś do milczenia Imatrę, zamróz jej pianę”. W innym znów utworze znajduje się takie porównanie: „Nie należy powierzać tego Sajmie. o czem Wuoksa nie powinna wiedzieć”. Poniżej Imatry Wuoksa, ścieśniona poprzednio do 40 m., rozlewa się jeziorowato; tutaj brzeg lewy składa się z wysokiego pokładu marglu, u stóp którego znajdują się słynne kamienie Imatry, konkrecye marglowe, które niekiedy mają kształt soczewek z tak regularnemi brózdami na skrajach jakby były wytoczone na tokarni. Dla obejścia Imatry przeprowadzono kanał Sajmeński od jeziora do zatoki Fińskiej pod Wyborgiem. Kanał ten, opatrzony szluzami, służy do spławu drzewa z lasów wnętrza F-i. — b) Systemat Wschodnio-Tawastlandzki z wielkiem jeziorem Päijäne, jako ostatecznym wodozbiorem i rzeką Kymmene, jako odpływem do zatoki Fińskiej. Systemat ten rozciąga się na zachód poprzedniego; największem z jezior jest tu Päijäne, rozciągające się z północy na południe na 120 km.; obejmujące 1 142 km.'², głębokie nä 89 m., leżące na 78 in. nad poziomem morza.—c) Systemat Zachodnio-Tawastlandzki zajmuje południowo-zachodni kąt F-i, wody swe wysyła do zatoki Botnickiej za pomocą rzeki Kumo elf. Centralnym wodo-zbiorem tego obszaru jest jezioro Pyhäjärvi (t. j. Święte), które otrzymuje odpływ jeziora Näsijärvi, torujący sobie drogę przez granity i tworzący porogi Tampercenkosi (Tammer-fors), nad któremi leży miasto Taminerfors, zawdzięczające swe znaczenie fabryczne sile spadku wód. Odpływ jeziora Pyhäjärvi, przeszedłszy jeszcze parę drobnych jezior, wpada jako Kumoelf (Kokemäenjoki) do zatoki Botnickiej pod Bjórmborgiem.—d) F. północna albo Österbotten, wysyła swe wody przeważnie do zatoki Botnickiej; tu rzeki: Ule a, Ija, Kem i i Tor ne o. Pierwsza z nich jest odpływem czwartego wielkiego systemat u jeziornego, którego zlewiskiem centralnem i największem jest jezioro Oulujärvi z obszarem 984 km. Q (z tego 113 km. Q przypada na wyspy); leży ono na 122 m. nad poziomem morza i ma głębokość nieznaczną (do 18 m.). Odpływ jego, Uleo albo Oulu, ma długości 100 km., wpada do zatoki Botnickiej pod Uleaborgiem.—e) Systemat jeziorny Kuusamo leży na północo-wschód poprzedniego, wysyła swe wody do morza Białego; największem jeziorem jest tu Ylikitkaj ärvi (219 km.² obszaru, 207 m. wysokości 9 m. głębokości).—f) Systemat jeziorny Lapoński, rozciągający się na północ od Manselke; wysyła swe wody (Tana i odpływ jeziora En are) do oceanu Północnego. Jezioro Enare jest tu centralnem i największym wodozbioreni; obejmuje 1 420 km.'² obszaru (z czego 190 km.'² przypada na wyspy).

4. Stosunki geologiczne. Fundament F-i stanowi archaiczna formacya gneisów i łupków krystalicznych; na tern rozlały się stare skały wybuchowe: granit, dioryt i t. d. Skał osadowych ze skamieniałościami, jako też młodszych skał wybuchowych,, brak. Finlandya od bardzo dawnych czasów cieszy się geologicznym spokojem: najmłodsze osady prekambryjskie już nie uległy żadnemu sfałdowaniu (Ob. Peterm „Mitteilung.” 1898 str. 261). Najważniejszem zjawiskiem w nowszych dziejach geologicznych F-i jest epoka lodowa, podczas której kraj ten był pokryty taką skorupą lodu, jak obecnie Gren-landya.' Dowodem tego są liczne oszlifowania skał, moreny, głazy erratyczne, oraz wały żwirowe i piaszczyste, zwane a s a r. Dowodami zlodowacenia są też liczne jeziora, oraz niewykończone, pełne porogów, dna rzek, które nie miały jeszcze dość czasu do wygładzenia swych łożysk, zwłaszcza przy skalistej naturze gruntu. Po ustąpieniu zlodowacenia nastało wietrzenie, rozkruszanie się skał pod wpływem działania zmian temperatury i zamarzania wody w szczelinach. Granit tutejszy ulega bardzo ła-

two zwietrzeniu, rozsypuje się w okruchy, tworząc tak zwany rop paki w i, co znaczy zgniły ka mień. Zjawisko to występuje szczególniej w gu-bernii Wyborskiej. Inny gatunek granitu, z małą ilością miki, jest oporny na wietrzenie, przyjmuje wybornie politurę i służy za doskonały ma-teryał budowlany (budowle Petersburga); kopalnie tego granitu znajdują się nad zatoką Fińską w miejscowości Piterlaks, o 80 km. na zachód od Wyborga.

dynem drzewem owocowem, które w południowej F-i udaje się jeszcze, jest jabłoń; tem większe znaczenie mają dla kraju liczne, dziko-ro-snące, rośliny jagodowe. — Do zwykłych zwierząt domowych przyłączają się w północnej F-i renifery; hodowla bydła i ptactwa domowego cierpi wiele od zwierząt dzikich, jak: niedźwiedzie, wilki, rysie, lisy, rosomaki, wydry, kuny, gronostaje. Co rok tysiące zwierząt domowych giną od tych szkodników. Dzikie ptactwo, szczególniej wodne i błotne, jest liczne i stanowi przedmiot polowania. Liczne wody dostarczają ryb, szczególniej łososi i foreli.

7. Człowiek. Ludność F-i wynosiła w 1830 r.

zimy długie, mroźne, z obfitemi śniegami, i nocami oswiecanemi przez zorzę polarną; lata krótkie i gorące; przejścia od zimy do lata i odwrotnie są nagłe. Ilość opadów jest bardzo zmienna w różnych latach, wogóle maleje ku północy. W Helsingforsie wynosi średnio 522 mm., w Wyborgu 642 mm., na południowych stokach gór, ciągnących się wzdłuż zatoki Fińskiej (Salpauselka) dochodzi 700 mm.

6. Flora i Fauna. Z roślin obficie występują mchy i porosty; to też torfowiska są rozległe i dosięgają grubości 15—20 metrów. Za to wielu naszych drzew nie spotykamy już w F-i; dąb znajduje się tylko na ciepłym południo-za-chodzie: stary las dębowy na wyspie Runsala pod Abo jest osobliwością. Jesion sięga 61 y./ szer., klon—62° szer., lipa—63,/.₂⁰ szer. Olcha zwyczajna — do północnego krańca zatoki Bo-tnickiej. brzoza—nieco dalej. Świerk kończy się pod 69 y.₂° szerokość; wreszcie sosna i osika, a szczegóniej szara olcha (Alnus incana), sięgają ze wszystkich drzew najdalej na północ—do 70° szer. Ale i ich linie graniczne skręcają, jak innych drzew, silnie na południo - wschód. Więcej niż połowa F-i jest pokryta lasami; przeważają tu ciemne, jednostajne bory iglaste, złożone z sosen, a po części ze świerków, na południu, gdzie jałowiec tworzy drzewa do 10 m. wysokie, występują także lasy liściaste, złożone z brzóz, olch, osin i jesionów.—Z roślin uprawnych żyto i kartofle są najwięcej rozpowszechnione; prócz tego uprawiane są: jęczmień, owies i tatarka, a w gubernii Abo nawet pszenica. Tatarka i len udają się do 64" szer., konopie—do 66° szer., kartofle wszędzie, ale nie są tak bogate w mączkę, jak u nas. Żyto i jęczmień już pod kołem biegunowem co parę lat przepadają, jednak wyjątkowo udają się czasami w okolicy jeziora Enare pod 69° szer. Je-

5. Klimat Finlandyi jest przy wysokiej szerokości geograficznej, dość ciepły; szczególniej zimy są stosunkowo łagodne, co wynika z wpływu morza Bałtyckiego. Średnia roczna temperatura waha się w F-i między -j-5°C w Ma- 137 200, w 1885—2 203 000, w 1896—2569000 riehamm na wyspach Alandzkich i — 2°.6C, głów, co na gęstość zaludnienia daje 8 na 1 w Muonioniska (68° szer. pn.). W Helsingforsie j km.² (po potrąceniu wód, obszar F-i = 326 000 przy średniej rocznej -j- 3.6, średnia stycznia j km.²). Pod względem etnograficznym ludność wynosi — 6.7 a lipca -f- 16.8, kiedy tem- ¹ F-i składa się przeważnie z Finnów: w r. 1896 peratury normalne tego równoleżnika (60° szer.) liczono Finnów 2 169 600, Szwedów 341 500, wynoszą —15.7 i 13.5. Mimo tych wzglę- Rossyan 7 000, Niemców 1 900, Lapończyków dnych zalet klimat F-i nosi charakter polarny: 1 200.—W tymże 1896 roku wyemigrowało z kraju do Ameryki 5 185 osób. Lapończycy mają stanowić resztkę najstarszej ludności, która została wyparta na daleką, niegościnną północ przez później przybyłych Finnów. Szwedzi, jako późniejsi zdobywcy, zajęli najlepiej uposażoną część kraju, to jest pasy nadbrzeżne: zachodni i południowy.—F inno wie właściwi, stanowią najbardziej zachodnią gałąź ludów Uralo-ałtaj-skich. Niegdyś byli oni rozpostarci po całej północnej części Rossyi Europejskiej, ale główna ich siła była, jak się zdaje, skoncentrowana w północno - wschodnim kącie Rossyi, między górną Wołgą (wraz z Kamą) i morzem Białem, głównie w dorzeczu Dźwiny północnej. Była tu słynna niegdyś Bi armia, państwo z miastem gło-wnem Chołmogory nad Dźwiną, powyżej dzisiejszego Archangielska. Chołmogory były ważnym rynkiem handlowym, który dostarczał Normanom towarów z Persyi *i Armenii; to państwo Finnów upadło pod parciem założonego przez Ruryka państwa Ruskiego. Finnowie różnią się od reszty uralo-ałtajskich krewniaków wyższym znacznie stopniem kultury: z rybaków, łowców i pasterzy stali się oni już dawno rolnikami, przyjęli religię chrześciańską i wogóle pod względem oświaty współubiegają się, podobnie jak pokrewni im Madiarowie, z indo-europejskierai ludami Europy. Właściwi Finnowie zamieszkują obecnie obszar po obu stronach z zatoki Fińskiej. Po stronie południowej mieszkają Esty i Liwy, po północnej, w F-i Suomi lub Suome-1 ai set, to jest „ludzie Finlandyi”. Suomi dzielą się na trzy plemiona: K we nów, na północy i północo-zachodzie, Tawastów w środku i na południu, oraz Karel ów na wschodzie. Kwe-nowie odznaczali się oddawna wielką zręcznością w budowaniu okrętów oraz popędem koloni-zacyjnym: oni-to rozszerzyli rolnictwo na północne krańce Skandynawii; dotąd najbardziej północnymi

72

Kucyki. Powsz. Ilustr. Zesz. 169. T. XXII.

568

Pinlandyà.

rolnikami w Norwegii, w okolicy Altengard pod 70° szer. są Finnowie. Pod względem cech cielesnych lud ten odznacza się średnim wzrostem ale silną budową; kształt czaszki jest sze-rokogłowy, oczy niebieskie lub szare, włosy jasno-blond, koloru lnianego lub żółtawego; kolor skóry też jasny. Pod względem charakteru Finnowie posiadają wiele cennych przymiotów: są uczciwi, energiczni, pracowici, poprzestający na małem, wytrwali aż do uporu; odznaczają się przywiązaniem do ojczyzny i zamiłowaniem swobody; lubią muzykę i poezyę. Dawni pogańscy Finnowie ubóstwiali siły natury; złych bogów umieszczali w urojonem państwie Pohjala na dalekiej północy, dobrych zaś w państwie K a-1 e w a, krainie dobra i obfitości. Nad wszyst-kiemi bogami panował J umai a, bóg porządku i harmonii. Po wprowadzeniu religii clirześciań-skiej nazwa Jumala pozostała na oznaczenie Boga. Wyrazu Jumala używają też Finnowie w formułach powitania i pożegnania: Finn wita swego znajomego słowami: „Hyvää Paivää” t. j. dzień dobry, na co otrzymuje odpowiedź: „Ju-malantakoon” t. j daj Boże! Przy pożegnaniu mówi się: „Jumala-ga” t. j. z Bogiem! Głownem źródłem naszych wiadomości o dawnym stanie ludu fińskiego jest fiński epos narodowy Kale wal a; opiewa on walki trzech bohaterów z Kalewy przeciw bohaterom z Pohjali i Luo-neli, krainy śmierci. Pośród pierwszych główną osobistością jest Wäinämöinen, bóg śpiewu. Koniec czasom pogańskim, a zarazem korsarstwu, Finnów na morzu Baltyckiem położyli Szwedzi, którzy tu wtargnęli w połowie XII wieku, i po krwawych walkach (przy czem najsilniejszy opór stawiali mieszkańcy krainy Tawastehus) opanowali Finlandyę i wprowadzili religię katolicką, która następnie uległa reformacyi. W r. 1809 Fin-landya przeszła pod panowanie Rossyi. Pod względem religii główna massa ludności należy do kościoła luterańskiego, drobna reszta wyznaje religię prawosławną; jest też nieco Katolików i Żydów. W r. 1896 było protestantów wszelkich odcieni 2 471 300, prawosławnych 46 500, katolików około 500, innych wyznań około 2 000. Oświata w F-i zaszczepiona przez Szwedów stoi wysoko, szkolnictwo jest bardzo rozwinięte, zarówno wyższe (uniwertet i politechnika w Helsyngforsie) jak i niższe; nauczanie odbywa się po części w języku szwedzkim, po części w fińskim.—Głównem zajęciem mieszkańców Fin-landyi jest rolnictwo i hodowla bydła; na dru-giem dopiero miejscu stoją: przemysł, handel i żegluga. Przemysł polega głównie na zużytkowaniu wielkich lasów i produktów hodowlanych (tartaki, garbarnie, fabryki zapałek i papieru drzewnego). Przemysł górniczy jest nieznaczny: węgla kamiennego, jak również brunatnego, nie ma; rud też niewiele (nieco żelaza błotnego i miedzi). Kommunikacyę ułatwiają drogi wodne (po części naturalne, po części kanały) oraz

wybornie utrzymane lądowe; od r. 1860 zaprowadzają koleje żelazne. Główna linia kolejowa biegnie w kierunku wschodnio-zachodnim od Petersburga przez Wyborg, Helsyngfors do Abo. Najpółnocniejszą stacyą kolejową jest Uleaborg; stanowi on koniec linii, która się odgałęzia od poprzedniej pod Wyborgiem i biegnie przez Si-rnola, Kaipiais, Nihimähi, Tawastelms, Toija-la, Tammerfors, Ostermyra, Gamla, Karleby, Kannus, Uleaborg. Od tej linii znów rozchodzą się gałęzie do Helsyngforsu, Abo i Wazy. Długa zima sprowadza przerwę w kommunika-cyi żeglarskiej, nietylko na jeziorach, ale i na wybrzeżu morza. Mielizny i" szkery, oraz częste mgły, zmiany wiatrów i burze, stanowią też przeszkody w żegludze, ale zarazem kształcą wybornych maryn* rzy. Co do stosunków politycznych, to Wielkie księstwo Finlandzkie do roku 1899 znajdowało się w podobnym stosunku do Rossyi, jak Norwegia do Szwecyi; w 1809 roku zostało połączone z Rossyą wspólnością domu panującego i wspólnością przedstawicielstwa w sprawach zagranicznych. Cesarz ros-syjski, jako Wielki książę Finlandzki, miał prawo ułaskawiania skazanych oraz mianowania wyższych urzędników, którzy jednak musieli być krajowcami. Przedstawicielem cesarza był ge-nerał-gubernator, rezydujący w Helsyngforsie i będący także prezesem senatu, który składał się z dwudziestu członków i stanowił najwyższą władzę administracyjną i sądową. Pod względem administracyjnym F. dzieli się na 8 gu-bernii, zwanych po szwedzku lan, te zaś znów dzielą się na okręgi, zwane po szwedzku härad. Wszystkie liiny mają nazwy swych miast głównych, z wyjątkiem Nylands-länu, z miastem głó-wnem Helsyngfors. Lany wraz z ich obszarami i ludnością są następujące:

Nyland

Abo - Biörneborg

Tawastehus

Wyborg

St. Michel

Kuopio

Waza

Uleaborg

W. ks. Finlandzkie

Obszar w kilometrach kwadratów.

Ludność.

na

1 km.

kw.

11069 23114 17 709 30 461 14 460 34 035 38 148 156 541

270 000 424 000 281 000 385 000 188 000 305 000 441 000 266 000

24

18

16

13

13

12

1.7

325 537

2 560 000

(Por. J. Rein „Finland” w „Kirchhofs Länderkunde von Europa”. Petermanns „Mitteilungen”

w. N.

Ekonomiczny i społeczny stan Finlandyi.— 1. Rolnictwo. Ziemia w F-i należy do skarbu, do szlachty, do duchowieństwa i do włościan.—

(1897 IV oraz 1898 XI).

Finlandya.

569

Ziemie skarbowe włościanie mogą dzierżawić z prawem przekazywania dzierżawy sukcessorom, lecz łatwo mogą je także nabywać na własność. Ziemie duchowieństwa i szlacheckie wolne są

Skąpa przyroda kraju wyrobiła w mieszkańcach wytrwałość zaciętą i uporną pod względem zdobywania dla siebie warunków istnienia, skutkiem czego nawet na dalekiej północy spotkać można dobrze zagospodarowane i nieźle opłacające się posiadłości rolne.—Pod trawami pastewnemi, łąkami i pastwiskami znajduje się w przybliżeniu 250 000 ha., pod żytem 275 000, pod owsem 160 000, pod jęczmieniem 120 000, pod kartoflami 32 000, pod sadami i ogrodami 8 000, pod grochem 15 000 ha. pod lnem i konopiami 18 000 ha.—

Zyto finlandzkie, zwłaszcza gatunek „Waza”, poszukiwane jest dla swej dobroci.—W latach wyjątkowego urodzaju produkcyą rolna wystarcza na potrzeby kraju; zazwyczaj jednak zachodzi potrzeba znaczniejszego dowozu z Rossyi i z za granicy, zwłaszcza mąki i żyta; natomiast owies stale bywa wywożony, głównie do Cesarstwa.—

Ważną dźwignią rolnictwa jest hodowla zwierząt domowych; dzięki obfitości paszy zyskuje ona coraz większe znaczenie i cieszy się górą- wyniosła 11Y₄ mil. m., w r. 1888 tylko 4 mil. cem poparciem miejscowych władz rządzących, mar., a w r. 1891—7¹/₂ mil.).—Fabryki tytuniu, To też rasa koni została w krótkim czasie po- cygar i papierosów rozwinięte są w nadbrzeż-

od podatków; szlacheckie mogą również być nabywane przez włościan. W ostatnich latach zauważyć się daje stała dążność szlachty do zbywania majątków rodowych. Tak np. w okresie czasu 1870—1890 szlachta finlandzka sprzedała ziemi za 2 656 000 marek więcej niż nabyła, natomiast włościanie i mieszczanie kupili w tymże czasie za tęż samą summę więcej niż sprzedali. Z ogólnej przestrzeni ziemi 14.8 mil. hektarów należy do skarbu finlandzkiego, 0.38 mil. do szlachty, 0.21 do duchowieństwa, 21 mil. do włościan, 0.1 mil. do innych właścicieli.—Widoczna z tego, że włościanie i skarb są głównymi posiadaczami ziemi (98°/₀).—Właścicieli, posiadających więcej niż 100 ha. w r. 1892 liczono 3658; od 25 — 100 ha. 22 000; od 5—25 ha. 55 000, niżej 5 ha. 33 000.—Po dzień 1 stycznia 1892 dług obciążający prywatną własność ziemską wynosił 19.2 mil. mar.—Obszar roli uprawnej, wymagającej zresztą bardzo starannej kultury i obfitego nawozu, dosięga zaledwie 900 000 ha. — System gospodarstwa dwu—i trzypolowy; racyonalne jednak gospodarstwo prowadzi się tylko w większych majątkach gubernij południowych.—W lesistych okolicach Północy i Wschodu znajduje się w powszechnem użyciu system przepalania; polega on na tem, że część lasu wycina się i pali a użyźnioną popiołem ziemię uprawia się pod zasiew. — Przez osuszanie miejscowości bagnistych pozyskują też znaczne przestrzenie pod kulturę.—W ogóle gospodarstwo rolne F-i prowadzone jest nader pracowicie, z wielkim wysiłkiem człowieka i ze znacznemi nakładami.

prawioną, a krowy są dziś daleko produkcyjniej-sze, niż przedtem.—W r. 1891 było w F-i 292 000 koni, 1 286 000 sztuk bydła rogatego, 1025 000 owiec, 190 000 świń, 95 000 reniferów, 316 000 sztuk ptactwa domowego. — Zwierzęta domowe w stanie żywym i bitym, jak również produkty ich (rogi, skóry, wełna, nabiał i t. p.) stanowią ważny artykuł wywozu.

2. Przemysł fabryczny. Finlandya stosunkowo do liczby ludności i do swego położenia geograficznego jest krajem bardzo przemysłowym. Bezwątpienia, większy przemysł fabryczny do-sięgnął tu najbardziej polarnej granicy nietylko w Europie, ale na całej ziemi. W r. 1891 liczono w F-i 6 770 fabryk wszelkiego rodzaju z 61 302 robotn. i z produkcyą 175 mil. marek fińskich (około 44 mil. rubli). Na czele stoi gubernia Nylandzka z produkcyą 42 '/₂ mil. m. f., następnie gub. Abo 36.3 mil., gub. Tawaste-hus 33.2 mil., m. gub. Wyborska 23.5 mil. m. i gub. Waza 16 mil. m.—Co się zaś tyczy głównych gałęzi przemysłu, pierwsze miejsce zajmują tartaki (bogactwo lasów), produkujące za 33'/₄ mil. marek f. i rozrzucone po całym kraju; fabryki tkanin bawełnianych z produkcyą 15 mil., ogniskują się głównie w miastach: Abo, Tammerfors i Nikolaistad. Bawełnę otrzymują głównie z Ameryki i Indyj Zachodnich. W Tam-merforsie są także fabryki sukna i tkanin lnianych. Przemysł metalurgiczny przedstawia pro-dukcyę 12.4 mil. m. i wzrasta z każdym rokiem; środkowym jego punktem jest Abo, gdzie także rozwinęły się fabryki statków parowych. Wyrób papieru jest starodawnym przemysłem F-i, sięgającym jeszcze 1600 roku; rozwinął się on głównie od chwili, gdy do tej fabrykacyi poczęto używać masy drzewnej; bogactwo lasów i nieodzowna w papiernictwie czysta a tak tu obfita woda postawiły ten dział przemysłu na wysokim ilościowo i jakościowo stopniu; w roku 1891 liczono 40 papierni, które zatrudniały 3 329 robotników i produkowały towaru za bli-zko 12 mil. m. f. Papier stanowi jeden z główniejszych artykułów wywozowych kraju (w r. 1891 wywieziono przeszło 33 000 tonu). Fabryki papieru znajdują się głównie w Tammerfor-sie, w gub. Tawastelmskiej i Wyborskiej. Garbarnie, dostarczające juchtu i skór na obuwie, rozwinęły się głównie w Uleaborgu i Tammer-forsie i produkują rocznie towaru za 10 mil. mar. Browary rozrzucone są po całym kraju; największe jednak znajdują się w Helsyngforsie; ogólna produkcyą piwa przedstawia wartość 7'/2 mil. mar. Gorzelnictwo oraz handel spirytusem i wódkami podlegają w F-i surowym prawom, wydanym w celu skutecznej walki z pijaństwem, skąd produkcyą okowity rozwija się słabo i nierównomiernie (w r. 1886 np. wartość produkcyi

nycli południowych guberniach, i produkują rocznie za 5.7 mil. Wielkie rafinerye cukru znajdują się w Abo i Helsyngforsie, produkując rocznie za 7 V₂ mil. towaru. Przemysł młynarski, dzięki wielkiej obfitości siły wodnej, rozwinięty szeroko; liczą młynów przeszło 1 400, w tej liczbie tylko 58 z siłą pary. Co się tyczy przemysłu domowego, ten nie dosięga może takiego stopnia rozwoju, jaki spotykamy w niektórych guberniach Rossyi właściwej, godzien jest wszakże uwagi; tu należą głównie: wyroby z drzewa, koszykarstwo, tkactwo ręczne, wyrób koronek, czapek, kapeluszy, wozów i t. p. Nader ważne znaczenie dla kraju ma gospodarstwo nabiałowe, jako poboczna gałąź rolnictwa; w 290 fermach, zatrudniających 927 ludzi, wyprodukowano mleka, masła, sera, jaj, drobiu za 5.4 mil. marek.

3. Handel Finlandyi. W r. 1896 przywóz towarów dosięgał 193.8 mil. m., wywóz 127.1 mil.; najważniejsze obroty były z Cesarstwem, (w r. 1892 60.6 mil. przywóz i 32.7 wywóz) z Niemcami (42.4 mil. i 8.1 mil.), z Anglią (17.2 i 21 mil.), z Danią (4 i 11 mil.), ze Szwecyą i Norwegią (10 i 4.9 mil.). Głównemi artykułami wywozu były drzewo i wyroby z niego (41.4 mil. mar.), produkty hodowli bydła, mięso i zwierzyna (16.8 mil.), papier, tektura i t. p. (9.1 mil.), tkaniny (4.8 mil.) metale i wyroby z nich (4 mil.). Na przywóz zaś składały się przedewszystkiem: zboże i pieczywo, głównie z Rossyi (48.2 mil.), towary kolonialne (22.1 mil.), metale i wyroby z nich (10.1 mil.), tkaniny (9.3 mil.), surowe materyały przędzalniane (8.3 mil.), oleje i tłuszcze (4.4 mil.), wełna, nici i liny (2.9 mil.).— Ruch statków w portach finlandzkich w r. 1892 wyrażał się następuj ącemi liczbami: przybiło do portów 6 884 statków, objęt. 1 312 000 ton, odpłynęło 6 830 statków objęt. 1 306 000 ton. Ilość wielkich statków wzrasta ustawicznie,

i te puszczają się na oceaniczną żeglugę do Brazylii i Ameryki Północnej. Kraj nie szczędzi ofiar na budowę statków, morze bowiem daje mu równoważne niemal z lądem źródło dochodów, Z tego - to powodu istnieje w F-i 7 szkół żeglarskich, przygotowujących kapitanów okrętowych, szturmanów, szyprów — a nadto 5 szkół przemysłowych, w których wykładają budowę statków i machin parowych dla nich. Ponieważ wybrzeża finlandzkie, usiane niezliczonemi szkerami i rafami podwo-dnemi, są wielce niebezpieczne dla żeglugi, przeto zorganizowano specyalne stacye locma-nów, czuwających nad bardziej niebezpiecznemi punktami, które dla ostrzeżenia żeglarzy zaznaczone są wiechami lub beczkami; dzięki tym środkom ostrożności liczba wypadków u brzegów finlandzkich statecznie się zmniejsza. Do spraw handlu i przemysłu istnieją w kraju liczne in-stytucye finansowe i kredytowe, zogniskowane głównie w Helsyngforsie. Na ich czele stoi Bank finlandzki,—po nim idą: finlandzki związkowy, narodowy akcyjny, nylandzki akcyjny, narodowy helsyngforski, północny wyborski, niko-laistadzki i inne. Banki te mają filie we wszystkich ważniejszych miastach. Prócz tego istnieje Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Helsyngforsie. Kas oszczędności w r. 1892 było 143, książeczek wkładowych wydano 79 000, wysokość wkładów 40.3 mil. marek f. Jednostką monetarną jest marka fińska (markka) podzielona na 100 peni=l frankowi=25 kop. ross. Monety złote bite są na 20 i 10 m., srebrne na 2 i 1 m., oraz na 50 i 25 peni; miedziane na 10, 5 i 1 peni. System miar i wag metryczny obok miejscowych. W F-i obowiązuje styl nowy, gregoryański. Długość dróg żelaznych w r. 1896 wynosiła 2 444 km. (prawie wszystkie upaństwowione); urzędów pocztowych 694; te wysłały listów i posyłek wszelkiego rodzaju 25.4 mil. sztuk, t. j. po 10 na głowę,

4. Skarby mineralne i górnictwo. W gub. Wy-

zmniejsza się natomiast ilość mniejszych i żaglowych, zwłaszcza, jeśli objętość ich mieć będziemy na uwadze. Ilość statków, które w r. borskiej znajdują się łomy wyborowego granitu 1898 przypłynęły do portów finlandzkich i wypły- w Piitterlaak, marmuru (Serdobol) i porfiru. Jest nęły z nich, podaje poniższa tablica:

Statków

Parowych | Żaglowych

stat

ków

stat

ków

ton

Finlandzkich

Rossyjskich

Zagraniez.

2075 533 000 181    35 000

1548 869 000

8041 767 000 456    67    000

1413 347 000

Ogółem

3804

nieco żelaza, miedzi (głównie w Pittkjaranta), cyny; ślady srebra, którego dobywanie nie o-płacało się i zostało przerwanem; złoto dobywa się w nieznacznej ilości w okolicach jeziora Enare w Iwalioki (około 42 funtów rocznie). Produkcya żelaza, gwoździ, blachy i 1 300 000 stali wyniosła w roku 1892 przeszło 50 000 102 000 kilogramów (gubernie: Kuopio, A bo i St. Mi-1 210 000

Razem

stat-

ków

ton

10116

637

2 961

ehel).

1 437 000,9910 1 181 000 13 714 2 618 000

Z pomiędzy statków zagranicznych przeważają szwedzkie, norweskie, duńskie, niemieckie i angielskie; te ostatnie wyłącznie parowe i o dużej objętości.—Finlandzka flota handlowa składa się przeważnie z mniejszych statków, lecz

5. Rybołówstwo ma nader ważne znaczenie dla kraju, i to nietylko dla mieszkańców nadmorskich, lecz i dla tych, którzy żyją nad brzegami rzek i jezior. Nad odnogami Fińską i Botnicką istnieje około 5 000 przedsiębiorstw rybackich z 7 600 statków; odpowiednio silną jest i wewnętrzna flota rybacka. Przeszło 300 000 pudów ryb wszelkiego rodzaju wywozi się za

Finlandya

571

cyi.

zawiaduje tylko sprawami finansowemi parafii, a zebrania parafialne istnieją tylko dla wyboru członków rady. Pod względem kościelnym kraj dzieli się na 3 biskupstwa (w tern jedno arcy-biskupstwo), 45 probostw i 507 parafij.—Cerkiew prawosławna zostaje pod zarządem biskupa Finlandzkiego i Wyborskiego, i liczy 25 parafiij.— Katolicy mają dwie parafie, metodyści 4, a baptyści 7.

granicę kraju, głównie do Rossyi i do Szwe-

And. S.

6. Zarząd F-i, oprócz spraw, których rozstrzygnięcie monarcha sobie pozostawił, spoczywa w ręku Senatu, przebywającego w stołecznem mieście Helsyngforsie, złożonego z osób mianowanych przez panującego z pomiędzy ludności miejscowej i zostającego pod przewodnictwem generał-gubernatora, którego również mianuje monarcha. Generał-gubernator jest zarazem najwyższym urzędnikiem administracyjnym kraju i naczelnym dowódzcą wojsk okręgu finlandzkiego. Do załatwiania spraw, które monarcha swej decyzyi pozostawił, istnieje specyalny dla wielkiego Księstwa minister-sekretarz stanu, rezydujący stale w Petersburgu, i zazwyczaj mianowany zpośród obywateli finlandzkich. Władzę prawodawczą sprawuje sejm, złożony z przedstawicieli czterech stanów: szlachty, duchowieństwa z ciałem nauczycielskiem, mieszczan i włościan. Szlachta wysyła 240 deputatów, t. j. po jednym członku od każdej rodziny (9 rodzin hrabiowskich, 46 baronowskieh, 185 szlacheckich). Mieszczanie wybierają jednego posła z każdego miasta, a jeśli miasto liczy więcej, niż 6 000 głów, to po jednym pośle na każde 6 000.—Włościanie wysyłają jednego deputata z każdego okręgu sądowego.—Arcybiskup i dwaj biskupi luterańscy oraz rektor uniwersytetu mają głosy wirylne: pozostali członkowie z pomiędzy duchowieństwa i nauczycieli są wybieralni. Każdy z czterech stanów obraduje oddzielnie, dla prawomocności uchwał potrzebną jest zgoda trzech stanów. W pewnych atoli, wyjątkowo ważnych sprawach, wymagana jest jednomyślność wszystkich stanów.—Postanowienia sejmu przedstawiane są Monarsze do zatwierdzenia, po czem dopiero moc obowiązującą pozyskują.—Ad-ministracyą kraju sprawuje generał-gubernator, któremu podlega ośmiu gubernatorów, a tym 51 fogtów, czyli naczelników powiatu i 480 gmin. Zarząd miast spoczywa w ręku burmistrzów, lecz sprawy gospodarskie, miejskie, równie jak i gminne, podlegają oddzielnemu zarządowi, złożonemu z osób wybieranych przez ludność na lat 3.—-Najwyższą władzą sądową jest senat finlandzki.—Trzy izby sądowe (apellacyjne) znajdują się w Abo, Nikolaistadzie i Wyborgu.—Po miastach istnieją sądy ratuszowe, pod przewodnictwem burmistrza.—W powiatach znowu są sądy okręgowe, złożone z osób wybieranych przez ludność, lecz między niemi znajdować się musi przynajmniej jedna z wykształceniem pra-wniczem.—Nad ścisłem wykonywaniem praw o-bowiązujących czuwa prokurator senatu.—Kara śmierci istnieje w F-i, lecz wykonywaną być może tylko po zatwierdzeniu jej przez panującego; od r. 1826 nie było ani jednego wypadku kary śmierci.—K o ś c i ó ł protestancki (augsburski) zarządzany jest przez synod, kapitułę, radę parafialną i zebrania parafian. Rada parafialna

And. S.

7.    Szkolnictwo. Po zdobyciu F-i przez Szwedów oświata w kraju szerzyła się początkowo bardzo słabo, i to tylko wśród klasy panującej, dla której otwarto kilka szkół średnich w większych miastach. Dopiero w r. 1640 królowa Krystyna założyła uniwersytet w Abo z językiem wykładowym szwedzkim. Szkolnictwo w F-i poczyna się rozwijać właściwie zaledwie w połowie XIX w., gdy sejm finlandzki opracował w r. 1866 nowe przepisy szkolne, mające na celu przede-wszystkiem rozpowszechnienie oświaty wśród niższych warstw społecznych. Skutkiem tego w całym kraju poczęto zakładać szkoły elementarne miejskie i wiejskie, a w miejscowościach mniej zaludnionych na wzór Szwecyi otwarto szkoły przenośne. Obliczenia statystyczne z r. 1888 wykazują w całej F-i szkółek elementarnych 971 (z tych z wykładowym językiem fińskim 745, z językiem szwedzkim 197, z mieszanym — 25, z językiem rossyjskim 3 i z fińskim i rossyjskim 1). Do nich uczęszcza dziatwy około 415 000. Średnich zakładów naukowych dla młodzieży obu płci liczy F. około 80-ciu. Kandydaci na nauczycieli kształcą się w dwóch seminaryach fińskich i dwóch szwedzkich z kursem nauk czteroletnim. Prócz tego obecnie znajduje się w F-i 50 liceów z kursem jednorocznym, gdzie uczą przeważnie języków i literatury starożytnej, dopełniając niejako wykształcenia średniego. Wreszcie ponad temi szkołami stoi uniwersytet (obecnie z językiem wykładowym fińskim), przeniesiony z Abo do Helsyngforsu w r. 1827; liczy na wszystkich czterech wydziałach około 1 500 słuchaczy. Oprócz tego od połowy XIX w. poczęła szybko wzrastać liczba szkół specyalnych, zawodowych; do nich należą: politechnika w Helsyngforsie, 11 szkół agronomicznych, 8 przemysłowych, 6 handlowych, 7 morskich i 1 wojskowa. Z zakładów dobroczynnych należy wymienić 5 instytutów dla głuchoniemych, 2 dla ociemniałych i 1 dla idyotów.

8.    Skarbowość. Stan finansowy F-i jest wogóle bardzo pomyślny; budżet na rok 1897 wykazywał 53 200 000 marek dochodu, a wydatków 53 100 000; dług krajowy, zaciągnięty przeważnie w bankach zagranicznych, i to głównie na'budowę kolei żel., wynosił około 75 000 000 marek (na 4°/₀ lub 3!/₂%); prócz tego pożyczka wewnętrzna sięga wysokości 5 500 000 m. Największą stosunkowo pozycyę w dochodach kraju stanowią cła i podatki od spirytualiów i tytuniu,

(21 000 000 m.) najmniejszą — opłata szkolna (55 000 m.); co się tyczy wydatków, największą summę pochłania zarząd cywilny (7 504 000 m.) i utrzymanie szkół (6 000 000 m.), najmniejszą— koleje żelazne (100 000 m.).

9. Wojsko. Do r. 1880 F. posiadała jeno batalion strzelców, którzy byli zaliczeni do gwar-dyi rossyjskiej, wszakże stale konsystowali w Helsyngforsie; później na zasadzie prawa z r. 1878 wprowadzono ogólną powinność wojskową od r. 1881, skutkiem czego armię znacznie powiększono, tworząc 8 nowych batalionów strzelców i pułk dragonów; wojsko to wynosi podczas pokoju 6 020 szeregowców i 236 oficerów i stale konsystuje w F-i; naczelnym jego wodzem jest generał-gubernator finlandzki. W czasie wojny ilość żołnierzy się podwaja. Prócz tego w F-i są rozlokowane wojska rossyjskie (około 13 000 żołnierzy). Do najważniejszych twierdz finlandzkich należą: Sweaborg, Gustawswärn i Hangó-udd. — Herb F-i wyobraża na tarczy czerwonej lwa złotego, trzymającego w przedniej łapie miecz obnażony, a tylną naciskającego szablę; jest on otoczony siedmiu różami. N-

Dzieje. Trudno określić dokładnie kiedy dzisiejsi Finiandczycy zajęli pobrzeża morza Bałtyckiego; musiało to nastąpić w czasach bardzo odległych, ponieważ już Tacyt wspomina o plemionach czudzkich, zamieszkałych nad tem morzem. Pierwszym szczepem fińskim, który posunął się w głąb dzisiejszej Finlandyi i dotarł aż do brzegów odnogi Botnickiej, byli Kwe-nowie; mieszkając w sąsiedztwie Lapończyków, później stopniowo zleli się z nimi w znacznej części. Po nich zajęli południową część F-i właściwi Finnowie, a nakoniec w części południowo - wschodniej osiedlili się Karelowie. Zająwszy dzisiejszą swą sLdzibę, Finnowie wkrótce zetknęli się ze Szwedami, którzy poczęli stopniowo ich podbijać i nawracać na wiarę chrześciańską. Królowie szwedzcy wcześnie zwrócili uwagę na wschodnie brzegi odnogi Botnickiej i starali się podbić osiadłe tam ludy, tem usilniej, że one ciągle trudniły się korsar-stwem na morzu. Król Eryk VIII Jedvardsson święty przedsięwziął w r. 1157 wyprawę krzyżową, a Finiandczycy, nie mogąc dotrzymać pola wyćwiczonemu rycerstwu szwedzkiemu, uznali nad sobą władzę zwycięzców i zaczęli przyjmować chrześciaństwo. Osadnicy szwedzcy zajęli wyspy Alandzkie, Österbott i Nyland; towarzyszący królowi Anglik, biskup upsalski, Henryk św, rozpoczął pracę missyonarską, uciekając się wszakże niekiedy do zbytniej surowości i gwałtów, czem oburzjfi przeciw sobie mieszkańców i był w końcu zamordowany w czasie jednej z odleglejszych wycieczek swoich missyonarskich (1158). Następca tego pierwszego patrona F-i, Rudolf, również skończył śmiercią męczeńską, ochrzczone zaś przez nich gromady ponosiły klęski nietylko od pogan, ale i od ochrzczonych

podług obrządku greckiego Karelów oraz od No-wogrodzian, którzy niejednokrotnie czynili spustoszenia na lądzie, lub niszczyli szwedzkie flotylle na wodach Newy i Ładogi (1164, 1186, 1191, 1198, 1227, 1228, 1240). Podbój księstw ruskich przez Mongołów osłabił siły Nowogrodu, z czego nie omieszkał skorzystać władzca Szwedów, założyciel Sztokholmu, Birger jarl, urządzając krzyżową wyprawę 1249—1250 r. Dla utrwalenia swego zwierzchnictwa założył on twierdzę Tawastborg (obecnie Tawastehus). W r. 1273 przyszła do skutku nowa wyprawa Szwedów w głąb kraju, a wódz jej, Torkel Knutson, hetman króla Birgera Magnussona, uderzył na Karelów, pobił ich i zająwszy cały kraj do jeziora Ładogi, w r, 1293 założył miasta Wyborg i Kexholm. W ciągu stu pięćdziesięciu lat ciągłej walki cały kraj ostatecznie był podbity i uspokojony; od r. 1284 zaczyna zwać się F-ą; rząd szwedzki nadał mu tytuł księstwa i podzielił na trzy prowincye, któremi rządzili trzej gubernatorowie, rezydujący w Abo, Tawastehusie i Wyborgu. Ludność, stosownie do swego pochodzenia etnograficznego, podlegała prawom oddzielnym, plemiennym: jus suecicum obowiązywało Szwedów, jus helsingonicum w Nylandzie, jus carelicum w Karelii, jus finnicum w Tawast-landzie, Satakuncie i na wyspach Alandzkich. Magnus Eriksson w 1335 zniósł poddaństwo, u-trzymała się niewola chłopów tylko w Tawast-landzie, gdzie z powodu najzaciętszego oporu szlachta otrzymała obszerne dobra i gdzie też rozwinęły się najsilniej urządzenia feudalne. Dziesięcina w płodach rolnych, albo w zdobyczy z łowów i rybołówstwa, została uregulowana w r. 1329. Zarząd kościelny, mądrze zorganizowany, był dziełem biskupa Hemminga (1338—1366). W r. 1362 Magnus Eriksson i syn jego Hakon nadali przywilej F-i, że jej najwyższy sędzia (laginan) będzie brał udział w elekcyi królów szwedzkich. Walka z Rzecząpospolitą Nowogrodzką wznawiała się kilkakrotnie. Nowogrodzianie burzyli Kexholm (1295), Landskronę (1301), spalili Abo (1318), lecz obalić panowania szwedzkiego nie mogły nawet napady Nowogrodzian podczas powstania samych Finlandczyków w r. 1313 pod dowództwem Bugona. Dla pożytków handlu przy pośrednictwie Hanzeatów z Wisby zawarty został pokój d. 12 sierpnia 1323 w Noeteborg czyli Orjeszku z takiem rozgraniczeniem, że trzy powiaty Karelii miały należeć do Szwecyi, a reszta do Nowogrodu po za linią, przeprowadzona od Systerbaeck, przez Sai, rzekę Wuoksi, jezioro Saima na Haukivesi; nadto wolną być miała żegluga na rzece Newie. Mniejszą doniosłość miały starcia w latach 1337—8, 1348, 1350—1, lub napaści korsarzy z bractwa Wita-lisowego, którzy zagnieździli się byli w skalistych wybrzeżach F-i, w 1392 r., a których wkrótce (1399) wytępiła przy pomocy Hanzeatów Małgorzata, twórczyni Unii Kalmarskiej, królowa

q5

-i

09

Finlandya

wszystkich trzech królestw Skandynawskich. Ale epokowe znaczenie miał upadek rzeczypo-spolitej Nowogrodu (1478), odtąd bowiem F. znalazła się w styczności z potężniejszem nierównie państwem Moskiewskiem. Już za Iwana III w 14 94 r. wkroczyło 60-tysięczne wojsko, zrządziło wiele szkód i obiegło Wyborg, po 6-tygodniowem jednakże oblężeniu (1495) cofnąć się musiało przed dzielnym obrońcą, Knutem Posse. Przybył z posiłkami sam regent Szwe-cyi, Sten Sture, lecz nie zdołał osłonić Karelii i Tawastelandu, tylko się wywzajemnił zniszczeniem Iwangorodu przy uściu rz. Narowy, a gdy musiał wrócić do Szwecyi, Finladczycy z konieczności weszli w układy i d. 3 marca 1497 zawarli ro-zejin 6-letni w Nowogrodzie; po upływie terminu stanął pokój 1504 r. bez naruszenia granic. Przy rozrywaniu Unii Kalmarskiej F. broniła praw króla Chrystyana II przez dwa lata (1521— 3) pod przewodnictwem Seweryna Norby, prze-wódzcy stronnictwa duńskiego, potem wszakże u-znała Gustawa Wazę. Ten król, założyciel nowej dynastyi, wprowadzał reformę kościelną głównie w celu zajęcia dóbr duchowieństwa na rzecz skarbu państwowego. Kaznodzieja luterański, Poder Saerkilax (1525—9), nie wielu zyskał zwolenników; dopiero Michał Agricola, mianowany w 1554 r. biskupem Abo, pociągnął ludność do luteranizmu licznemi pismami, wydawanemi w języku fińskim. Gustaw Waza toczył wojnę z carem moskiewskim, Iwanem Groźnym 1554— 1556 z małem powodzeniem. Dzieląc swe państwo między czterech synów, przeznaczył F-ę dla Jana, który, ożeniwszy się z królewną polską, Katarzyną Jagiellonką (1562), zamiast posagu wziął w zastaw siedm zamków inflanckich i zamierzał księstwo swoje uczynić niezależnem od Szwecyi. Wtedy król Eryk XIV zaskarżył go przed sejmem o zdradziecki stosunek z obcym monarchą, uzyskał nań wyrok śmierci (1563), opanował jego rezydencyę Abo, odebrał F-ę i więził księcia w zamku Gripsholmskim przez cztery lata (1563—7). Wiadomo, że potem Jan zdetronizował brata i sam został królem szwedzkim; zachował jednak życzliwe dla F-i uczucia i nadał jej tytuł Wielkiego Księstwa (1581). Urodzony z Katarzyny Jagiellonki i wychowany w katolicyzmie, Zygmunt, otrzymał na elekcyi 1587 r. koronę polską, lecz utracił szwedzką za sprawą stryja, Karola, księcia Sudermanii, protestanta. Podczas kilkuletniej walki namiestnik F-i, kone-tabl i admirał, Clas Flemming, bronił gorliwie praw Zygmunta, o ile nie przeszkadzała mu wojna chłopska, czyli bunt fińskiej ludności, trwający od 25 listop. 1596 do 24 lutego 1597 r., a gdy umarł (13 kwietn. 1597), następca jego, Arvid Stä-larm, walczył z równą wiernością i gorliwością, bo nawet próbował dwukrotnie przeprawiać się do Szwecyi, lecz pokonany, musiał poddać się Karolowi we wrześniu 1599 r. Pod berłem Karola IX, praszczura młodszej linii Wazów, F.

doznała od niego tyle troskliwości, że nazwała go „dobrym królem” ^hyvae Kuningas), wydał bowiem ordynacyę dla urzędów administracyjnych, założył miasta: Uleaborg (1605) i Waza (1606) oraz fortecę Kajaneborg (1607), wreszcie posunął granicę F-i do jeziora Ładogi za posiłki zbrojne, dostarczone carowi Wasilowi IV Szujskiemu podczas zaburzeń samozwańczych. Syn jego, Gustaw Adolf, wymógł na carze Michale Fiedorowiczu zrzeczenie się Noeteborgu nad Newą wraz z całą Ingermanlandyą traktatem Stoł-bowskim (1617), lecz uraził mieszkańców greckiego wyznania, poddając ich pod władzę duchowną protestanckiego biskupa Wyborgu, co pobudziło ich do emigrowania za granicę. Pułki finlandzkie towarzyszyły temu królowi do Niemiec i odznaczały się na pobojowiskach wojny Trzydziestoletniej, lecz wawrzyny wojenne nie przyniosły pomyślności krajowi. Po śmierci Gustawa Adolfa rada regencyjna, powziąwszy wiadomości o dziejących się w F-i nadużyciach, wysłała ze swego grona rewizora z władzą gu-bernatorską, hrabiego Piotra (Per) Brahe Młodszego, który w istocie przywrócił porządek, urzędując od r. 1637 do 1640 i powtórnie, z polecenia królowej Krystyny, od 1648 do 1654. Położył on wielkie zasługi jako administrator i krzewiciel oświaty, założył bowiem uniwersytet w Abo (1640) przy współudziale biskupa Rot-hoviusa, szkoły wyższe w Abo, Bjarneborg, Hel-syngforsie, Nykarleby, Wyborgu, wiele szkół elementarnych, pierwszą drukarnię (1642), polecił ułożyć gramatykę języka fińskiego i wykończyć tłómaczenie Biblii na język fiński, zaprowadził kommunikacyę pocztową między miastami; swoją posiadłość, baronię Kajana, uczynił wzorem najlepszego gospodarstwa. Ale Krystyna była sprawczynią nowego nieładu przez rozdanie większej części dóbr rządowych lada komu. Przytem dobrobyt ekonomiczny napotykał ciężką zawadę w nieurodzajności ziemi; w latach 1674— 1677,1686—8, 1695—7 nawiedzał F-ę taki nieurodzaj, że z głodu wymarła prawie czwarta część ludności. Karol XI odebrał większą część roztrwonionych dóbr rządowych i obrócił je na utrzymanie wojska, lecz nie zdołał przemódz potęgi i nadużyć szlachty. Posiadłszy władzę nieograniczoną, nie powoływał już ani razu od r. 1676 stanów prowincyonalnych na sejmiki. Za Karola XII wybuchła wojna Północna. Piotr Wielki zajął Ingermanlandyę i Karelię, zdobył Noeteborg (1702), Nyen (1703), Wyborg i Kex-holm (1710). Wojska jego posunęły się aż do Ostrobotnii, ks. Golicyn pobił C. G. Armfelta pod Napo (1714) i zajmował tę krainę aż do 1717. Finlandczycy, przyznając ludzkość wodzowi, wyrzekali na jego żołnierzy i zwali okres okkupacyi „wielką zamieszką” (stora ofreden). Pokojem w Nysztadzie (1721) wprawdzie zwróciła Rossya większą część zdobyczy, ale zatrzymała Wyborg, część Karelii, Ingermanlandyę nad-

r.) uznał zwierzchnictwo cesarza, 1-go kwietnia Finlandya w początku r. 1899. Dnia 24 sty-ogłoszono połączenie F-i z Rossyą, a następca I cznia 1899 w kościele luterańskim w Helsyng-

to Estonię i Inflanty. Za rządów parlamentarnych Fryderyka Hesskiego działo się lepiej w F-i: komissye królewskie 1725 i 1727 tępiły prze-dajność, wyrównywały stopę podatkową; prze-tłómaczono kodeks szwedzki na język fiński 1738; znajomość języka fińskiego była rekomen-dacyą do łatwiejszego otrzymania urzędu; Fin-landczyk Arwid Horn był wtedy ministrem. Ale stronnictwo czapek, przyszedłszy do władzy, wywołało nową wojnę z Rossyą w r. 1741—3 i przyszły znowu klęski, zwane „małą zamiesz-ką”, a traktatem w Abo (1743)) utraciła Szwe-cya część po rzekę Kümen (Kymmene), z ważnem miastem Friderixhamem. Zaczęły się 23 - letnie rządy Adolfa Fryderyka Holsztyńskiego; wzięto się do reform. Ludność F - i obliczoną została w 1751 r, na 429 912 dusz. Uregulowano posiadanie ziemi w gminie. Wprowadzono od marca 1753 r. kalendarz gregoryański i urządzono akta stanu cywilnego. W latach 1747—56 zbudowano pod Helsyngforsem fortecę Sweaborg, w tym czasie wytworzono flotyllę przybrzeżną. Król Gustaw Hl-ci (od roku 1771) postanowił skorzystać z wojny rossyjsko-tureckiej (1788), by odebrać utracone ziemie; wszakże po dwuletniej walce, prowadzonej na lądzie i morzu z rożnem powodzeniem, pokój Werelski (Vaere-lae 14 sierpnia 1790) granice obu państw pozostawił nienaruszone. W roku 1808 cesarz Aleksander I, który podczas układów w Tyl-ży porozumiał się był potajemnie z Napoleonem co do F-i, wydał wojnę Szwecyi, gdy Gustaw IV-ty nie chciał przyłączyć się do systemu kontynentalnego, t. j. zamknąć portów swoich dla okrętów angielskich. Wojska rossyjskie wkroczyły d. 21 lutego w sile 24 000 pod geu. Buxhoevdenem. Król Gustaw IV, zajęty wojną w Norwegii, pozostawił F-ę własnym siłom, które wynosiły 19 000 żołnierza lądowego i 2 000 marynarzy. Nadto, kazał on generałowi Klings-por cofnąć się aż do Oesterbotten i pozostawić tylko silne załogi w Sweaborgu i Svartholmie. Obie te fortece poddały się na kapitulacyę (18 marca i 3 maja). Jednakże C. J. Adlercreutz ośmielił się rozpocząć działania zaczepne i stoczył kilka pomyślnych bitew. Wtedy i Kling-spor posunął się aż do Virdois, lecz, znalazłszy się wobec trzykroć liczniejszego nieprzyjaciela, pobity pod Oravais, musiał zawrzeć zawieszenie broni w Lohteä 29 września 1808. Zastąpił go Klercker; ten musiał również prosić d. 19 listopada o rozejm w Olkijoki i zobowiązać się do ustąpienia całkiem z F-i. W marcu 1809 Ros-syanie przeszli po lodzie na wyspy Alandzkie, a gen. Kulniew przeprowadził swój korpus przez Kwarken i zajął Umea. Gen. Gripenberg z resztkami wojska finlandzkiego kapitulował w Seivis 25 marca. Wtedy zwołany przez Aleksandra I sejm fiński do Borgo (w marcu 1809

zdetronizowanego Gustawa IV, Karol XIII, traktatem, zawartym w Friderixhamie (17 września 1809), musiał zgodzić się na odstąpienie F-i aż po rzekę Torneo i wszystkich wysp przy wschodniem wybrzeżu zatoki Botnickiej. Wezwawszy do Petersburga deputacyę stanów, cesarz Aleksander I oświadczył jej wspaniałomyślnie, że będzie dla F-i, nie zdobywcą, lecz opiekunem. Jakoż urzędnicy byli pozostawieni na swych posadach; zniesiona konskrypcya wojskowa; podatki, dotąd używane na utrzymanie wojska, miały być obrócone na zaspakajanie potrzeb ekonomicznych kraju; pozostawiony język szwedzki jako urzędowy; do „starej” F-i przyłączoną została „nowa”, t. j. część, która należała dawniej od XVIII w. do Rossyi; przebudowane i dobudowane m. Helsyngfors stało się piękną stolicą (1812—17). Tak więc F. wrazz tytułem wielkiego księstwa zachowała wszystkie swoje dotychczasowe prawa i swobody, została połączona z Rossyą tylko unią osobistą. Przywileje te potwierdzali kolejno cesarze: Mikołaj I (1825), Aleksander II (1855), Aleksander III (1881) i Mikołaj II (1894). Z nowemi warunkami temi Finlandczycy godzili się stopniowo, jakkolwiek niekiedy skarżyli się na pewne rozporządzenia cesarza Mikołaja I-go. Podczas wojny krymskiej brzegi F-i były atakowane przez floty angielską i francuską, skutkiem czego handel kraju ogromnie podupadł. Kontr-admirał Plumeridge zdobył w r. 1854 Brahestad, Uleaborg i Torneo, wszakże usiłowania zdobycia Kronstadu i Swea-borga spełzły na niczem; wzięto jeno Bomar-sund na wyspach Alaudzkich. W r. następnym bezskutecznie bombardowano Nystad, Wyborg i Sweaborg. Aleksander II zaskarbił sobie wdzięczną pamięć w sercach Finlandezyków zwołaniem naprzód (1861) delegatów od czterech stanów, po 12-tu, a następnie w 1863 Sejmu ziemskiego (landtag). Ponawiały się sessye sejmowe co lat 5 lub nawet w 3-letnich odstępach i rozwinął się szereg reform, jak wprowadzenie oddzielnego systematu monetarnego, opartego na zrównaniu marki i penni z frankiem i centymem, wyzwolenie przemysłu i handlu, zniesienie wielu przywilejów szlachty, zniesienie cenzury, równouprawnienie języka fińskiego ze szwedzkim, ustawa wojskowa ze służbą powszechnie obowiązującą między 21 a 40 rokiem życia, ale z kadrami dla wojska czynnego tylko na 5 000 głów, obliczanemi podczas pokoju i t. d.—Za panowania Aleksandra Iii-go dało się zauważyć dążenie rządu do ściślejszego połączenia F-i z Rossyą: w r. 1891 zniesiono odrębność insty-tucyj pocztowych fińskich, wprowadzono naukę języka rossyjskiego do wielu zakładów naukowych i polecono, aby przy rozdawaniu wszelkich posad urzędniczych pierwszeństwo mieli ci, którzy dobrze władają językiem rossyjskim.

i

'Ti

y.

>

Oh

CP

■*

■ - "

£3

<£‘3.    -»

v JŁ -

T" 7 <

>

.7,

Ol

*

i

11

!

.*

[r]

Hf

i®

.{tu

J,

3BÉ

■4‘fw

m óy:’ v

kŁ: Na

“A’

k.ff

Oj

KI

"‘"■’S;

HI

•i

/jj

-13$

-■'M

m-

fe h:-*

r

DfD|

jj

Sr

3feÄä

■rw r i ß*-?«'

'    .%JU.

Mi

Pomnik Jana Wilhelma Snellmana, męża stanu, filozofa i publicysty, w Kuopjo.

Kościół w Tamerforsie.

Katedra w Abo.

r>:.i

I, 7

w.

4L 4

; m BHAHr.

7;

...

:b

r/j

Ifr

Fil

ta

.2

jj

WH

; ->i|j

■tr

vmism»

Pomnik Per Brahe, gubernatora Finlandyi, założyciela uniwersytetu w Abo, tłumacza Biblii na język finlandzki—w mieście Abo

Posąg Wajnamunena, jednego z trzech półbo-gów-bohaterów narodowej epopei fińskiej, „Ko-lewali”, w parku wyborskim, Mon Repos.

Pomnik Jana Ludwika Runeberga, najznakomitszego poety szwedzkiego w, Helsingforsie.

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 1T0. T. XXII.

Tablica 1-a do artykułu Finlandya (str. 575).

/*

Av

y ¹ "

ox

V *

\ 0-

o KA

*

R*'

r

/

a

CL

r

*

O

\U** A

T

V

V rf?A K O

>■»

SwBi,. iS#&*

a

ku

vl

mm

13*2.

■■ VI.

?2

■&**

b

-m

fń

Ruiny zamku szwedzkiego w Wyborgu.

;; 4

•U'i H li i

Łi ii 1

Ihm

Mm, ....

•Æ* • ÆJ.a

ii

HMH

W

Zamek w Xisslot.

ÎH

*-------1

Al

-3 1.'-’

■ IhPh

Jezioro Sajma ze szczytu Puijo.

Rysunki wzięte z dzieła Stanisława Bełzy p. t. „W kraju tysiąca jezior”.

Tablica 2-ga do artykułu Finlandya [str. 575],

«r

•worj“

2*

alèL;4;f1

il w

CS

N o 198. Âbo.

Sv»nte Lagergérn. 1«‘<3.

«I

*P

. w!

mOŁ

fi;-

Abo.

Wilmanstrand.

TT

Imatra.

!>■*

*3

SPIS

'■r

‘'•I,

i*ï

*=%

Enc. Powsz. Ilustr. Ze«z. 170. T. XXII.

V

«

&

Æ

forsie zebrał się sejm nadzwyczajny. Nowy ge-nerał-gubernator gen.-ad jut ant Bobrykow odczytał mowę cesarza: F. nie potrzebuje wojska odrębnego od armii rossyjskiej, broni jej bowiem mła rossyjska potęga; ustawa wojskowa finlandzka powinna być przystosowana do ogólnej w Cesarstwie: ułożono też projekt nowej ustawy, u-względniającej zwyczaje miejscowe, oraz projekt przepisów, dotyczących organizacyi i zarządu wojsk finlandzkich, i te rząd poddaje pod „uprzednie rozpatrzenie” przez sejm. Po wiernopod-dańczych mowach przedstawicieli Stanów gen. Bobrykow przyrzekł sejmowi pomagać przy spełnianiu zadania, polegającego na zatwierdzeniu projektów. Dzienniki petersburskie w miesiąc potem donosiły, że sejm nie odbył do owego czasu nawet ogólnej narady, i że, co więcej, widoczne były usiłowania ku usunięciu projektów z porządku dziennego. D. 3 (15) lutego u-kazał się Najwyższy Manifest wraz z „Zasadami IIojiOJKeimi) do układania i obwieszczania praw. wydawanych dla Cesarstwa włącznie z W. Ks. bhnlandzkiem”. Według tych Zasad o wydanie cażdego takiego prawa proszą Cesarza właściwy minister Cesarstwa i minister sekretarz stanu W. Księstwa; gen.-gubernator, dostrzegłszy potrzebę takiego prawa, zwraca na nią uwagę obu pomienionych ministrów; właściwy ninister porozumiewa się z gen. gubernatorem, z ministr. sekretarzem stanu i z senatem finlandzkim; o ile sam przedmiot prawa domaga się „konkluzyi” sejmu, ten ma obowiązek na najpierwszem zebraniu się zwyczajnem lub nadzwyczaj nem kon-kluzyę taką bezzwłocznie wydać. Z sejmu finlandzkiego następnie przechodzi projekt do Rady Państwa, gdzie w rozprawach uczestniczą, prócz gen. gubernatora i min. sekretarza stanu, jeszcze i ci z senatorów finlandzkich, których Cesarz do tego powoła. Zdanie Rady Państwa po zatwierdzeniu staje się prawem obowiązują-cem; ogłasza się je w porządku przepisanym i dla Cesarstwa, i dla W. Księstwa. W których zakresach życia państwowego i społecznego, urządzanego przez państwo, prawa mają być uważane za wspólne—tego w objawie woli prawodawczej nie powiedziano. Gen. gubernator zażądał od senatu finlandzkiego ogłoszenia Manifestu wraz z Zasadami w urzędowych zbiorach praw W. Księstwa. W senacie d. 18 lutego głosy się przepołowiły: głos prezydującego przechylił szalę na stronę żądanego ogłoszenia. Prokurator, Sederhjelm, opierając się na Formie Rządu z d. 21 sierpnia 1772, wznowionej przez ustawę sejmową z d. 15 kwietnia 1869 r., sprzeciwił się ogłoszeniu. D. 19 lutego większość senatorów uchwaliła adres do cesarza Mikołaja II, a przypominając w nim słowa błogosławionej pamięci cesarza Aleksandra I z d. 27 marca 1809 r., z d. 27 marca 1810 r. i z d. 21 lutego 1816 r., powołując się przytem na § 71 ustawy sejmowej, upraszała o łaskawe

Ehc. Powsz. Ilustr. Zosz. 170. T. XXII.

obwieszczenie, że wydane obecnie Zasady nie mają na celu ograniczenia praw Narodu Finlandzkiego, oraz o wyznaczenie komissyi z Ros-syan i z Finlandczyków do wypracowania nowych zasad. D. 20 t. m. wysłano z tym adresem do Petersburga deputacyę z 3-ch osób, która nie odniosła skutku. Opinia kommissyi prawnej sejmu o obu wprowadzanych reformach dała pobudkę do ułożenia petycyi, na którą, według dzienników rossyjskich od 20 lutego do 13 marca zebrano około pół miliona podpisów z całego kraju.

D. 15 marca deputacya, złożona z 550 przedstawicieli różnych stanów, powołań, stowarzyszeń i instytucyj społecznych oraz jednostek administracyjnych, powiozła petycyę do Petersburga, dokąd przybyła nazajutrz. Petycya, wieziona na osobnym wozie, niezwykłością widoku uderzała przechodniów. Z nią deputacya odwiedziła prze-dewszystkiem generała Kleigelsa, naczelnika miasta. Delegacya z ogółu deputatów udała się do ministra sekretarza stanu Finlandyi, gen. Prokopego, lecz ten jej nie przyjął, uważając deputacyę samą za przeciwną prawu z d. 13 czerwca 1826 r., jako wysłaną bez pozwolenia gen.-gubernatora. D. 18 marca deputaci wyjechali z powrotem do kraju.—Obie reformy są już faktami spełnionemi. D. 24 stycznia (5 lutego) zapadło postanowienie, aby „zalecona przez ustawy dla całej Armii Rossyjskiej forma przysięgi obowiązywała też i część tej armii—wojska finlandzkie”. Konnnissya, która jeszcze przed zwołaniem sejmu w Helsingforsie obradowała nad zmianą ustawy wojskowej finlandzkiej, zaprojektowała następujące zmiany, które otrzymały później moc prawa: 1) Pobór do wojska w takim samym stosunku, jak w Cesarstwie.—2) Po uzupełnieniu batalionów strzelców i pułku dragonów, mających stanowić na przyszłość wojsko finlandzkie, pozostali popisowi wcielani będą do wojsk Cesarstwa w samej Finlandyi lub w sąsiednich guberniach Okręgu wojskowego Petersburskiego.—3) Do utrzymania armii w Cesarstwie Finlandya przez lat 10 przykładać się będzie kwotą 10 milionów marek (ok. 4 mil. rubli), w pierwszym wszakże roku da tylko 1 100 000 marek; po 10 latach nastąpi nowe oznaczenie udziału we wspólnych wydatkach. Gen. Bobrykow w jednym ze swych rozkazów dziennych uznał naukę języka rossyjskiego w wojskach finlandzkich za „konieczny warunek samego o-siągnięcia w tych wojskach pożądanej organizacyi”. Oprócz dwóch powyższych reform, wojskowej i prawodawczej, wprowadzono jeszcze trzecią, mającą na celu zaopatrzenie Finlandyi w szkoły rossyjskie; były one dotychczas nieliczne; do r. 1884 zostawały pod gen. - gubernatorem; od tego czasu objęło je na siebie mini-steryuin oświaty w Cesarstwie; w roku 1894 sejm finlandzki dał im niewielką zapomogę. W r. 1899 ministeryum wyjednało nową ustawę „O zaprowadzaniu szkół rossyjskich w Fin-

73

N.

landyi”. Zadanie to ministeryum spełniać ma wspólnie z gen.-gubernatorem, którego kancel-larya zawiadamiać będzie senat o postępie szkolnictwa rossyjskiego. Dalszą reformą już dokonaną jest poddanie dziennikarstwa finlandzkiego pod ogólne przepisy ustawy o cenzurze. W tym celu gen.-gubernator jeszcze w d. 31 stycznia (12 lutego) zwrócił się do głównego Zarządu prasy w Cesarstwie o wydanie rozporządzeń, zdolnych zapewnić moc dawniejszym (z lat 1867, 1872 i 1891) już przepisom, obowiązującym wewnątrz Finlandyi. Zarząd prasy bezzwłocznie ustanowił przy gen.-gubernatorze stałą „Radę do spraw prasowych”. Gen.-gubernator wydał dla tej rady instrukcyę, aby w karaniu przekroczeń kierowała się ogólnemi przepisami dla Cesarstwa oraz cyrkularzem generał-gubernatorskim. Rada składa się z vice-prezesa departamentu gospodarczego w senacie finlandzkim, z prezesa głównego zarządu prasy w Cesarstwie, z dyrektora kancellaryi gen.-gubernato-ra finlandzkiego, oraz z wojskowego sędziego śledczego (jest nim w kwietniu 1899 roku pułkownik Szwejkowski). Rada zawiesiła dziennik „Nya Pressen” w Helsyngforsie na 2 miesiące; przedtem sam gen. Bobrykow zamknął gazetę „Oestra Finland’’ w Wyborgu. Od czasu wprowadzenia nowych zasad postępowania, zdaniem „Święta”, dziennika dla mas ludowych, wydawanego przez p. Komarowa, „rozlegać się zaczął w prasie finlandzkiej płacz z jękami, z żałobą teatralną; napuszone wiersze i artykuły, pychą natchnione okrzyki, brak szczerości, chęć zrobienia z muchy słonia”. — „Swiet” wynurza się z życzliwością dla Finlandczyków, i silny tern uczuciem radzi im „nie puszczać się zadaleko drogą tak ślizką, jak ta, na którą weszli, bo na takiej drodze można kark skręcić”. Dalszą zmianę już dokonaną stanowi zupełne zniesienie odrębności znaków pocztowych, które od r. 1891 miały wprawdzie główną formę wspólną ze znakami używanemi w Cesarstwie, ale odróżniały się szczegółem symbolizującym niejako samoist-ność pocztową kraju; obecnie szczegół ten z rysunku marki pocztowej usunięto. Dzienniki zapowiadają przekształcenie korpusu kadetów we Freedrichsham, dotychczas przyjmującego tylko dzieci finlandzkie i sposobiącego je do wojska finlandzkiego; ma tu być wprowadzony język rossyj-ski i wstęp otwarty dla dzieci rodowitych Ros-syan; zniesione będą te przedmioty, które czyniły z tego zakładu wyższą już szkołę wojskową. Ministeryum skarbu ma założyć szkołę technicz-no-przemysłową z wykładem rossyjskim. Koleje finlandzkie mają przejść pod ogólny zarząd dep. kolejowego w Cesarstwie. Dziennik „No-woje Wremia” poddaje myśl zajęcia się ludem fińskim po wsiach: w ekonomicznem jego położeniu pełno tysiącznych niedoli; panom Szwedom tylko działo się i dzieje dobrze, a biedni Finnowie jęczą; jedna tu jest tylko rada: wpro

wadzić uwłaszczenie przymusowe, masy bezrolnych (torpar) wziąć pod swą opiekę. Taki był stan kwestyi finlandzkiej w końcu marca 1899 r. s-

H. G. Porthan „Sylloge monumentorum ad illustrandam historiam fennicam pertinentium” (Abo 1802—4) i tegoż „Opera Selecta Helsingfors” (1859—1873, tomów 5); Derschau „Finnland und die Finnländer” (Lipsk 1843); Hallsten „Finlands historie och geografi” (Helsingfors

1873); Armfeit „La Finlande, guide du voyageur” (Helsingfors 1874); Buch „Die Nationalitätenfrage in Finnland” (Sztutgard 1883). Dia znawców języka fińskiego bogatą bibliografię historyczną podał Beauvois w „Grande Encyclop. Lamiraulfa”.

Finlandya — Fińskie języki stanowią jedną z pięciu grup wielkiej rodziny językowej uralsko-ałtajskiej o budowie aglutynacyjnej (ob.Enc.I, 275) albo przy czepkowej. Rodzinę tę składają: I. język Samojedów; II. jęz. fińskie; III. jęz. turecko-tatarskie; IV. tunguskie, i V. mongolskie. Grupę języków fińskich dzielą na następujące rodziny: 1. fińską w ścisłym znaczeniu, do której należą: język fiński (mowa Finnów europejskich), zwany przez tuziemców językiem su om i, jęz. estoński, liwoński, lapoński, oraz wygasły jęz. krewiński, którym jeszcze przed półwiekiem mówili mieszkańcy Kurlandji; 2. rodzinę ugryj-ską, do której zaliczają się: jęz. ostjacki, wo-gulski i jęz. madziarski (t. z. węgierski); 3 rodzinę wołsko-bulgarską, którą składają jęz. czereiniski i mordwiński; 4. rodzinę permską na którą składają się języki Permjan, Zyrjan i Wotiaków.—Rodziny językowe: fińska i ugryj-ska są bardziej do siebie zbliżone i odznaczają się pewną miękkością wysłowienia, polegającą głównie na unikaniu zbiegu brzmień spółgłoskowych, prócz tego posiadają obfitość samogłosek i dźwięków dwugłoskowych czyli dyftongów. Szczególną zaś właściwość tych języków stanowi «harmonja samogłosek», polegająca na tym, że samogłoska przyrostka wyrazowego, t. j. cząstki, oznaczającej pewien stosunek gramatyczny, musi stosować się do natury samogłoski pierwiastku albo pnia wyrazowego, czyli musi z nią harmonizować. Samogłoski w tych językach są co do pewnych własności trojakiego rodzaju: twarde (jak: a, o, u), miękkie (ä, ö, y...) i neutralne (e, i ). Stosownie do tego i pnie ( pierwiastki ) mające samogłoskę pierwszego rodzaju uważają się za twarde, a pnie o samogłosce drugiego rodzaju za miękkie. Na tej różnicy dźwięków samogłoskowych i związanej z nią różnicy pni oparta jest harmonja samogłosek. Mianowicie, samogłoska przyrostka, dodanego do pnia, musi być jednorodna z samogłoską pnia wyrazu; to znaczy: 1) po pniu zawierającym samogłoskę twardą, może następować przyrostek również z samogłoską twardą; a po pniu o samogłosce miękkiej—przyrostek z samogłoską miękką; 2) pień o samogłosce neutralnej (e, i...) może się łączyć z przyrostkami jednego i drugiego rodzaju, zwykle jednak łączy się z przyrostkiem miękkim; np. w fińskim od: talo (dom) jest: talo-ssa w domu, lecz od: risti (krzyż) — risti-ssä w krzyżu (nie: risti-ssa); otta-vat biorą, hanta-vat niosą, lecz: meni-vät oni szli (nie: meni-vat), kyntä-vät orzą i t. p. Podobnie w madziarskim: ló (koń), ló-nak koniowi, ëmber człowiek, ember-nek człowiekowi; juh (owca), juh-ńsz owczarz, juh-ńsz-nak owczarzowi; lecz: kert (ogród), kert-ész ogrodnik, kert-ész-nek ogrodnikowi i t. p. Nadto 3) osnowa wyrazu (dwuzgłoskowa), zawierająca samogłoskę twardą i neutralną, uważa się za twardą i łączy się z przyrostkiem o samogłosce twardej; przeciwnie: osnowa wyrazu z samogłoską miękką i neutralną, uważa się za miękką i przyjmuje przyrostki o samogłosce miękkiej, np. w madziar. nagy wielki, nagy-obb większy, kevés mało, ke-ves-ebb mniej i t p. Fleksja czyli odmiany imion i słów w językach tych jest bogato rozwinięta; w zakresie rzeczowników mają po 15 do 20-u przypadków, różniących się od siebie końcówkami. Te stosunki i pojęcia gramatyczne, które my wyrażamy zapomocą różnych przy-imków przed rzeczownikami i zapomocą zakończeń przypadków, języki fińskie i inne ałtajskie wyrażają zapomocą pewnych poimków, tj. przyrostków o pewnym znaczeniu, dodawanych po rzeczownikach. Nie jest to fleksja, właściwa językom indoeuropejskim, lecz aglutynacja, czyli zlepianie mechaniczne przyrostków z osnową rzeczownika. PrzedimkówT języki te nie mają, z wyjątkiem jęz. madziarskiego, w którym używa się przedimek w postaci az lub też a przed wyrazem zaczynającym się od spółgłoski, np. az ember człowiek, a Uleli dusza i t. p. Iw madziarskim jednak jest to nabytek późniejszy, utworzony z zaimka wskazującego prawdopodobnie pod wpływem i na wzór niemieckiego przedimka określnego. Zaimki dzierżawcze, które zwykle w indoeur. kładą się przed rzeczownikami, jako ich określenia, w językach fińskich używają się jako przyrostki przyczepione na końcu rzeczowników; tak np. mówi się po fińsku: kala (ryba): kala-ni moja ryba, kala-si lub kala-s twoja ryba, kala-nsa jego lub jej ryba (przyrostki: -ni, -si, -nsa... =mój, twój, jego...): w madziarskim: atya (ojciec), atyń-m mój ojciec, atyń-d twój ojciec, aty-ja jego, jej ojciec i t. p. (przyrostki dzierżawcze: -m,-d,-ja i t. d.). Odmiany słów tworzą się również za pośrednictwem przyrostków, pochodzenia zaimkowego, dodawanych do osnów słownych. Oprócz zwykłej formy czynnej i biernej, mają osobne formy: przyczynową, życzącą, warunkową i możliwą; nadto wyrażenia twierdzące i przeczące, formy słów, przechodnych i nieprzechodnych i inne pojęcia słowne, utworzone zapomocą osobnych dla każdej kategorji przyrostków.—Biblj o graf] a. Aug. Schleicher „Die Sprachen Europas in syste

matischer Uebersicht” Bonn 1850. Fryd. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft” t. II cz. 2 str. 186 nst. Wiedeń 1882; A. Ahlquist „Forschungen auf dem Gebiete der ural - altai-schen Sprachen” Petersburg 1861; „Mémoires de la société finno-ougrienne” Helsingfors od r. 1890, t. I—IX; „Journal de la société finno-ougrienne” Helsingissä od r. 1886, t. I—XIV. Jos. Budenz „Ueber die Verzweigung der ugri-schen Sprachen” (Getynga 1879); L. Wagner „Sprachwissenschaftliche Abhandlungen. I. Das Magyarische ein Glied des Altaischén. II. Die Verwandtschaft des Magyarischen mit den ugro-finnischen Sprachen” (Wiedeń 1884); Anderson „Studien zur Vergleichung der ugrofinnischen und indogermanischen Sprachen” (Dorpat 1879); Anderson „Wandlungen der anlautenden dentalen Spirans im Ostjakischen. Ein Beitrag zur ugrofinnischen Lautlehre” (Petersburg 1893); 0. Kernreiii> „MaTepiajm kł Bonpocy o nepBOHa-uajiBHOH poßiiH/h u nepBOÓi.iTHOMŁ poßcißF iihj;o-eBponefiCKaro n (jnmcKO-yropcKaro luicMemi” (Petersburg 1886); 0. Böhtlingk „Üeber die Sprache der Jakuten” (Petersb. 1851; dzieło pierwszorzędnej wartości naukowej; wyszło i po rosyjsku: O języku Jakutów w „ynetimr samiCKu” (r. 1853, t. I, 377—446); Tenże „Zur jakutischen Grammatik” w „Bullet. Hist. Philol.” 1859, t. XVI; L. Adam „De l’harmonie des voyelles dans les langues ouralo-altaïques” (Paryż 1874); W. Radloff „Phonetik der nördlichen Türksprachen” (Lipsk 1882—83) i Radloff „Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialekte” (Petersb. 1888 nst.). Wykaz dawniejszych dzieł ob. Fryd. Müllera „Grundriss der Sprachwissenschaft” t. I, str. 91.

Fiński język jest mową ludu zamieszkującego północny i wschodni brzeg morza Bałtyckiego, krainę, zwaną Finlandją, która w języku krajowym nazywa się Suo (kraj bagnisty), mieszkańcy—Suomalaiset (Finnowie), a język—suo mi. Nazwę «Finnów» ludność tamtejsza otrzymała od Niemców; wyraz ten ma być w związku z niem. «fenn» sapisko, trzęsawisko. Język fiński jest typowym, najbardziej rozwiniętym przedstawicielem zachodniej, uralskiej grupy języków uralsko-ałtajskich. Budowa jego aglutynacyjna (ob.); jest w wysłowieniu miękki i dźwięczny z powodu obfitości samogłosek, których ma 9: a ii o u (twarde), ä ö y (miękkie), e i (neutralne). Samogłoski te są z natury krótkie; obok tych są i długie i piśmiennie wyrażają się znakami podwójnemi: aa, oo, uu i t. p. Nadto język ten posiada wielką ilość dwugłosek, jak: uo, yô, au, eu, ou, äy, öy, ai, ei i in., w których każda ze składowych samogłosek wyraźnie się wymawia. Spółgłosek ma stosunkowo mało: k, t, p; g, j, d, v, oraz: h s 1 m n r; inne, jak b, c, f, z, spotykają się tylko w wyrazach obcych, w imionach własnych; zmiękczonych zaś jak: sz, ż, cz... ń, ć... nie ma wcale. Akcent

Mianownik (nominativ.)    silmä

nieokreślnik (indefinit.)    silmä-ä

dopełniacz i biernik (ge-    silmä-n

net. i accusat.) włącznik (essivus)    silmä-nä jak oko silm-i-nä

spoczynkowy (inessiv.)    silmä-ssä    w    oku    silm-i-ssä

wynośny (elativ.)    silmä-stä    z    oka    silm-i-stä

/silmä-hän isilmä-än silmä-llä silmä-ltä silmä-llen silmä-lle silmä-ttä

do oka silm-i-hin

u oka silm-i-llä od oka silm-i-ltä /silm-i-lle (silm-i-llen bez oka silm-i-ttä

do oka

1. mnoga.

sina (ty) han, tao, (oni) liante sin un    hanen

sinun fhanen sinnt \lianet

iBiernik

Mianownik me (my)

Nieokreślnik meitä (my, nas) teitä Dopełniacz meidiin (nas)

Biernik

główny w wyrazach fińskich spoczywa na pierwszej zgłosce, np. kóulu szkoła, lâulavat oni śpiewają i t. p.; w wyrazach- cztero i więcej zgłoskowych oprócz akcentu głównego jest i drugorzędny, słabszy, na zgłosce 3-ej lub 5-ej, końcowa jest nieakcentowana. W wyrazach nie znosi zbiegu brzmień spółgłoskowych: może ich być tylko dwa obok siebie i to w środku wyrazu. Wyraz może się zaczynać jedną tylko spółgłoską; wskutek tego wyrazy obce z dwiema lub trzema spółgł. początkowemi ulegają zmianie, tracąc skrajne spółgłoski i zatrzymując tylko ostatnią z nich; np. niem. strand (brzeg), lub glas (szkło) w fińskim zmieniły się na: ran ta, łasi i t. p. Zakończenie zaś wyrazów fińskich bywa na samogłoski lub na pojedyńcze spółgłoski n, s, rzadziej na r, l, np. isä ojciec, äiti matka, kirja książka, kit os podziękowanie, kiitollinen wdzięczny, i t.d. W budowie wyrazów panuje zasada «harmonji samogłosek», podług której samogłoski przyrostków stosują się ściśle do natury samogłosek znajdujących się w pniach, do których się dodają; t. j. po pniach z twardemi, a o u, muszą następować przyrostki twarde; po pniach z miękkiemi, ä ö ü—przyrostki miękkie; np. Suoma-lainem (Finn), Karja-lainen (Karel-czyk); lecz: Venä-läinen (Rosjanin), Lätti-läineiL (Łotysz). Słoworód i fleksja, czyli tworzenie się wyrazów i ich odmiana powstały drogą aglutynacji, t. j. zapomocą przyczepiania przyrostków do pni wyrazów, i odznaczają się wielką rozmaitością i bogactwem form. Do uwydatnienia każdej zmiany znaczenia wyrazu służy odpowiedni przyrostek, a przy oznaczaniu różnych stosunków gramatycznych pewnego wyrazu dodają się do niego przyrostki jeden po drugim; np. kala (ryba), przypad. elativus: kala-sta z ryby, kalo-i-sta z ryb; kala-ni moja ryba, kalo-i-sta-ni z moich ryb, i t. p. Znamię liczby mnogiej i, lub t, dodaje się do pnia, następnie przyrostek ' odpowiedniego przypadku, a w końcu przyrostek dzierżawczy. Przyrostki odmianowe są wykładnikami różnych stosunków przestrzennych, w których oznacza się: spoczynek, ruch ku przedmiotowi, ruch od przedmiotu, z uwzględnieniem nadto pojęcia wnętrza i zewnętrzności przedmiotu, górnej jego części i t. p. Tak np. wyraz silmä (oko) przedstawia deklinację następującą:

Liczba pojedyncza 1. mnoga oko silma-t oko, oka silm-i-ä oko oka, silm-i-en

wnośny (illativus.)

obecnik (adessiv.) pochodnik (ablativ.)

donośnik (allativ.) nieobecnik (abessiv.)

1. pojedyncza.

zamiennik (translat.)    silma-ksi    w oko    silm-i-ksi

przechodnik (prosecnt.)    silma-tse    przez oko    silm-i-tse

towarzyski (comitatiy.)    silma-ne    z okiem    silm-i-ne

narzędnik (instructiv.)    silma-n    okiem    silm-i-n

Przymiotnik w jęz. fińskim kładzie się przed rzeczownikiem i zgadza się z nim w przypadku i liczbie, co już jest właściwością nowszą, którą jęz. fiński wytworzył pod wpływem jęz. szwedzkiego; w innych bowiem jęz. ugro - fińskich przymiotnik pozostaje nieodmiennym; np. viisas mądry, mieś człowiek’: viisa-t miehe-t mądrzy ludzie; mies tarka-sta ymmerikse-stä człowiek bystrego umysłu, i t. p. Podobnie jak przymiotniki używają się i liczebniki główne i mają przy sobie rzeczownik w liczbie pojedyń-czej; np. se on kolme-lle miehe-lle, to jest dla trzech ludzi (właść. ‘człowiekowi’, allativ.

1. poj.). Zaimki osobowe mają odmianę podobną do rzeczowników i z taką samą ilością przyrostków w liczbie pojedyńczej i mnogiej, np.

Liczba pojedyńcza

Mianownik mina (ja)

Nieokreślnik minua (ja, mnie) sinua Dopełniacz minun (mnie)

/minun (mnie)

\ minut

Włącznik minuna (jak ja) sinuna hänenä Spoczynkowy minussa (we mnie) sinussa hänessä Wynośny minusta (ze mnie) sinusta hänestä

i t. d.

Liczba mnoga

te (wy) he (oni, one) łieita

teidän heidan

fmeidän (nas)    fteidän    theidän

\meidat    \teidät    \heidät

Włącznik    meinä (jak my)    teinä    heinä

Spoczynkowy meissä (w nas)    teissä    heissä

Wynośny    meistä (z nas)    teistä    lieistä

i t. d.

Podobnie też odmieniają się zaimki względne: joka (który), jommoinen (taki jak), mika (co), kuka, ken (kto, który) i pytające: kuka, ken, mika (kto, co). Zaimek dzierżawczy oznacza się przyrostkami: -ni, -si, -n-sa (mój, twój, jego, jej), -mme, -nne, n-sa (nasz, wasz, ich), które dodają się do. pnia wyrazu lub do przy rostka właściwego przypadku; np. kala-ni (moja ryba), kala-si lub kala-s (twoja ryba), kala-nsa (jego, jej ryba); przyp. spoczynkowy (inessi-vus): kala-ssa-ni, kala-ssa-si lub kala-ssa-s, kala-ssa-nsa (w mojej, w twojej, w jego, jej rybie), i t. p.; podobnie w licz. mn. kala-mme (nasza ryba), k a 1 a-nne (wasza ryba), k a 1 a-nsa (ich ryba); przyp. spoczynkowy 1. p. kala-ssa-mme, kala-ssa-nne, kala-ssa-nsa (w naszej, w waszej, w ich rybie) i tenże przyp. 1. mn.: kalo-i-ssa-mme, ka-

lo-i-ssa-nne, kalo-i-ssa-nsa (w naszych, w waszych, w ich rybach) i t. p. W takich jednak

Czas trwały

Czas przeszły

rakast-i-t

rakast-i

rakast-i-mme

rakast-i-tte

rakast-i-va-t

emme (nie my) ette (nie wy) eivät (nie oni)

Służą one dla wszystkich czasów trybu oznaj-mującego, możliwego i warunkowego. Inne zno-właściwe są tr. życzącemu, a inne rozka-Każda z nich kładzie się na począt-

wu

Czas trwały (teraźniejszy) en ole et ole ei ole

nie jestem nie jesteś nie jest

ette ole nie jesteście eivät ole nie są

Czas przeszły (aoryst)

en ollut nie byłem et ollut ei ollut emme olleet ette olleet eivät olleet

olit

razach, gdy w polskim (i innych językach in-doeur.) zaimek dzierżawczy jest orzecznikiem przy słowie być, w fińskim używa się zaimka osobowego w dopełniaczu; np. książka jest moja = kirj a on mi nun, książki są wasze = kirjat ovat teidän i t. p. A nawet gdy chodzi o położenie szczególnego nacisku na zaimek dzierżawczy, wówczas w wyrażeniu używa się jed-dnocześnie obu sposobów, tak jednak, że formę rzeczownika, opatrzoną przyrostkiem dzierżawczym, poprzedza nadto dopełniacz odpowiedniego zaimka osobowego; np. wyrażenie: twój dom jest nowy, ale mój (dom) jest stary, brzmi w fińskim: sinun talo-si on uusi, muttaminun talo-ni on vanha, i t. p.—Słowo w języku fińskim z całej grupy jęz. ugro-flńskich jest najbardziej rozwinięte, a pod względem bogactwa form nie ustępuje mnogości form słowa tureckiego. Budową przyczepkową form swoich różni się wybitnie od kategorji imion. Z osnowy słownej ma utworzone formy: przyczynową (causati-vum), zwrotną (reflexiv.) i bierną (passiv.). Formy: przyczynowa i bierna pozostają w ścisłym ze sobą związku zewnętrznym i znaczeniowym. Przyczynowa oznacza budzenie w kim lub w czym pewnej czynności lub pewnego stanu; formą zaś bierną wyraża się to samo, ale względem swojej własnej osoby; forma przeto bierna jest właściwie formą zwrotną przyczynowej. Wykładnikiem formy przyczynowej jest przyrostek -ta, np. seisoa- ‘stać’(seiso-n stoję), seiso-ttaa-‘kazać stać’; kylpeä‘kąpać się’ (kylve-n, kąpię się), kylve-ttää-' ‘kąpać kogoś’, i t. p. Przyrostek -ta może być dodany do osnowy już przyczynowej i wtedy powstaje forma przyczynowa przyczynowej; np. juo-n ‘piję’, juo-ttaa-‘poić’, juo-t'a-ttaa- ‘kazać poić’; syó-n ‘ja jem’, syö-ttää- ‘paść’, syö-tä-ttää- ‘kazać paść’ i t. p. Forma bierna znajduje się w ścisłym pokrewieństwie z przyczynową i tworzy się również przy pomocy przyrostka, w którym t jest brzmieniem charakterystycznym; np. od osnowy ra-kastaa- ‘kochać’ (rakasta-n ‘kocham’), for. bierna jest: rakaste-taa ‘być kochanym’, rakaste-taa-n ‘jestem kochany’; od oppia ‘uczyć się’ (oppi-n ‘uczę się’) jest: opi-ttaa- ‘być uczonym’^ i t. p. Prócz tego jęz. fiński zapomocą pewnych zmian form słownych zdolny jest wyrażać inne jeszcze odcienie czynności; np. zapomocą przyr. -la tworzy formy słowa, oznaczające powtarzanie czynności, słabnięcie jej, zmniejszanie się i ograniczanie; np. od tegoż rakastaa- ‘kochać’ osnowa rakaste-lla- znaczy ‘postępować w miłości, często kochać, przymilać się’, rakasta-tta ‘obudzać, spowodować miłość’, r ak a s t a -1 e-11 a ‘często obudzać miłość’ ;    1 a u 1 a a ‘śpiewać’ : laule-

lla- ‘dalej śpiewać’, laula-tta ‘kazać śpiewać’, laula-te-lla- ‘kazać często śpiewać’ i t. p. Odmiany słowa, polegające na przydawaniu przyrostków do osnowy, są prawidłowe i określone stałeini zasadami, tak, że słów i odmian nieprawidłowych w jęz. fińskim właściwie niema. Formy czasowania są proste i złożone albo opisowe. Formami prostemi wyraża się czas trwały (durativum) i przeszły (aoryst lub praete-ritum); obok nich inne czasy są złożone z form słowa posiłkowego o 1 e n (być) i z imiesłowów odmienianego słowa, jak: czas przeszły dokonany, zaprzeszły i przyszły. Końcówki osobowe są: w 1. poj.: -n -t,(ś),—, w 1. mn.: -mme, -tte, -t. Słowo ma tryby: oznajmujący, możliwy (poten-tialis), warunkowy, życzący, rozkazujący, oraz bezokolicznik i imiesłowy. Odmiana czasów prostych w trybie oznajmującym przedstawia się w ten sposób:

1.    rakasta-n (kocham) rakast-i-n (kochałem)

2.    rakasta-t

3. rakasta

1.    rakasta-mme

2.    rakasta-tte

3.    rakasta-va-t

Godna uwagi, że w formach słowa przeczących cząstka przeczenia opatrzona jest przyrostkami osobowemi, jak każde słowo. Postaci tego przeczenia w obu liczbach są:

1.    en (nie ja)

2.    et (nie ty)

3.    ei (nie on)

żującemu.

ku, po niej zaś następuje osnowa słowa, już bez zakończenia, jednakowa dla wszystkich osób. Tym sposobem owa cząstka przecząca (jak tutaj e) przedstawia się jako rodzaj słowa, podlegającego odmianie przez osoby. Od słowa np. olen (być) czas trwały i przeszły trybu oznaj-mującego w sposobie twierdzącym i przeczącym mają takie formy:

olen jestem olet jesteś on jest

olemme jesteśmy emme ole nie jesteśmy olette jesteście

ovat są olin byłem

oli

olimme olitte olivat

Forma cz. przeszłego dokonanego jest opisowa i składa się z czasu teraź. słowa posiłkowego

A. A. K.

olen i z imiesłowu przeszłego; słowa np.: ‘byłem, byłeś, był,...’ mają w fińskim formy: olen ollut, olet ollut, on ollut i t. d. Od słowa r a-kastaa (kochać) podobnież: olen rakastanut (kochałem), olet rakastanut (kochałeś) i t. d. Sposób ten tworzenia form czasowych znany jest i w językach szczepu indoeurop.; przywiedziony tu jako przykład, cz. przeszły odpowiada w części niemieckiemu, a w zupełności staropolskiemu (był jeśm=był-em, kochał jeśm=;kocliałemit. d.). Każdy z trybów: możliwy, warunkowy i życzący ma właściwe sobie przyrostki, które w czaso-waniu danego trybu kładą się między osnową i końcówkami osobowemi; np. w trybie możliwym, którego znamieniem jest przyr. -ne, czas teraź. od osnowy sa a- ‘otrzymać’, brzmi: saa-ne-n ‘mogę otrzymać, może otrzymam’, saa-ne-t, saa-nee, saa-ne-mme i t, d. Tenże czas w tr. warunkowym, gdzie przyrostkiem znamiennym jest -isi, ma postać: sa-isi-n ‘otrzymałbym’, sa-isi-t, sa-isi, sa-isi-mme, sa-isi-tte, sa-isi-vat; a z przeczeniem: en saisi ‘nie otrzymałbym’, et saisi, ei saisi, emme saisi i t. d.—System liczenia w jęz. fińskim jest dziesiątkowy: 1 yksi, 2 kaksi, 3 kolme, 4 neljä, 5 viisi i t. d., 10 kymmenen, 11 yksitoista,... 20 kaksi kymmentä, 30 kolme kymmentä, i t. d.; liczebniki 100 sota i 1000 tu-hatta, tuhat, są pochodzenia aryjskiego i przyjęte zostały od sąsiadów (porów, starobaktr. sa-ta, stsł. stto, słów. sto; gock. thusundi-, stsł. tysąśta, poi. tysiąc i t. d.). Wyrazy te podlegają deklinacji, podobnie jak rzeczowniki.—Dodać należy, że jęz. fiński już w bardzo wczesnym okresie swego życia przyswoił sobie pewną ilość wyrazów od sąsiednich języków giermańskich i słowiańskich.—Bibljografja. — Euren „Finsk spräklära” (Abo 1849 i póź.); Tenże „Finsk-svensk ordbok” (Tawastehus 1860); Genetz „Larobok i Fińska spräkets grammatik” (Helsingf. 1882); Setälä „Suomen kilen lauseoppi” (składnia, Helsingissä 1884); Jahnsson „Fińska spräkets satslära” (Helsingf. 1871); Ujfalvy et R. Hertz b erg „Grammaire finnoise” (Paryż 1876); Eliot „A Finnish grammar” (Oksford 1890); M. Welle will „Praktische Grammatik der Finnischen Sprache fur den Selbstunterricht” (Wiedeń, Peszt, Lipsk 1890). Słowniki: Renwalla fińsko-łacińsko-niemiecki p. t. „Lexicon linguae finnicae” (Abo 1826, 2 tomy); Rothstena ła-cińsko-fiński (Helsingf. 1864), Godenhjelma niemiec.-fiński; Ahlmanna szwedzko - fiński (1874) i Lönnrot a fińsko-szwedzki p. t. „Suo-malais-Ruotsalainen sanakirja” (Helsingf. 1886— 80, 2 t.); Meurmana francusko-fiński (1877); Geitlina fińsko-łaciński (1883); Er was ta fińs niemiecki (1888); J. A. Sjögrena „Livisch-deutsches und Deutsch-livisches Wörterbuch” przerobiony przez F. Wiedemanna (Petersburg 1861) i tegoż Gramatyka liwońska (t-że). Weske „Untersuchungen zur vergleich. Grammatik des finnischen Sprachstammes” (Lipsk 1873).

Fińska literatura. Główne znaczenie literatury fińskiej polega na zawartych w niej bogatych zbiorach poezyi ludowej, której wytwory pochodzą, oczywiście, z czasów bardzo dawnych, poprzedzających znacznie pojawienie się piśmiennictwa u Finnów, i w ciągu wielu wieków przechowywały się jedynie w ustnej tradycyi, zanim w naszej, badawczej, epoce stały się przedmiotem gorliwych studyów i weszły w skład licznych wydawnictw, ogłaszanych tak w samej Finlan-dyi, jak i poza jej granicami. — Już w pierwszych latach obecnego stulecia Schröter, To-pelius, Becker i Lönnrot, ogłosili drukiem poje-dyńcze pieśni fińskie; a w r. 1835 Lönurot wydał wspaniały zbiór pieśni epickich, objęty ogólnym tytułem Kale wal a (ob., wydany powtórnie w znacznem powiększeniu w r. 1849) i stanowiący prawdziwy epos narodowy, pełen bogatej treści i oryginalnych piękności poetyckich.—Jednocześnie Lönnrot ogłosił p. t. K an-t e 1 e t a r, zbiór 592-ch starodawnych pieśni lirycznych i 50 również starych ballad (najnowsze wydanie: Helsingfors 1864 r.); następnie zaś zbiory 7 077 przysłów ludowych (p. t. „Suomen kan-san sanalaskuja”, Helsingfors 1842), 2 188 ludowych zagadek („Suomen kansan arwoituksia” tamże 1851), wreszcie zbiór zaklęć i formuł czarodziejskich („Loitsurunoja” 1880)—Inny uczony fiński, Cero Salmelainen, zebrał prozaiczne opowieści i baśni ludowe (p. t. „Suomen kansan satuja ja tarinojta”, 4 t., Helsingfors 1854—62; wybór ich w tłom. niemieckiem E. Schrecka p. t. „Finn. Märchen.* Weimar 1889). Oprócz tego Finlandzkie Towarzystwo Literackie wydaje ściśle naukowy zbiór zabytków poezyi ludowej p. t. „Suomalaisia Kansansutaja” (1 cz. „Eläinsa-taja”, bajki zwierzęce, Helsingfors 1886).—Pieśni, składające wszystkie te zbiory, odznaczają się bardzo oryginalną treścią i formą; zwały się one Runo, i wygłaszane były przy wtórze szczególnego rodzaju harfy (Kantele), przez śpiewaków zawodowych (Runolaulajat).—Rytmiczna budowa wierszy (oparta na stopie trocheicznej) dość nieprawidłowa; towarzyszące im melodye słabo rozwinięte i monotonne.—Zasadniczą formą ludowej poezyi fińskiej jest tak zwana a 11 i-teracya, czyli współbrzmienie spółgłosek w zgłoskach akcentowanych; rymy końcowe zdarzają się, ale rzadko. Oprócz pieśni treści mityczno-epickiej lub lirycznej są też pieśni zaklęć czarodziejskich, przy których wygłaszaniu śpiewacy wpadają często w konwulsyjną ekstazę. Jak wszędzie w Europie, tak i w Finlandyi, samorodna twórczość ludowa zanika stopniowo w czasach obecnych.—Najlepiej zachowała się we wschodnich okolicach Wielkiego Księstwa, oraz wpośród ludności fińskiej, zamieszkałej w przyległych guberniach rossyjskich.—Poezya i proza literacka Finnów w obecnym dopiero wieku pełniejszy osiągnęły rozwój; w poprzednich stuleciach bardzo niewiele wydały płodów godnych uwagi.—Za czasów średniowiecznych, literatura fińska nie istniała zgoła; poczęła się dopiero po wprowadzeniu reformacyi religijnej około połowy XVI w., a silnie została pobudzoną przez rozpowszechnienie druku (od r. 1642).—Za ojca jej poczytywany bywa powszechnie Michał Agri-cola, biskup w Abo, którego pisma treści religijnej przyczyniły się wielce do rozpowszechnienia wśród Finnów zmodyfikowanego protestantyzmu szwedzkiego.—Pisywał on (od r. 1542) prozą i wierszem; w wierszach swoich wprowadził rymy końcowe zamiast starodawnej allite-racyi; w r. r. 1548 wydał (w Sztokholmie) przekład Nowego Testamentu, a w r. 1552 znacznej części Starego Testamentu; wszelako całkowity przekład Biblii na język fiński ogłoszony został (również w Sztokholmie) w znacznie późniejszym czasie, bo dopiero w 1642 r. — Następcy i naśladowcy Agricoli w ciągu XVI w. byli przeważnie pisarzami religijnymi i moralnymi. Ich utwory nie posiadają wartości literackiej, ale przyczyniły się do wyrobienia języka fińskiego, który w XVI stuleciu pozyskał urzędowe uznanie i obok języka szwedzkiego używany^. był w dokumentach, dotyczących Finlan-dyi. Wszelako niektórzy pisarze fińskiego pochodzenia używali też języków: łacińskiego i szwedzkiego, jak pamiętnikarz KJ. H. Fleming de Kaskis; teologowie: Marcus H. Helsingius, Johannes Sv. Raumannus, Th. Florinus, M.-H. Sto-dius; astronom Sigfrid A. Forsius i t. d.—Nie brakło też w tej epoce Szwedów, piszących w swym ojczystym języku o Finlandyi i jej sprawach.—Na początku XVII w. Szwed, I. Messe ni us, ułożył Rymowaną kronikę Finlandyi, doprowadzoną do 1628 r.—Około połowy XVII w., życie umysłowe Finlandyi silnie zostało pobudzone przez założenie uniwersytetu w Abo (1640 r.).—Okres ten schodzi się z rozkwitem politycznym i cywilizacyjnym monarchii szwedzkiej, w której Finlandya niemałą, w tym ostatnim szczególnie względzie, odgrywała rolę. Jej uniwersytet współzawodniczył wówczas szczęśliwie z uniwersytetem upsalskim, a jej pisarze, posługujący się, bądź fińskim, bądź szwedzkim językiem, odznaczali się nieraz wyższemi zaletami naukowemi i literackiemi.—Ale całe to piśmiennictwo Finlandyi z XV i XVI wieku jednostronne było bardzo, przeważnie religijne i moralizatorskie, a przytem, jak zwykle w tych czasach, sekciarskim przeniknięte duchem.—Najliczniejszy zastęp tworzą w niem moraliści, kaznodzieje i teolodzy, między którymi jedni (jak: Laurentius Petri, Th. Rajalenius, A. Hesselqvist) pisywali po fińsku, inni (I. E. Terserus, O. M. Arenius, S. Reuter, E. S. Petraeus i t. d.) po szwedzku i po łacinie. Wszelako i pozostałe działy literatury naukowej znalazły wtedy przedstawicieli: historya, lingwistyka i nauki przyrodzone, gorliwie były uprawiane. M. Martinius i L. Petri ułożyli kroniki wierszowane; pierwszy po łacinie, drugi po fińsku;—E. Petraeus ogłosił pierwszą grammatykę fińską (Abo 1649). Za to poezya i literatura piękna bardzo słabo się rozwijają i nie posiadają w tej epoce wybitnych talentów. — W pierwszej połowie XVIII wieku, wskutek osłabienia absolutnej władzy królewskiej, w całej monarchii szwedzkiej literatura osiągnęła większą swobodę zajmowania się źy-wotnemi kwestyami, dotyczącemi stosunków społecznych i politycznych. Ten stan rzeczy odbił się i na literaturze Finlandyi, tak szwedzkiej jak i fińskiej.—Ustąpiła z niej dawna wyłączność teologiczna, sprawy bieżące (szczególnie ekonomiczne) na pierwszy plan wystąpiły. Literatura religijna z tej epoki posiada tylko książki nabożne; literatura naukowa rozwija się dość pomyślnie: kwitnie w niej szczególnie lingwistyka, w której odznaczyli się oryentaliści: H. Brenner i C. A. Clewberg; hellenista H. H. Fatten-borg; badacze języka fińskiego: D. Juslenius, B. Whael, C. G. Veman, i lapońskiego: H. Genan-der. Poezya fińska liczy w tej epoce około sześćdziesięciu przedstawicieli, między którymi wyróżnili się: G. Calamnius, H. Lilius, A. i S. Achrenius, I. i A. Frosterus, I. M. Livhovius. Pisywali oni przeważnie utwory okolicznościowe: epitalamia, treny, ody, jak wszędzie wówczas w Europie przeniknięte naśladownictwem obcych wzorów. Nie brakło też poetow łacińskich; naczelne miejsce między nimi zajmuje G. Lithou. W drugiej połowie XVIII wieku pojawiła się w Finlandyi prasa peryodyczna, od r. 1771 w szwedzkim, a od r. 1776 i w fińskim języku.— Wiek XIX upamiętniony jest od samych swych początków bardzo bujnym rozkwitem życia umysłowego Finlandyi, u obu zamieszkujących ją narodów.—Szczególnie Finnowie wielkie w naszem stuleciu pod tym względem poczynili postępy.— Język ich został uprawniony z językiem szwedzkim w urzędach i szkołach, nawet w uniwersytecie; literatura osiągnęła bardziej samoistny charakter i wydała cały szereg wybitnych przedstawicieli. — Niemało się do tego przyczyniły wspomniane wyżej wydawnictwa zbiorów poezyi ludowej, które pobudziły poczucie samodzielności narodowej u Finnów. Wielkie znaczenie posiada też istniejące w Helsingforsie Literackie Towarzystwo fińskie, od r. 1841 wydające swoje roczniki („Suomi”), poświęcone rzeczom narodowym. W r. 1872 założony został pierwszy teatr fiński w Helsingforsie.—Odtąd pojawia się w literaturze fińskiej zastęp pisarzy dramatycznych: C. J. Bergbom (najbardziej zasłużony w sprawie powstania teatru fińskiego), Fr. Berndt-son, Minna Canth, P. Hannikainen, E. F. Jahns-son, R. Kiljander, A. Kivi, M. Kurikka, J. F. Lagervall, V. G. Lagus, A. Fh. Lindh, C. R. Malmstroem, E. F. Nervander.—Z pośród poetów epickich i lirycznych w języku fińskim wyróżniali się w ciągu obecnego wieku: A. E. Ahlgvist (Oksanen), P. E. Cojander, I. H. Erkko, I. F.

w. G.

Graulund, E. A. Ingman, A. Jaennes, Sahah Kalle, S. I. Kallio (Bergh), C. M. Kiljander, A. Ki-vi (Stenval), O. Kymaelaeinen, C. Kramsu, P. Makkonen, P. Mansikka, G. Patturi, A. Poppius,

A. Puhakka. — Literatura powieściowa znalazła też u Finnów licznych przedstawicieli w epoce współczesnej. Wymieniamy tu główniejszych ro-mansopisarzy i nowellistów: N. Aejmelaeus, J.

J. Aho (Brokfeld) J. A. Bergman, Minna Canth, Th. Friman, Tyko Hagman, Sofia Th. Hahnsson,

E. E. Jahnsson, Kauppis-Heikki, Minna Krohn, T. Pakkala, P. Paecivaerinta. J. Reijonen, V. Svini. — Powyższe wyliczenie, które, oczywiście, nie obejmuje jeszcze wszystkich nazwisk, ma na celu wykazać bogactwo literatury fińskiej w najnowszym jej rozwoju.—Ten postęp, dokonywa-jący się w niej od połowy wieku, świadczy wymownie o jej żywotności wewnętrznej, która w naszej epoce, dzięki pomyślnym warunkom politycznego i społecznego bytu Finlandyi, w całej pełni i z całą swobodą na zewnątrz mogła się objawić. I Szwedzi zamieszkali w Finlandyi rozwinęli w obecnym wieku bardzo ożywioną działalność naukową i literacką. Jakkolwiek politycznie oddzieleni od swych zachodnich współrodaków, nie przestali brać udziału w ogólnym ruchu umysłowym Szwecyi i dostarczyli licznego zastępu poetów, myślicieli i uczonych, zajmujących bardzo wybitne stanowiska wśród przedstawicieli literatury narodowej.—Będą oni uwględnieni dokładniej w poszczególnych artykułach i w ogólnym przeglądzie literatury szwedzkiej; tutaj wspominamy tylko przykładowo kilka wybitnych nazwisk, stanowiących największą chwałę szwedzkiej Finlandyi.—Przedewszystkiem znakomity poeta, Jan Ludw. Runeberg (1804— 1877), którego główne arcydzieła osnute są na przedmiotach i tematach, wziętych z życia Finlandyi. Również finlandzki jego współziomek, Zacharias Toplius (* 1818), z życia swej ojczystej prowincyi snuł liryczne swe natchnienia.— Z pośród innych autorów szwedzkich rodem z Finlandyi wspomnimy jeszcze poetów: Fran-zen, E. von Qvanten; dalej słynną powieściopisarkę, Fryderykę Bremer, oraz głośnych uczonych: N. A. E. Nordenskioelda i Nordstroema.

Finlandzka gubernia. Tak nazwaną była w r. 1802 gubernia Wyborska, której, po zaprowadzeniu pewnych zmian, w r. 1811 przywrócono dawniejszą nazwę.

Finlandzkie góry, ob. F i n 1 a n d y a.

Finlay George, historyk angielski, filhellen (* 21 grudnia 1799 roku w Faversham, w hr. Kent—f 26 stycznia 1876 w Atenach), rodem Szkot, skończywszy studya w Getyndze, przeniknięty filhellenizmem, udał się r. 1823 do Cefalonii, gdzie zapoznawszy się z lordem Byronem, aż do śmierci był najwierniejszym jego przyjacielem. Postanowiwszy walczyć za wolność Grecyi, brał udział w wyprawie do Morei, lecz zapadłszy na zdrowiu, musiał pohamować zapał swój wojowniczy i spędziwszy zimę (1824—25) we Włoszech, wyjechał do Edynburga; wkrótce wszakże wrócił do Grecyi i tam r. 1827 uczestniczył w bezskutecznych operacyach lorda Chochrane’a, usiłującego dać odsiecz Atenom. Po ogłoszeniu niepodległości Grecyi, nabył w r. 1829 dobra ziemskie w Attyce, w których zaprowadzone przezeń gospodarstwo miało za wzór posłużyć Grekom; ale, wskutek nieprzyjaznych okoliczności ówczesnych, próba ta mu się nie udała; straciwszy na niej całe mienie, osiadł w Atenach i poświęcił się pracy literackiej. Pierwszym owocem studyów jego było, wydane w r. 1836, dzieło: „The Hellenie Kingdom and the Greek nation.”. Za tem poszły: „Remarks on the topography of Oropia and Diacria” (Ateny 1838; przekład niemiecki, wydany przez S. F. W. Hoffmanna pod tyt. „Hi-stor. - topogr. Abhandlungen über Attika” Lipsk 1842), i „Greece under Romans” (Londyn 1843, wyd. 2-e 1887, po niemiecku Lipsk 1861). Dla dalszych studyów zwiedził Lewant i wkrótce potem wydał „On the site of the holy Sepulchre” (Londyn 1847). Jako ciąg dalszy Grecyi pod Rzymianami ukazały się „The history of Gree ce from its conquest by the Crusaders to its conquest by the Turks and of the Empire of Trebizond” (tamże 1851); „History of the Bi-zantine and the Greek Empires from 713 to 1453” (tamże w 2-ch tomach 1853—1854); „History of Greece under the Ottoman and Ve-netian domination” (Edynburg 1856) i „History of the Greek Revolution” (w 2-ch tom. 1861, tamże). Główne dzieło F-a „A history of Greece from its conquest by the Romans to the present time”, wydał po iego zgonie Tozer (7 tomów, Oxford 1877).

Finmarka, Finnmarken, najbardziej ku północy wysunięty obwód w norweskiej pro-wincyi Tromsö, graniczy z morzem Lodowatem, z obwodem Tromsö i z Laponią Rossyjską; 47 278 km. Q] powierzchni, 29 000 m-ców, t. j. 0.6. na 1. km. —Kraj cały składa się z lądu stałego i wysp nadbrzeżnych; wypełniają go liczne wyniosłości, będące częścią północnych gór Norwegii. Wyniosłości te są wogóle niższe wewnątrz kraju, aniżeli na wyspach; tam nie dochodzą 900 m., tu przenoszą 1 000 m., jak np. na wyspie Seiland, gdzie z wysokości 1 080 m. stacza się najpółnocniejszy w Europie lodowiec. Linia wiecznego śniegu leży w F-ce na wysokości 700 m. Wybrzeże oraz wyspy poszarpane licznemi fiordami (Varanger, Tana, Laxe, Por-sanger, Alten), które ze swej strony rozgałęziają się na jeszcze mniejsze fiordy.—Potoki krótkie, lecz obfite w wodę i liczne; spadek mają znaczny; najważniejsze z nich: Alten, Tabors, Börs i Tana. Przylądek Nord-Kyn jest najpół-nocniejszym punktem lądu Europejskiego, a Nord-Kap na wyspie Magerö—Europy wogóle.—Z półwyspów największe: Varjag NjargiSpirte Njarg,

And. S.

And. S.

stolicy.

And. S.

a z wysp: Magerö, Sorö, Stjernö, Kvalö i Sei-land.—Klimat na wyspach jest, z powodu bliz-kiego wpływu morza, o wiele łagodniejszy niż na lądzie; średnia temperatura lata wynosi -j- 4"C, zaś zimy—3¹/₂⁰C. Podczas lata słońce 8 do 10 tygodni nie .nachodzi; dzięki słońcu i względnej ilości ciepła pastwiska pokrywają się wówczas bujną trawą, dojrzewa jęczmień i owies, udają się nieźle kartofle, buraki i rzepa.—Brzoza i świerk dosięgają 70y.₂° sz. pn.— lecz tylko w niższych można je spotkać okolicach.—Ludność składa się z Norwegów, Lapończyków i Finnów; trudni się ona polowaniem, rybołówstwem, hodowlą reniferów, zbieraniem puchu edredonowego.—F. dzieli się na dwie części: Wschodnią z miastami Vadsö, Nyborg i naj północni ej szą w Europie twierdzą Vardöhuus, i Zachodnią z najpółnoctiiejszem na ziemi miastem Hammerfest, na wyspie Kvalö.

Pinne, lesista wyniosłość w pruskiej prowin-cyi Saskiej, regencyi Merseburskiej; stanowi przedłużenie wyniosłości Hainleite, rozcięte przez dolinę Unstrutu (Turyngeńska brama). W północno-zachodniej części F. składa się z dwóch równoległych pasm: Schmücke (386 m.), Schrecke (362

m.), które się później zrastają i ciągną aż do koryta Saali.

Pinn Magnusso n, ob. Magnusso n. Finni. ob. Fen ni.

Finningia toż co Feningia.

Finnowie, Lapończycy, ob. F i n 1 a n d y a.

Finów, lewy dopływ dolnej Odry w Brandenburgii, stanowi część kanału F., łączącego Ha-welę, a więc i Elbę, z Odrą. Kanał ten wychodzi z Liebenwalde nad Hawelą, łączy się z lewej strony z kanałem Werbelińskim, idącym z jeziora t. n., pod Eberswalde wchodzi w koryto skanalizowanej rzeki F., pod osadą Liepe w koryto Starej Odry, wreszcie pod Hohen Saathen wpada do Odry właściwej. Pierwotną budowę kanału rozpoczęto jeszcze w r. 1603; lecz niedokonane skutkiem wojny 30-o-letniej roboty zasypały się z czasem. Fryderyk Wielki ponownie pracę rozpoczął i ukończył ją w latach 1744—46. Kanał ma ogólnej długości 70 km., iya m. głębokości i 14 szluz.—Handel między Szczecinem i Berlinem bardzo ożywiony; spławiają wiele drzewa z prowincyj wschodnich do

And. S.

Finsch Otton, zoolog i podróżnik niemiecki (* 1839 w Warmbrunnie, na Szląsku pruskim), pierwotnie poświęcił się był zawodowi kupieckiemu, rychło wszakże zajmować się zaczął naukami przyrodniczemi, w czem wpływ stanowczy miała, odbyta przezeń w r. 1858, podróż po Węgrzech. Potem podróżował po Turcyi, Bałkanach i dolnem porzeczu Dunaju. W r. 1861 został assystentem przy państwowem Muzeum przyrodoznawczem w Lejdzie; r. 1864 powołano go do Bremy na dyrektora przyrodniczo-etnograficznego Muzeum, którem zawiadywał aż do r.

1873. W owym czasie podróżował prawie po całej Europie, w 1872 zwiedził Amerykę północną, a w 1876 uczestniczył wespoly z Breh-mem i hrabią Waldburg-Zeilein w wyprawie azyatyckiej, urządzonej przez Związek bremeń-ski dla zbadania krain polarnych. Zwiedził Sy-beryę i Turkestan po Ałtaj, a na północ po rzece Ob’ dotarł aż do brzegów odnogi Karskiej. W 1879—82 podróżował po Mikronezyi, Melanezyi, wyspach Sandwich i po Nowej Ze-landyi. W r. 1884 zbadał wespół z niemiec-kiem towarzystwem nowogwinejskiem północno-wschodnie brzegi Nowej Gwinei, przez co owa część wyspy została pozyskaną dla Niemiec. Wróciwszy do Europy, zamieszkał w Bremie. F. jest autorem ważnych dzieł następujących: „Neuguinea und seine Bewohner” (Brema 1865); „Beitrag zur Fauna Centralpolynesiens” (z Hart-laubem, Halla 1867); „Die Papageien” (Lejda 1867—69, w 2-cli tomach); „Die Vögel Ostafrikas” (w tomie czwartym „Reisen in Ostafrika” von der Deckena, Lipsk 1870); „Reise nach Westsibirien, Wissenschaftliche Ergebnisse, Wir-belthiere” (Wiedeń 1879); „Reise nach Westsibirien” (Berlin 1879, w 2-cli toinach); „Anthropologische Ergebnisse einer Reise in der Südsee und dem Malaischen Archipel in den J. 1879— 82, Heber Bekleidung, Schmuck und Tattouierung der Papuas der Südostküste von Neuguinea” (Wiedeń 1886); „Hausbau, Hause und Siedelungen an der Südostküste von Neuguinea” (tamże

1887); „Abnorme Eberhauer” (tamże 1887); „Samoafahrten”; „Reisen in Kaiser-Wilhelmsland und Englisch Neuguinea” (Lipsk 188-'); „Ethnologische Erfahrungen und Belegestücke aus der Südsee” (Wiedeń 1888—94).

Finschhafen, główna stacya niemieckiej kompanii Nowo-Gwinejskiej, w kraju cesarza Wilhelma, na wyspie Nowej Gwinei pod 147° 50' dł. wd. Gr.—Leży w długiej i wązkiej zatoce, oddzielonej od oceanu Wielkiego półwyspein Nu-gidu; orkan i trąba powietrzna zniszczyły częściowo port i osadę w r. 1888.—Jest tu siedlisko zarządu kolonii, sąd i agencya pocztowa. Odkryta przez niemieckiego zoologa i podróżnika, Ottona Finscha.

Fińska zatoka, część morza Bałtyckiego, wkraczająca w ląd ku wschodowi mię Izy Finlandyą na północy i Estonią na południu, mniej więcej wzdłuż 60° szerokości północnej, od 23° aż nieco poza 30° dług. wseli. od Greenw. (uście Newy) to jest przeszło na 7° długości, czyli blizko 400 km. Szerokość zatoki muiejsza przy wejściu, niż w części wschodniej, waha się między 60 i 120 km. (nieco na zachód południka Narwy). Wybrzeża, szczególniej północne, posiadają wiele drobnych zatok i skalnych wysepek; najznaczniejszą zatoką na wybrzeżu półuocnem jest Wy-borska, na połuduiowem—Narwska, największą zatokę tworzy wschodnie językowate wydłużenie Z-ki F-ej, sięgające uścia Newy pod Petersbur-

74

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 170. T XXII.

Finstingen, ob. Fénétrange.

Fioł, Fjeol Szwajpołt (rok i miejsce urodzenia nieoznaczone—rok śmierci ok. 1525), dru-Wyborga i Narwy na wybrzeżach Z-ki F-ej le- karz krakowski, jeden z najdawniejszych, pierw-żą jeszcze: Helsingfors z twierdzą Sweaborg na szy twórca druków cyrylickich. Drukarnią jego północy, oraz Rewel i Bałtycki Port na połu- zajmował się już Załuski J. And., zajmowali się dniu. Wzdłuż wybrzeży, tak północnego, jak \ uczeni niemieccy XVIII wieku. Pierwszy dopiero i południowego, biegną koleje żelazne, zbiegają-

w. N.

And. S.

And. S.

And. S.

giem; w zatoce tej leży wyspa Kotlin, na której i kościół ewangielicki, zamek z 1304 r., znaczne wznosi się niedostępna twierdza Kronsztad, bro- j fabryki tkanin wełnianych, przędzalnie, fabryki niąca dostępu do Petersburga od strony morza, wyrobów z gummy, cygar i machin; tartaki; Prócz Newy wpadają do Z-ki F-ej: Ługa i Na- 8 500 m-ców. W pobliżu kopalnie węgla bru-rowa, odpływ jeziora Pejpus, uchodząca do za- natnego.—Pierwszy raz wspominane w dokumen-toki Narwskiej. Z. F. zamarza co rok, gdyż, tach pod r. 1288; od r. 1373 należało do Czech, pomijając już wysoką szerokość geograficzną, za- { od r. 1635 do kurfirsta Saskiego; w r. 1642 marzanie jest ułatwione przez małą słoność wo- spalili je Szwedzi, dy, która we wschodniej części zatoki jest nawet zdatna do picia. Żegluga staje się swobodną dopiero na początku maja. Prócz Petersburga,

ce się w Petersburgu.

Fińskie wojsko, ob. F i ni an dy a.

Finspang, miasteczko w Szwecyi, w prowin-cyi Oestergothland, o 3 mile na północo-zachód od Norrköpingu; odlewnia żelaza, działolejnia, przemysł leśny; zamek z parkiem, galeryą obrazów i biblioteką.

Finsteraarhorn, najwyższy w Oberlandzia Berneńskim i naj rozleglej szy w całej Szwaj ca-ryi pień górski, ograniczony na północy i wschodzie doliną Aaru, na południu doliną górnego Rodanu, na zachodzie dolinami: Kander i Lót-sehen, oraz wiążącą je przełęczą Lótschen. W jego skład wchodzą najwyższe szczyty Alp Berneńskich, jak: Jungfrau, Mönch, Aletschhorn, Schreckhorn, Wetterhorn, Blümlisalp, Eiger, Viescherhorn, Bietschhorn i inne.—Właściwy F. (Ciemny Róg Aaru) sięga szczytem 4 275 m.; zbudowany z hornblendy, na której wznosi się potężna piramida z gneisu i łupku krystalicznego, Od strony północno-zachodniej wierzchołek jest nader ostry i stromy, nosi też nazwę „Igły”, od południa natomiast przedstawia się w postaci ciemnej i nagiej masy skalistej i tu nazywa się „Czarnym Rogiem” (Schwarzhorn). — Szczyt F-u dosięgnięty został po raz pierwszy w r. 1812 przez przewodników braci Mayer z Aargau, następnie w r. 1829 i w r. 1842.—Obecnie odwiedzają go liczni turyści, ale z wielkim wysiłkiem i przy pomocy doświadczonych przewodników. Ze zboczy zsuwają się w dolinę lodowce i śniegowce (firn, nevé), z tych największy Fin-steraargletscher, zasilający wody Aaru.

Finstermünz, miasteczko i twierdza w poprzecznym wyłomie Innu, na samej granicy Tyrolu i Szwajcaryi.—Hoch F. 1106 m.—Alt F. 977 m. nad p. m. Przechodzi tędy wspaniały gościniec bity, zbudowany w r. 1855.—Francuzi zajęli w r. 1799 tę warownię, którą Austryacy w r. 1840 nowemi fortyfikacyami umocnili; panuje ona nad doliną Innu i nad przełęczą F.

Finsterwalde, słów. Grabin, miasto w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regencyi Frankfurckiej, powiecie Luckau, przy drodze żel. Lipsk-Chociebuż, w pagórkowatej okolicy; sąd,

And. S.

Bandtkie J. S. historycznie przedmiot poruszył; d. 13 lipca 1812 w Bibl. Jagiellońskiej odczytał rozprawę o najdawniejszych drukach krakowskich, „De primis Cracoviae in arte typographica in-cunabulis”-, wśród nich wymienili „Osmogłasnik”, wydrukowany cyrylicą przez „Szwanpołta Fje-ola”, jeszcze w r. 1491. Bentkowski w sierpniu t. r. ujął się za Hallerem przeciwko F-i, twierdząc, że drukarz Statutu Łaskiego był od F-a dawniejszym i że na dziesięć lat przed r. 1491 istniała już drukarnia w Lignicy; F. wraz z Hochfederem mieli być tylko składaczami u Hallera, który jakoby wielu laty wcześniej od F-a, jeno bezimiennie, w Krakowie drukował. Swoją „Wiadomość o najdawniejszych drukach polskich” (Warsz. 1812) oparł Bentkowski na Starowolskim, Janockim i na bibliografach niemieckich. Bandtkie zabrał się do badań, z których powstała „Historya drukarń krakowskich” (Krak. 1815). Przedtem jeszcze uczeń jego, Maciejowski W. A., z wiadomości otrzymanych od nauczyciela podał do zesz. I „Mis-cellanea Cracoviensia” notatkę, w której „Szwan-połt” nazwany już jest „Sweyboldem” (Seebald?) Sam Bandtkie w swojej „Historyi Drukarń w Król. Polskiem i W. Ks. Litewskiem” (Krak. 1826 T. I. str. 3—4, 151) nazywa F-a „Feiel”, wywodzi go z Frankonii; wątpi, by kiedykolwiek drukował książki łacińskie, jak mniemał Ossoliński; odpiera bałamutne podania Starowolskiego i Niemców o Janie z Głogowy, jakoby tłómaczu „Ok-toichu”, owego właśnie „Osmogłasnjika” ojca Jana z Damaszku, w tekście starosławiańskim wydanego przez F-a; i wreszcie dla tezy swojej, że był w Krakowie drukarz przed Hallerem, znajduje poparcie w „Essay sur la bibliothèque de l’académie de St.-Pétersbourg” Backmeistera, który prócz powyższego druku przyznaje jeszcze F-i pod tym samym rokiem (1491), dwie księgi również cyrylickie „Psałtjir” i „Czasosławiec” tegoż samego Jana Damascena, w tymże samym Krakowie w końcu XV w. wydrukowane. Na osobniku drugiej z nich, w Munkaczu, według „Bibi. Slavica” Durycza (Durichius, u Lelewela) imię i nazwisko drukarza brzmią: „Szwantopołt Fieol”, coby już pozwalało na utartego „Świętopełka”. O dwóch jeszcze innych drukach kra-

kowskicli F-a rozpisał się uczony w „Index lectionum in univ. lit. Jagellonica” nar. 1821—2.

za Niemca z odmianami nazwiska: „Fjeol, Fe-jol, Fieol, Feil, Feyl, Feiel, Phyol, Veil, Veyl, Vejel”; Bandtkie pisze go j. w. „Feiel” i „Fieol” (1. c.) a wywodząc z Frankonii, opiera się na zakończeniu „Osmogłasnjika”, wy-szłem od samego F-a (ob. podpis pod figurą 123), które wszakże niedokładnie odczytał. Nazwanie się mieszczaninem krakowskim nie rozstrzyga o pochodzeniu, które nie przestaje być za-mglonem. Przyjęcie za Estreicherem „i z Niemiec” zamiast „iz Niemiec” usunęłoby owo pochodzenie z Frankonii, dając F-i za współ-działacza, jeśli nie za wspólnika, niejakiego Franka, o którym już skąd inąd wiedziano (por. str. 53—6 powołanej rozprawy Estreichera); mianowicie Grabowski Ambroży w „Skarbniczce archeologii polskiej” odsłonił Melchiora Franka, drukarza w latach 1509 — 1521 w Krakowie.

Lelewel w T. I „Bibl. ksiąg dwoje” § XIII (r.

1822) uznał naukowy fakt wydrukowania w r.

1490 lub 1 (tak) Ośmio głośnika w Krakowie przez F-a za obwarowany przeciw wszelkim napaściom, a nadto uważać kazał za fiolowe o-bie „Triody” Bandtkiego z „Indexu”, niewątpliwe druki krakowskie. Estreicher na tymczasowy regestr chronologiczny książek dawnych wieków wciąga wszystkie pięć druków przez samego Bandtkiego, przez Backmeistera i przez Lelewela F-i przyznanych („Bibl. polska” T. VIII).

Pisownia nazwiska przez V na legitymacyi drukarskiej (obacz dwie litery w górze fig. 124) nie dowodzi wcale jego stałego a niemieckiego charakteru; nie wolno też temi dwiema literami, poczynającemi imię i nazwisko, zaczepiać aż o Wita Stwosza. W naszym wieku zaczęto F-a wywodzić z Lublina. Grabowski Ambr. w „Starożytnościach hist. polskich” T. I, str. 449 — 456, wydobywa z Akt radzieckich krakowskich pod r. 1452 Grzegorza F-a, nazwanego ci vis lublinensis. Maciejowski w Sweboldzie ujrzał już „Wszewołoda”. Istotnie, rzucenie się tego pra-drukarza krakowskiego do druków cyrylickich, uderzające w Niemczech i w Krakowie, w czasach nierozwiniętej jeszcze spekulacyi księgarskiej, pozwala przypuszczać działanie pobudek sympatycznych i naprowadza na domysł, że ten najdawniejszy w świecie drukarz cer-kiewno-słowiański (nie głagolicą, ale cyrylicą), jeżeli nie był Rusinem z krwi, to bawił długo na Rusi i mógł być w Lublinie, poznawszy zaś naocznie brak książek religijnych, mógł, jeśli nie z bezinteresownego popędu, to wręcz z interesu, dla zarobku, jąć się wydawnictw, zdolnych brakowi temu zaradzić. Czemu-by nie miał do Krakowa przybyć tak dobrze z Niemiec, jak z Lublina; czemuby, będąc urodzonym w Krakowie. nie miał być i na Rusi, i w Niemczech? Bawiąc w krajach niemieckich, mógł wyuczyć się nietylko drukarstwa, ale i innych kunsztów mechanicznych, które z nazwiskiem jego, z imieniem chrzestnem i z obywatelstwem krakow-skiem zespolone widzimy? Zresztą czyli był Rusinem, Niemcem czy Krakowianinem, musiał gdzieś poza Krakowem i poza Rusią kunsztu drukarskiego się wyuczyć, musiał na niejeden rok przed końcem r. 1491 mieć w Krakowie własną drukarnię. Wręcz nie podobna byłoby go uważać za prostego tylko prota u Hallera, gdyby się nawet okazało, że ten był już przed

Mamy tedy: 1) „O s m o g ł a s n j i k”, zbiór śpiewów na 8 głosów; folio, 84 karty; pierwszy ślad piśmienniczy w r. 1621 w „Palinodyi” Kopystyń-skiego; dochowanych kilka osobników. 2) „Cza-s osła wiec, odpowiadający katolickim „Horae Canonicae”, 4-to, 382 lub 384 karty; kilkanaście osobników wiadomych. 3) „Psałtir sledo-wannaja” psałterz z kommentarzami, niezmiernie rzadki; 4-to; świadectwa rossyjskie z lat 1721, 1779, 1813. 4)) „Triod’ cwietnaja” wyjątki z Biblii i żywoty świętych; folio, kart 368 lub 372; jest w Bibl. publicznej w Petersburgu. 5) „Triod’ postnaja”, wyjątki z Biblii, żywoty, czytania nabożne („Akafist”), opowiadanie o Chozreaszu: folio, kart 314 lub 316; pierwszy ślad w r. 1621.—Wszystkie te druki możemy uważać za krakowskie. Tytuły w nich ozdobne, główne wyrazy czerwone: B. w „Osmo-głasnjiku” trójbarwne. Estreicher „Osmogłasnjiko-wi” daje r. 1490, innym 1491; przy „Czasostawcu” zapytuje, zali rokiem jego druku nie jest dopiero 1494?—a przy „Psałtjir” z nazwiskiem F-a łączy Franka. Prawdziwą datą czasu dla „Osmogłasnjika” według samego Estreichera i świadectwa samego druku jest r. „1491.” Co do innych, niemających roku wyraźnego, lepiej będzie, w myśl podania Załuskiego, cofającego początek druków cyrylickich do r. 1485. a zgodnie z okolicznościami życia F-a, uważać je raczej za wcześniejsze, niż za późniejsze; a mniemanie to wspiera słuszna uwaga Estreichera, że tak ogromnych foliałów nie mógł F. w ciągu jednego (1490 — 91) roku wydrukować. Estreicherowi zawdzięczyć należy krytyczne ocenienie i skuteczne wyjaśnienie mętnej wzmianki Sta-rowolskiego, zebranie najpełniejszych wiadomości o drukach fiolowskieh, prawdopodobny domysł co do Franka, oparty na właściwościach mowy rusińskiej, wreszcie odtworzenie kilku kart, nader dziś już rzadkich, niedostępnych, a przez samo miejsce wydania dla nas szczególnie zajmujących druków („Günter Zainer i Świętopełk Fioł, rozprawa napisana w celu uzyskania stopnia doktora filozofii, z 5-u tablicami”, 66 str.

Warszawa 1867). Gdy tak rzeczywistość drukarza i krakowskość jego druków cyrylickich są już r. 1491 drukarzem, a choćby tylko nakładzcą ustalone, o samym człowieku wiemy mało i nie- druków. Niepodobna też utożsamiać F-a z Za-dokładnie. Bibliografowie niemieccy podają go charyaszem Silberem, Frankończykiem, druka-niem Franka i F-a wydrukowany i „Osmogłasnjik”. Akta radzieckie krakowskie ukazują współcześnie z dokonaniem druków fiolowskich F-a, nie-

rzem rzymskim. Estreicher uważa rodzinę F-ów za krakowską, wyszłą z Niemiec, gdzie w XVII w. było jeszcze dużo Veyełów. Akta radzieckie Krakowa z XV w. często nazwisko to nasuwają. Pod r. 1491 sam F. drukarz, jako „Sweybold Feyl”, z Rudolfem Borsdorfem z Brunświku zawiera umowę o wyrżnięcie, odlanie i dostarczenie czcionek cyrylickich (Reiusische Schrift), a to z zastrzeżeniem tajemnicy i niezaopatrywania w pismo nikogo innego prócz samego zamawiającego czcionki. W tymże roku 1491 miał F. spółkę z owym Frankiem i razem z nim wydał swój „Psałtjir”, a jeżeli się utrzyma nader ponętne owo „i z" Estreicliera^zamiast „i z” jego

tylko drukarza, ale mechanika, górnika, nawet hafciarza (Zeydenhafter). Estreicher powątpiewa o jedności tych wszystkich F-w, W r. 1483 niejaki Jan Jaekel wyznaje się dłużnym Sweboldowi F-i. „hefterowi”, sześć złotych, a nadto winien mu jest dwadzieścia dziewięć złotych za różne sprzęty i obowiązuje się płacić czynsz za stajnie. Pod r. 1485 Otto Kyzewetter winien jest Sweboldowi F-i, Zeydenhafterowi, sześćdziesiąt złot. węg. Pieniądze z hafciarstwa poszły później na drukarnię. Trzebaby dziwnego poprzedników, to mielibyśmy wspólnem stara- zbiegu okoliczności, aby „proviäus” Sweypoldus

rXANHKh-TKo'nfNrfnpn6Ndrodl(dNUKr<MCAMNdJlA

yAtKhlflA •K’LcABC NACHK’h^BAnOhH Ł Htînor CTphIRACKpNbl ^ ncüTophÇAHH^ H4IfHHljlAßli MHH CTpbinoTNAl-lfpblKliCKpttbl MA S-Hb/UHH ï*&ipeAHÇB(AHKHH«TblH -noiKTjCKpfCNbl • A •

H CTOlJlOtp , NA S- CTpbl - TAACb A

nepNAAMÎIlÂ\Jl-VrRbnnpHHlJH<fb!H

riï• h nûAd h*( MAoitT AK a em« rp i; . i5

TblfJlHNhefHlaKAfHKłAJlHpiKTifKpNic ^JKbHAkTfAKICCHÔNb. HÖBbttj^rfeTf HhAAAHTlCAAKliKTiNTKTifKpUJOAA^ PjHZ,\,{pTKbl-raKOTtęBlNAUJb HZ;BA KAfHHÀWEfZ,AKOHHHNAU]H- flPTeAWf flO&HnOKAO HHtMXÔY CAAK Aiptéroé asfhAWpTKbIB TAKpfNie

Fig. 123. Pierwsza stronica Ośmiogłośnika.

F., który z kancellaryi koronnej r. 1489 otrzymał przywilej od Kaz. Jag. na wprowadzenie do kopalni o-łowiu (cynku? plumbi fodinae) w Olkuszu biegłych, zręcznych rzemieślników oraz sztucznych machin do wypompowywania wody i z innych kopalni królewskich (Grabowski Ambroży „Starożytności historyczne polskie” T. I 449 — 456) nie był tożsamym z jF-m drukarzem. W r. następnym skarżą się dwaj obywatele z nowego miasta na F-a, że ich posądził o zabór papieru z pracowDi i z izby. Miał F. i sprawę o wiele ważniejszą, którą pierwszy dostrzegł Czacki. Oto d. 21 listop. 1491 r. zapozywa go przed sąd swój biskup i wymaga od niego poręki dwóch mieszczan pod karą tysiąca złotych (Wiszniewski „Hist. lit. polskiej” T. III str. 80 nst.). W sobotę przed niedzielą O culi mei r. 1492 (d. 24 marca) w sądzie radzieckim Krakowa staje w imieniu pięciu kommissarzy, przez elekta biskupa królewicza Fryderyka wyznaczonych, Jędrzej z Jeżowa,

nasze-

Część górna w transskrypcyi u Estreichera (rozprawa, str. 50—1): „S Bo- psałterzysta katedry św. Wa hora poczynajera osmogłasnik tworenie prepodobnago otca naszego Joana Da- cława, i zeznaje jaK p maskena. w subotu weczer na gospody w ozwach postawym stychow 8 i pojem wstała sprawa przeciwko stychiiy woskreseny 7, powtorym jedynu y aszcze imat w Menei. Stychiry po- Sweboldowi Feyelowi jem na 10, Stychiry woskreseny na 0 i w Menei 4, aszczeły jest wełykij świa- w<5nółnhvwatplowi ty i pojem woskreseny 4 i swiatomu na 6 stychiry glas 1.”    „wspuiuuy wattu

Jędrzej — wzdanie tajemne byłoby nie właściwe m i me

nas

Część dolna w transskrypcyi prof. Kryńskiego: „Weczerniaja nasza moli- mu > 1Z tenże religią < t.wy priimi swiatyj gospodi i poda iże na ostawlenije griechom jako ty jediń licką słowy lekceważył. Do-jesi jawlen w rairie w^skresenije: O wyjdiete lnde sioń i ohjimiete ji i dadi- wodów na to niema—prawi tę sławu w nera wŁskresszomu iz mertwych, jako ty je.--i bog nasz. izbawlei ot bezakonii naszich. Pridite lude. pojem i pokłonim sia christu sławia-szcze jego jeże iz mertwych wpskresenije,”

«sms

W-p

wystarczającem. Kommissarze też uznali F-a za człowieka sprawiedliwego i prawowiernego katolika i utrzymują go przy czci i dobrej sławie jako bynajmniej nieposzlakowanego.—Oczyszczenie takie musiało być rzetelnem, skoro w gronie kommissarzy znajdował się sam prowincyał zakonu kaznodziejskiego, doktor Pisma Świętego i inkwizytor haereticae pravitatis (niegodziwości heretyckiej); nie było jednakże ostatecznem i moc swoją, wskutek nieznanych nam okoliczności, utraciło. F. znalazł się w więzieniu; wyszedł z niego, ale dopiero po odprzysiężeniu się błędów. W aktach rajców krakowskich pod d. 8 czerwca 1492 zapisano jego deklaracyę prawowier-ności. Pozwala ona odgadnąć obwinienie. F. tedy ma herezyę w obrzydzeniu, przeklina ją usty i sercem, trzyma się nauk Kościoła, w jedności z nim trwa i wierzy, że w żadnej innej * religii zbawionym być nie można, a coby kiedykolwiek wyrzekł, to tylko przez płochość i splątanie się języka; również zaprzysięga, że w Eu-charystyi jest Bóg prawdziwy, że kommunia pod jedną postacią wystarcza do zbawienia chrze-ścianina; nakoniec zaręcza, że jeśli usłyszy blu-źnierstwa przeciwko religii, nie omieszka donieść WW. Kanonikom i prałatom (Wiszniewski 1. c.). W zapozwach i aktach tych F. występuje jako    impr essor    libr or mn;

wszakże niema dowodu, aby go za drukowanie książek przed sąd ciągano. Istotą czynu było wygadywanie na religię; wyczytał to już Bandtkie z akt konsystor skicli krakowskich, wynika to i z osnowy obu streszczonych wyżej dokumentów.

Przecież rzecz prosta, samo pociągnięcie przed sąd biskupi nie mogło sprzyjać dalszej działalności F-a jako drukarza książek nie-ka-tolickich. Niema też śladu takiej działalności po r.

1492, a nawet na przełomie wieku ginie i sam ślad osoby F-a w Krakowie. Mniemanie Grabowskiego: „F. zamieszkiwał ciągle w stolicy na początku w. XVI, gdzie różne posługi obywatelskie spełuiał”( „St. hist, pol.”

T. I) — potrzebuje poparcia ze źródeł. W r. 1511 do akt radzieckich krakowskich F. staje, według dotychczasowych odkryć, dwukrotnie: raz otrzymuje opiekę nad bezwtasnowolnym teściem swoim, rzeźnikiem, Lubszy-ęerem, drugi raz żąda rów-

nego działu majątku po nim. Jest już wtedy „ehrsam, weyse Schweypoldt Feyel, unser Mitbürger”, „Bürgeraus Lewtza (Leutschau = Lewocza na Spiżu”); akt z d. 4 grudnia (sobota przed św. Mikołajem) dyktuje, nie osobiście, ale przez Jana Kirlinga. W aktach miejskich krakowskich (Grab. „Staroż.” j. w.) jest dowód, że w r. 1525 sporządził testament, a w r. 1526 już nie żył, gdyż jakaś Catharina Coka (coąua?) w tym roku odbiera z testamentu zapisane jej siedemnaście złotych. Co robił w Lewoczy, kiedy się w niej osiedlił, czy nie zajmował się już więcej i gdzie, drukarstwem: tego dotychczasowe dochodzenia nie wykryły. Sama sprawa z konsystorzem biskupim, i z powodu przedmiotu, i z powodu jurysdykcyi, zasługuje na gruntowne zbadanie. — Biblio g r. Prócz wspomnianych wyżej, oraz wymienionych w rozprawie Estreichera str. 46 i 50, co do prac bibliogr. rossyjskich o drukach cerkiewnych oh. Maciejowskiego „Piś. polskie”, T. II str. 878 — 80. Tytuły dzieł z XIX. w. ściągających się do Lewoczy podaje pod tym wyrazem (T. V) „Słownik geograficzny” Z nowszych, a nie wspomnianych tu w tekście: Holovackÿ „S. F.

u. seine kyrillische Buchdrukerei in Krakau im Jahre 1491” (Rozprawy i sprawozdania akademii wiedeńskiej z r. 1876); Karatajew J. „Omi-

Ff

jjbłn-1;. . .

Käs?

III

QKONHÆNaEhl CH/XKNHT^K€ AHKOl/łbrpd A^Oy KpdKOB tnpH A€p W à prfeK€ A HKATOKOpOA A IHOA CKdro Kd^rUJlHpd HA.OKOHMdNdEhlJ^tlłldNHNOKpdKOBb CKhlAJlh UJKdHfKMTO^l b . cj)tb A b , H3;HłM6l|bN€ ycLjKoropoAoy. cj>pdNKb HCKornaujdnoKowHey NdpoWCNNtyb Al CŁTb A€Bć*TbA€CA MA A^TO.

F ig. 124. Ostatnia karta O ś m i o g ł o ś n i k a, z herbem Krakowa.

Napis w transskrypcyi (por. Estreichera rozprawa, str. ?>2). „Dokonczarn byst' sija knjiga u Welikom gradje u Krakowje prji derżawje weljikago ko-rolja polskago Kazimjira i dokonczana byst’ mjeszczanjinom krakowskym Szwajpołtom Fjeol i z Njemec njemeckogo rodu Frank. I skończasza po bożjem narożeuiem 14-sri>t dewjat’ desjat i Az [=1; „1491”] ljeto”.

canie cjiaBjmopyccKiJXï. khhi’T»” (wydawn. Akad.

zachodzie na zwężeniu Małego Bełtu na przeciwko miasta Fredericyi w Jutlandyi; od Middel-fartu biegnie kolej żelazna przez Odense do Ny-borga, stanowi ona część wielkiej drogi z Jutlandyi do Kopenhagi; przerwy tej drogi, wytworzone przez Bełty. są związane kursami statków

w. N.

Petersb. r. 1883).    s-

Fiolka (flaszka chemiczna), ob. Filozoficzne jajko.

Fiołek, ob. Viola (botanika).

Fiołkowate rośliny, ob. Violaceae.

Fiorafanie Rudolf di, znakomity inżynier i architekt włoski, pochodzący ze znanej już w XIV wieku rodziny Fierovante v. Fioro-vante, a dla wysokiej swej nauki zwany przez współczesnych Aristotelesem (* w Bolonii około 1418 r.—f w Moskwie 1486 r.). Protektor uczonych, Tomasz di Sarzana, późniejszy papież, Mikołaj VI, a poprzednio biskup kardynał w Bolonii, wysoko oceniał zdolności F-go, który był jego współziomkiem. Sprowadził go do Rzymu, aby tam rozkrzewiał wzory wczesnego renesansu tak bardzo przez F. ukochanego. Przy rozszerzaniu biblioteki watykańskiej F. ważne położył zasługi, a jako inżynier odznaczył się przeniesieniem monolitowych kolumn z dawnej świątyni Minerwy do Watykanu (1451). Cieszył się również względami papieża Pawła II, jaśniał na dworze księcia Medyolanu i króla Neapolu, a wysokie zdolności naukowe zjednywały mu europejską sławę. Około r. 1473 zaproszony został przez cara Iwana III do Moskwy. Tu przebudował cerkiew Wniebowzięcia, wzniósł wspaniałą cerkiew św. Michała i rozpoczął budowę cerkwi św. Archanioła. Działalność F-ego w Moskwie nie ograniczyła się jedynie wznoszeniem wspaniałych ozdób Kremla; był on również czynnym w zaprowadzeniu ulepszonego systemu bicia monety; urządzał odlewnie armat i zajmował się ulepszeniem dróg przejazdowych. Obyty na dworze papieskim i książąt włoskich, był doradzcą Iwana III przy

Fiołkowy korzeń. Tak się zowie, dla podo- parowych, bieństwa swej woni do zapachu kwiecia fiołkowego, korzeń kosaćca włoskiego (Iris florentina), rośliny, należącej do rodziny Kosaćcowych (Plan-tae irideae). Rośnie ona dziko w Krainie, w Tyrolu i we Włoszech północnych, na wzgórzach suchych, skalistych, tudzież na zwaliskach; w Toskanii zaś, zwłaszcza około Florencyi, uprawianą bywa. Korzeń, o którym mowa, obły, nieco spłaszczony, stawowaty, gałęzisty, soczysty, z wierzchu płowy, wewnątrz zaś biały, wykopuje się w jesieni z roślin trzyletnich. Dopóki jest świeży, trąci stęchlizną; smak ma zaś gorzki i ostry. Po zeskrobaniu zeń przyskórka i pokrajaniu na kawałki różnej wielkości, suszy się na słońcu. Gdy wyschnie, przedstawia nam się w kawałkach obłych, stożkowatych lub czasem nieforemnych, białawych, upstrzonych tu i owdzie żółtemi centkami. Przekrojony poprzecznie, okazuje rdzeń dosyć rzadki, żółtawy, otoczony korą cienką, zbitą, białą. W takim dopiero stanie nabiera zapachu fiołków. Smak zaś miewa wtedy z początku słodkawy i kleisty, a potem gorzki i ostrawy. Pomiędzy składnikami korzeni fiołkowych wymienić należy: olejek lotny, żywicę miękką, ostrą; skrobię, gumę i kwas garbnikowy.

Korzeń świeży posiada jakąś istotę ostrą a lotną, wzniecającą nudności i wymioty, czego jednak nie sprawia korzeń suchy. Lekarze zalecali go dawniej chorym na nieżyt płuc, ku łatwiejszemu wykrztuszaniu. Obecnie dodają go dla zapachu do proszków na zęby; także do proszków, mających wzbudzić kichanie. Bywa rów- zaprowadzaniu świetnego dworu, jaki za tego

nież podawany w kawałkach niemowlętom do żucia panowania rozwijać się zaczął, ku łatwiejszemu wyrzynaniu się zębów.—Dr F.

Sk. w „Enc. Org.”.

E. D.

prac u Weigla „Allgem. Scheidekunst” cz. I, str. 19 i nast.), a dzieła jego, pełne przechwałek, zabobonów i kłamstw bezczelnych, służyły długo za wzór i źródło dla wielu późniejszych, pokrewnych mu duchem pisarzy. Wymieniamy tu: „Delio specchio della scienza universale li-bri III” (Wenecya 1564 i później, tłom. niem. Frankfurt 1618); „Capricci medicinali” (tamże 1568); „Reggimento contro la peste” (tamże 1581); „Compendio dei Segreti rationali” (tamże 1581, i liczne wyd. i tłom. późn.); „Tesoro della vita humąna” (tamże 1582 i nast.); „La cirurgia... eon una giunta di secreti nuovi etc” (tamże 1582). Badacz dziejów przesądu i zbo-

Fioravanti Leonard (rodem z Bolonii — f w r. 1588), lekarz-szarlatan włoski, wynalazca Fionia, jedna z wysp Duńskich (druga co eto , głośnego w swoim czasie balsamu gojącego ra-wielkości) przy wejściu z Kategatu do Bałtyku; ¹ ny; wiódł żywot włóczęgi, zabawiał się alche-leży między wyspą Zelandyą na wschodzie i pół- ! mią i sporządzaniem leków tajemniczych, był wyspem Jutlandzkim na zachodzie, od pierwszej też jednym z nielicznych zwolenników Para-dzieli ją cieśnina Wielki Bełt, od drugiego—Ma- cel sa (ob.) we Włoszech. Pisał wiele (wykaz ły Bełt. F. ma kształt owalu, którego oś wielka, ciągnąca się z północo-zachodu na południo-wschód ma 70 km. długości. Forma powierzch-chni stanowi płaszczyznę jednostajną i otwartą na północo-zachodzie, urozmaiconą (pagórkowatą) i porosłą lasami bukowemi na południo-wscho-dzie. Grunt jest żyzny, kultura wysoko rozwinięta. Z zatok najznaczniejszą jest Odense na północo-wschodzie. Liczba mieszkańców 256 800 (1890 r.), na przestrzeni 3 400 km. Z miast najważniejsze są: Odense nad rzeką Odense, Aa miasto główne wyspy.—Dalej: Svendborg na południu, Nyborg na wschodzie, Asens na zachodzie nad Małym Bełtem, Middelfart na północo-

<?

*•

«V

*R9

*Vff

fesFS

!?

np

rę\

-V IWf M

•r

ci «

w;

.* :

i ■---■ •

i-c

BÖfctlg

mm

WĘĘmp

Sogne - fiord w Norwegii.

.0

*£>

53

rK    ,

.0,

ol

!5i»ÂS

i¹

»?

j.

'

èîi»æi

î”r-

ES

»,

fl'

H

Fiordy na brzegu zachodnim Grenlandyi.

mm*

ĘK

■mt

i.i

feeh

äÜ

i&s

$>fA'

läkäif iiĄVj>

fispisi i.™

>>äa

Typ fiordów szkockich.

Enc. Powsz. Ilustr. Ze?z. 170. T. XXIE

Tablica do artykułu Fiordy [str. 589|.

190 i 191).

Fioravanti Walenty (* 11 września 1769 w Rzymie—f 16 czerwca 1837 w Kapui), kompozytor muzyczny. Napisał przeszło 50 oper komicznych, z których zwłaszcza „I virtuozi am-bulanti”, napisana dla Paryża w 1807 r., oraz „Cantatrice villane” (obie były dawane w Warszawie), długo utrzymywały się na scenach europejskich. W 1816 r. F. został mianowany kapelmistrzem papieskim przy kościele św. Piotra w Rzymie: poświęcił się wyłącznie muzyce kościelnej, utwory jednak jego, w tym rodzaju

napisane, niewielkiego dostąpiły uznania ze

a. roi.

czeń ducha ludzkiego znajdzie w tych księgach plon obfity, ale są też w nich spostrzeżenia trafne, korzystnie świadczące o nauce i zdolnościach autora. W dziejach chirurgii F. zdobył sobie nieśmiertelność przez ogłoszenie drukiem utajonego sposobu dorabiania nosów, używanego przez braci Vianeo, których podpatrzył podstępnie; opis ten znajduje się w „Tesoro della vita humana” (ks. II, rozdz. 26-ty. üb. o tein Chirurgia plastyczna). — Por. Dech ambre „Diction, encyclop.” (Ser. IV, T. II, str. 319); „Diction, des sc. mód. Biographie mód.’’ (T. IV, str. 149); K. Sprengel „Versuch e. pragm. Gesch. d. Arzneykunde” (wyd. Ill-e, T. III, str. 535) i E. Z e i s „Die Literat, u. Gesch. d. plastischen Chirurgie” (Lipsk 1863, str. 12,

Dr J. P.

strony krytyki.

Fiordy, pewien rodzaj zatok, należący do grupy tak zwanych zatok dolinowych, to jest zatok, które kształtem swym są podobne do dolin; F. wkraczają w wybrzeże pod kątem mniej więcej prostym i znajdują powyżej poziomu morza przedłużenie w formie rzeczywistych dolin; zatoki takie występują zwykle gromadnie na pewnych wybrzeżach i największego rozwoju do sięgają na wybrzeżach górzystych.

Fiordy wł a ś c i w e (w Szkocyi zwane F i r t h), występują na wybrzeżach skalistych; charakterystyczną ich cechą jest przywiązanie do wyższych szerokości geograficznej i kotlinowaty kształt dna: na początku i końcu są one płytsze niż we środku. F. w połączeniu z niezliczonemi drobnemi wysepkami skalistemi, warunkują charakter wybrzeży na wielkich przestrzeniach. Rozwój linii brzegowej dosięga na takich wybrzeżach swego maximum; tak np.: rzeczywista długość linii brzegowej Norwegii jest 7 razy, a stanu Maine nawet 13 razy większa, niż mierzona wprost bez uwzględnienia załamów fiordowych. Mniej więcej wybitna równoległość w rozkładzie F-ów i wysp nadaje wprawdzie wybrzeżom fiordowym wogólności pewną monotonię, ale w szczegółach istnieje wielka rozmaitość. Typem najbardziej krańcowym jest w tym względzie norweski Lyse-fiord, który przy długości 41 km. ma tylko 500—1900 m. szerokości; jego skaliste wybrzeża spadają stromo jak ściana, a nawet miejscami zwisają, dosięgając 950 m. wysokości. Wybrzeża zaś Kristianiafiordu i Trondthjemfiordu mają zbocza łagodne. Forma dolinowa też nie z jednakową wybitnością występuje w różnych F-ch: najbardziej charakterystyczny pod tym względem jest na 187 km. długi Sognefiord, który posiada przytem rozgałęzienia, fiordy poboczne, tak .samo, jak dolina główna posiada nieraz doliny poboczne. Przeciwnie w Trondhjemfiordzie, a jeszcze bardziej w Laxefiordzie, równoległość brzegów znika po części, ale to nie znosi jeszcze dolinowego charakteru tych fiordów, albowiem i rzeczywiste doliny tracą nieraz równoległość brzegów, to rozszerzając się, to zwężając. To też gdyby np. morze wzniosło się na 500 m. i zalało doliny Alp północnych, klinowo - zato-kowata dolina Salzburga stałaby się zatoką podobną do Laxefiordu. Nie można wątpić, że F. powstały przez zalanie morzem dolin; wprawdzie pozornie zdaje się przeczyć temu fakt, że niektóre F. przy wyjściu swem na morze dzielą się na wiele odnóg, czego nie spotykamy w rzeczywistych dolinach. Ale nieprawidłowość taka wyjaśnia się tą okolicznością, że przez góry, dzielące poszczególne doliny Norwegii, prowadzą głębokie przejścia, zwane Eide, od jednej doliny do drugiej; jeżeli więc pozytywna zmiana poziomu (zalew morski) przewyższy wysokość Eidów, to wiele dolin sąsiednich może się połączyć w jeden rozgałęziony system fiordowy, którego ramiona obejmować będą między sobą wyspy górzyste. Podobne zjawisko było już rzeczywiście obserwowane: na wyspie Caviana przy uściu Amazonki były dwie rzeczki zbliżone źródłami, lecz płynące w przeciwnych kierunkach; przypływy morskie, wkraczając w rzekę wschodnią, przelewały się często przez dział wodny do rzeki drugiej, aż wreszcie nastąpiło stałe połączenie, a wyspa została podzielona na dwie przez cieśninę morską. Na terrenie górzystym powstają tym sposobem cieśniny fiordowe ze stromemi, równoległemi zboczami, jak np. Matoczkin Szar między północną i południową częścią Nowej Ziemi. F., cieśniny fiordowe i wyspy fiordowe, są to zjawiska, występujące obok siebie i w związku z sobą.—Powiedzieliśmy wyżej, że charakterystyczną cechą F-ów jest ich kształt kotlinowy; tak np. dno Sogne-fiordu pochyla się od swego górnego końca pod kątem 0° 39' aż do głębokości 1 242 m., a następnie znów się podnosi pod kątem 4° 2' tak, iż głębokość zmniejsza się do 158 m. Tym sposobem powstaje mielizna końcowa, próg oddzielający fiord od morza. Próg ten przypada w jednych fiordach na samym końcu, w innych leży nieco powyżej, w samym fiordzie, to znów nieco poniżej, już w sąsiedniem morzu, które jest zawsze płytsze od fiordu. W większości jednak wypadków fiord składa się, nie z jednej kotliny, lecz z wielu, a ich wzajemny stosunek bywa bardzo rozmaity: Howe-Sund w Brytań-skiej Kolumbii składa się z dwóch prawie ró-

wnycli i prawie jednakowo głębokich kotlin; j kich wybrzeżach Szwecyi i Finlandyi, z dnem Hardanger - fiord w Norwegii składa się z pięciu kotlin, które, równie jak ich końcowe mielizny, stają się coraz płytszemi ku wyjściu; Loch Hourn w Szkocyi zaczyna się szeregiem kotlin drobnych, kończy jedną wielką. Jeżeli więc F. ze swych kształtów nad poziomem wody wyglądają jak zatopione doliny, to na zasadzie kształtów podwodnych wydają się być zatopionemi dolinami jeziornemi (kształt kotlinowaty).

w części kotlinowatem, w części pochyłem, otoczone niezliczonemi drobnemi wysepkami (Skören), ale bez układu równoległego. Fordy, występujące na nizkich wschodnich wybrzeżach Jutlan-dyi są to węższe lub szersze zatoki dolinowe, pod względem pochodzenia są one według Ha-asa, erozyjnemi dolinami peryodu interglacyalnego, rozszerzonemi i pogłębionemi przez lodowce drugiego peryodu lodowego.—(Ob. A. Supan „Grund-ziige der* Physischen Erdkunde” 1896).

Fiore Pasquale, współczesny prawnik włoski (* w Terlizzi [prowincya Bari] 8 kwietnia 1837 r.). W r. 1861 został profesorem filozofii w liceum w Kremonie, następnie profesorem prawa międzynarodowego w uniwersytetach: w r. 1863 w Urbino, w r. 1865 w Pizie, w r. 1875 w Turynie i w r. 1881 w Neapolu. Zajmuje się wogóle prawem międzynarodowem, zarówno międzypaństwowem, jak i prywatnem. Z dzieł jego wymienić należy: „Elementi di di-ritto constituzionale” (1862); „Nuovo diritto in-ternazionale publico” (Medyolan 1865 r.). W r. 1869 wyszedł przekład tej pracy po francusku. Drugie wydanie ogłosił w 3-ch tomach p. t. „Trattato di diritto internazionale publico” (Turyn 1879 —1884). Wreszcie 3-e wydanie opuściło prasę w Turynie (1887—1891). Dalej „Diritto internazionale privato” (Florencya 1869 r.; 3-e wydanie, w 9-u tomach, Turyn 1888); „Trattato di Diritto internazionale publico” (1879); „Trattato di diritto internazionale penale” (przekład francuski wyszedł w Paryżu w r. 1880); „Ordinamento giuridico della societń degli stati. 11 diritto internazionale codificato e la sua san-

w. N.

H. K.

Fiorelli Józef, archeolog włoski (* 1823 r. w Neapolu). Od r. 1845 był kierownikiem od-kopalisk w Pompejach, ale w 1849, z powodów politycznych, został pozbawiony tego urzędu. W 1860 zajął znowu to samo stanowisko, a zarazem otrzymał katedrę archeologii w Neapolu; w roku zaś 1862 nominacyę na dyrektora Muzeum narodowego tamże. W 1865 wyniesiony do go-gnośei senatorskiej, w 1875 zamianowany dyrektorem generalnym Muzeów i odkopalisk w całych Włoszech; w 1881 — generalnym dyrektorem starożytności oraz pomników sztuki. F. należy do liczby najznakomitszych archeologów włoskich. Niepożyte zasługi zyskał sobie przy odkopaliskach w Pompejach, któremi z wielką znajomością rzeczy i gorliwością przez długi szereg lat kierował, a także przez to, że r. 1868 założył w Pompejach włoską szkołę archeologiczną (Scuola archeologica di Pompei), dla kształcenia naukowego młodych archeologów. Z pism jego wymieniamy: „Notizia dei vasi dipinti, rin-venuti a Cuma dal Conte di Siracusa” (Neapol 1853); „Inscriptionum oscarum apographa” (t-że 1855); „Pompeianarnm antiquitatum historia”

Przypuszczenie to znajduje poparcie jeszcze w tej okoliczności, że wiele dolin, tworzących przedłużenie lądowe F-ów, zawiera jeziora, które swym kształtem wydłużonym i swemi stro-inemi brzegami przypominają F. Wiele z takich jezior fiordowych napotyka się w Szkocyi i Norwegii, wiele uległo już zamuleniu. Z drugiej strony nieraz fiord przedłuża się jako rynna podwodna daleko w morze, i przedstawia tam też szereg kotlin (np. przedłużenia Stor- i Sulc-fiordu w Norwegii pod 62'/₂ szer. pn.).—Mówiliśmy również, że F. właściwe są ograniczone do wyższych szerokości geograficznych; spotykamy je mianowicie na oceanicznej stronie skandynawskiego massywu, w Szkocyi Zachodniej, Ir-landyi północno-zachodniej, na Archipelagu Ark-tyczuym, w Grenlandyi, na Newfoundlandzie i Labradorze, na zachodniem wybrzeżu Ameryki Północnej od Alaski do cieśniny Juan de Fuca. Na półkuli południowej F. występują w zachodniej Patagonii i na zachodnich wybrzeżach południowej Nowej Zelandyi, oraz na wyspach wyższych antarktycznych szerokości. Rozkład więc geograficzny F-ów jest związany z dawnem, diluwial-nem rozpostarciem zlodowacenia. Związek ten opiera się przedewszystkiem na konserwującym zionę giuridica” (1890 r., po francusku Paryż wpływie lodowym: lodowce, wypełniwszy doliny, 1890 r.). uchroniły je od zamulenia; co zaś do powstania kotlinowego kształtu dna, to, podobnie jak i powstanie jezior, może ono być dziełem zarówno lodowców (np. przez zatamowanie doliny moreną końcową) jak, i innych czynników (Lapparent np. przypisuje to zapadnięciom). Ostatni akt w powstaniu F-ów, zalew zakonserwowanych dolin przez morze, wynikł, już niezależnie od lodowców, z ogólnych, a po części z miejscowych (uskoki), zmian poziomu. — Pewną modyfika-cyę właściwych fiordów stanowią zatoki Nowej Szkocyi i Stanu Maine, wązkie, ułożone równoległe, ale nieposiadające dna kotlinowatego.

Wynika to po części z późniejszego zamulenia, albowiem tylko te F. utrzymały w czystości swój typ, których dopływy oczyszczają się z osadów w powyżej leżących jeziorach. Jednakże i w tych częściach, gdzie dno jest skaliste, nie okazuje tu w większości wypadków budowy kotlinowatej; przytem i charakter wybrzeży, pagórkowaty, różni się od górzystego właściwych F-ów. Jeszcze dalszem zboczeniem od typu właściwych F-ów są tak zwane fiärdy oraz fordy. Fnirdy są to wązkie drobne zatoki na niz-

(t-że 1860—61 w 3-ch tomach); „Catalogo del Museo di Napoli” (t-że 1866—71); „Relazione sulle scoverte archeol. fatte in Italia 1846—66” (t-że 1867); „Gli scavi di Pompei 1861 — 72” (t-że 1878); „Descrizione di Pompei” (t-że 1875); „Gnida di Pompei” (Rzym 1877); „ Documenta inediti per servire alla storia dei musei dTtalia” (Florencya od r. 1878 do 1895, 4 tomy); „Sul ordinamento del servizio arclieologico” (Rzym 1883). Obok tego redagował: „Annali di nu-mismatica” (1846—51); „Giornale degli scavi di Pompei” (1861—65); „Notizie degli scavi di an-tichità”, wydawane w „Atti délia R. Academia dei Lincei”.

generała dywizyi, Dąbrowskiego, przez marszałka Mortier w Wetzlar zamianowany adjutantem generała brygady, Krukowieekiego, i ozdobiony krzyżem kawalerskim legii honorowej. Po upadku Napoleona, w październiku 1814 r. z polecenia naczelnego wodza wojsk polskich, W. ks. Konstantego, wysłany był z Krukowieckim do Anglii dla wymiany tam polskich jeńców wojennych, których pod swą kommendą przywiózł na okręcie do Gdańska i stamtąd przyprowadził do kraju; w listopadzie 1816 wcielony został do pułku 1 go strzelców pieszych. W marcu 1817 wziął dymissyę. Podczas służby wojskowej odbył kampanie 1812. 1813 i 1814 r.; znajdował się w bitwach i potyczkach pod Wilnem, Kownem, Kaliszem, Zachow, Füterbock(?), Roßlau

mm

mm

Fig. 125. Fiorentini Piotr.

i Hanau. W r. 1817 wstąpiwszy do służby cywilnej, do końca sierpnia 1820 był rachmistrzem w Izbie obrachunkowej; w 1823 został z ramienia kommissyi rządowej przychodów i skarbu naczelnikiem komory celnej w Krakowie i sprawował ten obowiązek do końca 1843 r.; w następnym otrzymał nominacyę na urzędnika do szczególnych poruczeń przy tejże kommissyi, a w roku 1851 opuścił ostatecznie służbę publiczną.— Będąc wielkim miłośnikiem i znawcą malarstwa, przez całe życie zbierał zabiegliwie dzieła celniejszych mistrzów i stał się posiadaczem bardzo pięknej i cennej, przeszło 200 numerów wynoszącej, galeryi obrazów, którą testamentem, sporządzonym u regenta Bryndz}’, przez prezesa Trybunału warszawskiego r.

75

f 13 lipca

Fiorentini Piotr, kapitan b. wojsk polskich, radzca dworu (* 1791 w Wilnie 1858 r. w Warszawie). Pochodził z rodziny włoskiej, której gniazdem od w. XV było Borgo, w rzeczypospolitej Weneckiej, gdzie dotąd potomkowie jej dobra ziemskie posiadają. W w. XVII, za króla Michała Wiśniowieckiego, Fabian F. przybył do Polski, został sekretarzem królewskim i otrzymał w województwie Grodzień-skiem znaczne ekonomie w dzierżawę, prócz tego zaś nabył na własność w województwie Trockiem wieś, Olawę-Szwabiszki za 15 000 złotych. Syn. jego i spadkobierca, Józef, wszedł (lo służby wojskowej i był pod chorągwią hetmana litews., Kazimierza Sapiehy, towarzyszem hussarskim; lecz znaglony sprawami familijnemi do udania się w strony ojczyste, opuściwszy szeregi, r. 1687 zrzekł się ekonomij królewskich, a Olawę-Szwabiszki oddał w zastaw Ignacemu Radoszewskiemu za 17 000 złp., z zastrzeżeniem prawa wykupu dla siebie lub dla swoich potomków. Józef już do Polski nie wrócił, ale Oławę wykupiła r. 1742 synowa jego, Franciszko-wa, z domu Dorota Popi, a umierając r. 1765 zapisała ją synowi, Baltazarowi, i dwóm małoletnim swym wnukom, Franciszkowi i Piotrowi. Ci zaś, po śmierci ojca posiadłszy Olawę-Szwabiszki, sprzedali ją w r. 1789 Jacuńskiemu, po czem Piotr przeniósł się do Korony i był kapi tanem gwardyi narodowej miasta stołecznego Warszawy, a Franciszek zamieszkał w Wilnie, gdzie r 1795 zapisał się do stanu kupieckiego i założył, dotychczas istniejący, słynny dom handlowy, prowadzony przez wnuka jego, Władysława Fiorentiniego. Jednym z pięciu synów Franciszka, urodzonym z Katarzyny Lewickiej, był Piotr F., który, ukończywszy nauki w uniwersytecie wileńskim, d. 1 lipca r. 1812 zaciągnął się do armii francuskiej w stopniu podporucznika i został adjutantem polowym przy generale Hogendorp, a w dwa miesiące potem otrzymał stopień porucznika 17-go pułku jazdy. I). 29 stycznia 1813 r., rozkazem ks. Józefa Poniatowskiego, przeznaczony był do pełnienia służby adju-tanta placu w Poznaniu, a po ewakuacyi przyłączony do sztabu generała Dąbrowskiego; w kwietniu zaś tegoż roku, przy organizacyi korpusu

F.ncykl. Powpz. Ilustr. Zesz. 170. T. XXII.

della

Mus.

And. S.

1858 d. 16 lipca opublikowanym, zapisał, z wy łączeniem 17-u, przeważnie portretów rodzinnych, b. Szkole sztuk pięknych w Warszawie. Po zamknięciu tej szkoły, która się mieściła w pałacu Kazimierowskim, wszystkie obrazy, stanowiące jej własność, a więc i galerya F-go, na mocy § 378 Najwyżej zatwierdzonej d. „20 maja 1862 r. ustawy o wychowaniu publicznem w Królestwie Polskiem, przeszły do utworzonego w tymże roku Muzeum sztuk pięknych w Warszawie; pozostały wszakże na dawnem miejscu, w salach rysunkowych tak zwanej Klasy (t. j. Szkoły) rysunkowej. Później znalazły się na składzie tymczasowym w pałacu Mostowskich, skąd w r. 1872 przeniesiono je do prawego skrzydła pałacu Paca. Tam, w części frontowej na pierwszem piętrze, w kilku obszernych salach, galerya obrazów po raz pierwszy została dobrze umieszczona i otwarta dla publiczności; lecz trwało to jedynie do roku 1876, w którym pałac Paca oddano na siedzibę sądu okręgowego i hypoteki, a zbiory muzealne, złożone w paki, przewieziono do byłego pałacu ministrów skarbu, przy placu bankowym. W roku 1880, gdy pałac ów zajęło pierwsze gimnazyum żeńskie, Szkoła rysunkowa otrzymała lokal, najęty w domu Neprosa, na placu teatralnym Nr 11, i tam też w oficynie, pod opieką kustosza, umieszczono galeryę muzealną na składzie. W r. 1899 przeznaczono na porozwieszanie obrazów sale 1-go piętra w tymże domu od frontu, a za trzy lata mają wreszcie się znaleźć, razem ze szkołą rysunkową, w gmachu własnym, w Muzeum, które kosztem miasta ma być wzniesione.—W ga-leryi F-go znajduje się wiele płócien wyższej wartości, jak np. między innemi: Rubensa „Łowy Dyany”; Tintoretta „Chrzest Chrystusa Pana” (z ostatnich lat tego malarza, szkicowany); Leonarda da Vinci „Portret Mony Lizy” (nie tak wypieszczony, jak w Luwrze, ale bardzo piękny, choć na pierwszy rzut oka wygląda jakby współczesna kopia Luiniego); Diirera „Złożenie Chrystusa do grobu” (autentyk); Rembratidta „Portret młodej kobiety” (również autentyczny); D’Arpino „Porwanie Sabinek”: Dominika Fet-ti’ego „Zuzanna i dwócli starców”; Breughela „Krajobraz”; Gerarda Dowa „Portret jego żony”.—Twórców obrazów pooznaczał sam Fioren-tini, a Rada b. Szkoły sztuk pięknych, która dar jego oceniła tylko na 6 274 rubli, wiaro-godności podanych przezeń nazwisk nie sprawdziła. W r. 1895 niektóre z tycli obrazów znajdowały się na wystawie w ratuszu, urządzonej z celniejszych dzieł, stanowiących własność Muzeum. — (Z dokumentów rodowych Fiorentinich i z notât prof. Wojciecha Gersona).

Fiorentino Pier Angelo, pisarz francusko-włoski (* 1806 w Neapolu—f 1864 w Paryżu). Pisał naprzód nowelle („Sere d’automno”), poe-zye epickie („Sergiani Caracci”) i dramata („La Fornarina”), lecz, nie obudziwszy zajęcia w publiczności, ndat się do Paryża i tam przerobił romans tendencyjny Leona Gozlana na dramat p. t. „U medico di Parma”; z tym powrócił do Włoch, gdzie sztuka ta, wystawiona kilkakrotnie, wielkiego powodzenia doznała. W tymże czasie zapoznał się z Aleksandrem Dumasem (ojcem), który go zabrał z sobą do Paryża i uczynił swoim współpracownikiem. Później F. pisywał sprawozdania muzyczne i teatralne w „Con-stitutionelu” i „Monitorze” (pod pseudonimem A. de Rouvray), oraz we „France” i zdobył w tym zakresie nadzwyczajną powagę, a zarazem i fortunę. Jednak bezstronność jego była mocno podejrzaną, a skutkiem tego wmieszało się w tę sprawę Towarzystwo literackie i, rozpatrzywszy ją, wydało nań wyrok potępiający. Stąd przyszło do pojedynku F-a z Allardem, który przeciwnika swego trupem położył.

Fiorentino Franciszek (1835 — 1884), filozof włoski,' profesor uniwersytetu w Neapolu, zaliczający się do szkoły Hegla, którego doktrynę usiłował zgodzić z nauką, a mianowicie ze zdobyczami poczynionemi przez Spencera i Darwina. W kwestyi stosunku filozofii do religii bronił założenia, że filozofia wciela w siebie (między inneini) treść religii i opracowaną naukowo oddaje napo wrót. Położył zasługi dla historyi filozofii. Dzieła: „Saggio di filosofia greca” t. I.); „Pomponazzi” (Florencya 1898) t. II.; „Telesio” (Florencya 1872); „Manuale di storia filosofia” (3 t. Neapol 1879—81); „Elementi di filosofia” (Neapol 1877); „II risorgimento filoso-fico nel quatrocento” (Neapol 1885; wyd. pośmiertne). O F-im pisał S. Ferrari „Bruno, Fiorentino, Mamiani” (Mantua 1887).

Fiorenzuola, w Wiekach Średnich F lorę n-tiola, miasto okręgowe w departamencie włoskim Piacenzy, nad rz. Arda, prawym dopływem Po, (stąd F. d’Arda) i przy drodze żelaznej z Piaczency do Parmy; uprawa zboża, konopi i wina; 6 500 m-ców. W r. 923 Burgundowie zwyciężają tu Berengara. W pobliżu ruiny starożytnego miasta V e 11 ej a

Fiori da Urbino, ob. Baroccio.

Fiorillo Jan Dominik, krytyk niemiecki (* 1748 w Hamburgu—f 1821 w Getyndze). Był malarzem i konserwatorem rycin, później zaś profesorem na wydziale filozoficznym w Getyndze. Z prac jego historyczno-krytycznych najlepsze są dwa dzieła: „Geschichte der zeichnenden Künste von ihrer Wiederauflebung bis in die neuesten Zeiten” (1798—1808 w 5-u tom.) i „Geschichte der zeichn. Künste in Deutschland und d. verein. Niederlanden” (1815—20, w 4-ch tom.); mniejszego znaczenia: „Kleine Schriften artistischen Inhaltes” (1803—1806, w 2-ch tom.). Odznaczał się szczególniej znajomością średniowiecznych zabytków artystycznych i był pierwszym z pomiędzy tych co, o nich w całości a systematycznie wykładali.

A. Pol.

A. Pol.

And. S.

Ij. k,.

kilku laty w Warszawie.

abu Firas, al Hamdani (w pełnem brzmieniu: alHarit ben-abil-Ala Said ben Ham-

Fiorillo Fryderyk (* 1753 w Brunświku—f 1787 w Fitzlar), znakomity skrzypek i kompozytor, syn Ignacego., kompozytora włoskiego. Był kapelmistrzem w Rydze, dawał koncerty w Paryżu i Londynie. Oprócz skrzypców, grywał na altówce, głównie w kwartetach. Zostało po nim wiele utworów skrzypcowych, oraz trzydzieści trzy kaprysów na same skrzypce, do których Spohr dorobił akompaniament (na drugie skrzypce); w czasach nowszych te kaprysy zostały wydane przez Davida.

Fiorini-Mazzanti Elżbieta (hrabina), urodziła się w Rzymie 1812 r. Od wczesnej młodości oddała się naukom przyrodzonym, a szczególniej botanice; za napisanie kilku traktatów z zakresu Flory została przyjętą do akademii turyńskiej. Głownem jej dziełem jest opracowane w języku łacińskim: „Specimen briologiae romanae” (Rzym 1841), w którem podaje własną klasyfikacyę mchów, dzieląc je na cztery oddziały, dwanaście grup, dwadzieścia dziewięć rodzajów i sto dwadzieścia gatunków, pomiędzy któremi znaczna jest liczba przez autorkę poraź pierwszy opisanych.

Fiorini Matte o, geodeta włoski (* 1828 w Pe-lizzanie); od r. 1844 kształcił się w uniwersytecie turyńskim, w 1848 został inżynierem, w r. 1858 i 1859 był wespoły z Rabbinim czynnym przy reorganizacyi katastralnej kommissyi pie-monckiej, a w r. 1860 otrzymał katedrę geode-zyi w uniwersytecie bolońskim. Na polu literac-kiem wystąpił r. 1877. wydawczy traktat „Delie alluvioni secondo il diritto romano”. Za tem poszło obszerne dzieło p. t. „Le Alluvioni”; dalej monografie z zakresu budowy machin „Note suite svolte stradali” (Aleksandrya 1879). Odtąd poświęcił się kartografii oraz jej dziejom i w tym zakresie stał się pierwszą powagą europejską. Klasycznem dziełem w tej dziedzinie jest jego „Le projezioni della carte geograliche” (Bolonia 1881), po której nastąpiła cała serya' prac, dotyczących tego przedmiotu; wymieniamy tu najważniejsze: „Misure lineari, superficiali ed angolari, offerte dalle carte geogratiche” (Bolonia 1887); „Le projezione quantitative ed equi-valenti nella cartografia” (Rzym 1887); „La pło-jezione cordiforma nella cartografia” (1889); „Cu-riosità cartogratiche” (1889), „Gerardo Mercato-re e le sue carte geogratiche“ (1889), rzecz najlepsza o Mercatorze ze stanowiska geograficznego; „I globi di G. Mercatore in Italia” (1890); „Le projezioni cartografiche di Albiruni” (1891); „U mappamondo di Fausto Rugheri” (1891); „Vic. Brunetti ed i suoi globi cosmografici” (1892). R-Ficrytury (włos. Fioretta v. Fiorito,

v. Fioritura): kwiatki, upiększenia melodyi, głównie w pieśniach, aryach i t. p.—za pomocą rozkładania głównych nut, na które pada akcent silny, na wiele nut mniejszej wartości, które wszakże, razem wzięte, nie przekraczają granic wartości owej głównej nuty. Wielu muzyków niewłaściwie utożsamia F. z koloraturą.

Firan, Fera n, F e i r a n, W a d i e 1 F., oaza w zachodniej stronie półwyspu Synajskiego, na półnóco zachód od góry Synai, zroszona przez strumień stale płynący i wpadający do odnogi Sueskiej, nawodniona kanałami, pokryta palmami daktylowemi i tamaryndą.-—Liczne napisy na skałach, kreślone przez pielgrzymów, pochodzą zł — VI w. po Chr., niektóre zaś z ery przed-chrześciańskiej. W starożytności zamieszkiwali tę krainę Amalecyci, których ujarzmił Mojżesz.— Później była tu osada Pharan, siedlisko biskupstwa, a następnie arcybiskupstwa; dziś ruiny. Obecnie zamieszkują oazę Beduini mahometań-scy, podlegli klasztorowi Synajskiemu.—Lepsius kładzie tu miejscowość biblijną Raphidim, gdzie Mojżesz dobył wodę ze skały.

Firanka, tkanina w większości wypadków bawełniana, powszechnie znana ze względu na swoje zastosowanie. Z punktu widzenia technicznej fabrykacyi zalicza się do gatunku gładkich koronkowych tkanin bawełnianych, posiadających równoległe nitki w osnowie, a zygzakowate w wątku. Do tej samej kategoryi tkanin zaliczają: musselin (Vapeur, Zephyr), o r g an d i n ę (Mull, Linon), Stramin bawełniany, wreszcie tiul i gazę. Za pomocą krosien -Jac-quardowskich otrzymuje się różne w?zory i desenie, odpowiadające naturze i przeznaczeniu tej tkaniny.

F. jako dekoracya (z niemieckiego Vorhänge), jest to zasłona, zawieszenie czegoś przezroczystego przed danym przedmiotem, jak np. oknem, łóżkiem. F. różni się tem od story (ob.), iż okna całkowicie nie zasłania, a od rolety (ob.) tem, iż jest więcej od niej przezroczystą i podnosić się nie daje. Jakkolwiek F., zarówno jak i por ty er a (ob.) lub lambrekin (ob.), z któremi nieraz wspólnie występuje, służy do upiększenia i wewnętrznego udrapowania okna, wyróżnia się jednak od nich tem, iż wyłącznie z lekkiego i przezroczystego materyału jest wyrobioną. Zawieszanie okien makatami, materyami wełnianemi lub jedwabnemi, celem ochrony od rażącego światła albo też ozdoby okna, od dawna było w użyciu. Firanka ma na celu wylącznie-tylko ozdobę i osłania okno z góry lub z bo ków, nie tamując przystępu światła. F-i ręcznej roboty, w rodzaju siatek w desenie haftowanych, tiulowe, muślinowe, jakkolwiek i dziś są jeszcze w użyciu, ustępują jednak miejsca firankom fabrycznej roboty, wykonywanym w pięknych wzorach i stosunkowo tanio. U nas w kraju pierwsza fabryka F-ek założoną została przed

E. D.

dan ben Hamdun), bohater i poeta arabski (* 932 — f 938). Ojciec jego, Said, mieszkał na dworze kalifa Muktadira i odznaczał się mę-

stwem, szlachetnością, powagą, oraz talentem laszczego życia, którzy byli w wielkich łaskach poetyckim. W r. 925 zamordowany był przez n lekkich kobiet. Typ taki przedstawił nam Fran-synowca swego, Nasir-ud-daulę, w Mossulu. Ro- ciszek Zabłocki, w wybornej swojej komedyi dziną jego zaopiekował się brat Nasira-ud-dauli, wierszem p. n „Fircyk w zalotach”, sławny władzca, Saif-ud-daula. Firas, który się cieszył osobliwszą jego przyjaźnią, wykształcił się pod dzielną jego ręką na męża, odznaczającego się zarówno męstwem i wymową, jak i biegłością we wszelkich gałęziach wiedzy, tak, iż stał się celem podziwu i zawiści swych spółplemieńców. Saif-ud-daula zaszczycał go stale swemi względami, wyznaczał mu wysokie stanowiska, powierzał missye najważniejsze, miał go zawsze przy swoim boku w podróżach i wyprawach wojennych i ustanawiał go swoim zastępcą, gdy się wydalał z kraju. Tym sposobem biografia F-a jest częścią biografii Saif-ud-dauli, a przyczynek do niej stanowią i utwory tego poety, które słusznie można uważać za dziennik poetyczny jego żywota. Poezye F-a zebrał sławny filolog arabski, Ibn Chalavaihi, któremu on posyłał je w rękopisach, jako serdecznemu przyjacielowi swemu. On-to ułożył je w „Dywan” i potrzebnemi uwagami opatrzył.

it.

Firdusi (albo F ir de wsi, Firdausi, Fir-dosi). Jest to nazwa, oznaczająca po persku rajski, a nadana, jako wyraz uwielbienia powszechnego, największemu z perskich poetów, poczytywanemu przez wielu znawców za największy geniusz poetycki całego Wschodu.—Pod tą nazwą znany on jest ogólnie w literaturze, ale właściwe rodowe jego miano brzmi: Ishak Ibn Szereffah Abul Kasse m Mansur

(* 940—f 1020b Wielki ten poeta, jakkolwiek żył w epoce rozpowszechnienia się w Persyi mahometanizmu, przejął się głęboko odwieczne-mi tradycyami narodu, wysnutemi ze starodawnej religii Zoroastra i wspomnień mytycznej, przeddziejowej przeszłości, utrwalił je na wieki w swej 'twórczości i dzięki temu stał się w poezyi wszechświatowej najznakomitszym rzecznikiem narodowego geniuszu Persów.—F. rozpoczyna najświetniejszy okres ich literatury, rozciągający się do początków XIV wieku.—Szczególnie pierwsza doba tego okresu, przypadająca za panowania dynastyi Gesnewidów, upamiętniła się wielką liczbą talentów poetyckich i na-wskroś narodowym charakterem ich twórczości. Ten ostatni wynikał po części z politycznych dążeń ówczesnych władzców Persyi, którzy, jakkolwiek gorliwi wyznawcy Islamu, pragnęli wyzwolić się z wszelkiej zależności od Kalifów arabskich i wskutek tego dbali wielce o rozbudzenie staro-perskich tradycyj, aby przy ich pomocy wzmocnić poczucie samoistności narodowej, mogące służyć za silną podporę ich tronu. Najbardziej zasłużył się w tym względzie znamienity wojownik, Mahmud I Gesnewida, łączący z widokami politycznemi szczere i głębokie zamiłowanie do poezyi. Wedle podania, na jego dworze aż czterystu miało przebywać poetów.—Szach wybrał z pomiędzy nich siedmiu najbardziej uzdolnionych i tym poruczył odtworzenie poetyckie starodawnych mytów i podań bohaterskich.—Ale wybrańcy nie mogli sprostać trudnościom zadania, aż nagle w osobie Firdu-siego zjawia się nieznany dotąd genialny wieszcz, który rozwiązał je. w sposób przechodzący wszelkie oczekiwanie w olbrzymim poemacie, nazwanym przezeń Szach-Nameh czyli Księga Królów.—- Wiadomości o życiu tego poety z epoki poprzedzającej jego arcydzieło zupełnie są nieznane, z późniejszych czasów przechowane w dość niepewnej tradycyi.— Wedle niej Szach Mahmud, zachwycony przedstawionemi mu pierw-szemi ustępami poematu, z królewską hojnością obdarzył poetę tysiącem sztuk złotych, skoro zaś po wielu latach sędziwy F. ukończył swój utwór, wspaniałomyślny monarcha polecił mu wydać tyle sztuk złota, ile słoń jeden unieść zdoła. — Ale zawistni dworacy zmniejszyli niezmiernie tę

„Dywan” ten obejmuje poezye, odnoszące się do wzajemnych stosunków F-a z Saif-ud-daulą, tak zwane „Saifijjat”; poezye, tyczące się własnej osoby F-a i jego czynów, tak zw. „Fach-riijat” (własna chwała); poezye o braciach i przyjaciołach („Ichwńnijjat”) i wiążące się z niemi skargi i gromy na nieprzyjaciół („Asz-szakva val’itâb”); poezye miłosne z lat najmłodszych F-a („Gazalva nasib”); opisy i porównania („at Tausifal vat taszbihat” (z pośród których wyróżniają się osobliwie poezye łowieckie („tardij-jât”), wzory nieporównane tego rodzaju w poe-zyi arabskiej; sentencye, przypowieści mądrości i napomnienia („hikma va mauida”); wreszcie poezye z czasów niewoli bizantyjskiej 962 —

966 („Rńmijjńt”). Krytyka arabska uważa F-a za ostatniego wielkiego poetę; w utworach jego wielbi piękność formy i doskonałość treści; obie są poważne, lubo nie pozbawione wdzięku i lekkości. W dobie poezyi dworskiej F. jest przedstawicielem starego bohaterskiego, wojowniczego ducha Arabów, i jedynie w delikatności uczucia znać w nich pochodzenie późniejsze. „Dywan”

F-a wyszedł w Bejrucie r. 1873, lecz w wydaniu niezupełnem i błędnem.—E. Dvorak „Abu Firas, ein arab. Dichter und Held” (Lejdal894), odczyt na międzynarodowym zjeździe oryenta-listów w Genewie 1894 r.    *

Fircks Teodor, ob. Schedo-Ferroti.

Fircyk. Według „Słownika wyrazów obcego pochodzenia” Jana Karłowicza, wyraz ten może pochodzić z niemieckiego fertig= gotowy, zwinny, żwawy i mieć związek z fertycznym. Za czasów Stanisława Poniatowskiego był w po-wszechnem użyciu w znaczeniu trzpiota, wierci-pięty, i stosowany do ówczesnych elegantów i strojnisiów, z wyższem ukształceniem, choć hu

W. Cr

summę. F. znajdował się właśnie w kąpieli, gdy w imieniu szacha przyniesiono mu 60 000 sztuk srebrnych, tr. j. tyle, z ilu dwuwierszy składał się jego poemat.—Poeta, poczytując tę ściśle wyliczoną zapłatę za lekceważenie swego talentu, rozdał całą summę między służbę kąpielową i kazał powiedzieć szachowi, że nie dla pieniędzy utworzył swe dzieło. Następnie opuścił dwór, wędrował długo po świecie i dopiero na schyłku dni swoich powrócił do ojczystego miasta Tus, gdzie wkrótce umarł.—Tymczasem szach, powziąwszy wreszcie wiadomość o wyrządzonej poecie niesprawiedliwości, wysłał swych dworzan, którzy mieli mu wręczyć suknię honorową, wraz z olbrzymią summą złota; ale wysłańcy ci napotkali w bramie miasta pochód pogrzebowy ze zwłokami wieszcza —Ta opowieść, o charakterze wyraźnie podaniowym, zdaje się świadczyć, że znakomity epik perski nie uniknął zwykłego losu wszystkich wielkich ludzi:—niewdzięczności i zapoznania. Dopiero po śmierci sprawiedliwość w pełni została mu wymierzoną, i jego arcydzieło ogólne pozyskało uznanie. — Arcydzieło to, nieśmiertelna „Księga królewska”, jest jedynym w swoim rodzaju wytworem epiki wszechświatowej. — Treść jego obejmuje niezmierny obszar czasu, około 2 000 lat, począwszy od najstarszych podań irańskich, aż do wygaśnięcia dynastyi Sassanidów.—Jest to mytycz-no-historyczny poemat, w którym idealna prawda fantastycznych baśni ludowych zespala się w jedności poetyckiego przedstawienia z realną prawdą dziejów.—F. rozwinął długi szereg wieków w nieprzerwanym wątku opowieści epickiej i w ramach swej kolosalnej kompozycyi zawarł tysiące postaci, zdarzeń i sytuacyi, skupiając je w harmonijnym całokształcie.--Mijają lata i wieki; bohaterowie rodzą się i umierają, pokolenia następują jedne po drugich, a ponad całym tym gigantycznym kalejdoskopem życia unosi się geniusz narodu w swym polocie ku najwyższym ideałom duchowym. — Pieśń, brzmiąca wrzawą dziejów, szczękiem oręża i zgiełkiem namiętności ludzkich, osnuta jest cała na motywie hymnu tryumfalnego, głoszącego zwycięstwo promiennego Ormuzda nad ciemnem państwem Arymana. Ta zasadnicza idea, przenikając całą osnowę poematu, nadaje mu jedność i łączy w sobie wszystkie promienie jego akcyi.—Rozwija się ona na tle walki odwiecznej między irańskimi Persami i sąsiedniem turańskiem plemieniem.— Naród perski, wyobrażony przez długi szereg swych królów i bohaterów, występuje tu jako bojownik wzniosłych ideałów humanitarnych, wysnutych ze starodawnych jeao tradycyj.—Atoli bohaterowie F-go, choć promienieją całym blaskiem idealizacyi poetyckiej, nie są to jakieś istoty nadludzkie, wzniesione do sfer nadziemskiej doskonałości; owszem, to ludzie żywi, z krwi i kości, pełni ziemskich uczuć i popędów, skłonni do wzlotów wysokich, ale nie wol

ni też od błędów i upadków. — Cala ich wielkość polega na podniosłym nastroju ich dążeń, oraz na celach idealnych, które im przewodniczą.—W tem tkwi główna istota epopei perskiej.— Jest to jedno z najwspanialszych wcieleń w poezyi szlachetnych porywów ducha ludzkiego, ukazanych na szerokiem tle życia w róż-nolitym obrazie jego uczuć, zdarzeń i kształtów, które fantazya wschodnia roztacza tu z właściwym sobie przepychem barw w zarysach olbrzymich, a jednak niezmiernie jasnych i wyrazistych.—Ta wyrazistość zarysów, oraz harmonia układu: oto główne cechy arcydzieła F-go, wyróżniające je wpośród poetyckich płodów Wschodu. — Słusznie też powiedział niemiecki jego tłómacz, Schack, iż czyni ono wrażenie gwiaździstego nieba, które niezliczoną mnogość światów stawia nam przed oczyma w jednym promiennym obrazie. Mimo jednolitości układu, w eposie F-go dają się wyróżnić dwie główne części: pierwsza obejmuje główne m>ty i podania; druga w sposób podaniowy rozwija wątek historyczny od czasów pierwszej znanej w dziejach dynastyi perskiej. Pierwsza część, jako wytwór czystej poezyi, nierównie większe ma znaczenie; zawiera najpiękniejsze epizody i najwspanialsze kreacye; wpośród tych ostatnich naczelne miejsce zajmuje najdzielniejszy z „Pe-lewanów (czyli bohaterów, rycerzy) Rustem.—Heroiczny styl F-go, szególnym blaskiem jaśnieje w opowieściach o Ferydunie i jego synach, o upadku Sijawusza, o bohaterskiej śmierci młodzieńczego syna Rustema, Sohraba, o walce Rustema z Iffendiarem. Głębią myśli odznacza się podanie o Kai-Chosru, a bogactwem fanta-zyi— epizod pochodu Kai-Kowusa do Masende-ranu. Wreszcie wspomnieć tu jeszcze należy malowniczy opis walki dwunastu bohaterów i przecudny, pełen uczucia, miłosny epizod Bi-szen i Menisze. — Oprócz „Księgi królewskiej”, pozostawił F. jeden tylko poemat: Jussuf i Żule ika, stanowiący rozwinięcie opowieści biblijnej o miłości żony Putyfara dla Józefa żydowskiego. Rękopisy i wydania „Księgi królewskiej” liczne są bardzo na Wschodzie, niekiedy ozdobione illustracyami i miniaturami. Najważniejsze wydanie krytyczne sporządził Turner Macan (4 t., Kalkuta 1829). Jedyny całkowity przekład dokonany został na język francuski przez I. Mohla (7 t. in-folio, Paryż 1838—1848). —-Częściowe przekłady posiadają wszystkie literatury europejskie. — Szczególnie godne uwagi przekłady niemieckie: lir. Sehacka „Heldensagen von F.” (Berlin 1865, 3-e wyd. w 3-ch t., Sztutg. 1877), zawierający 19 ustępów poematu, oraz Fr. Rückerta „Firdosis Königsbuch” (Sage 1 — XIII, Berlin 1890), wydanie dokonane po śmierci tłómacza. Na język polski mistrzowsko przetłómaczył L. Siemieński piękny epizod Biszen i Menisze (Warszawa 1855),

Firenze, włoska nazwa Fłorencyi, ob.

ścian. Wiarogodniejszym nam się zdaje wykład

Firenznola, miasto okręgowe w departamen- d-ra J. Karłowicza (w „Słowniku wyrazów obce-cie włoskim Fłorencyi, w górzystej okolicy Ape- go pochodzenia”), który wyraz ten wyprowadza ninn Etruskiego, na lewym brzegu rzeki Santer- z niemieckiego vier—cztery, i widząc pod nim no (prawy dopływ dolnego Po), założone w r. monetę czterogroszową, przytacza jeszcze w tern 1332 przez Florentyjczyków; źródła mineralne; znaczeniu: fijerka, filjer, filer, vierer,

10 252 m-ców (gmina).

Firenznola Agnolo (* we Fłorencyi 1493 r.—f w Prato 1546), poeta i nowellista włoski z epoki Odrodzenia.—Zwał się właściwie: Michele Agnolo Girolami Giovanni ni, nazwę F. przybrał od miejsca pochodzenia swej rodziny, położonego w Apeninach. Jakkolwiek zakonnik, należał do najniemoralniejszych ludzi współczesnej, zepsutej niezmiernie, epoki; umarł podobno wskutek nadużyć zmysłowych. Pisma jego, również niemoralne wielce i rozpustne, odznaczają się wielkiemi zaletami stylu.— „W stylu F-i, mówi współczesny poeta włoski, d’Annun-zio, płyną przejrzyste i lubieżnie rozkoszne me-lodye strumieni, toczących się po łagodnych pochyłościach wzgórzy”.—Główne zbiory utworów F-i wydane zostały już po jego śmierci p. t. Rozmowy („Raggionamenti” Florencya 1548) i Poezye żartobliwe i wesołe („Rime bur-lesche e piacevole” (tamże 1849).—Pierwszy i ważniejszy z tych zbiorów zawiera 10 nowelli, które, podobnie jak u Boccaccia, opowiadają sobie tu nawzajem w letniej willi trzy piękne damy i trzej młodzieńcy z wyższego towarzystwa Fłorencyi. Pod względem wyuzdanej swobody słowa i naiwnej niemoralności osnowy powieściowej, F. nie ustępuje poprzednim nowelli-stom włoskim i podobnie jak oni opowiada głównie o skandalicznych miłostkach mnichów i księży. Oprócz wymienionych utworów oryginalnych pozostawił F. przeróbki z dzieł obcych, jak: „L’asino d’oro” (Złoty osioł) wedle Apuleyusza i „Discorsi degli atlimali” (Rozmowy zwierząt)

W. Gr.

And. S.

firlik i vier cli en.    *

wedle Jana z Kapui.

Firet, jest to czcionka używana w drukarstwie; niższa ona jest od zwyczajnych liter, tak, że przy drukowaniu pozostaje tylko odstęp; jest on na wszystkie strony jednakowej grubości, z wyjątkiem na wysokość, i w każdym gatunku pisma firety muszą się znajdować; daje się go zwykle przy początku wiersza (a capite), gdy się ustęp nowy zaczyna, oraz do zapełnienia miejsca przy nieskończeniu wiersza, wraz z in nemi tak nazwanemi „justunkami,” do których rodzaju należy.—Znaną jest także wszystkim drukarzom gra w firety: używa się do niej siedmiu firetów (każdy z jednego boku oznaczony jest rowkiem), grający rzucają niemi razy kilka, stosownie do umowy, kto więcej znaków wyrzuci, wygrywa.

Firka. Wyraz często używany w starej pol-szczyznie na oznaczenie rzeczy lichej, nikczemnej. Według „Encykl. 8. Orgelbranda” ma pochodzić od wyrazu arabskiego farak=oddalił, skąd chrze-ścian nazywają firkaj nusara= sektą chrze-

Firkowicz Abraham, Karaim (* 1786 r. w Łucku, w gub. Wołyńskiej — f 1871 w Czu-futkale, w Krymie), pochodził z rodziny ubogiej i stosunkowo dosyć późno kształcić się zaczął pod rabinem Mardocheuszem Sułtanaskim. W r. 1830 pielgrzymował do Palestyny, gdzie znalazł kilka nieznanych rękopisów hebrajskich; w 1834 został rabinem w Kozłowie. Gdy w r. 1838 rząd rossyjski zwrócił się do gminy ko-złowskiej z żądaniem wiadomości o stosunkach karaimskich i, nie otrzymawszy odpowiedzi, w r. 1839 żądanie to powtórzył, gmina rzeczona poleciła F-i zwiedzić wszystkie gminy karaimskie dla zebrania potrzebnych materyałów. W tym tedy celu objechał on nietylko cały Krym, lecz także Kaukaz, Turcyę, Syryę, Palestynę, Egipt i Persyę, zbierając wszędy napisy i manuskrypta. Z podróży tej, oprócz tekstów, odnoszących się do Karaimów, przywiózł z górą 2 000 ważnych rękopisów arabskich i hebrajskich, a między niemi dzieła najsławniejszych egzegietów, gramatyków i teologów, które sprzedał rządowi rossyjskiemu. W r. 1863 odbył powtórną podróż z niemniejszem powodzeniem. W manuskryptach i napisach karaimskich wykryto później apokryfy, podrobione w celu nadania sekcie karaimskiej większej starożytności. Z licznych prac literackich F-a. po części nie-ogłoszonych, a obejmujących wydania dzieł dawnych i pism własnych, dziś największe znaczenie ma zbiór napisów, znalezionych przez niego, wydrukowany w Wilnie r. 1872, p. t. „Ahne Zikkarón” (Pomniki kamienne). Wykaz pism F a podał Fürst w „Geschichte der Karaeerthums” (t. III, 176). Żywot jego opisali: F. Deinard (po hebrajsku, w Warszawie 1875—wymierzony przeciwko niemu) i Jelinek (Wiedeń 1875). — Porów. Harkawy „A. Firkowitsch’s altjudische Denkmäler in Krim” (Petersburg 1876).    *

Firlej, przedtem miasto, dziś osada w gu-bernii Lubelskiej, powiecie Lubartowskim, przy trakcie Lublin-Kock; siedlisko gminy, która w d. 1 stycznia 1893 r. liczyła 8 249 m-ców, w tej liczbie 6 503 katolików, 11 prawosławnych, 1551 protestantów, 184 żydów. Sama zaś osada F. miała w tymże czasie 1218 m-ców, w tej liczbie: 1 040 katolików, 8 prawosławnych, 3 protestantów, 158 żydów.—Oprócz urzędu gminnego znajduje się tu szkoła ludowa, drewniany kościół parafialny, erygowany w 1683 r., odnowiony w 1880 r. — Ludność t/udni się rolnictwem i garncarstwem. — F. założył w r. 1557 Mikołaj Firlej, wojewoda lubelski; około r. 1780 ir leżało do ks. Sanguszki, marszałka w. Litów-

And. S.

O s t a fi F. był

skiego.—Bank Polski miał tu przez czas jakiś tabrykę kos i sierpów.—Do osady przylegają dwa jeziora: Firlejowskie i Kunowskie, i stanowią w części własność jej mieszkańców:

Firlej z Dąbrowicy w Lubelskiem, herbu Lewart, wygasły już a słynny niegdyś w Polsce ród rycerski, który przez trzy wieki z górą (XV—XVIII st.) występował na kartach jej dziejów. Zarówno nazwisko F-ów, jak i temat heraldyczny ich herbu (lampart; po czesku = 1 e-wart.—Por. A. Małecki „Studya heraldyczne” I, 90), wskazują niezbicie zachodnie pochodzenie tego rodu, który, jak wiele mu podob nych, znalazł ongi gościnny przytułek pod berłem Piastów. Wobec braku bezpośrednich źródeł historycznych z epoki tak zamierzchłej, na pochodzenie rodu F-ów rzucić może nieco światła jedynie filiacya heraldyczna (ob.) ich godła, którego temat (lampart) przedostał się wraz z lamparciemi skórami na zbroi ze Wschodu na Zachód podczas wojen Krzyżowych i stał się znakiem herbowym kilkunastu rodów rycerskich we Włoszech, w Hiszpanii, w Anglii i w Niemczech, a przedewszystkiem we Fran-cyi.—Zetknięcie się młodej Europy ze Wschodem, którego przyroda i przemysł obfitowały w fantastyczne i wspaniałe wzory barw i kształtów, stworzyło w barbarzyńskiem lierbownictwie zachoduiem świetną epokę heraldyzacyi godeł starodawnych, czerpanych dawniej z pod szarego nieba strefy umiarkowanej. Prostota rodzimych chrągwi wojennych ustępowała miejsca wzorzystym tkaninom ze Wschodu; okazy flory nadreńskiej—bujniejszej wegetacyiPołudnia, a koty i rysie— wspaniałym lwom i lampartom. Starodawny ród frankoński Kotów (Cat, Chat), występujący w dziejach Francyi już w epoce Karolingów (IX st.—Por. „Armorial Général, ou registres de la noblesse de France par Louis-Pierre D’Hozier et d’Hozier de Sérigny” Paryż 1866, Reg. IIP Livr. X, str. 339—461), a używający później, przy zmienionem nieco nazwisku, lwa koronowanego w herbie w tenże sposób, w jaki Bartosz Paprocki („Ogród Królewski”, Praga 1581, karta 183) Lewarta F-ów przedstawia, nie doszedł odrazu do zamiany pierwotnego kota na ukoronowanego króla kociego rodu. Pośredniem ogniwem tej metamorfozy był lampart (Por d’Hozier, j. w. str. 380 z herbem rodziny Picot de Closrivière, tamże Reg. II, Livr. VII, str. 875), widniejący na tarczy tego rodu jeszcze w wieku XIV.—Wraz z przeobrażeniem herbu powstało z biegiem czasu i przeobrażenie nazwiska rodowego Kotów (Chat), którzy już w wieku XI, a może nawet wcześniej, zaczęli nosić szumne miano Chapt de Rastignac marquis de Rasti-gnac et de Laxion de Pftigrtilhem de Lage au Chat de Maiisac (Por. d’Hozier, Reg. III, Livr. X, j. w.). Wszelako na tle przedstawienia powyższego najgodniejszym uwagi jest fakt, że ród ten nosi już wówczas (XI st.) tytuł panów — seigneurs de Firbeys! (Por. tamżej. w.)—Czyżby panegiryzm najdawniejszych heraldyków polskich, z Paprockim, Okolskim i Niesieckim na czele, doszukujący się egzotycznego początku rodzin szlacheckich wogóle, a mijający się zawsze niemal z prawdą, wyjść miał w sprawie pochodzenia F-ów bez zbytniego szwanku? Zdaje się, że tak, a twierdzenie Paprockiego („Herby rycerstwa”, Kraków 1858, str. 491), jakoby „przodek F-ów do Polski z Frankonii przyszedł, ale nie tu nobilitacyi albo herbu dostawał, lecz z Niemiec (po drodze, a może i z Czech?) go z sobą przyniósł, zdawna od pradziadów nabyty” — zasługuje zupełnie na wiarę, zwłaszcza że przodek F-ów w Polsce, „potomek margrabiego Lamfreda” (Okolski „Orbis etc” oraz Nie-siecki, wyd. Bóbr. IV, 24), nosił tu, jak chcą heraldycy rzeczeni, arcy-frankońskie imię Osta-zyusza (Eustachego). Odłam rycerskiego rodu F-ów, osiadły w Polsce, zatrzymał pierwotne swe godło bez zmiany, zdobiąc je w nowej ojczyźnie zawołaniem W a 1 n y, które Długosz (In-signia sert Clenodia etc w „Opera Omnia” t. I), a przed nim jeszcze stara zapiska sądowa z 1420 r. (Por, „Arch. Kom. Hist.” III, str. 133, Nr 51), pamięci potomnych przekazali. — Doba osiedlenia się F-ów w Polsce nie da się dokładnie oznaczyć, a dokumenty, przytoczone przez Okolskiego („Orbis Pol.” II, 110) na dowód, iż nastąpiło ono za Kazimierza Sprawiedliwego (XII st.), wymagały-by krytycznego studyum. — Pierwszym na poły historycznym F-em w Polsce, którego nazwisko błędnie wywodzi Paprocki (Herby, j. w. str. 492) od niemieckiej jakoby, a nieistniejącej nazwy „Firlegier”, mającej oznaczać ad lioc stolnika (!), był wspomniany przez tegoż pisarza Ostań—Ostazyusz (Eustachy) F., stolnik krakowski za Władysława Łokietka, posiadacz licznych dóbr w Małopolsce. Dwie wsie z pośród licznego kompleksu tych posiadłości, które w liczbie 25-u wymienia Niesiecki (Herbarz itd. wyd. Bóbr. IV, 25), mianowicie: Bes-ce w Pińczowskiem (dziś Bejsce) i D ą b rowie a w Lubelskiem, stały się głównemi siedzibami rodu F-ów, którzy się pierwotnie de Bes-ce (Niesiecki j. w.) a później w linii głównej „z Dąbrowicy” pisali. Na początku XVI wieku przyjmują nawet F owie z Bejsca nazwisko B e-skich (inna rodzina tegoż nazwiska używa herbu Jastrzębiec), pomimo, że współcześnie posiadają braci rodzonych w Dąbrowicy, którzy się F-ami nadal mianują (Fr. Piekosiński „O dyn. szl. pols. poch.” Krak. 1889 str. 174). wedle Paprockiego (j. w.) założycielem wsi Ostaszewa w Lubelskiem i bratem proboszcza od św. Floryana w Krakowie, któremu Niesiecki (j. w.) daje imię Dersława. Paprocki przytacza (j. w.) urywek starego dokumentu, mocą którego miał jeszcze Łokietek zezwolić w r. 1317, na dowód swej szczególnej łaski, na przeniesienie dóbr F-ów z prawa polskiego na niemieckie.—W dwa-

użyty w znaczeniu żartów, podsunąć mógł wszelako językowi polskiemu jedynie chyba tylko ród F-ów, wygasły dopiero w r. 1730 na Jakó-

b i e, synu Jędrzeja, kasztelana Kamińskiego.—

J. K. K.

dzieścia lat później występuje za czasów Kazimierza W-go Stanisław F., bohaterski obrońca grodu lubelskiego od nawały tatarskiej (Otto-manus „De pignoribus” p. Paprocki). Okol-ski zowie go Jarosławem, a wedle Niesieckiego był ów bezdzietny Stanisław czy Jarosław F. synem wspomnianego 0-stafiego. Tenże heraldyk, idąc za Szczygielskim (Tinecia) i nieznanym nam bliżej dokumentem Kazimierza W-go z r. 1339, powiada, że drugim synem Ostafiego był Eustach yusz F. „de Besce”, podstoli krakowski, a później kasztelan lubelski. Miał on dwóch synów, P i o-tra i Jako ba (Niesiecki j. w,), którzy podzielili się dobrami dziedzicznemi, a podział ten, zaczerpnięty pono ze źródeł archiwalnych, przedstawił Niesiecki szczegółowo na kartach swego herbarza. Syn Piotra, Jan F., ojciec Jędrze-j a, kasztelana żarnowskiego, był pono protoplastą rodzin Broniewskich, Konarskie li i Markuszewskich herbu Lewart, Ja-kób zaś pozostawił dwóch synów: Adama i Ja-kóba, którzy w r. 1401 dokonali ponownego podziału dóbr rodzinnych (j. w.). Jakób był wedle tradycyi protoplastą rodziny Meglewskich 1 h. Lewart, a Adam, żonaty z Jachną z Krwat, pozostawił wedle Okolskiego (Orbis j. w.), trzech synów: Piotra, zmarłego bezpotomnie, Mikołaja, który nie pozostawił syna, oraz Jana na Dąbrowicy, Płowiszowicach, Golędzinie i Krwa-tach (skąd Krwaccy herbu Lewart). Posiadał on zapewne i Bejsce; Jan „de Besce” występuje bowiem w epoce jego życia, w r. 1419, jako świadek i wybraniec cudów spełnionych na grobie królowej Jadwigi („Cod. dipl. Ecc. Crac.” II, 448). Wedle Niesieckiego (j. w. str. 2Ô) był ów Jan ojcem Jana i Grzegorza F-ów, nieznanych bliżej w dziejach, oraz Piotra F-a z Dąbrowicy, sędziego lubelskiego, występującego na tym urzędzie od r. 1475 („Cod. dipl. Pol.” Bartoszewicza, str. 450—451) do 1493 („Cod. dipl. Civit. Crac.” I, str. 287, 9), w którym, jak chce Niesiecki (j. w.), dokonał żywota. Ów Piotr, żonaty z Jadwigą Osmolską z Prawednik herbu Boricza, mąż słynny z pobożności (Niesiecki, j. w.), położył w synu swym, Mikołaju, Hetmanie Wielkim Koronnym (ob.) podwalinę późniejszej świetności rodu F-ów, o których król Zygmunt August wyraził się, że „Choć wiele jest w Polsce familij sławnych, to jednak mało która świetnością rodu, lub sławą cnót i czynów znakomitych z Firlejami z Dąbrowicy równać się może, a żadna ich zaćmić nie zdolna” (Niesiecki z dyplomatu, j. w. str. 24). Znakomitość i bogactwo tego rodu nie były pono (bezpośredniem?) źródłem powitania znanego przysłowia polskiego: „Stroi baba firlej e (=fry-je, figle, koncepty) kiedy sobie podleje”, używanego już w wieku XVI (S. Adalberg: „Księga przysłów” str. 125), a nawet, jak chce A. Briickner, jeszcze wcześniej. Wyraz „firleje”,

(Por. Niesiecki j. w. IV, 41).

Firlej Mikołaj z Dąbrowicy, chorąży i kasztelan krakowski, starosta, kasztelan i wojewoda lubelski, następnie sandomierski, i hetman wielki koronny, jedyny syn Piotra F-a z Dąbrowicy (ob. wyżej) i Jadwigi Osmolskiej z Prawednik (f 1526). Paprocki („Herby itd.” wyd. Turowskiego str. 493) twierdzi, że młody Mikołaj w Czechach na nauce wojennej „młodość swą trawił” i od uczniów taborytów „obyczaj toczenia (otaczania taborem wozów) obozu do Polski przyniósł”. Nie popiera tej wiadomości żadne ze źródeł ówczesnych, wiadomo jednak, że się rycerska młodzież polska u pobratymczych Czechów w rzemiośle wojennem naówczas ćwiczyła, znajdując w kraju walecznych Husytów najodpowiedniejszą szkołę wojenną, która wszystkie niemal armie Europy, nie wyłączając polskiej, zasilała w drugiej połowie wieku XV rycerstwem zaciężnem. „Experyencyi rycerskiey” (Niesiecki wyd. Bóbr. IV 24) nabierał wszelako za młodu F. głównie na Podolu w rycerskiej szkole walk z Tatarami i Wołoszą, jakie wielko-rządzca tej prowincyi, Andrzej Odrowąż, wojewoda ruski, prowadził nieustannie na Wschodzie Rzpltej za rządów Kazimierza Jagiellończyka. Gorące były to czasy. Następca Mohameda, sułtan turecki, Bajazed, wyniesiony na tron w r. 1481, wyruszył w trzy lata później z wielką siłą na Mołdawię, a złupiwszy ją i zająwszy słynne emporya handlowe tego kraju, Kilię i Biało-gród, popchnął hospodara mołdawskiego, Stefana, do wezwania pomocy polskiej. Król na czele znacznych posiłków wyruszył do Kołomyi i, przyjąwszy tam hołd od Stefana, udzielił mu pomocy, rozpoczynając jednocześnie bezowocne starania o udział w. ks. Moskiewskiego w wyprawie na Turków. Akcya ta, rozpoczęta w r. 1484, ciągnęła się lat kilka, doprowadzając w r. 1487 do wyprawy królewicza Jana Olbrachta na Turków, a w dwa lata później do zbrojnej rozprawy Polski z Tatarami, związanymi z Bajazedem. W r. 1489 odniósł królewicz wielkie zwycięstwo nad Tatarami pod Kopestrzynem, a tradycya, nie poparta wprawdzie przez źródła poważniejsze, lecz przekazana potomności przez Paprockiego, piszącego o wypadkach tych w kilkadziesiąt lat później, przypisywała powodzenie w sprawach powyższych, a wreszcie Kopestrzyńskie wawrzyny Olbrachta w znacznej części zasłudze F-a, który, jako wojownik, obeznany z Ukrainą i z taktyką walki z dziczą mongolską, mógł był istotnie zwycięstwo królewiczowi ułatwić, zwłaszcza, że od r. 1485 zaliczał się do dworzan królewicza. (Por. „Teki” Pawińskiego II, 61, 66 itd.). Paprocki (j. w. str. 493) wie nawet, że „Król... za tę posługę... F-owi wielką

łaskę okazowa!Zaprzestawszy używać F-a na posyłki wewnątrz kraju („Teki” j. w. 68, 89,

do Bajazeda (Bielski „Kronika” j. w. str. 72, uważa je błędnie za trzecie), odbyte w r. 1502, a zakończone 9 października t. r. odnowieniem przymierza Polski z Turcyą na lat pięć, przyczyniło się nie mało do ekonomicznego rozwoju Rzpltej w jej prowincyacli wschodnich.—Stanowisko F-a, wysłanego w marcu 1506 r. w ważnych sprawach na Wołoszczyznę („Teki” j. w. I, 215) nietylko nie słabło, ale owszem, wzmagało się coraz bardziej w Polsce, pomimo że przychylni mu królowie, Olbracht i Aleksander, przemknęli się tylko na tronie. Najwspanialszą epokę w życiu F-a stanowić miało dopiero panowanie Zygmunta Starego. Niebawem po śmierci brata Aleksandra, a jeszcze przed koro-nacyą swoją, wysłał Zygmunt F-a w końcu r. 1506 wraz z podkanclerzym koronnym, Maciejem Drzewickim, na Litwę w sprawie pogrzebu zmarłego króla i utrzymania nadal unii w. Księstwa z Koroną (Por. „Acta Tomiciana” wyd. Dzia-łyńskiego I, Nr 7, str. 9), przeciw której wichrzył tam właśnie Michał Gliński, wsławiony zwycięstwem, odniesionem świeżo nad Tatarami pod Kłeckiem. Potężne stanowisko Glińskiego, pogromcy Mongołów, zmierzającego do oderwania Litwy od Polski, a szukającego w tym celu związków z w. ks. Moskiewskiem, czyniło z podróży F-a nader poważną missyę polityczną, która powiodła się szczęśliwie, dzięki lojalności panów litewskich względem Zygmunta. W nagrodę tych zasług wyniósł król F-a w r. 1507 na woje-

90, 180, 132, 136), powołał go istotnie Kazimierz Jagiellończyk * w tymże r. 1489 na dwór swój, skąd, jak chce Kromer („Kronika Polska”

sprzymierzony z w. ks. Moskiewskim, Wasilem, sprowadził najazd jego na Litwę, podnosząc bunt otwarty przeciw Zygmuntowi, wyruszyło rycerstwo polskie pod wodzą króla, Konstantego Ostrogskiego i F-a na wroga. Bitwa, stoczona pod Orszą 18 lipca 1508 r., spowodowała odwrót wojska moskiewskiego, łamiąc zarazem rokosz Glińskiego, który zbiegł do Moskwy. Niesiecki, opisując tę wyprawę ze źródeł nieznanych, powiada (j, w. str. 27), jakoby „F.- z kilką chorągwi piechoty miałkiemi brodami Dniepr przebrnąwszy, wielkim sercem na nieprzyjaciela uderzył. Wróg, przestraszony tą odwagą, pierzchnął z miejsca aż do Staroduba, kędy zamknąwszy się i okopawszy, lubo go 60 000 w obozie liczono, przecież z daleka tylko patrzał, gdy F. w koło... tamte kraje pustoszył, niechcąc z naszemi próbować sił swoich. Dlatego z wielkim plonem i bogatą korzyścią powrócił F do króla.”—Pomimo zatargów F-a z Ostrogskim o pierwszeństwo w dowództwie, powiodła się ta wyprawa, dzięki zwycięstwu pod Orszą i powodzeniom wojewody pod Smoleńskiem i Drohobużem. Zakończyło ją zawarcie „wiecznego” pokoju pomiędzy Polską i w. ks. Moskiewskim, Wasilem, z którym w imieniu króla traktował Iwan Sapieha. W nagrodę swych zasług otrzymał wojewoda w r. 1509 od Zyg-

Sanok 1857, str. 1308), słał go niebawem (1489 r.) do sułtana Bajazeda w poselstwie po-kojowem. Od czasów soboru w Konstancyi, który skłonił był przed laty kilkudziesięciu Jagiełłę i Witolda do pertraktacyi z Turcyą, w celu zabezpieczenia Europy od grożącego jej półksiężyca, było to pierwsze pokojowe zbliżenie się Polski do wyznawców Mahometa. O ile jednak usiłowania, podjęte swego czasu przez Jagiełłę, były bezowocne, o tyle lepiej powiodło się F-owi, który pierwszy w Europie zawarł szczęśliwie pokój z Bajazedem (Por. Bielski „Kronika” Warszawa 1832, t. VI, str. 26), dając następcom Kazimierza Jagiellończyka możność parokrotnego później wznawiania tego „przymierza” (Kromer j. w. str. 1356) i trwałego zabezpieczenia Polski od Turcyi. Ważna ta missya, mająca ponadto na celu należyte wyzyskanie zwycięstwa kopestrzyńskiego, świadczyła o wielkiem już wówczas uznaniu dla F-a, a była jakby zapowiedzią dalszych jego powodzeń. Sprawiwszy szczęśliwie poselstwo do Turcyi, o czem z wdzięcznością wyrażał się w kilkanaście lat później król Aleksander (por. dyplomat przytoczony przez Niesieckiego, j. w. str. 26), powrócił Mikołaj F do Polski, aby dalsze królom i krajowi świadczyć usługi. Po śmierci Kazimierza Jagielloń- wództwo lubelskie (Niesiecki j. w., str. 27), czyka (f 1492 r.) powołały pono F-a na szer- a gdy z początkiem następnego roku Gliński, szą arenę dziejową wielkie a tajemnicze plany Jana Albrechta; gdy w r. 1497 król odbył pamiętną swą, a nieszczęsną, wyprawę na Bukowinę, F, w niej, jak twierdzi Niesiecki, „rot-mistrzował”. W parę lat później, w r. 1501, widzimy go też istotnie chorążym krakowskim, występującym u boku Jana Albrechta („Cod. dipl. civit.” Krak. cz. I, str. 301). a w roku następnym, 1502, przeplatając sprawy wojenne dy-plomacyą, odbył F. powtórne poselstwo do Bajazeda („Teki” Pawińskiego I, 19; Kromer j. w. str. 1356 kładzie to poselstwo pod błędną datą 1501 r.). O tych-to missyach politycznych F-a, jawnych i tajemnych, wzmiankował następca Olbrachta, król Aleksander, wspominając o podróżach chorążego do Turcyi, Grecy i i Tracyi (Niesiecki j. w. z dyplomatu) za rządów ojca i brata w przywileju, nadającym F-owi starostwo lubelskie w wyrazach królewskiego uznania i wdzięczności (j. w.). Chorąży krakowski z czasów Olbrachta, występuje F. w latach 1502—6 u boku Aleksandra Jagiellończyka już jako starosta lubelski (Por. „Teki” Paw. j. w.

I, 10, 20, 40, 157, 158 i „Cod. dipl. Civit.”

Krak. j. w. str. 329, 336, 337), któremu król 50 grzywien rocznej pensyi na żupach solnych zabezpieczył i kasztelanię lubelską wkrótce ofiarował (Niesiecki j. w.). Drugie poselstwo F-a

76

JSjic. 1’owsz, llustr. Zosz. 170. T. XXII,

munta I prawo przemiany jednej ze wsi firle- sil powtórnie na Litwę, postanawiając walczyć jowskicli, Czemiernik (nad Tyśmienicą) na mia- z nią „póki konia i miecza stanie”. Nowa ta sto (Por. Baliński i Lipiński „Starożytna Polska”

wojna, wlokąca się powolnie, a zaznaczona dopiero 8 września 1514 r. wielkiem zwycięstwem, odniesionem przez Konstantego Ostrogskiego pod Orszą, nie dała zrazu F-owi pola do nowych tryumfów, gdyż z woli króla przebywał on stale na Litwie, strzegąc jej granic od wroga. Wśród utarczek pogranicznych, prowadzonych przezeń, a dopełniających powodzenia głównej armii pod Ostrogskim, spadł wszelako na F-a nowy zaszczyt: 16 października 1514 r. mianował go król wojewodą sandomierskim („Tomiciana” III, str. 227). Wkrótce potem towarzyszył F. Zygmuntowi I w podróży jego na kongres wiedeński, zwołany w sprawie tureckiej w r. 1515 przez cesarza Maksymiliana. W samym początku tej podróży, 12 kwietnia 1515 r. zmarł wielki hetman koronny, Mikołaj Kamieniecki, h. Pilawa, po którym, za powrotem do ojczyzny z Wiednia i Preszburga, F., jako najgodniejszy z pośród wojowników polskich, otrzymał z rąk króla wielką buławę w sierpniu tegoż roku. Kancellarya królewska zwie go odtąd w sposób

II, str. 1114), a w r. następnym 1510, wyprawił Zygmunt F-a, już jako wojewodę lubelskiego, do Węgier na dwór brata swego, Władysława Jagiellończyka (Por. „Tomiciana”, I, Nr 40, str. 61—2) zapewne dla zyskania jego pomocy w wikłającej się wciąż sprawie liołdu pruskiego, a popieranej przez Węgry, oraz we wspólnych Polsce i Węgrom sprawach Pokucia i czyhającej na nie Mołdawii. W sierpniu t. r. powrócił F. do kraju z bezowocnej wyprawy swojej na Węgry (Por. „Tomiciana” I Nr 248), która jednak serca królewskiego mu nie odjęła, zwłaszcza, że wojewoda potrafił wymódz na Władysławie potwierdzenie praw Polski do części Multan i Wołoszczyzny. — Blizkie stosunki i węzły coraz ściślejsze łączą odtąd F-a wojownika i dyplomatę z Zygmuntem I na tle ekonomicznych i wojskowych idei tego monarchy, zmierzającego do reformy skarbu i wojska Rzpltej.

na spełnienie otrzymanej w Wiedniu obietnicy cesarskiego pośrednictwa we wlokącej się wciąż jeszcze wojnie Polski z W. Ks. Moskiewskim, wyruszył w. hetman na Podole przeciw Tata-Drobne atoli siły F-a, które w połączeniu z oddziałem wojewody podolskiego, Marcina Kamienieckiego, zaledwo 2 000 ludzi liczyły, sprostać nie mogły zadaniu, gdy im się pod Trębo-wlą, Podhajcami i Wiśniowcein zetknąć przyszło z Tatarami.

Niefortunna była to wyprawa, a niepowodzenie jej sprawiła przedewszystkiem obstrukcya sejmu, głuchego na prośby i zaklęcia króla, który grosz własny na organizacyę stałej a niewystarczającej, armii zaciężnej łożyć musiał, ustając rychło na tej drodze wobec pustek we własnej szkatule i zupełnego wyczerpania skarbu publicznego. F., wspierający wiernie Zygmunta I w wielkich jego usiłowaniach, doświadczyć miał tym razem osobiście tej klęski, przed jaką król daremnie Polskę uchronić usiłował. Klęski, poniesione wówczas na kresach wschodnich, były wielkie, a jak świadczy Bielski (str. 172), powtarzano sobie ogólnie w narodzie, że „szczęście zmieniło się od chwili, jak ona święta prawie pani królowa Barbara (Zapolska) umarła” (f 1515 r.). W r. 1517 wezwał król pomocy bawiącego wciąż na Wschodzie F-a do uspokojenia Mazowsza („Tomiciana” IV, str. 158), gdzie ks. Anna, opiekunka nieletnich książąt Janusza i Stanisława, z buntowni-czemi żywiołami poradzić sobie nie mogła i prosiła o przysłanie jej do rady i pomocy kilku najwybitniejszych dygnitarzy Korony, a w ich’

Opór i krótkowidzenie szlachty, która wycisnąć miała z ust króla słowa, pełne goryczy, że „pracować jest próżnem dla tych, którzy dobro wła- urzędowy Exercituum regni capitaneus generalis, sne lekceważą”—sparaliżowały wprawdzie dążę- lub Imperator exercituum regni generalis („Tomi-nia Zygmunta I, ale byli jednak ludzie, którzy ciana” IV, str. 204—224 passim). Posiadłszy obok Jana Łaskiego wspierali go w nich wier- I najwyższe w kraju dostojeństwo, a nie czekając nie słowem i czynem. Do nich to należał Mikołaj F., kształcący na swym dworze młodzież szlachecką w rzemiośle rycerskiem, a służący królowi radą i orężem, czy to w sprawie ukrócenia rozbójnictwa na Podolu w r. 1511 („To- rom. miciana” I Nr 248) i organizacyi należytej obrony szlaków wschodnich, czyli też w innych a licznych sprawach, związanych z przewodniemu ideami Zygmunta I. Rok 1511, w którym F., zajęty wciąż na Wschodzie, podążył na krótko do Korony w' celu zobaczenia się z królem w Korczynie (Łabęcki „Górnictwo w Polsce” II 218), minął mu na tej właśnie organizacyi wojennej wschodnich prowincyj Rzpltej i obmyślaniu środków, mających na celu zabezpieczenie jej od Tatarów, po części sposobem polubownego (pieniężnego) załatwienia sporów, po części za pomocą obwarowania Kamieńca Podolskiego („Tomiciana” I str. 192, 196). Dowód wielkiej ufności złożył król F-owi, powołując go w roku następnym 1512 z nad Dniepru aż do Wielkopolski w celu uzyskania od sejmiku w Kole uchwał, pożądanych dla reformy skarbu i armii.

O niezbędności tej reformy w ówczesnem położeniu Rzpltej na Wschodzie („Tomiciana” II, str. 66) miał właśnie przekonać F. na życzenie swego monarchy szlachtę wielkopolską, zagrzewając ją do ochoty rycerskiej i do spraw publicznych (tamże str. 70). Była to missya bardzo na czasie, gdyż obok niebezpieczeństwa, grożącego Rzpltej od Tatarów, zawisła nad nią właśnie nowa a ciężka chmura ze strony W. Ks. Moskiewskie go. Z końcem r. 1512 wybrał się bowiem Wa-

liczbie F-a. Król, pisząc do hetmana, nie daje mu w sprawie mazowieckiej żadnych instrukcyj szczegółowych, ograniczając się zaleceniem tej ważnej missyi—suae prudentiae (”Tomiciana” IV, str. 160). Do rozumu i cnoty jego odwołał się też niebawem po raz wtóry Zygmunt, gdy nowe a groźne wieści doszły go o ruchu Tatarów na Podolu (tamże IV, 193). F. udał się wtedy z rozkazu monarchy na Ruś Czerwoną, gdzie go król w r. 1517 i 1518 coraz to nowemi zleceniami woj ennemi zasypywał (tamże IV, str. 202—205, 207). W roku następnym, 1519, brał F. udział w sejmie Piotrkowskim, a w lutym tegoż roku widzimy go w rzędzie świadków, obecnych potwierdzeniu przywilejów Ormian lwowskich przez Zygmunta I („Encykl. Org.” VIII, str. 929, art. Jul. Bartoszewicza) Gdy w sierpniu 1519 r. złupili Tatarzy ziemię Chełmską i Lubelską, zabiegł im wraz z Ostrogskim drogę pod Sokalem, tracąc w tej potrzebie, nieszczęsnej i dla ojczyzny, syna Mikołaja, który poniósł w kwiecie wieku śmierć bohaterską na polu bitwy. Czasy gorące nie pozwoliły F-owi oddawać się zbyt długo boleści po stracie ukochanego syna. Gdy bowiem wojenny stosunek Polski z W. Ks. Moskiewskim trwał nieprzerwanie. a pośrednictwo posłów cesarskich, Zygmunta Herbersteina (1517 r.) i da Collo (1518 r.), żadnego nie odniosło rezultatu, Wasil zaś związał się na domiar złego w r. następnym, 1519, z w. mistrzem Krzyżackim, Albrechtem Brandenburskim, siostrzeńcem króla, zwołał Zygmunt sejm do Torunia, gdzie zapadła wreszcie uchwała poboru pieniężnego na zaciągi zbrojne. Z wielkim pośpiechem, bo jeszcze w końcu r. 1519, stanęło 10 000 żołnierza pod wodzą F-a (Bielski, str. 200), który na jego czele do Prus wyruszył. Wojna z Zakonem rozpoczęła się na dobre w styczniu 1520 r., a podczas jej trwania utrzymywał król ciągłą z F-em korrespon-dencyę („Tomiciana” V, str. 230, 260, 267, 293, 316 etc.), polecając jego pieczy sprawcy Rzpltej i przesyłając mu przez podkanclerzego, Piotra Tomickiego, ważniejsze wiadomości polityczne z Korony (tamże str. 258, 260). Rola F-a w Prusach nie była łatwą z powodu pokojowej interwencyi papieża, przerywającej ciągłość w prowadzeniu wojny, a nadewszystko z powodu szczupłej armii, która potężnym zamkom, w jakich obwarowywali się Krzyżacy, sprostać nie mogła. Zaciągi czeskie prowadził w tej wyprawie rodzimy ich kondotyer, Jan Żerotyński; zasługa główna przypadła atoli w udziale F-owi, który, nękając Krzyżaków na wszystkie strony i plądrując Prusy, rozbijał drobniejsze ich oddziały i stawiał mężnie czoło siłom przeważającym z poza taborów obozowych, wzorem taktyki czeskiej, wystudyowanej w młodości nad Wełtawą. Zdolności strategiczne F-a odniosły też w wyprawie pruskiej tryumf prawdziwy, przekazując potomności maksymę hetmana, opiewającą, że wojny albo wieść nie należy wcale, alboli też, rozpocząwszy ją, prowadzić na seryo i kończyć możliwie najśpieszniej: Aut bellum suscipere non oportet, aut gerere pro dignitate, et perficere, quam primum oportet. Słowa te, wyrzeczone niegdyś przez Appiusza Klaudyusza w Rzymie, kładzie Niesiecki w usta F-a, jako zasadę, przyświecającą temu mężowi w rzemiośle wojennem. Bielski opisuje nader szczegółowo, acz może niezupełnie krytycznie, działania F-a w Prusach, ganiąc mu powolne oblężenie Brunsbergi (str. 204), na co „moc pieniędzy” królewskich wydano. Była to jednak twierdza bardzo potężna, a siły hetmana stanowczo za szczupłe, by jej w krótkim czasie sprostać mogły.—W. Mistrz, zwlekając wciąż z hołdem, należnym królowi, utrudniał nadto działania F-a przez pokojową interwencyę Albrechta, arcybiskupa Moguncyi, Fryderyka i Jerzego, książąt saskich, oraz Joachima, margrabiego brandenburskiego. Bezowocną okazała się nawet w tych warunkach pomoc zbrojna, nadesłana hetmanowi przez króla pod wodzą Janusza Swierczowskie-go. We wrześniu 1520 r. otrzymali Krzyżacy posiłki z Niemiec, ale gdy król powołał szlachtę wielkopolską i pruską na pospolite ruszenie, sprawa Zakonu pogorszyła się znacznie. Zajęli wprawdzie Krzyżacy Chojnice, Słuchów, Staro-gród i Tczewo, a nawet Gdańsk obiegli, ale F. zwrócił się przeciw nim z nowemi siłami, jakich mu król dostarczył, mianując go jednocześnie, po śmierci Spytka z Jarosławia (f 1520 r.), kasztelanem krakowskim, czyli pierwszym senatorem Rzpltej. Niebawem odbił F. Chojnice, a zapuściwszy kilka oddziałów zbrojnych w głąb Prus Krzyżackich, przekonał wreszcie w. mistrza, że dalsza walka z Polską zaszkodzić-by mu tylko mogła, pomimo posiłków z Moskwy i z Niemiec. Siły Albrechta topniały też z dniem każdym, skłaniając go wreszcie do zaniedbania oblężenia Gdańska, ku któremu F. zmierzał właśnie na odsiecz. Stoczywszy kilka jeszcze utarczek drobniejszych z oddziałami hetmana, postarał się nakoniec ,w. mistrz o pośrednictwo cesarza, którego posłowie, Jerzy von Rogendorfï i Sebastyan Sperancius, zdołali skłonić króla do zawarcia pokoju z wiarołomnym siostrzeńcem; 5 kwietnia 1521 r. (por. Ferrarius T. XXI. str. 291 i nast.) stanęło czteroletnie zawieszenie broni.—W nagrodę zasług, położonych w wyprawie pruskiej, nadał król F-owi w r. 1522 miasteczko Kock nad Wieprzem (dziś pow. Łukowski) z przy-ległościami, na które składały się wsie: Górka, Pożarow, Sułoszyn, Bukowiec, Rozwadówek, Wola Skromowska, Skromowice, Białobrzegi, Bożnie-wice, Zakalew, Skarbimierz, Pogwizdów, Stoczek, Talczyn i Tchórzew. Dobra te stanowiły poprzednio własność biskupów płockich i dopiero w r. 1512 przeszły za Ciołka w ręce Rzpltej drogą zamiany na dobra Raciąż. Pergaminowy dyplomat Zygmunta I, nadający dobra Kockie

J. K. K.

F-owi, zachował się dotąd w bibliotece pałacowej w Kocku. W celu zażegnania niezadowolenia zazdrosnej szlachty odbyła się pono ta darowizna pod pozorem zamiany dwóch wsi F-a, Zawad i Rogalewa, na Kock z przyległościami, (Por. „Słów. Geogr.” art. Kock Chlebowskiego, por. Baliński „Starożytna Polska” II, 69). Nie dano było F-owi zażywać w spokoju dostatków, nabytych krwawą i znojną pracą. W r. 1524, zaroiły się znowu wschodnie rubieże Rzpltej dziczą tatarską, sprzymierzoną z Turkami, którzy światu całemu naówczas grozili. Nim król zdołał zebrać pospolite ruszenie, wyciągnęły w pole najznakomitsze dwory polskie wraz z sędziwym hetmauem na czele. F., z właściwą sobie trzeźwością, ocenił jednak należycie niebezpieczeństwo przemożne, jakie zażegnać raczej należało przed nadciągnięciem armii głównej, niż sprowadzać lekkomyślnie, w braku sił odpowiednich, na bary Rpltej. Gdy drobniejsze for-poczty nieprzyjacielskie rozbito szczęśliwie pod Rohatynem i Pruchnikiem, cofnęli się Turcy do siedzib swoich, mając istną szarańczą spaść we dwa lata później na Węgry. Zwołanie pospolitego ruszenia, na którego czele stanął niebawem król u Lwowa, było już tym razem zbyteczne (Por. Bielski, str. 223—225).—To była ostatnia już posługa publiczna F - a. Postać Mikołaja F-a, jaśniejąca obok wielkiego prymasa, Jana Łaskiego, aureolą cnót rycerza i męża stanu na tle pierwszej połowy rządów Zygmunta I, nie doczekała się dotąd źródłowego opracowania. Zasługuje na nie F. niewątpliwie, zarówno jako wielki wojownik i polityk, jak i obywatel kraju,—jeden z nielicznych, którzy, stojąc u wrót złotego wieku w Polsce, wnosili w jej progi światło i zasady nowożytnej organizacyi spo-łeczno-państwowej, rozwijającej się tak wspaniale w Europie ówczesnej. Zasady te potrafił F. stosować w miarę możności, a nader umiejętnie, na gruncie rodzinnym, czy-to wspierając króla radą i pomocą w wielkich jego dążeniach do reformy armii i skarbu, czyli też wprowadzając do grona szlachty, jako przewodniczącej wówczas warstwy społecznej w Polsce, nowych ludzi z nauką, talentem, czy męstwem. Też same uczucia obywatelskie, które z wykluczeniem ambicyj samolubnych skłaniały F-a do solidarności z tłumem szlacheckim, powstrzymując go od łatwego nabycia za granicą całej plejady tytułów egzotycznych, zakłócających równość szlachecką, kazały mu w imię dobra publicznego, a z rzadkim na owe czasy liberalizmem, przygarniać do swego rodu i herbu jednostki wyższe, w celu obdarzenia ich pełnią praw obywatelskich. Ponieważ adopcya plebejusza, dokonana przez szlachcica, była wówczas jedyną niemal jeszcze formą nobilitacyi w Polsce, używał jej Mikołaj F., hetman, magnat i przyjaciel króla, tak szczodrze i swmbodnie, jakgdyby człowieka tylko, a nie ród i dostojeństwa jego

miał na względzie. Jeszcze w latacli 1510 i 1511 spotykamy się z podobnemi uczynkami F-a i „brata” jego (po herbie?), Pawła de Besce (Por. Piekosińskiego: „O dyn. szl. pols poch.” str. 174); było ich pewno i więcej, a tra-dycya tego liberalizmu odświeżała się później jeszcze w rodzinie hetmana (Por. Paprockiego: „Herby” j. w. str. 498, adopcya Tretiusa). Żonaty z Anną Mielecką li. Gryf, miał z niej hetman dwóch synów, Piotra i Mikołaja (ob. niżej), oraz cztery córki, o których wszelka zaginęła pamięć. Pochowany u Dominikanów (św. Stanisława) w Lublinie, uczczony został F. przez syna swego, Piotra, nagrobkiem, na którym tenże taki napis położył: Illustri et magnifico domino, domino Nicolao Firlej de Dqbrovicza, Castellano cracoviensi, supremo exercituum regni capi-taneo, Petrus de Dqhrovicza, moestus filius posuit. (Paprocki, j. w. 494).—Poniżej wyryto piękny wiersz łaciński, poświęcony przez Jędrzeja Krzyckiego pamięci hetmana i syna jego, Mikołaja, poległego pod Sokalem.

Firlej Piotr z Dąbrowicy (f 1 wrześ. 1553), pierworodny syn hetmana, Mikołaja F-a i Anny z Mieleckich, starosta kazimirski i radomski, kasztelan chełmski i wiślicki (Niesiec-ki, wyd. Bóbr. IV, 28), wojewoda bełzki (Baliński i Lipiński „Star. Pols.” II, 1113.), lubelski i ruski (Paprocki, wyd. Tur. 494.).—Jeszcze za Paprockiego „wiele o nim pamięć ludzka niosła” i „różne skrypta wspominały”; dziś heraldyk ten wraz z Niesieckim stanowią jedyne niemal źródło drukowane do biografii Piotra F-a. Niesiecki twierdzi, że Piotr F. brał (już w r. 1514) udział w bitwie pod Orszą, a wkrótce potem należał do poselstwa, wysłanego przez Zygmunta I na węgierski dwór Władysława Jagiellończyka, któremu król częśń jeńców tatarskich z pod Orszy przysyłał w darze, Paprocki zaś mówi wyraźnie, że „za panowania Zygmunta Augusta, gdy się były wszczęły wielkie rebelie w Prusiech przeciwko Koronie, F. tam był posłań od króla i wszystko zaraz uskromił, krom szkody i nakładu Rzplitej”. Ulubieniec Bony, był Piotr F. właścicielem dóbr Czemiernickich, Firlejowskich, Baranowskich, Szczekarkowskich, Janowieckich i Kockich. Dobra Kockie, nadane w r. 1522 hetmanowi F-i przez Zygmunta I, będąc nieustannie solą w oku zazdrosnej szlachty, zabezpieczył Zygmunt August w dziedzicz-nem posiadaniu Piotra F-a, mając na względzie wielkie zasługi jego ojca. Z powodu potwierdzenia tej darowizny wybuchła nowa burza sejmowa, którą jednak szczęśliwie załagodzić zdołano (Baliński i Lipiński; II, Kock.). Na gruntach wsi Łucki i Szczekarkowa założył F. miasto, które od herbu swego nazwał Lewarto-wem (dziś Lubartów), uzyskując dla niego w r. 1543 od Zygmunta I prawo magdeburskie. Baliński II, 1111 —13) przypisuje mu również budowę zamku w Lubartowie i otoczenie go słynnemi

rm

ST

t~

Mi

il

-SŚ

gp«?

Ml

Bl

!■

Mkau^MtuM^WOMMlMaNWiMkriMrKira^Swgtgg'

;cf

I il

Ł&

VW-

ïpp

L;/4

%

;î J - *111

ni

2» > )

Ksr

SW

35

i-

. J' .

=s^==ss

1.. É i: ; ......,

■fH

F»

SfÂ

—».....

W. ' \âi

SÎSKSÂœ»:

—issr?

siSlT

*™n⁴/

gps

--mmmm

pp-T-,

“j

•i

il

Mil f

sÆi

:S\

; W.

Fs^

i*'

:i

If -    ■

:

■ • ,-> 4

mm

jgfj

St

il

i/-.**

&$i

/JP

'• it *

©--m • ’* ® ■ ■

Fig. 126. Pomnik Firlejów w kościele po-Dominikańskim w Lublinie.

(Niesiecki, wyd. Bobrz. IV. 30). Współczesny mu Paprocki („Herby” wyd. Tur. 495), podając też samą wiadomość, powiada, że młody Jan tempore Lutheri do Lipska potem był wysłany, a zagustowawszy w protestantyzmie podczas dwuletniego pobytu w Saksonii, na dalsze stu-dya do Padwy wyruszył. Po czteroletnim pobycie za granicą podążył F. razem z wujem swym, Stanisławem Łęczyńskim, podkomorzym sandomierskim, w podróż egzotyczną i, zwiedziwszy część Azyi wraz z Ziemią Świętą i pobrzeże Afryki, jako skończony młodzieniec do kraju powrócił. Wysokie wykształcenie, majątek i stosunki rodzinne zaprowadziły rychło wnuka hetmańskiego na dwór królewski Zygmunta I, jaśniejący w tej epoce, dzięki królowej Bonie, prawdziwie europejskim polorem i ożywioną atmosferą umysłową. Młody F. poszedł utartym szlakiem ówczesnej kary ery polskich magnatów i—juxta morem patriae został sekretarzem królewskim. W r. 1545 słał go król na sejm wormacki w poselstwie do cesarza Karola V, z którym F. dawne przymierze Polski odnowił. Zygmunt August, wielce dla rodu F-ów życzliwy, mianował młodego Jana w r. 1550 starostą kazimierskim i wyprawił niebawem na Wołoszczyznę w celu odebrania przysięgi w imieniu królewskiem od hospodara Bohdana. Urzędy i dostojeństwa sypały się na F-a jak z rogu obfitości, dzięki łasce monarszej. Mianowany kasztelanem bełzkim w 30-ym roku życia, otrzymał F. w r. 1554 godność wojewody bełzkiego, potem lubelskiego (Niesiecki), i laskę wielką koronną (w r. 1562; M. Bielski, „Kronika” wyd. 1832 r. str. 147.). Już też jako marszałek w. kor. asystował F. unii Księstwa Oświęcimskiego z Koroną i Unii Lubelskiej w r. 1569. — W roku następnym, 1570, otrzymał od króla przywilej lokacyjny na założenie miasteczka Firlej owa w starostwie Rohatyńskiem (Baliński II, 706). Przed samą śmiercią, niemal in articulo mortis (Paprocki, j. w.), mianował go Zygmunt August starostą i wojewodą krakowskim. Przywódzca partyi dyssydentów w Małopolsce i głowa potężnego rodu, wypłynął wszelako marszałek w. kor. dopiero po śmierci ostatniego Jagiellona na szerszą arenę dziejową. W magnacie, przeświadczonym o Wysokiem dostojeństwie i zasługach swego rodu, powstały podczas bezkrólewia po Zygmuncie Auguście aspiracye i dążenia dumne, sięgające na wyżyny tronu. Ponieważ król wkrótce umarł, nie uporządkowaw-Firlej Jan z Dąbrowicy (f 27 sierpnia szy sprawy elekcyi, pochwycił więc F. wśród 1574), kasztelan bełzki, starosta i wojewoda ogólnego zamieszania przywództwo partyi w Ma-bełzki, lubelski i krakowski, marszałek w. kor., łopolsce i zwołał u ciała królewskiego w Kny-starosta kazimierski i rohatyński, najstarszy szynie zjazd przygotowawczy w sierpniu 1572 syn Piotra F-a i Katarzyny Łęczyńskiej, a wnuk r.—Uprzedziwszy Wielkopolan, gromadzących się Mikołaja, hetmana w. k., właściciel rozległych pod prymasem, Jakóbem Uchańskim, stanął F. włości Kockich z przyległościami. Oddany przez już w początkach sierpnia w Knyszynie, a wy-wolnomyślnego ojca protestantom na naukę, chło- prawiwszy stąd posłów do dworów zagranicz-pięciem jeszcze pod opieką Jana Wieliczki nych i rozporządziwszy się skarbem, w Tykoci-w naukach wyzwolonych „dowcip polerował”, j nie złożonym, oznaczył razem z partyą swoją

w swoim czasie ogrodami. Tenże Piotr F. u-zyskał w r, 1537 miejski przywilej lokacyjny dla innej posiadłości swojej, a mianowicie Janowca nad Wisłą (Baliński, II. 440). W sierpniu 1531 r. był Piotr F. dopiero starostą kazimierskim i kasztelanem chełmskim (Piekosiński „O dyn. szl. pols. poch.”.)—Kiedy zaś nabył pozostałe swe godności i urzędy?—odpowiedziałaby na to Metryka Koronna.—Paprocki powiada, że F. „był wielkim miłośnikiem miłego. Boga; kościołów wiele nabudował i hojnie nadał, uczone ludzie poważał, rzemieślniki ubogie, potrzebujące wspomożenia, zakładał”. Były to takie same zalety obywatelskie, jakie posiadał w wysokim stopniu hetman, jego ojciec. Będąc człowiekiem wykształconym i ulubieńcem Bony, która mile religijnych nowatorów włoskich na dworze swym widziała, przygotował F. grunt podatny pod późniejszą wolnomyślność swego rodu. Żonaty z Katarzyną Łęczyńską, herbu Topór, miał z niej F. trzech synów: Jana (ob.), Mikołaja (ob.) i Jędrzeja (ob.), oraz cztery córki, z których jedna była za Adamem Walewskim, kasztelanem elbląskim.—Pochowany u Dominikanów w Lublinie obok ojca i brata (M. Bielski „Kronika” wyd. 1832 r. ks. V. str. 109. Paprocki przytacza w całości długi jego napis grobowy).

Firlej Mikołaj z Dąbrowicy, drugi syn Mikołaja, het. w. kor. (ob.) i Anny z Mieleckich, „mężnie stawając, poległ w młodym wieku” (Niesiecki, wyd. Bóbr., III, 27) w bitwie z Tatarami pod Sokalem (1519 r.), jako uczestnik wyprawy wojennej swego ojca. Niesiecki (j. w. str. 28) wzmiankuje, że bohaterski syn hetmana przebił się przed śmiercią przez wojsko tatarskie, „bo go po potyczce w tyle tegoż wojska znaleziono zabitego”. Brat jego, Piotr F. (ob.), wystawił poległemu, którego ciało sprowadzono w strony rodzinne, piękny nagrobek w kościele Dominikanów w Lublinie (j. w.). Pod tymże nagrobkiem złożono w r. 1526 i zwłoki hetmana, a Jędrzej Krzycki, naówczas biskup przemyski, poświęcił pamięci obu F-ów dwa piękne wiersze łacińskie, ryte na płytach grobowych (Paprocki „Herby”, wyd. Tur., str. 494 — 5). O Mikołaju F-u pisali: Orzechowski w Q u i n c u n x i e, J. Kochanowski we F r a g m e n-tacli i Sierpiński („Opis Lublina” 1839, str. 83 — 84).—Por. też „Encyklop. Org.” VII, str. 929, 32, w artykułach Jul. Bartoszewicza i Wł. K. Wójcickiego.

J. K. K.

J. K. K.

Bystrzycę pod Lublinem jako miejsce, a dzień 19 października t. r., jako termin elekcyi. Nowo powstały ród możnowładczy Zborowskich wystąpił wszelako z oppozycyą, z zawiści do F-a, i, korzystając z zamieszek i niepokoju, obudzonego w Wielkopolsce z powodu aspiracyi marszałka w. kor., przyprawił go o dotkliwą porażkę polityczną. Małopolanie postanowili bowiem, wbrew zamiarowi F-a, a za sprawą Zborowskich, zgromadzić się na ogólnym zjeździe „prymasowskim” w Kaskach, w województwie Raw-skiem. Porażka ta sprawiła, że gdy F. stanął wkrótce potem na czele t. z. „stronnictwa reformy”, domagającego się słusznie, a w myśl o-pinii szlachty, zabezpieczenia, wobec ogólnych nadużyć i bezprawia, stałej i ścisłej normy praw publicznych, oraz zasadniczego ujednostajnienia kardynalnych podstaw elekcyj królewskich na przyszłość, stanowisko jego było już zachwiane.

z kościoła, a krok ten zmusił syna Katarzyny Medy-cejskiej do ślubowania tolcrancyi i wolności religijnej w Polsce tymże protestantom, którym niedawno przedtem sprawiono we Francyi noc św. Bartłomieja.—Wkrótce potem, dokonał F. żywota, wytrwawszy do śmierci w herezyi: „Tak był Pan Bóg zatwardził w tej mierze serce jego, jak onego Faraona”, powiada Paprocki (497). Niesiecki twierdzi nadto, że F. „więcej powagą swoją ludzi pociągnął, niżeli ministrowie heretyccy”. Pochowano F-a w Kocku, w murowanym kościele parafialnym. który on na zbór kalwiński zamienił. (Baliński „Star. Pols.” i „Słów. Geogr.” art.Kock.). Rolę wyznaniową odziedziczył po nim brat, M i-kołaj (ob.), gorliwy protestant, urzędy—rywale Zborowscy, a spuściznę polityczną—Mikołaj Mielecki, wojewoda Podolski (Por. Zakrzewski j. w. 136). Jan F. wstępował trzy razy w związki małżeńskie; 1) z Zofią Bonarówną, kasztelanką Sądecką, z której miał synów: Mikołaja (ob.): Jędrzeja, kasztelana radomskiego, gorliwego protestanta, a ojca Jędrzeja (v. Piotra), wojewody Sandomierskiego; Jana, podskarbiego w. kor., i Piotra, wojewodę Lubelskiego, protoplastę najdługowieczniejszej linii, wygasłej w r. 1730; nadto cztery córki, z których Barbara, słynna z pobożności, została zakonnicą; 2) z Dziko wną; córka jej Anna, wyszła za Ossolińskiego, wojewodę Sandomierskiego; 3) z Mniszchówną, podkamorzanką koronną, z której miał syna, Henryka, późniejszego arcybiskupa Gnieź-

J. K. K.

Zaczęto mu wytykać bezprawne (wbrew „egze-kucyi”) posiadanie masy urzędów i dostojeństw, tajemne pono stosunki i knowania z dworską kamaryllą (Giżanki), która usidliła zgrzybiałego przedwcześnie króla, a wreszcie — małżeństwo z Mniszchówną, podkomorzanką koronną, siostrą słusznie znienawidzonych Mniszchów. W warunkach tych upadła wiara w szczerość dążeń F-a do reformy, a ogół widział w nich tylko zabiegi marszałka o koronę. (Por. W. Zakrzewskiego „Po ucieczce Henryka”, Kraków 1878, 29, 30.).

Pirlej Mikołaj z Dąbrowicy (f 1588), kasztelan wiślicki i rawski, starosta kamionacki, wojewoda lubelski (Niesiecki), średni syn Piotra F-a (ob.) i Katarzyny Tęczyńskiej, a wnuk hetmana. Człowiek uczony i słynny z wymowy, — alter Cicero, jak go Paprocki (wyd. Tur. str. 497) nazywa, brał F. udział w licznych poselstwach zagranicznych, reprezentując godnie Rzpltą w świetnej epoce Odrodzenia. Wielkopański dwór jego w założonym przez ojca Lubartowie (v. Le-wartowie) słynął szeroko wspaniałością budowli i rozkosznemi ogrodami, pielęgnowanemi przez Włochów. Odziedziczywszy po ojcu i wielkim dziadku nastrój obywatelski i energię czynu, rozwijał F., zamiłowany w naukach, a zmierzający gorliwie do polepszenia bytu krajowego, nader ożywioną działalność, pragnąc, między in-nemi, aby nowożytne urządzenia licznych dóbr jego w Lubelskiem świeciły przykładem krajowi, wprowadzając go na drogę rzetelnego postępu i oświaty. Z Flandryi i z Hollandyi sprowadzał F. rękodzielników i osadników, trudniących się hodowlą pięknego bydła (Baliński II, 111 — 13). Do Lublina sprowadził z za granicy w r. 1571 stolarzy, a w r. 1580 bednarzy, kowali, cieśli, szewców i kuśnierzy, podnosząc przemysł tego

Zarzuty były ciężkie, ale uzasadnione, podtrzymywała je zaś rodzina Zborowskich, rywalizują- nieńskiego (ob.), ca z F-ami. Wśród protestów różnowierców, z F-em, krewnym jego, Mieleckim, Górką i Sza-frańcem na czele, ogłosił wreszcie prymas U-chański 9 maja 1573 r. elekcyę Henryka Wa-lezyusza. F., który z pogardą odrzucał niedawno francuskie poselstwa i dary (Paprocki, 496) i do ostatka sprzeciwiał się temu wyborowi, stając zwycięsko w obronie praw dyssydenckich, które Henryk zaprzysiądz obiecał, skłonić miał teraz głowę przed nowym panem, którego w d.

17 lutego 1574 r. podejmował wspaniale w Balicach, majątku żony (Baliński „Star. Pols.” II,

70), a później, jako marszałek w. kor., królem w Krakowie ogłaszał. Tradycya niesie, że Henryk, o którym F. odezwał się trafnie w Balicach, że ojczyzna pożytku z niego mieć nie będzie (Niesiecki), trzymał tam do chrztu najmłodszego syna marszałka (protestanta!), któremu dano na tę pamiątkę imię królewskie Henryk (ob.).

Ustąpił F. przed partyą, która go zwyciężyła i przed jej francuskim elektem, nie chcąc powagi domu swego, a może i osoby własnej, na szwank narażać. Nie bacząc atoli na te względy, okazał się F. gorliwym i szczerym sługą sprawy dyssydenckiej. Gdy bowiem przed samą koronacyą, już nawet w katedrze na Wawelu, zawahał się Henryk z zaprzysiężeniem wstrętnych miasta tak dalece, że nawet kupcy angielscy po-mu swobód dyssydenckich, F.. niosiący w orsza- szukiwali wtedy w Elblągu i Szczecinie słyn-ku koronę królewską na poduszce, chciał wyjść nych wyrobów lubelskich („Słów. Geogr.” Lu-

J. K, K.

bartów art. kś. F.).—Ponieważ wśród sprowadzanych przez F-a osadników znajdowało się nie mało dyssydentów, których wyznanie było wyrazem uczuć i aspiracyi wojewody, założył więc dla nich F., będący obok brata swego, J an a (ob.), głową różnowierców w Małopolsce, zbór protestancki i szkołę w Lubartowie, dokąd z Lipska i Wittembergi biegłych w nauce mistrzów znacznym kosztem sprowadził. Sława tej szkoły tak się niebawem rozeszła po kraju, że nawet młodzież katolicka z Akademii krakowskiej, żądna nowych, a zakazanych tam, nauk i wrażeń, garnąć się do niej roj nie poczęła. Lubartów i przyległe dobra F-a zamieniły się też niebawem, dzięki ożywionemu ruchowi, jaki się w nich ogniskował, w istny rozsadnik protestantyzmu i kultury, tętniącej pełnią życia i zapału. Nie ustając w nim, fundował wojewoda w r. 1557 o dwie mile od Lubartowa miasteczko Firlej, dla którego 8 września t. r. przywilej lokacyjny od króla otrzymał (Baliński itd. II, str. 1114). — W r. 1580 zwołał F. w Lubartowie synod akatolików w celu powzięcia uchwał w sprawie różnicy dogmatów. Obok protestantów osiedlili się tam pod opiekuńczemi skrzydłami wojewody i Aryanie, zakładając szkołę, której pierwszym rektorem był znakomity uczony, Albert Kalisz, późniejszy doradzca Jana Zamoyskiego w pracach poprzedzających założenie akademii w Zamościu. W r. 1581 odbywał mistrz Albert pod opieką F-a dysputę teologiczną w Lubartowie z jezuitą Radzimińskim (Baliński II, 1113). — Jako senator podpisał w r. 1569 akt unii lubelskiej, a z politycznych jego czynności podnieść należy niechęć i agita-cyę przeciw kandydaturze Henryka Walezyusza po zgonie Zygmunta Augusta. Wspólnie z bratem, Janem (ob.) i całym rodem F-ów, tworzył wojewoda ów odłam austryackiej partyi możnowładzców polskich, który, współdziałając poniekąd z posłem cesarskim, Dudyczem, usiłował przeprowadzić po ucieczce Henryka kandydaturę samego cesarza, Maksymiliana II, przeciw własnemu jego kandydatowi, jakim był arcyks. Ernest, „Agrestem” przez przeciwników zwany. W usiłowaniach tych występuje charakterystyczny obraz korrupcyi ówczesnej ma-gnateryi polskiej, nie wyłączając F-a i jego rodu (Por. W. Zakrzewski „Po ucieczce Henryka” Kraków 1878, str. 286—7). Dawny przeciwnik Habsburgów (tamże 287), uległ teraz wojewoda namowom posła cesarskiego i wziął nawet odeń podarek w summie 1500 fi. tytułem kosztów i wydatków na agitacyę (tamże 288). Na usprawiedliwienie F-a godziłoby się wprawdzie przytoczyć, że kandydaturę Maksymiliana II popierał on przez czas pewien usilnie i szczerze, nie skąpiąc trudów i wydatków na jej podtrzymanie, ale w zabiegach tych przyświecała dumnemu wojewodzie, obok nadziei łaski cesarskiej, rywalizacya z nowo-powstającem możnowładz-

twem, szczególniej zaś z domem Zborowskich (Ob. Firlej Jan). Sprzymierzony z rodziną babki. Mieleckiej z domu, i z Kostkami, objął Mikołaj F. po śmierci brata, Jana, przywództwo partyi dyssydentów w Małopolsce, a stojąc na jej czele, przemawiał w maju 1575 r. na burzliwym zjeździe Korony i Litwy w Stężycy, za przyśpieszeniem elekcyi (tamże str. 347). — Za króla Stefana, który go zrzadka tylko, w drobnych sprawach ekonomicznych używał (Por.

A. Pawiński „Źródła dziejowe”, IV, 108), nie odgrywał już F. wybitniejszej roli, zwłaszcza że na starość pojednał się pono z Kościołem („Enc. Org.” VIII, 932), tracąc w ten sposób ów grunt polityczny i społeczny, na którym poprzednio działalność swoją rozwijał. Stosując liberalizm dziadka swego na gruncie swojskim, zasilał i Mikołaj F. szeregi szlachty polskiej ludźmi uczonymi z pośród plebejuszów, a ciekawym przykładem tej działalności była adopcya sekretarza królewskiego, mistrza nauki kalwińskiej, Krzysztofa Tretiusa (później Treckiego), dokonana w r. 1581 przez cały ród F-ów pod przewodnictwem wojewody (Paprocki 497—8). Żonaty z Pierzchowską, nie pozostawił F. syna, a cztery jego córki, z których Zofia była za Boguszem, starostą zwoleńskim, Anna za Ponę-towskim, Katarzyna za Sieniutą, Elżbieta za Kazimirskim, „wyprzysiągłszy się herezyi ojcowskiej”—-w Lubartowie, dziedzicznych dobrach swoich, prawowierną wiarę katolicką przywróciły, rugowawszy stamtąd ministrów heretyckich”. (Niesiecki j. w. 28).— Umarł F. w r. 1588, a Januszowski („Statuta”, Dedieatio) wysławia jego dzielność i roztropność.

Firlej Henryk z Dąbrowicy, prymas, arcybiskup gnieźnieński (* 1573 — f 19 lutego 1626), najmłodszy syn J a n a, marszałka wielkiego kor. (ob.), i Barbary Mniszchówny, podkomorzanki koronnej, otrzymał imię swe na cześć króla, Henryka Walezyusza, który, przybywając do Polski, trzymał go do chrztu w Balicach w r. 1574.—Niemowlęciem stracił F. ojca (f 1574), gorliwego protestanta, przy-wódzcę dyssydentów małopolskich, a pozostawszy na pieczy matki, utrwalił się za młodu w zasadach katolickich, które go potem na najwyższe szczeble dostojeństw duchownych wynieść miały. — Posiadając z trzech małżeństw jedno tylko dziecię, które miłowała gorąco, wysłała matka młodego Henryka po ukończeniu eduka-cyi domowej na naukę do szkoły katolickiej w Hradcu (Griitz), skąd przyszły pasterz wyruszył później do Rzymu. W wiecznem mieście czekały go najwyższe stosunki i poparcie. Przyjęty życzliwie przez papieża Klemensa VIII, znającego cały ród F-ów jeszcze z czasów nun-cyatury swej w Polsce, został wkrótce Henryk dworzaninem papieskim, a potem, awansując szybko: podkomorzym, prałatem domowym, hrabią pałaców apostolskich, referendarzem i pro-

J. K. K.

tonotaryuszem Jego Świętobliwości.— Tâk utytułowany, przybył po ukończeniu nauk w roku 1596 na dwór Zygmunta III w towarzystwie legata papieskiego, kardynała Henryka Gaetano, który w imieniu papieża złożył królowi najchlub-niejsze świadectwo o młodym prałacie. Oprócz tych protekcyj najwyższych znalazł F. w kraju gorliwe poparcie u najstarszego, przyrodniego, brata swego, Mikołaja, wojewody krakowskiego (ob.), urodzonego z Bonarówny. W r. 1599 został F. scholastykiem krakowskim, a w parę lat po śmierci brata (f 1600), w r. 1605, referendarzem w. kor.—Podczas rokoszu Zebrzydowskiego (16Q6 r.) stał F. po stronie króla i znajdował się w jego obozie pod Janowcem, gdzie Zygmunt III odbył z rokoszanami ceremonię przeprosin. Pospołu z bratem, Janem, podskarbim w. kor. (ob.), przedsięwziął F. w r. 1606 u Stolicy Apostolskiej starania o kanonizacyę Stanisława Kostki, a wkrótce potem odbył w tym celu w imieniu króla poselstwo do Rzymu, gdzie z polecenia monarchy miał i inne sprawy załatwić. Zygmunt III nie skąpił mu za te usługi łaski swej i uznania, wprowadzając F-a na kanonię sandomierską, wielki sekretaryat koronny i probostwo miechowskie. Niesiecki (wyd. Bóbr., IV, 32—33), podając te szczegóły, powiada, że F. stał się prawdziwym dobrodziejem opactwa Miechowskiego, bo miejscowy konwent zakonny nowemi ustawami obostrzył, klasztor z tyłu murem opasał, kościół nowym dachem pokrył, a wreszcie odrestaurował zakrystyę i zaopatrzył ją w sprzęty kościelne, ponosząc na to wielkie wydatki; wyrabiał przywileje u papieża, Pawła V i u króla Zygmunta III. Ciesząc się uznaniem zarówno w obozie dworskim, jak i wśród rokoszan, obrany został w kwietniu 1608 roku na konwencyi, którą król do Krakowa był zwołał, posłem do malkontentów litewskich. Dano mu listy do Radziwiłła i Chodkiewicza, oraz instruk-cyę postępowania z nimi. Wiózł nadto F. odezwę zjazdu do ks. Janusza Ostrogskiego (Por. źródła archiw. w A. Naruszewicza „Historya J.

K. Chodkiewicza”, wyd. z 1805 r. I, 187—8).— Kiedy po Gębickim kanclerstwo w. kor. objął Krzycki, król mianował podkanclerzym F-a, posiadającego poparcie królowej Konstancyi, która potrafiła rywali jego usunąć na stronę i wywalczyć dlań ten urząd 23 marca 1613 r. (Jul. Bartoszewicz w „Encykl. Org.” VIII, 934). W r. 1616, zatrzymując probostwo miechowskie, został F. biskupem łuckim, a w rok później (1617) płockim.—Biskupstwo i probostwo płockie, połączone z księstwem Sieluńskiem, wymagało od F-a, na mocy zwyczajów koronnych, abdykacyi z podkanclerstwa. Jako biskup-nominat dopiero, upierał się wszelako F. przy tym urzędzie, pragnąc pozostać nadal w otoczeniu króla. Upór jego wszczął atoli burzę na sejmie w r. 1618 i zmusił go do uległości. Wywzajemuiając się opponentom, poparł Firlej skutecznie na pod-

• Enc. Powsz. flustr. Zosz. 170. T. XXLL

kanclerstwo nienawistnego im Andrzeja Lipskiego, który wziął po nim jednocześnie katedrę łucką (Naruszewicz II, 118 — 119). Będąc biskupem płockim przez lat sześć, rozpoczął F. budowę pałacu Brokowskiego, który był później rezydencyą biskupów płockich, i erygował wspaniały most murowany, oraz piękny ogród pod zamkiem w Pułtusku, dokąd też, dbały o ubogich, sprowadził Bonifratrów (Braci miłosierdzia). Posiadał też F. dziedziczne zamiłowanie do nauk, sztuk pięknych i cech zewnętrznych wysokiej kultury, ujawniających się w przepychu i blasku wielkopańskim. — W Czemiernikach, rodzinnych dobrach swoich, zbudował tak wspaniały pałac w stylu włoskim, że miejscowość ta wraz z piękuemi ogrodami swemi obudzała za jego czasów podziw ogólny, zaliczając się do najświetniejszych rezydencyj w kraju.—Czemierniki, gdzie F. zbudował nadto piękny kościół parafialny, zaopatrzywszy go w fundacyę kapelanii wieczystej ku czci N. M. P., a gdzie w r. 1624 gościł Zygmunt III podczas zarazy w Krakowie („Słów. Geogr.”), opisywali swego czasu z prawdziwym zachwytem: Starowolski i Cella-ryusz (Por. Baliński i Lipiński „Star. Pol.” II, 1114—1115).—W r. 1624 został F., po śmierci Gębickiego, arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem. Rządy archidyecezyi objął nowy dostojnik w r. następnym (1625) przez pełnomocnika swego, a jednocześnie odbył świetny wjazd do Łowicza.—Niesiecki powiada, że F., wstępując na arcybiskupstwo Gnieźnieńskie, wy wróżył sobie zgon rychły, gdy rzekł, że „na tej stolicy zabawi niedługo”. Jakby w przeczuciu rychłego zgonu, kazał sobie zbudować grób marmurowy w kollegiacie łowickiej i trumnę ołowianą stale za sobą wozić, a „patrząc na nią często, do śmierci świętej się gotował” (tamże). Przed zgonem liczne poczynił fundacyę. W kollegiacie łowickiej zbudował własnym kosztem ołtarz marmurowy i złożył w nim relikwie św. Wiktoryi, otrzymane z Rzymu, oraz relikwie św. Bennona, dar Wilhelma, ks. Brabanckiego. Fun-dacya Bonifratrów w Pułtusku zachęciła go do takiej samej w ulubionym Łowiczu, gdzie jej stały dochód roczny na utrzymanie zapewnił. — Bernardynom łowickim sprawił kosztowne organy, a kątedrze guieźnieńskiej—posąg srebrny św. Barnaby, apostoła, i drogocenną infułę biskupią, ocenioną na 16 000 14. Na uczczenie drzewa Krzyża św. zbudował F. kaplicę przy kościele Dominikanów w Lublinie (tamże).

Firlej Jędrzej z Dąbrowicy i Janowca (f 1587?), kasztelan lubelski, starosta sandomierski, najmłodszy syn Piotra F-a (ob.) i Katarzyny Łęczyńskiej, a wnuk Mikołaja, hetmana

w. kor., Paprocki (wyd. Tur. 497) powiada o nim, że się w młodości „na rycerskim Chlebie chował i w sprawach (wojennych! dobrze był umiejętny. Roty znaczne z niemałym kosztem na wszystkie potrzeby koronne wywo-

77

niepamięć datę swego zgonu.

Firlej Mikołaj z Dąbrowicy (f 1601), kasztelan Biecki, starosta Kazimierski, Nowomiejski

dził, a w potrzebach bywał z Moskwą, z Niemcy i indziej”. Żyjąc w ścisłych stosunkach z braćmi, Janem (oh.) i Mikołajem (ob.), należał raz z nimi do filarów obozu dwyssyden-ckiego w Polsce. Pomimo tych związków występował Jędrzej w r. 1575 na zjeździe elekcyjnym Litwy i Korony w Stężycy jako przywódz-ca secessyi politycznej i anarchii, jakkolwiek brat jego, Mikołaj, popierał jawnie kandydaturę cesarza Maksymiliana II na tronie polskim. Secessya Jędrzeja była też prawdopodobnie tylko fortelem politycznym, ukartowanym z bratem - wojewodą w celu wszechstronnego zabezpieczenia rodu. Gdy potrzeba ta ustała, oświadczył się pono F. za arcyksięciem Ferdynandem, a stali po jego stronie burzliwy Szafraniec i Stanisław hr. z Górki (Por. W. Zakrzewskiego „Po ucieczce Henryka” Kraków 1878 str. 341—2). Przywódzca anarchii i warchoł polityczny, będący przez czas pewien szkodliwem dla Rzpltej narzędziem w rękach braci, posiadał jednak F. niemało zalet obywatelskich i rodowych, które go na tle korrupcyi ogólnej w lepszem nieco świetle przedstawiają. Już podczas bezkrólewia po Henryku będąc rotmistrzem (Pawiński „Źródła dziejowe” I, 20), porzucił F. w samą porę anarchię polityczną i, oświadczywszy się za Batorym, wziął udział w poselstwie do niego do Siedmiogrodu (Zakrzewski, j. w.), a po powrocie do kraju marszałkowa! izbie poselskiej podczas koronacyi (Niesiecki). Łaska monarsza spłynęła wkrótce potem na F-a. darząc go po śmierci Stanisława Słupeckiego kasztelanią lubelską (20 sierpnia 1576 r., Por. Pawiński, IV, 58), na którą poprzednio już przez szlachtę powołany został (Niesiecki). Pod tymże rokiem notuje Niesiecki, że F., służąc wiernie królowi, pośpieszał (we wrześniu) „w sto koni usaryi i piechoty” (Por. Pawiński, IV, 25) pod zbuntowany Gdańsk, od którego w grudniu 1577 r., już jako starosta sandomierski, odebrał był w imieniu króla przysięgę wierności (Pawiński IV, 345, 53, 57). W czerwcu 1677 roku zastępował za zgodą króla (Pawiński, j. w. IV, 186) wojewodę krakowskiego, Piotra Zborowskiego, w zagmatwanych sprawach mazowieckich. Żonaty ze Srzeń-ską hr. Dołęga, wojewodzianką Płocką, miał z niej F. syna Feliksa, zmarłego w wieku młodzieńczym w r. 1576, i dwie córki, z których Anna była za Jędrzejem Leszczyńskim, wojewodą brzesko-kujawskim, a Dorota l-o voto za Stefanem, ks. Zbaraskim, wojewodą trockim, 2-o za Lwem Sapiehą, wojewodą wileńskim i hetmanem w. lit.—Niesiecki pisze, że córka F-a Dorota wyrzekła się dopiero w r. 1587 w Wilnie błędów i herezyi ojcowskiej; w tym też zapewne czasie nastąpił zgon F-a, który dość szybko opuścił szerszą arenę dziejową, narażając na

J. k. k.

i Pilzneński, referendarz dworu królewskiego (Paprocki, wyd. Tur., str. 497) i wojewoda Krakowski (Niesiecki, wyd. Bóbr. IV, 33—34), najstarszy syn Jana F-a (ob.), wojewody Krakowskiego, urodzony z Bonarówny, kasztelanki Sądeckiej w połowie wieku XVI, a wychowany przez matkę, gorliwą katoliczkę, był, jak powiada Paprocki (j. w.), catholicissimus w przeciwstawieniu do swego ojca. Pomimo studyów, odbytych za wolą tegoż w Niemczech i we Francyi, gdzie przyszły wojewoda należał pono przez czas krótki do protestanckiego obozu, zwrócił się F. jeszcze zamłodu ku wierze praojców i, wyruszywszy w r. 1569 do Rzymu, tam się błędów herezyi wyprzysiągł (Hosius „Episto-lae” II, fol. 271 cyt. Niesieckiego, j. w.). Mianowany przez Zygmunta Augusta starostą Kazimierskim, stał F. po śmierci króla przy boku ojca i stryja, Mikołaj a (ob.), dając się, pomimo sympatyj habsburskich, przeciągnąć w końcu wraz z nimi na stronę Henryka Walezyusza, po którego do Francyi dw; krotnie jeździł w poselstwie: raz, powołując go na tron polski, a następnie, skłaniając do powrotu. Gdy Walezyusz uprosić się nie dał, odświeżył F. dawne trady-cye swego politycznego zawodu. Widzimy go też niebawem w austryackim obozie u posła cesarskiego, Dudycza, który umiał go zjednać datkiem 2 000 fl. (Por. Zakrzewski „Po ucieczce Henryka” Kraków 1878, str. 287—8). W r. 1575 wyruszył F. na dwór cesarza Maksymiliana II w celu ofiarowania mu korony polskiej. Gdy missya ta zawiodła, przystąpił starosta, za przykładem większości Małopolan, do partyi Batorego, który nań miał zlać niebawem liczne łaski i dostojeństwa. W r. 1577 listem, wydanym 8 maja w Brodnicy, powołał król Stefan F-a, już jako kasztelana Bieckiego, do swego boku, rozkazując mu towarzyszyć sobie w wyprawie na zbuntowany Gdańsk.—(Por. A. Pawiński „Źródła Dziejowe” I, 68). Nim jednak polecenie królewskie dojść mogło rąk jego, został tymczasem F., jako mąż zaufania Małopolan, wyprawiony ze zjazdu Korczyńskiego w poselstwie do króla Stefana (tamże II, 150—-1), którego dopędził już pod Gdańskiem, gdzie wedle Niesieckiego miał się do poskromienia rokoszu przyczynić. Z odpowiedzi królewskiej, złożonej 20 czerwca 1577 r. na ręce posłów, a w ich liczbie i F-a, widać, że król, przyrzekając pamiętać o żądaniach Małopolan, skłania ich jednocześnie do zaniechania prywaty i do gorliwej służby ojczyźnie, zagrożonej z zewnątrz i wewnątrz (Pawiński, j. w. II, 202—207).—F. służył jej pono w następnych latach istotnie i gorliwie, gdyż, jak powiada Niesiecki, król Stefan chwalił w nim zalety ducha i ciała, jako to: uczciwość, naukę i męstwo, połączone z hojnością, która kazała F-owi na wyprawę moskiewską „znaczny komput ludzi do boju wystawić”.—Po śmierci Batorego łożył znowu F. ze szkatuły

starał.

własnej na potrzeby Rzpltej, mianowicie, gdy mu konstytucyą z r. 1587 (fol. 439) opiekę nad powiatem Pilzneńskim i Nowemmiastem zlecono.-- Po elekcyi Zygmunta III jeździł F. w r. 1589, już jako wojewoda krakowski, na dwór cesarza Rudolfa II w sprawie zatwierdzenia trans-akcyi Będzińskiej z marca t. r., mocą której arcyks. Maksymilian, więzień Zamoyskiego z pod Byczyny, zrzekał się praw do korony polskiej. Pełen dworskości, odprowadzał wkrótce potem F. Maksymiliana do Bytomia, służąc mu w tej podróży własnym pocztem i szkatułą (tamże). Wezwany w r. 1590 przez Rzpltą do poprawy i zebrania ustaw krajowych, poparł F. pomocą swoją Januszowskiego, który ustawy te drukiem ogłosił. Ogłada dworska kazała F-owi w r. ł592 podejmować w Balicach pod Krakowem z przepychem królewskim narzeczoną Zygmunta III, Annę Austryacką, przybywającą z Wiednia do Polski (Por. Baliński II, 70).—Dawny stronnik habsburski i senator, używany z zaufaniem przez Zygmunta III w sprawach inflanckich, stanął mimo to F. w tymże roku 1592 po stronie Jana Zamoyskiego, gdy ten, ujawniwszy na sejmikach tajemną politykę austryacką króla, do otwartej z nim walki wystąpił.—List, wystosowany za sprawą kanclerza do Zygmunta III, a zawierający surową krytykę jego czynności, podpisali wszyscy wybitniejsi panowie małopolscy, a na ich czele Mikołaj F.—Mimo to nie znajdował król dla F-a słów pochwały i uznania, jakiem stale go darzył (Niesiecki), puszczając mu, gdy okazyi do nowych tytułów i dostojeństw brakło, przynośne królewszczyzny w dzierżawy. Klemens VIII papież, który, będąc jeszcze nun-cyuszem w Polsce, znał dobrze rodzinę F-ów, miał dlań, jak powiada Niesiecki, „respekt osobliwszy”, a cesarze Maksymilian II i Rudolf II nie mniejszą darzyli go łaską (Por. Okolski: „Orbis Pol.” II). Prawnuk hetmana, okazywał F. pokrewne pradziadowi zalety obywatelskie, odrzucając np. tytuł hrabiowski, ofiarowany mu przez króla hiszpańskiego, a sprzeciwiający się szlacheckiej równości i gruntowi dziejowemu Polski.—Wielki pan i magnat wykwintny, szeroko z hojności swej i kurtuazyi znany, podejmował F. w r. 1596. w słynnych ze swego gospodarstwa Balicach, które nań przeszły po matce, Henryka Gaetano, legata papieskiego, z przepychem niebywałym. Sekretarz legata pisał o tern przyjęciu, że odbyło się w pałacu pięknym, acz drewnianym, stojącym wśród rozkosznego ogrodu, pełnego owoców, takich nawet, jakie w tym kraju są rzadkie, jako to: fig, winogron, brzoskwiń i moreli. Sarnicki, któremu pałac ten był znany, nazwał go aula, superb o sumptu extrada: opus inter miracula repo-nendum (Baliński itd. II, 70). Do tegoż F-a należał piękny Janowiec, w którym w r. 1591 gościł Zygmunt III (tamże II, 440), a Jan Zamoyski, dowiedziawszy się o jego zgonie, wy

rzekł, że śmierć zerwała w nim najpiękniejszy kwiat senatu polskiego, lub, jak chce Piasecki (Kronika, wyd. Bartoszewicza, str. 163): to z mleka naszego śmietana zdjęta! Chwali go też Jakób Górski w swej: Censura Orien-talis Ecclesiae.—Żonaty 1) z Elżbietą Ligęzian-ką miał z niej F. syna Mikołaja i pięć córek, o których obszernie pisze Niesiecki. 2) z Agnieszką Tęczyńską, z której miał syna Jana, posła na sejm w r. 1633, i dwie córki. — Portret Agnieszki F-owej, odtworzony ze starej miniatury przez Matejkę, znajduje się w jego „Albumie” (karta 14). Z potomków F-a odznaczyli się: syn jego, Mikołaj, wojewoda Sandomierski, uczony w prawie mąż za Zygmunta III, oraz synowie uczonego: Jędrzej, rotmistrz i kasztelan lubelski, żyjący jeszcze w r. 1655 (Niesiecki, j. w. 35—7) i Henryk, słynny ze swej pobożności, jaką herezyę przodków odkupić się

j. K. K.

Firlej Jan z Dąbrowicy, Knyszyna i Secygniowa (f 1614), podskarbi wielki koronny, starosta lubelski, kasztelan wojnicki, trzeci syn Jana, marszałka w. kor. (oh.), i Zofii Bonarówny, kasztelanki sądeckiej. Pomimo że cały niemal ród F-ów należał za jego lat młodocianych do filarów stronnictwa dyssydenckie-go w Polsce, Jan F., bawiąc z bratem, Piotrem, na naukach w Rzymie, gorliwym został katolikiem i przywrócił w rodzinnych dobrach swoich, jako to: w Dąbrowicy, Janowcu, Lubartowie, Kocku i Markuszowie, wiarę praojców. — W r. 1573 należał pono F. do poselstwa, zapraszającego Henryka Walezyusza na tron polski (Niesiecki, wyd. Bóbr. IV, 38); później, gdy w r. 1587 pojawiła się kandydatura królewicza szwedzkiego, Zygmunta (III), posłował w tymże celu, a z wielką paradą, do Szwecyi, w imieniu województwa Krakowskiego. W dwa lata później, w r. 1589, będąc posłem na sejm, otrzymał podskarbiostwo w. kor., a w r. 1590 starostwo Lubelskie (tamże).—Zygmunt III wysiał go (w r. 1589?) w poselstwie do cesarza Rudolfa II, prawdopodobnie wraz z bratem, Mikołajem F-em, referendarzem (ob.) dworu królewskiego, a obaj F-owie ponosili wydatki na tę reprezentacyę ze szkatuły własnej.—Będąc podskarbim przez lat 19 (do 1608 r.), szafował wielokrotnie hojny F. z własnych funduszów na żołd, należny wojsku, a nawet dobra swoje w tym celu zastawiał. Składając w r. 1608 podskarbiostwo w ręce króla, miał wyrzec: „Pozwól, Miłościwy Panie, aby reszta majątku dla mnie i potomków moich została” (Por. art. Jul. Barteszewicza w „Encykl. Org.” VIII, 934).—Województwa sandomierskiego, ofiarowanego sobie przez króla w r. 1613, F. przyjąć nie chciał, poprzestając na kasztelanii wojnickiej. — W r, 1590 nabył F. Knyszyn i Secygniew z przyległościami (Niesiecki, j. w. 39). Człowiek wykształcony, drukował F. listy swoje, pisane po łacinie do syna (tamże). Żo-

k.

naty z Gertrudą Opalińską, marszałkówną wiel. kor., zostawił z niej cztery córki i dwóch synów: Jędrzeja, starostę kazimirskiego i medyckiego, który złożył później pod Chocimem (w r. 1621) dowody niezwykłego męstwa (tamże), oraz Henryka, biskupa poznańskiego (ob.).J-K-Firlej Henryk z Dąbrowicy, biskup poznański (f 3 grudnia 1635), drugi syn Jana, podskarbiego w. kor. (ob.), i Gertrudy Opalińskiej, marszałkówny w. kor. Odbywszy, obyczajem bogatej młodzieży polskiej, nauki za granicą, powrócił F. do kraju, gdzie na dworze Zygmunta III pierwsze kroki swe stawiał. Niebawem, jako młodzieniec, stanowi duchownemu poświęcony, został F. kanonikiem krakowskim i sekretarzem

J. K. M., a mając, dla swej ogłady, oraz znajomości języków obcych, nie wyłączając niemieckiego, wielkie względy u królowej Konstancyi, otrzymał 14 marca 1625 r. referendaryat w. kor. po Hieronimie Cieleckim, który objął wówczas katedrę biskupią w Płocku („Metr. Kor.” ks. 172. fol. 194 cyt. Jul. Bartoszewicza w „En-cykl. Org.” VIII, 935).—Gdy w r. 1627 Stanisław Łubieński zrzekł się opactwa Tynieckiego, otrzymał je Henryk F., zajęty w tym czasie budową klasztoru Reformatów w Kazimierzu nad Wisłą i kościoła pod wezwaniem Zwiastowania N. M. P..—Niesiecki (wyd. Bóbr. IV, 40) i Szczygielski („Tinecia” 119) podnoszą wysoko hojność F-a dla starożytnego opactwa Benedyktynów w Tyńcu. Kościół miejscowy zawdzięczał mu wiele ozdób, przez co F. zakonnikom „wielce się przymilił” (Niesiecki). W r. 1631 otrzymał F. po Adamie Nowodworskim biskupstwo Przemyskie, ale dopiero w r. następnym, 1632, zrzekł się referendaryatu i otrzymał święcenia pasterskie. W tymże roku zasiadał nowy biskup na sejmie elekcyjnym, stojąc po stronie królewicza Władysława (IV), którego sprawę gorliwie na tern zebraniu popierał wraz z królewiczem, Janem Kazimierzem. Występując jako poseł Władysława, przemawiał F. na sessyi sejmowej dnia 21 października 1632 r. z upoważnienia swego mocodawcy (Por. „Pam. Albr. Radziwiłła” 1, 60).—Treść długiej mowy F-a przytaczają „Pamiętniki do panowania Zyg. III, Wład. IV i Jana Kazim.” (I. 191), a elokwen-cya biskupa, kruszącego kopię w obronie kandydatury królewicza Władysława, miała mu później, gdy ten królem został, łaskę monarszą zapewnić. Już na sejmie koronacyjnym, 9 lutego 1633 i\, dał Władysław IV F-owi dowód swej przychylności i pamięci, darząc go biskupstwem Warmijskiem. Nominat nie przyjął jednak tego zaszczytu, uważając go, wobec niepewnego stanu rzeczy w Prusach, za dostojeństwo rzekome raczej, niż prawdziwe, które mogłoby go dla niepewnych powodzeń pozbawić stanowiska, jakie już w kraju posiadał.—Po odmowie F-a oddał król biskupstwo Warmijskie Mikołajowi Szysz-kowskiemu („Pam. Albr. Radziwiłła” I, 143).

Według tegoż źródła (str. 154) wizyta kanclerza Radziwiłła w Tyńcu, którego osobliwości zwiedzał książę kanclerz w Wielki piątek 1633 r., za poleceniem F-a, schodzi się niemal z datą faktycznego objęcia biskupstwa Przemyskiego przez F-a, t. j. z dniem 19 listopada t. r. (Łę-towski „Katalog biskupów” II, 231). Zdaje się jednak, że ingres ten odbył się wcześniej. Przyczyniając się do budowy kościoła katolickiego w Przemyślu, ofiarował F. na ten cel, a na czas swego pasterstwa w tej dyecezyi, przypadające mu, jako biskupowi, spadki po księżach miejscowych, zmarłych bez testamentów — post intestatos. Kościołowi w Kadymie nadał karczmę i kawał gruntu (tamże). W Brzozowie zamierzał zbudować dla biskupów przemyskich nową rezydencyę drewniauą („Pam. Alb. Radź.” j. w. I, 287). Z dobrodziejstw F-a krótko miał korzystać Przemyśl, bo gdy 20 sierpnia 1634 r. umarł Adam Nowodworski, F. wziął po nim katedrę poznańską. Władysław IV, polecając nowego nominata kapitule Poznańskiej, pisał do niej po łacinie w te słowa: „Domu Firlejów taka jest świetność, że nie stara się on już o. godności, ale dostojeństwa wszelakie same mu się narzucają. Raczej obawiać-by się należało, czy Firlej zaszczytami nie pogardzi, niż o to, czy nie jest godzien najwyższych. Dziś, oddając Firlejowi biskupstwo poznańskie dla dobra naszego i Rzpltej, obawiamy się o to tylko, czy on godność tę przyjmie” (Niesiecki). Mianując F-a biskupem poznańskim, p sał król do kar y-nała Barberiniego, że F. będzie obroną wiary i ozdobą Kościoła, oraz, że cnotom jego nagroda się należy (Łętowski II, 232). Nie miał już jednak F. czasu, ani sposobności do spełnienia tych nadziei, jakie monarcha w nim pokładał, -leszcze papież nie zdążył go był na nowej stolicy zatwierdzić, gdy F. życie zakończył („Tine-cia”). Hojny, a nawet rozrzutny, zostawił F. długi olbrzymie, a wraz z niemi w wielkim nieładzie wszystkie sprawy rodzinne i finansowe swego rodu. Dobra własne zastawił jeszcze za życia ulubieńcowi królewskiemu, Adamowi Ka-zanowskiemu, który posiadł w tenże sposób dobra Jędrzeja F-a, starosty kazimirskiego, stryjecznego brata i pupila zmarłego biskupa. Jędrzej był człowiekiem niespełna rozumu, a na opiece kuzynów wyszedł nieświetnie. W obronie praw jego przeciw Kazanowskiemu wybuchła potem burza sejmowa (tamże I, 335, 360), która już jednak ani fortuny, ani historycznego imienia F-ów nie wydobyła z toni (Por. Jul. Bartoszewicz „Encykl. Org.” VIII, 934—6). Przytoczone wyżej, a tak pochlebne dla F-ów słowa Władysława IV były jakby obrazem pogrobo-wym dziejowego i społecznego stanowiska tego rodu w Polsce dawniejszej. Henryk F. nie zasługiwał już na nie, a ród jego, wygasły dopiero w r. 1730, stracił przedtem całkowicie wpływ swój i znaczenie możnowładcze w Rzpltej.

j. K. K.

And. S.

Bronowice (pt. Kozienicki), należące w wieku XVII do F-ów, zachowały ostatnią bodaj pa*-miątkę po nich i po ich świetności minionej. Była nią do niedawna ruina starego zamczyska; przechowywała się w tej miejscowości do r. 1868, w pośrodku domu mieszkalnego, jako wieża obronna, zwana „firlejowską”, a zdobna w dwa posągi Firlejów-rycerzy. Świadek czasów ubiegłych, przetrwała ta budowla niezbyt długo świetność znakomitego rodu, ustępując miejsca budowli nowej i ludziom nowym. Kształty tego zabytku, zburzonego przed laty 30-u, zachował dla potomności rysunek Yogla z początku bieżącego wieku (Por. „Slow. Geogr.” Brono wice); „Tygodnik lllustrowany” (tom I z 1860 r. str. 256 i tom XXXVI z r. 1868, Nr 2).

Firleje — „stroi baba firleje”, ob. Firlej z Dąbrowicy.

Firlejów, miasteczko w Galicyi, w starostwie Rohatyńskiem, nad Hniłą Lipą, przy gościńcu rządowym Przemyślany - Rohatyn; liczyło w r. 1800 (wraz z obszarem dworskim) 224 domy; 1 102 m-ców, w tej liczbie 285 katolików, 820 unitów, 78 żydów; 296 Polaków, 896 Rusinów. Obszar wszystkich gruntów zajmował 17 km. Q. Są tu dwa kościoły parafialne obu obrządków, poczta, szkoła ludowa.—Kościół katolicki murowany, poświęcony w r. 1774 pod wezwaniem św. Stanisława; parafię erygował w r. 1573 Mikołaj Narajowski, sędzia ziemi Lwowskiej. W F-wie urodził się historyk liter, polskiej, Michał Wiszniewski.

FirlejOWSZCZyzna, folwark pod Lublinem, położony między Tatarami i Bronowicami. w gminie Wólka, parafii Kalinowszczyzna. Był niegdyś własnością rodziców Wincentego Pola, niema wszakże pewności czy on tu przyszedł na świat, czy też w samym Lublinie. Około r. 1857, kiedy autor Mohorta nawiedził Lublin, ziemianie lubelscy na wydanej dla niego uczcie owacyjnej, za przewodem Bodzantowicza (Kajetana Suffczyńskiego) uchwalili, aby F-ę nabyć i ofiarować mu tę drogą pamiątkę w upominku; jnkoż zaraz złożono kilka tysięcy rubli i sprawę załatwiono bezzwłocznie. Poeta wszakże nie mógł osiąść w gnieździe rodzinnem; wypuścił je w dzierżawę w błogiej nadziei, że kiedyś jeden z synów jego weźmie je w swoje posiadanie i przekaże dalszym potomkom. I to się wszakże nie ziściło. Po śmierci jego F. znów przeszła w obce posiadanie. Obecnie jest tam fabryka cementu, której zarząd mieści się w dworku polowskim.

Firletka (Lychnis), rodzaj roślin z rodziny caryophyllaceae (go ź dziko waty ch), odznacza się kielichem rurkowatym, w 5 ząbków wyciętym, nagim. Płatków w koronie 5, paznogeiowa-tych, przy otworze zwykle przyrostkami uwieńczonych, całych lub rozszczepanych; torebka 1—5-o komórkowa, 5-o ścienna, wieloziarnowa. Ziarna do osadnika środkowego przytwierdzone. Jakób

Waga w dziele swojem „Flora Polska” podaje i szczegółowo opisuje następujące gatunki: 1) F. smółka (L. viscaria) — dorasta 2—3 stóp wysokości. Ma łodygi proste, walcowate, kolankowate, mocno, mianowicie przy kolankach, lepkie i brudno-czerwonawe. Liście korzeniowe liczne, długie, u dołu szczuplejsze, w górze ło-patkowato rozszerzone, nieco spiczaste i gładkie; łodygowe coraz krótsze, węższe, lancetowate, przy nasadzie czerwonawe, nasadami zrosłe i na obudwu brzegach nad kolankiem włoskami białawemi okryte, zresztą gładkie, całe w wierzchołku stwardniałością zakończone. Kwiaty na wierzchołku łodygi w wiązki przeciwległe zebrane, z których dolne są odleglejsze, wyższe zbliżone, i tym sposobem wszystkie niby kłos, czyli grono przerywane, tworzą. Przysadki kwiatowe lancetowate, zabarwione, na brzegu kosmate. Kielichy czerwonawe, gładkie, o pięciu ząbkach. Korona piękna, karmazynowa, o płatkach całych, od kielicha znacznie dłuższych. Torebka 5-o komórkowa. Odmiana z kwiatem cielistym lub białym niekiedy się znajduje, a w ogrodach z kwiatem pełnym jest znana. Rośnie na wzgórkach trawiastych, w zaroślach i gajach. Kwitnie w czerwcu.—2) F. biała (L. dioica), także 2—3 stopy wysokości. Ma łodygę prostą, walcowatą, omszoną, w wierzchołku dwudzielnie rozgałęziającą się. Liście szersze lub węższe, podłużno-jajowate lub jajowo-lancetowate, spiczaste, omszone, miękkie, cokolwiek nerwiste, bez-ogonkowe. Kwiaty białe, oddzielno-płciowe, nieco pachnące, dość wielkie, na wierzchołku i boku gałązek wyrastające, krótko - szypułkowe. Kielich kwiatu męskiego—szczuplejszy, walcowaty; żeńskiego—bardziej wydęty, mianowicie podczas dojrzewania owocu. Płatki do połowy roz-szczepane, o wcięciach zbliżonych, w nasadzie dwoma przyrostkami opatrzone. Torebka ostro-.kręgowa, gładka, kielichowi wyrównywająca. Żeńskie osobniki mają liście zawsze obszerniejsze. Bardzo pospolita około wsi, w ogrodach, na polach, przy drogach, w zaroślach. Kwitnie prawie przez całe lato. — 3) F. leśna (L. sylvestris), do poprzedzającej dość podobna, lecz liście ma bardziej owalne, krótsze i nie tak mocno śpiczaste, łodygę cieńszą i bardziej wiotką, a nadewszystko kwiaty zawsze czerwone, wcale nie pachnące i prawie bezszypułko-we; działy zaś czyli wcięcia płatków koronowych szczuplejsze i oddalone. Torebki okrągła-we. Sprengel za odmianę ją tylko uważa, utrzymując, że w Turcyi i Grecy i zawsze ma białe kwiaty. J. Waga znajdował tę F-ę w niewielkiej obfitości w lesie cienistym, wilgotnym, koło Radomia.—4) F. poszarpana (L. flos cu-culi), ma łodygę na 2—3 stóp wysoką, prostą, brózdowaną, prawie kanciastą, pojedyńczą, czerwonawą, w górze trochę lepką i gdzieniegdzie omszoną. Liście drobne, lancetowate, w ogonek zwężone, prawie tępe; wyższe lancetowate, bez-

B. M.

ogonkowe, spiczaste; wszystkie gładkie, nerwem środkowym oznaczone. Kwiaty wierzchołkowe w rzadką wiechę ułożone. Kielich biało-czer-wonawy, dziesięcin wyraźnemi smugami oznaczony, długości paznogciów płatkowych wyrówny-wający, o ząbkacli spiczastych. Płatki przyjemnie czerwonawe, głęboko na działy szczupłe, równowązkie, poszarpane. Odmiana z kwiatem białym i cielistym niekiedy się przytrafia. Bardzo pospolita na łąkach wilgotnych. Kwitnie w czerwcu.— 5) F. kąkol. (L. githago). Kąkol dorasta około 3-cli stóp wysokości i cały jest gęstemi, szaremi włoskami porosły. Ma łodygę prostą, pojedyńczą lub nieco gałęzistą, walcowatą. Liście naprzeciwległe, równowązko - lancetowate, bezogonkowe, śpiczaste, całe nasadami zrosłe. Kwiaty na wierzchołku łodygi i gałązek pojedynczo osadzone, prosto stojące, na bardzo długich, walcowatych szypułkach. Kielich twardy, prawie skórkowaty, dziesięciu lub więcej liniami wystającemi, równoległemi, oznaczony. Wcięcia jego są szczupłe, równowązkie, śpiczaste, od korony dłuższe lub krótsze, całe, jedno-nerwowe. Korona wielka, fioletowo-purpu-rowa, o płatkach całych, nieco wyciętych, bez przyrostków przy otworze. Torebka walcowato-stożkowata, kielichem otulona, gładka, nerwista,

l-o komórkowa. Ziarna nieforemne, kątowate, czarne, bez połysku, gęstemi hrodaweczkami okryte. Rośnie między zbożem. Kwitnie w lip-cu i sierpniu. Pod nazwą F. znane są i opisywane także inne rośliny. Ciekawy czytelnik znajdzie szczegóły w pracy p. Erazma Majewskiego p. t. „Słownik nazwisk botanicznych i zoologicznych”.

Firma (raison de commerce, ditta, ragione sociale, Firma, firm) jest nazwą stałą, służącą do wzajemnego odróżniania się handlujących i oznaczania ich bytu i działalności handlowej. Wytworzył ją zwyczaj na podstawie właściwości i potrzeb handlu, wyróżniających ten rodzaj pracy ludzkiej od innych zawodów. — Handlujący obiera sobie F-ę, przez cały czas swojej działalności jej używa, umieszcza ją na znakach sklepowych i towarowych, podpisuje nią swoje okólniki, korrespondencyę i swoje zobowiązania, szczyci się nią, jeżeli długoletnia umiejętna praca pozwoliła mu pomyślnie prowadzić przedsiębiorstwo, i jako drogą spuściznę stara się ją pozostawić dzieciom swoim i wnukom.—Nowsze prawodawstwa, idące za przykładem ustawy niemieckiej i austryackiej, starają się szczegółowo określić i ustalić zasady ustanowienia, bytu i umorzenia F - y. Wszystkie one uznają potrzebę zabezpieczenia prawa wyłączności używania F-y, a różnice pomiędzy niemi zależą głównie od stopnia uwzględnienia zasady prawdziwości F-y, t. j. zgodności F-y z cywilnem nazwiskiem handlującego.—Pod tym względem trzy różne dają się w prawodawstwach dostrzegać systemy, a mianowicie: 1) system pełnej swobody, tak przy ustanawianiu F-y, jak i przy dalszym jej rozwoju. Handlujący nie jest przez prawo krępowanym przy wyborze tej, czy innej na F-ę nazwy. W czasie prowadzenia handlu, może F-ę zmienić, może ją zbyć za życia, albo na wypadek śmierci. System ten widzimy w dawnem prawie niemieckiem, we Francyi i u nas; co do firm handlujących jednostkowo i w prawodawstwie W. Brytanii.—2). System organicznej swobody, podług którego, ustanawiając F-ę, handlujący są obowiązani umieszczać w niej swoje nazwisko cywilne; ale przy przechodzeniu przedsiębiorstwa, bądź drogą umowy, bądź drogą spadku, w ręce osób trzecich, nabywca nie jest obowiązanym do szanowania zasady prawdziwości F-y, i chociaż jego nazwisko jest innem od tego, które się mieści w F-e nabytej z przedsiębiorstwem, może on nadal dawnej F-y używać. Toż samo ma miejsce co do stosunków spółkowych: pomimo, że spólnik firmowy wyszedł ze spółki i dalej nie bierze w niej udziału, nazwisko jego i nadal może być w F-e utrzyinanem. Z prawodawstw dziś obowiązujących prze prowadziły powyższe zasady ustawy handlowe: niemiecka, austryacka, węgierska i portugalska, ale ta ostatnia tylko co do firm spółkowych.

3) Trzeci system zasadę prawdziwości F-y przeprowadza z całą możliwą ścisłością. F. winna być zgodną z nazwiskiem cywilnem prowadzących handel, i w żadnym razie nie może zawierać w sobie naz visk ludzi, niebiorących rzeczywistego udziału w przedsiębiorstwie. Tu widzimy prawodawstwa: Francyi, Belgii, a tern samem i kodeks u nas obowiązujący co do spółek, dalej Szwajcaryi, Włoch, Hiszpanii, Chile, Costa-Rica, Kundinomarki i Guateinali, Portugalii co dofirm jednostkowych, oraz Grecyi i Turcyi co do firm spółkowych.—W projekcie ustawy o regestracyi handlowej, opracowanym przez specyalny komitet w Warszawie dla Królestwa Polskiego („IlpoeKTri> nojioiiïeHüi o ToproBofi penicTpanjii, cocTanjienr.iił ocoÓljmt» ROMHTeTOMT»”, Warszawa 18b6), uwzględniono dwa ostatnie systemy. Większość stanęła po stronie swobody ograniczonej, mniejszość zaś członków zaprojektowała przepisy, oparte na ścisłem przeprowadzeniu zasady prawdziwości F-y. —- Podzielając przekonania owej mniejszości, uważamy za nader pożądane pozyskanie prawa, któreby zobowiązywało handlujących do ujawniania w F-e swoich nazwisk cywilnych, tak przy ustanawianiu F-y, jak i przy jej dalszem używaniu, przyczem winno im być wyraźnie i stanowczo wzbronionem: wprowadzanie do F-y nazwisk osób, niebiorących udziału w prowadzeniu pezedsiębiorstwa, i zamieszczanie w F-e dodatków, oznaczających istnienie spółki tam, gdzie jej w rzeczywistości niema. Prawo takie nie powinno tamować możności umieszczania w F-e, obok nazwiska cywilnego, dodatków, mających na celu wskazanie przedmiotu przedsiębiorstwa, objaśnienie o dacie jego założenia, albo wogóle odróżnienie danej F-y od innych, już dawniej istniejących. Nie może też być handlującym wzbronione powoływanie się na F-ę dawniej istniejącą w wypadkach, w których przedsiębiorstwo przeszło do nowych właścicieli drogą spadku, albo w którychby poprzedni właściciele wyraźnie się na to zgodzili.—Zasady takie, usuwając możność wprowadzania w błąd osób, wchodzących z handlującym w stosunki, podtrzymywałyby dobrą wiarę, usuwały niejasność i pozwoliłyby oprzeć zaufanie publiczne, a tern samem i kredyt, na trwalszych podstawach. Byłyby one zastosowaniem do handlujących jednostkowo i dalszem rozwinięciem zasad, zawartych w kodeksie handlowym francuskim co do spółek.—Według przepisów tego kodeksu do F-y spółki imiennej mogą wchodzić nazwiska cywilne jedynie tych spólników, którzy w spółce czynny biorą udział (art. 21). W spółce komandytowej, do F-y winny wejść koniecznie nazwiska cywilne jednego lub kilku spólników odpowiedzialnych i solidarnych (art. 23). Spółka bezimienna F-y nie ma, a może jedynie używać nazwy, oznaczającej przedmiot przedsiębiorstwa (art. 29 i 30). — Pomimo, że ten ostatni przepis przez żadne prawo późniejsze nie został uchylonym, coraz to częściej w ostatnich czasach widzimy zamieszczanie w F-ach naszych spółek akcyjnych, bezimiennych, nazwisk byłych właścicieli. Jest to nietylko niezgodne z bezimiennością takich spółek, będących jedynie zespoleniem kapitałów, ale nawet może wprowadzać w błąd osoby mniej obeznane z rzeczywistym stanem rzeczy; nazwisko bowiem, umieszczone w F-e, pozwala domniemywać się odpowiedzialności osobistej i solidarnej osób, a tej w takich stowarzyszeniach wcale niema.—Ażeby posiadacz F-y mógł z niej korzystać, nie obawiając się przywłaszczenia jej przez osoby trzecie, musi być uznanem przez ustawę jego prawo wyłączności. Wszystkie nowsze ustawy handlowe starają się zabezpieczyć to prawo i zobowiązują w tym celu handlujących do ujawniania (rege-strowania) F-y w sposób ściśle przez prawo określony. Prawo do wyłączności używania F-y mają jedynie ci handlujący, którzy ją ujawnili, t. j. podali do wiadomości i władzy, i całego społeczeństwa, jej treść i formę. Każda nowa F. ma się różnić wybitnie od wszelkich innych firm, w tej miejscowości istniejących, i do ksiąg jawności (regestru) wpisanych (ustawy: niemiecka, austryacka, węgierska, włoska i portugalska).— Kodeks francuski zna jedynie ujawnienie firm spółek handlowych i w tym celu nakazuje składać w kancelaryi sądowej wypisy aktów spółko-wych, z wyszczególnieniem F-y (art. 42 i 43). We Francyi i Belgii przepisy te są rozwinięte i uzupełnione przez obowiązkowe ogłaszanie firm oraz z innemi szczegółami z aktu spółki w spe-cyalnych gazetach. U nas dawniejsze przepisy kodeksu francuskiego obowiązują bez żadnej pod tym względem zmiany. Uporządkowanie kwe-styj dotyczących F-y stanowi jedno z najpoważniejszych zadań prawodawczych; od niego bowiem w znacznej mierze zależy nietylko zabezpieczenie podstaw kredytu, ale i krzewienie pośród szerokich mas zasad moralności. — O F-e w naszej literaturze znaleźć można wiadomości w dziełach: K. Nowakowskiego „Prace przygotowawcze do prawa o regestrze firmowym” (Warszawa 1887, t. I, str. 19 — 82, 303 i nast.); d-ra Antoniego Górskiego „Zarys prawa handlowego austryackiego” (Kraków 1890, t. 1, str. 95 —102). Zobacz też w „Gazecie Sądowej Warszawskiej” z r. 1885 NN. 27,28,40, 44, 47,48, 51 i 51, o „Pojęciu firmy” i z r. 1886 NN 31, 32, 35, 36; 41, 48 i 49, „O rodzajach firmy i zasadzie jej prawdziwości”

Do ostatnich dni istnienia Rzeczypospolitej nie mieliśmy żadnych przepisów, regulujących specyal-ne nazwy handlowe, zwane dziś firmami. Zgodnie z tern, co istniało na Zachodzie, i u nas wytworzył się zwyczaj używania nazw specyal-nych, przedewszystkiem co do spółek, które tern się odznaczały, że do nazwisk cywilnych spólników osobiście odpowiedzialnych dodawano wyrazy „i kompania” albo „z kompanią”. Tak np.: we Lwowie widzimy w wieku XVII spółkę pod firmą Alessandro Ubald i ni e Compagne; w Warszawie widzimy w wieku XVIII spółki: Jenni z kompanią, Jan Baptysta Gautier z kompanią, Tepper z kompanią, Thaki w kompanii z Z erb o nim i t. d. W drugiej połowie wieku XVIII zaczęły się tworzyć pod opieką władzy państwowej spółki bezimienne, najczęściej akcyjne, zwane: towarzystwa m i, kompania m i m a n u f a k-tur, albo społeczeństwami. Tak np.: widzimy założoną w r. 1766 Kompanię manu-faktur w ełniany ch; od r. 1775 istniała kompania wytwarzania oliwy; od r. 1779 — kompania dla otworzenia gór Olkuskich; kompania patryotyczna, założoną została dla poszukiwania soli w Sieradzkiem; w r. 1787 założone zostały: Społeczeństwo fabryki płóciennej w Łowiczu, kompania k o litr aktowo-składowa na Solcu pod Warszawą. Handlujący jednostkowo używali w handlu tego imienia i nazwiska, pod jakiemi byli znani w rodzinnem życiu. Czasami, jeżeli chcieli zwrócić uwagę na łączność ze swoim spadkodawcą czy poprzednikiem, to samo przedsiębiorstwo prowadzącym, pisali się jego następcą. Tak np.: po śmierci drukarza Wietora, zaszłej w roku 1546, wydaje dzielavidua Vietoris, albo wdowa Wietorowa; po śmierci Marcina Siebeneychera drukarnię prowadzi Anna im-p r e s s o r o w a o 1 i m Martini Siebeneycher bibliopolae relicta vidua; po śmierci Stanisława Szarfenbergera wydaje dzieła vidua S tani s lai Szarfenberger; po śmierci Mar-' ka Szarfenbergera r. 1549 drukarnię prowadzą

Marka Szarfenbergera i inni.

Firmament, niebo, sfera niebieska, pozorne sklepienie niebieskie, które według wyobrażenia Starożytnych było utworem istotnym, stałym (firmum coelum).

Firman, F e r m an (z perskiego) = rozkaz. Tak się w Turcyi nazywa rozkaz sułtański, mający ustaloną formę, opatrzony tu grą, to jest monogramem, złożonym z imienia i tytułu sułtana i jego ojca, a wydawany w imieniu padyszacha przez wielkiego wezyra. Turek przed odczytaniem przykłada go do czoła, na znak uczczenia.

Hml.

Ro-

l;.

haeredes Marci Szarfenberger. Tak samo drukują: następcy M a ci e j a J ędrz ej o w-czyka r. 1650, następcy Stanisława Ber-tatowieża, haeredes Lenczowscy r. 1662 i inni. Kiedyindziej pochodzenie i łączność z protoplastą przypominały przeróbki nazwisk lub przyłączone do nich dodatki. Tak np.: we Lwowie potomkowie Wolfganga Szolca, który przybył tam z Wrocławia w początkach w. XVI i był przez skrócenie Wolfem nazywany, zwali się Szolc-Wolf o wieżami; następcy Sztanela czyli Stanisława Szolca zwali się Szolc-Stane-1 owi c z am i; dzieci Jerzego Boima zwali się, (od imienia Jerzy, a po węgiersku Dziurdzi), Dziur-d z i-Bo im am i i t. d. Widzimy też, że spól-nicy z chwilą rozejścia się swoich tylko używać zaczynali nazwisk. Tak, np., w w. XVI wydają dzieła pod swemi nazwiskami byli spólnicy: Hieronym Wietor, Marek Szarfenberger i Flo-ryan Ungler; toż samo potem czynią synowie

Wł. Andr.

Firmas-Périès Armand Karol Daniel, hrabia, generał francuski (* r. 1770 w Alais — f 1828), będąc oficerem w r. 1790, zapisał się do stronnictwa rojalistycznego Prawdziwych Francuzów, wskutek czego w roku następnym został aresztowany i przesiedział 13 miesięcy w twierdzy Alais. Wypuszczony na wolność, emigrował i służył w armii Kondeusza, a później w wojsku rossyjskiem i wirtemberskiein, biorąc udział we wszystkich kampaniach przeciwko Francyi. Ożenił się z Niemką, hrabianką Józefiną Waldenburg-Waldersee (1799). W r. 1815 znajdował się w Gandawie przy boku Ludwika XVIII, od którego otrzymał stopień oboźnego (maréchal du camp). Wystąpiwszy z wojska w stopniu generał-porucznika (1820), mieszkał po większej części w Niemczech.—Napisał: „Notice historique sur Loms-Antoine-Henri de Bourbon-Condé duc d’Enghien” (Paryż 1814); „Bigamie de Napoléon Bonaparte” (1815) etc.

Firmenich (F.—Ri chart z) Jan Mateusz, germanista i poeta (* 5 czerwca 1808 w Kolonii—f 10 maja 1889 w Poczdamie). Po ukończeniu studyów akademickich mieszkał w Bonn i Monachium, dwa lata spędził w Rzymie, potem zwiedził Francyę i Belgię, a wróciwszy do Niemiec, wydał tragedyę romantyczną „Clotilde Montalvi” (Berlin 1840), która często była gry-wana. Drugim dramatycznym jogo utworem jest komedya „Nach hundert Jahren”. Pisał wiele pieśni ludowych w narzeczu górno-niemieckiem, a także i w obcych językach, głównie zaś po angielsku i nowogrecku; prozą ogłosił powieść p. t. „Von der Frau Richmond am Rhein”, ku 1839 osiadł w Berlinie i tam wydał zbiór swoich pieśni ludowych nowoareckich z przekładem (1840 w dwóch częściach). W 1860 został zamianowany profesorem; ale już w 1861 udał się do Kolonii, jako spadkobierca wuja swojego, milionera Richartza. R. 1868 przybył do Poczdamu i tam wkrótce życie zakończył. Największą zasługą F-a jest jego dzieło iście narodowe „Germaniens Völkerstimmen, Sammlung der deutschen Mundarten in Dichtungen, Sagen, Märchen, Volksliedern etc” (Berlin 1843—63 w 3-ch tomach; wydanie drugie 1868).

Firmian, stary ród tyrolski, r. 1526 wyniesiony do stanu szlacheckiego, a w 1749 udaro-wany tytułem hrabiowskim.—1) F. Leopold Antoni (* 1674—f 1744), zostawszy w r. 1727 arcybiskupem Salzburskim, tak wpływem swoim opanował umysł kanclerza Rölla, iż ten z jego namowy postanowił oczyścić katolicyzm w swojej prowineyi i d. 31 października 1731 r. wydał patent emigracyjny, skazujący wszystkich innowierców na wygnanie. Skutkiem tego od r. 1732—1739 około 30 000 ludzi wyniosło się do północnych Niemiec i' do Ameryki. Z podań o tej migracyi Goethe wziął pomysł do swego poematu Herman i Dorota.—2) F. Karol Józef, hrabia (* 1716—f 1782), był od r. 1759 gubernatorem Lombardyi, gdzie zostawił po sobie trwałą a zacną pamięć, opiekował się bowiem naukami i sztukami pięknemi, wznowił sławę uniwersytetu padewskiego, zgromadził bogate zbiory obrazów, rycin, starożytności i bibliotekę 40 000 tomów.—3) F. Leopold Maksymilian (* 1776—f 1831) był arcybiskupem wiedeńskim.—4) F. Wir gili Hilpold (* 1853) jest obecnie głową rodziny.

Firnicus (Julius F. Maternus), łaciński pisarz z IV w. po Chr., rodem z Sycylii, napisał około r. 336 prócz innych większe dzieło pod tytułem „Matheseos libri VIII”, poświęcone prokonsulowi Maworcyuszowi Lollianowi, który był konsulem w r. 355. Dzieło to, w znośnym stylu łacińskim napisane, zawiera jednakże więcej astrologicznej, aniżeli matematycznej treści, a przedewszystkiem zajmuje się w duchu Neo-platoników wpływem gwiazd na życie i losy ludzkości. Wspominają to dzieło dopiero w w. XIII, a od r. 1551 nie wydrukowano go ponownie, ponieważ astrologia swe znaczenie straciła. Nawet dopełnienia sławnego Lessinga (w tomie IX, str. 409—430 wydania Lachmanua) nie nakłoniły żadnego uczonego do poprawienia bardzo zepsutego tekstu i źle napisanego dzieła. Wydania dzieła tego: w „Astronomici veteres” w 2 częściach, w Wenecyi roku 1499, i przez

seiowégo topnienia w dzień a ponownego zamarzania w nocy przybiera budowę ziarnistą; śnieg taki zowią Niemcy firnem (Francuzi— névé); wyraz F. lub ferner znaczy właściwie stary śnieg w przeciwieństwie do nowego. Na pierwszy rzut oka F. odróżnia się od sąsiednich obszarów wiecznego śniegu mniej błyszczącą białością, gdyż składa się z większych cząsteczek (wiadomo, że im drobniejsze są cząsteczki ciała przezroczystego, tern silniej odbija ono światło; (np. szkło sproszkowane jest białe); prócz tego F. odznacza się plastycznością i jest ciężki. Noga podróżnika nie zapada tak głębo-koko w F. jak w śnieg: zwykle na kilka centymetrów, tylko w wyjątkowo gorące dni głębokość ta zwiększa się do metra. F. z powodu swej ciężkości i lepkości nie może już stać się tak jak śnieg igraszką wiatrów. F. jest, dalej, nie tak łatwo topliwy jak śnieg: często w lecie świeżo spadły śnieg topnieje szybko na powierzchni F-u, ta zaś tylko bardzo powoli ulega ciepłu. Przyczyną tego jest ta okoliczność, że świeży pulchny śnieg przedstawia między swe mi drobnemi gwiaździstymi kryształkami daleko większą powierzchnię dla działania tak ciepłego powietrza, jak i promieni słonecznych, niż zlepiony gęsty F. Prócz powyżej podanej przyczyny mniej białego zabarwienia F-u, należy dodać jeszcze zanieczyszczenie jego powierzchni: wiatry unoszą zawsze znaczne ilości pyłu, który się wszędzie osadza, często spada wraz z deszczem i śniegiem; ale na świeżym śniegu jest on zwykle niedostrzegalny (chyba, że spadnie w nadzwyczajnej ilości); inaczej na firnie: tutaj nagromadzają się na powierzchni masy pyłu, który był wprzód rzadko rozrzucony (i dlatego niedostrzegalny) w całej grubej warstwie, jaka na tej powierzchni pierwiastkowo spoczywała a z biegiem czasu została usunięta przez stopienie. Gdy powietrze jest ciepłe, F. przedstawia się jako luźny aggregat ziarn, gdy temperatura spada poniżej 0°, masa tężeje, gdyż wilgoć, która poprzednio znajdowała się między ziarnami w stanie płynnym, obecnie staje się twardym cementem, spajającym ziarna. Pola firnowe odznaczają się po większej części jednostajnością powierzchni. W Skandynawii mają one kształt lekko falisty, wypukły; w Alpach, Himalajach, w górach południowej Nowej Zelandyi i t. d., tworzą nieckowate zagłębienia, powstające wskutek obsuwania się mas śniegowych z grzbietów gór ku dolinom. F. na powierzchni ulega powolnemu topnieniu, ale woda rzadko tam występuje, gdyż szybko wsiąka. Jednakże na krawędziach niecki firnowej, w miejscach, gdzie po-Firn, śnieg ziarnisty na dolnej granicy wiecz- chyłość jest bardziej stroma, spotykamy liczne nych śniegów. Wiadomo, że gdy śnieg na ni- regularne brózdy; głębokość ich sięga do ’/.j m., zinie leży długo na wiosnę zanim stopnieje, to szerokość dc '/s iv., odległość zaś między nie-przybiera budowę ziarnistą; podobne zjawisko mi wynosi i—3 Metrów. Biegną one regular-zachodzi na dolnej granicy wiecznych śniegów nie, jak kreskowania na mapie orograficznej., w wysokich górach: i tutaj śnieg wskutek czę- w kierunku największego spadku, zbieżnie ku

Brucknera w Bazylei r. 1533 i 1551.--Por. rozprawy, którą napisał w r. 1882 H. Dressel o F-a języku pod tytułem „Lexikalische Bemerkungen zu F. Maternus”.—Pod imieniem tegoż samego autora posiadamy jeszcze dzieło treści chrze-ściańsko-apologetycznej pod tyt. „De errore pro-fanarum religionum ad Constantium et Constan-tem Augustos”, które ze stanowiska euhemerystycz-nego zwalcza politeizm i nawołuje władzę świecką otwarcie do przytłumienia misteryi i pozostałych jeszcze szczątków wiary pogańskiej. Czas, w którym to dzieło powstało, i to lata 343 — 348, jako też dokładna znajomość wielu klasycznych pisarzy i religij wschodnich przemawiałyby za tożsamością autora ze wspomnianym F-em Maternusem, który w przeciągu tych lat mógł przejść na wiarę chrześciańską. Wszakże trafnem zdaje się być przypuszczenie, że on w r. 354 był jeszcze poganinem, a dzieło apo-logetyczne jest innego pisarza utworem. Wydali to dzieło: Flaccus w Strasburgu r. 1562, Bur-sian w Lipsku r. 1856, a najlepiej Hahn razem z apologetycznem dziełem Minucyusza Feliksa w „Corpus ecclesiasticorum latinorum” (w tomie II, Wiedeń 1867).—Por. Hertz „Dissertatio de Julio Fermico Materno ejusque de errore prof. relig. libello” (w Kopenhadze r. 1817). Firmin-Didot ob. Didot.

Firminy, przemysłowe miasto we francuskim departamencie Sekwany, okręgu S-t Etienne, o 1 mili na południo-zachód od tego miasta; znaczne fabryki stali, odlewnie żelaza, fabryki guzików, gwoździ, śrub, pilników, osi żelaznych, kos i t. p.; są też fabryki tkanin, zwłaszcza wstążek, i kopalnie węgla kamiennego; 14 500 m-ców. W starożytności F inni ni a eus.

FirmitaS—La F er té we Francyi.

Firmum Picenum=v. Picenum.

Firmus Marek, uzurpator egipski, pokonany przez cesarza Aureliami i stracony z jego rozkazu w r. 272 po N. Chr. Rodem z Seleu-cyi, kuzyn królowej Zenobii, był jednym z najbogatszych kupców egipskich. „Historya Augusta” opowiada ciekawe szczegóły o jego niepospolitej sile fizycznej, jego bogactwach i wy-stawnośei. Kiedy Aurelian wydał wojnę Zenobii, F. ogłosił się w Aleksandryi królem. Rokosz ten został wkrótce stłumiony.

Firmus Maur, wódz maurytański z epoki cesarza Walentyniana I, przeciwko któremu w r. 370 podniósł rokosz i zdobył Cezareę. Teodo-zyusz stłumił wszakże to powstanie. W r. 372 F. spiskował ponownie, atoli towarzysze jego odmówili mu posłuszeństwa. Nie chcąc dostać się w ręce Rzymian, odebrał sobie życie.

S. Drz.

And. S.

Ilinl.

Hml.

78

flilf.. Powsjü. Tlustr Zou*. 170 T. XXII.

Firozpur.

Firolidy

616

przeciekającej tam wody, powstałej ze stopienia powierzchni, oraz w skutek ciśnienia górnych mas F-u na dolne: albowiem ciśnienie wywołuje topnienie przy temperaturze niższej od o", powstała stąd zimna woda pod ciśnieniem przesiąka wgórę, w pory i szczeliny, i tam pod mniejszem ciśnieniem znowu zamarza, tworzy lód. Im niżej zstępujemy po powierzchni F-u, tern wyżej w jego masie sięga zlodowacenie, tern cieńsza jest powierzchowna warstwa właściwego F-u; nareszcie F. się kończy (linia F-u) i lód występuje na jaw, z firnu wypływa lodowiec. (Ob. A. Heim „Handbuch der Glets-

W. N.

najniższemu punktowi. Ten ich układ pokazu- łowi w zbitą, lodową, a to wskutek zamarzania je, iż pocliodzą one od działania wyżłabiające-go płynącej wody, powstałej ze stopionego F-u.

Pierwsze ich zarysy tworzą się na początku ’a-ta lub rankami, gdy górna warstwa F-u zaczyna topnieć a niższy nieco podkład jest jeszcze zmarznięty i nie przepuszcza wody, lub też wtedy, gdy nagły deszcz spada na zmarzniętą powierzchnię F-u. W takich warunkach woda płynie po zmarzniętej powierzchni i żłobi brózdy.

Firolidy Sciężnice. Rodzina mięczaków przodoskrzelnych (Prosobranchiata), tworząca wraz z rodziną Atalantidów bardzo osobliwą i do życia pelagicznego dobrze przystosowaną grupę t. z. wręgonogów (Heterop oda). Są to mięczaki przezroczyste, opatrzone wielką przyssawką, t. j. nogą, ścieśnioną z boków, za pomocą której poruszają się w wodzie; noga przedstawia mięsistą pionową płytę z ostrym brzegiem dolnym i tylko w jednem ograniczonęm miejscu zachowała zwykłe właściwości nogi ślimaczej w postaci przyssawki, umieszczonej na skraju. U niektórych rodzajów, jak Atlanta, worek trzewiowy jest dobrze rozwinięty i zawarty w ścieśnionej, tarczowatej muszli spiralnej; spodnia część ciała dźwiga u takich form pokrywę i może się wciągać do wnętrza muszli. U innych, jak chybotka (Carinaria), worek trzewiowy jest mały, opatrzony niewielką kapturko watą skorupką, gdy tymczasem spodnia część ciała jest stosunkowo olbrzymia. Wreszcie istnieją formy, jak S cięż ni ca (Pterotrachea s. Firo-la), posiadające jeszcze mniejszy worek trzewiowy i niemające całkiem muszli. W początkowym jednak rozwoju wszystkie mają muszle i pokrywy. Są to mięczaki drapieżne, ruchliwe, zwrócone podczas pływania brzuchem do góry. Napotykają się we wszystkich morzach cieplejszych różne formy, np. w m. Śródziemnem: G. Mediterranen 20 c. m. dł.; Pt. .9. F. coronata 30

c. m. dł.: Pt. .9. niutica, 8 c. m. dł. i w. in.—(J.

s. M.

Firozpur, F i r u s p u r, Ferozep u r e; 1) F. dystrykt (okrąg) w indostańskiej dywizyi Lahory, na lewym brzegu Setledżu, 7 127 km. □; 650 510 m-ców; kraj żyzny, prowadzący handel zbożem.— 2) F. stolica poprzedniego, w pobliżu lewego brzegu Setledżu, połączona kanałem Sirhind z Dżamuną (zatem Indus z Gangesem), a drogą żelazną z Lahorą i Delhi; 51170 m-ców (1891); warownia z silnym garnizonem, stanowiąca w Pendżabie główny punkt oporny Anglików; budowa statków, handel zbożem. Miasto założył Firoz Toghluk w r. 1360.—W stronie wschodniej F-u, o 3 km. od miasta, stoczoną została dwudniowa bitwa Sikhów z Anglikami, któ-

W południe, w lecie, zjawisko fj powstać nie może, gdyż F. jest rozmiękczony i woda weń wsiąka. Na dnie tych brózd gromadzi się jeszcze więcej brudu, niż na powierzchni F-u, wskutek tego dno jest ciemniejsze, silniej pochłania cherkunde”). promienie słoneczne, które tym sposobem prowadzą dalej dzieło pogłębienia, rozpoczęte przez czynnik chwilowy. Wiatr wywiera też pewien wpływ na kształt powierzchni F-u: nadaje jej kształt podobny do lekko sfalowanej powierzchni wodnej; kształt ten nie wynika z mechanicznego działania wiatru, lecz z topnienia F-u, wywołanego podmuchami ciepłego wilgotnego powietrza. Linie zagłębień są porozdzielane liniami wzniesień, które, podobnie jak diuny, mają łagodne pochyłości dowietrzne, a strome odwietrzne. Jeżeli wiatry wiejące nad powierzchnią firnową są słabe i zmieniają często kierunek, to kierunek fal firnowych staje się niezależnym od kierunku wiatru, a wzamian odpowiada stanowisku słońca oraz różnym stosunkom pochłaniania promieni słonecznych, zależnym od różnego stopnia zabrudzenia: wszystkie miejsca brudniejsze tworzą zagłębienia, czystsze zaś— wzniesienia. Szpary w firnie występują na jego brzegach, gdzie masa F-u jest cienka i gdzie wskutek tego nierówności podłoża mogą się ujawniać na powierzchni, właśnie przez wywoływanie pęknięć. Gdzie przy pomocy szpary lub sztucznego obnażenia zapuścimy wzrok w głębsze części F-u, tam możemy się zawsze przekonać, iż posiada on budowę warstwową: warstwy te odpowiadają z jednej strony różnym peryodom opadów śnieżnych i spadku lawin, z drugiej różnym peryodom topnienia i nagromadzenia brudu. Często powtarzają się wyraźne nawarstwowania na '/.₂—3 metrów grube, z więk- Boas. J. Leunis). szą regularnością niż inne, tak, iż nieraz warstw takich, odpowiadających prawdopodobnie każda jednemu rokowi, można naliczyć 30 do 60 a nawet i więcej („pierścienie roczne”). W dolnych częściach niecek firnowych dają się spostrzegać na powierzchni linie krzywe, utworzone z pasów brudu; są to wychodnie kolejnych powierzchni warstw firnowych, obnażone wskutek topnienia wzmagającego się wdół niecek firnowych. Te pasy brudu są nasiąkłe wilgocią, albowiem woda ze stopionego F-u warstwy górnej zatrzymuje się na zlodowaciałej powierzchni warstwy niższej; jest to więc rodzaj źródeł warstwowych.—Budowa ziarnista F-u przechodzi ku do-

Fïrth

Fis cli a ut Jan

617

rzy odnieśli walne zwycięstwo (r. 1845) i następnie cały zajęli Pendżab.

Firth, niekiedy Frit li, (łac. freturn), to samo co fiord, fjord, powszechna w Szkocyi nazwa na oznaczenie zatok, wrzynających się głęboko w ląd, zazwyczaj wązkich, krętych i wyso-kiemi otoczonych brzegami.

Firuz, król perski z dynastyi Sassanidów, syn Jezdegerda II Kadego, panował 457 — 482 po Chr. Nastąpił po bracie swym, Hormizdasie II, którego strącił z tronu przy pomocy Eftali-tów, ludu, zamieszkałego po drugiej stronie Oxu-su. W kilkanaście lat później wydał wojnę tymże Eftalitom i zginął w bitwie razem z calem swem wojskiem. Zachowały się monety srebrne tego władzcy z jego portretem i napisem w otoku: „Kadi-Pirudż”, co znaczy „sprawiedliwy zwycięzca”. Pisownia grecka Ilepó£ autorów spół-czesnych świadczy, iż imię tego króla brzmiało właściwie Pirodż, nie zaś Firuz, co jest dopiero późniejszą pisownią arabską Kilku władz-ców muzułmańskich nosiło imię F., mianowicie: sułtanowie patońscy w Indyach: F. - S z a c h I (1351 — 1388), F.-Szach II (1494 — 1496) i F.-Szach III (1521 — 1522).

Firuzabad, Firousabad, bardzo starożytne miasto w perskiej prowincyi Farsistan, o 100 km. na południe od Szyrazu, w dorzeczu Presta-fu, wpadającego do odnogi Perskiej; leży w dzielnicy Tengsir (t. j. „kraj przełęczy”) i ma liczne zwaliska starożytnych budowli (między niemi świątyni ognia), oraz gmachów z epoki Sassanidów; w okolicy skały pokryte płasko - rzeźbami, wyobrażającemi bitwy.— Produkcya olejku różanego, uważanego za najlepszy w Persyi. — Pierwotna nazwa miasta była Gour (grób); zmienił ją w r. 949 Adliod ed Daula na Firuzabad t. j. przybytek szczęścia.

And. S.

And. S.

Hml.

zyka, nie jest on tak poprawny, jak słownik D ż au h ar ego (ob.), poświęcony jedynie czystej arabszczyźnie; lecz zarazem jest nierównie łatwiejszy, przystępniejszy i zupełniejszy od tamtego i ze względu na te przymioty stał się najulubieńszym ze słowników arabskich. To też znalazł kommentatorów, z których najcelniejszym jest szeich Murtada ze swym „Tadż al-arńs" (Kair 1890 w 10-ciu tomach). Na język turecki przełożył go ‘Asim efendi (Konstantynopol 1830 w 3-ch tomach); perski przekład wyszedł w Kalkucie r. 1840; i Freytaga czterotomowy słownik arabsko-łaciński jest w całości odtworzeniem dzieła F-go, po części z błędnem tłómaczeniem. Najlepszem jest wckalizowane wydanie „al-Ka-musa” Nasr-al-Huriniego (Kair 1864); kalkuckie z r. 1817 w 2-ch tom. bardzo liche. Oprócz „al-Kamusa” F. napisał arabską synonimikę „Er raud el masliif”, kommentarz do zbioru trady-cyi Buharego, żywot proroka, i inne.

Fis (włos. fa die sis, franc, fa dièse, ang. f-sharp), jest nazwą dźwięku F. podwyższonego o pół stopnia za pomocą krzyżyka. To fis, jest siódmym stopniem gamy dyatoniczno-chro-matycznej, poczynając od tonu zasadniczego G, względem którego znajduje się w stosunku kwarty zwiększonej. Fis dur jest nazwą tonacyi twardej (dur), która się oznacza sześciu krzyżykami: fis - cis - gis - dis - ais - eis. Fis dur akord : fis-ais-cis. Fis mol akord: fis-a-cis. Fis mol tonacya oznacza się trzema krzyżykami: fis-cis-gis.

A. Pol.

Fiscamum, II. łac. średn. Fécamp we Fran-

cyi.

Fischa, prawy dopływ Dunaju, w dolnej Au-stryi, wypływa ze stoków Alp Austryackich, niedaleko miasta Wiener Neustadt, biegnie stale ku I północo-wschodowi, przyjmując po drodze dłuż-Firuzabadi Abu Taliir Muhammed ben szy i w wodę zasobniejszy Piesting, wpada do Jakub z przydomkiem Meżd-ud-din, filolog rzeki głównej poniżej Fisch am en d (ob.); dłu-arabski (* 1 329 w Karizinie pod Firuzabadem—f gości 38 km.

1417 w Zebidzie). Od r. 1329 był przez lat 25 wyższym sędzią jemeńskim w Zebidzie, gdzie się cieszył osobliwszą przyjaźnią władzcy tej krainy, Malik-el-asrafa, który jego córkę zaślu- . n. Lejtą; przystań na Dunaju, stacya dr. żel. bił. Mając ledwie lat 7, umiał cały Koran na Wiedeń - Bruck n, L., młyny, fabryka tkanin pamięć. Podróżując po Persyi, Syryi, Arabii, wełnianych, uprawa drzew owocowych, rolnic-Azyi Mniejszej, Egipcie i Indyach, był uczniem two,—około 3 000 m-ców.—Jest to starorzymskie najznakomitszych mistrzów, głównie w Wasicie, Aequin octium, ze śladami dawnej drogi bi-Bagdadzie i Kairze. R. 1388 spotkał się w Szy- tej Rzymian, razie z Timurem. W Mekce, którą za pobytu swego w Jemenie po raz drugi nawiedzał, osiadł-szy w domku, wybudowanym przy pątniczej drodze do Safy, skończył tam sławny swój słownik,

„al-Kńmńs al-Mahit” (Ocean wszystko ogarniają- 1874, następnie osiadł w Strasburgu, gdzie roz-cy). Słownik ten opiera się wprawdzie na pra- począł swój zawód literacki; poczem oddawał się cach poprzedników autora, lecz znacznie je prze- adwokaturze w Spirze (Speier); otrzymał urząd wyższa obfitością nagromadzonych materyałów. amtmanaw Forbach pod Saarbrucken, gdzie się F. miał na celu objęcie w nim całego bogactwa ożenił i wkrótce potem umarł w niespełna 50-ym języka arabskiego; z tego powodu, jako też stąd, roku życia.—F. był najznakomitszym przedsta-że układał go wz casach upadku rzeczonego ję- wicielem protestancko - reformacyjnej literatury

And. S.

A nd. S.

Fischamend, miasto na prawym brzegu Dunaju, powyżej uścia rzeki Fischa, w austryackim kraju koronnym Dolnej Austryi, okręgu Bruck

And. S.

Fischart Jan (f 1589), poeta, satyryk niemiecki z epoki Refonnacyi.—Pochodził z Mo-guncyi, studyował prawo w różnych uniwersytetach; w Bazylei otrzymał stopień doktora w r.

Jahrhunderts”.—Zbiór przysłowi i maksym z dzieł F-a zawiera dziełko „Altdeutsches Herz und

w. er.

w Niemczech zachodnich w drugiej połowie XVI w. Zowią go też niekiedy zachodnio-niemieckim Hansem Sachsem, a Jan Scherr, ze względn na wybujałą dosadność jego satyry, przyrównywa go do greckiego Arystofanesa.—W istocie rzeczy wszakże F. przypomina mistrza komedyi greckiej tylko przez gwałtowne grubiaństwo swoich satyrycznych wycieczek (wspólne mu zresztą z ogółem pisarzy protestanckich), ale nieskończenie się od niego różni przez ubóstwo, płaskość i nie-samodzielność swej twórczości poetyckiej.—Niektóre jego utwory są naśladowane lub nawet zgoła tłómaczone z dzieł obcych, które bez ceremonii podawał za swoje; mianowicie: „Poda-grammisch Trostbüchlein”, żartobliwa pochwała podagry; „Philosophisch Ehzuchtbüchlein”, rzecz o pożyciu małżeńskiem i rodzinnem i „Aller Practick Grossmutter”, satyra na przepowiednie i przepisy, czyli tak zwane wówczas „praktyki” kalendarzowe. Największe i główne dzieło F-a, prozaiczna satyra pod długim bardzo humorystycznym tytułem' („Affentheurliche und Unge-heurliche Geschichtschrift vom Gargantoa etc... Anno 1575”; wyd. II pod zmienionym nieco tytułem 1594 r.) jest przeróbką słynnego romansu Rabelais’go: „Gargantua et Pantagruel”, rozwiniętą bardzo obszernie i zastosowaną do ówczesnych stosunków niemieckich.—Utwór ten zaleca się ogromnym zasobem zamaszystego humoru, werwy satyrycznej i trafnej, choć jednostronnej obser-wacyi życiowej.—Te same właściwości występują w oryginalnych utworach F-a, zwracających przeważnie ostrze swej satyry przeciw Kościołowi i duchowieństwu katolickiemu. — Humor tu bardzo ożywiony i dosadny, satyra pełna jaskrawej komiki, ale nad wszystkiem górują sekciar-ska zaciekłość i szorstka gburowatość, obrzucająca przeciwników gradem grubiańskicli konceptów lub karczemnych wymysłów. Przeciwnikami tymi są przedewszystkiem Jezuici, którzy przez swoją dzielną i skuteczną walkę z odszczepień-stwem luterskiem wzbudzali szczególną nienawiść pisarży protestanckich.—F. przewodniczy im w napaściach na zakon jezuicki, przyczem nieraz zaczepia też inne zakony i instÿtucye katolickie.—W 1570 pojawiło się jego pismo wierszowane p. t. „Naclit-Rab und Nebelkräh”, zwrócone przeciw niejakiemu Jakóbowi RabezUlm, któryż protestantyzmu przeszedł na katolicyzm i wstąpił do Jezuitów; po-czem nastąpiły również wierszowane satyry: „Von S. Dominici des Predigermünchs und S. Francisco Barfüssers, artlichem Leben und grossen Greueln” crfäz „Der Barfüssen Sekten- und Kat-/ tenstreit”.—W formie prozaicznej napisane zostały złośliwe satyry przeciw Kościołowi i Jezuitom: „Der Bienenkorb des Heyl. Roemischen Immenschwarmes” (r.    1579) i „Wunderlichst

unerhörtest Legend und Beschreibung des vierhörn igen Jesuitenhütleins” (1580). W tym östa-tnim litworze przedstawia czterorogowe nakrycie / głowy Jezuitów (których tu przezywa „Jeśuwider”,

Schüller des Ignazio Lugiovole), jako symbol rzekomej przewrotności zakonu.—Oprócz powyżej wymienionych satyr pozostawił F. żartobliwy poemat p. t. „Flöh Hatz, Weiber Tratz”, przedstawiający sprawę sądową pcheł przeciw prześladującym je kobietom, oraz piękną opowieść poetycką p. t. „Glückhafft achiff von Zürich”, odnoszącą się do uroczystości strzeleckiej, odbytej r. 1576 w Strasburgu, na którą przybywają z nadzwyczajną szybkością mieszczanie zurychscy, przywożąc z sobą ciepły jeszcze garnek kaszy, zgotowanej w Zurychu. Wreszcie F. układał też liryczne pieśni z dążnością nauczającą, przeniknięte swojskim patryotycznym duchem (szczególnie: „Ernstliche Ermahnung an die lieben Teutsclien”),—F. znalazł wielu naśladowców, usiłujących przyswoić sobie jego satyryczną werwę i dosadny humor.—Zbiorowe dzieła F-a z objaśnieniami wydał w 3 ch tomach Henryk Kurz (Lipsk 1866—68); wybór icli w jednym tomie Goedecke (tamże 1880).—Ściśle krytyczny przedruk niektórych dzieł F-a („Flöhhatz” i „Aller Praktik Grossmutter”) zawiera się w wydawnictwie Willi. Bräunego: „Neudrucken deutscher Litteraturwerke des XVI und XVII

Gemüt”.

Fischbach Jan, malarz niemiecki (* 1797 w Gravonegg w Niższej Austryi—f 1871 w Monachium), kształcił się w Akademii wiedeńskiej i był w niej od r. 1819—36 supplentem; potem podróżował po Niemczech- południowych i Szwajcaryi. Od roku 1840 do 51 mieszkał w Salzburgu, później osiadł w Monachium. Był w sztuce idealistą, na przekor współczesnemu naturalizmowi wiedeńskiemu, i w swych obrazach rodzajowych i krajobrazach dbał głównie o całość harmonijną, a szczegóły pomijał. Wymieniamy celniejsze: Sielski chłopak i dziewczę w kłótni o ptaka, oraz Wdowa, w Muzeum nadwornem w Wiedniu; Rybaczka nad jeziorem i Wysoki Göll pod Salzburgiem, w salzburskiem Towarzystwie sztuk pięknych; Styryjska sielska rodzina w lip-skiem Muzeum miejskiem; kilka krajobrazów alpejskich w nowej Pinakotece monachijskiej, i rysunki do dzieła „Deutscher Wald und Hain in Bild und Wort” (Monachium 1871).

Fischbach Fryderyk, ornamentyk niemiecki (* 18*29 r. w Czechach), kształcił się w berlińskiej szkole rysowania wzorów, od 1863 do 1872 pracował w Wiedniu jako dekorator i rysownik (rysował głównie dla Muzeum sztuk pięknych i przemysłu); w r. 1870 został nauczyłem w Hanau, a w 1882 dyrektorem nowo-za-łożonej szkoły sztuki stosowanej w St.-Galien; r. 1888 osiadł w Wiesbadenie. Oprócz licznych rozpraw i wykładów napisał wiele dzieł z zakresu swej specyalności, przy których wydawaniu sam był czynnym, kierując odbijaniem wzorów

4*1

przemysłowych; wymieniamy ważniejsze: „Süd-siavische Ornamente” (1872); „Ornamente der Gewerbe” (1874—75); „Ornamente der Hausindustrie Ungarns” (1876); „Geschichte der Textilkunst”.

Fischel Edward, publicysta niemiecki (* 1826 w Gdańsku — f 1863 w Paryżu). Skończywszy studya prawne, od r. 1856 był assesorem sądu miejskiego w Berlinie, a zarazem pracował na polu publicystycznem. R. 1859 wydał pismo p. t. „Despoten als Revolutionäre”, którem obudził wielki rozruch w świecie politycznym, a które przypisywano księciu koburskiemu, bo też z jego inicyatywy się zrodziło. W Anglii rzecz ta wywołała odpowiedź polemiczną, podpisaną Izmael, a wyszłą, jak się zdaje, z pod pióra któregoś z publicystów palmerstonowskich. W broszurze „Gallischer Judaskuss” odpowiedział F. About’owi na jego „La Prusse en 1860”, chłosz-cząc handlową politykę Napoleona III. Wewnętrznej reorganizacyi Prus poświęcił ważne prace: „Preussen Aufgabe in Deutschland” (1859); „Männer und Massregeln” (1861). Po tych, oraz wielu innych pismach ulotnych wydał wybitne dzieło p. t. „Die Verfassung Englands” (1862 r., wyd. 2-e 1864), wprawdzie nie zupełnie wolne od błędów, ale odznaczające się jasnym wykładem i bystrością poglądów. W r. 1863 udał się do Paryża, chcąc tam dalej prowadzić prace swoje publicystyczne, lecz, na nieszczęście, wkrótce po swem przybyciu znalazł śmierć na ulicy pod kołami powozu.

Fisoher I. Herb polski z nadania. Na tarczy czterodzielnej wije się falisty srebrny pas; nad nim w pierwszem, czerwonem, i drugiem, srebrnem, polu do połowy postać w prawo zwró-

niu czerwonem w prawo, trzymająca gałązkę o 6-u liściach; w polu czwartem, czerwonem, kotwica srebrna, nad nią trzy sześciopromienne gwiazdy złote, jedna obok drugiej. Nad tarczą dwa hełmy z koronami szlacheckiemu W pierwszym, pół takiej postaci jak n:i tarczy, tylko w lewo zwróconej, w drugim, ręka z gałązką. Labry czerwone, podbite srebrem. Nadany 20 lipca 1782 r. Janowi i Wojciechowi, braciom Fischerom z prz. von Riselbach, przez cesarza rzymskiego Józefa II—(Borkowski „Spis nazwisk szlachty polskiej”, „Poczet szlachty galicyjskiej”; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien”).    D-

Fischer II, Herb polski z nadania Na tarczy ściętej w polu górnem, błękitnem, pół srebrnego jelenia wyskakuje w prawo; w dolnem, srebrnem, ręka zbrojna z mieczem. Nad heł-

♦I' CR

T/i

/v

vbcaiiiîB

Fig. 128. Fischer 11 (herb polski).

'i‘Q3SiK

Fig. 127. Fischer I (herb polski).

eona, w czapce spiczastej, z więcierzem na prawem ramieniu; część ubrania w polu czerwonem--srebrna, a w srebrnem—czerwona. Pod pasem w polu trzeciem, srebrnem, ręka w ubra-

mera w koronie szlacheckiej pół jelenia, jak na tarczy. Nadany w 1797 r. w Galieyi, Sewerynowi Fischerowi z prz. von Streitenau.— (B o r-kowski „Spis nazwisk szlachty polskiej”; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels, von Galizien”).

Fischer Jan B.ernard von (* w Lubece d. 28 lipca r. 1685—f w Hinterbergen pod Rygą d. 8 lipca r. 1772), lekarz. Był synem Benjamina F-a, także lekarza, który w r. 1687 przeniósł się do Rygi z Lubeki. Zawodowo kształcił się od r. 1704 w Halli, Jenie, Amsterdamie i Leidzie, dyplom doktorski w r. 1709 otrzymał w Utrechcie po obronieniu rozprawy „De mania.” Powróciwszy w r. 1710 do Rygi, zajął się z powodzeniem wykonawstwem lekar-skiem, w r. 1733 został drugim fizykiem miasta, a d. 16 lipca roku następnego lekarzem cesarzowej Anny, w d. 1 grudnia r. 1735 był mianowany archiatrem, a następnie naczelnikiem służby zdrowia w całej Rossyi; na tych stanę-

D.

Dr .1. P.

czył.

dło ze skały); na dziedzińcu szpitala wojskowego—Hygiea.

Fischer Ludwik (* 18 sierpnia 1745 w Mo-guncyi—f 10 lipca 1825 r. w Berlinie), słynny śpiewak basista niemiecki. W dziesiątym roku życia wstąpił do szkoły jezuitów, gdzie otrzymał pierwsze wskazówki muzyczne. W początkach swej karyery artystycznej śpiewał w kapeli kurfirsta w Moguncyi; w 1778 r. został mianowany śpiewakiem opery w Monachium; stąd przeszedł na scenę wiedeńską, następnie występował w Paryżu i w ważniejszych miastach włoskich, nakoniec został powołany na scenę berlińską, gdzie mu ofiarowano wysoką, jak na owe czasy, pensyę stałą, wynoszącą 2 000 talarów rocznie, i to wynagrodzenie zapewniono aż do śmierci. F. słynął z pięknego i nader rozległego głosu (od contra—D do wysokiego a, oraz techniki znakomitej i talentu aktorskiego. Dla niego-to Mozart napisał rolę Osmi-

A. Pol.

mu

„Die Ent-„Die

, rzeźbiarz (* 1740 w Bebel w Algawii—f 1820 w Wiedniu). Kształcił się w Akademii wiedeńskiej. Pierwszem dziełem jego ważniejszem była ornamentacya fasady pałacu księżniczki Emanueli Sabaudzkiej; za tern poszły: popiersie Mucyusza Scewoli (do ogrodu w Schönbrunn) oraz boczny ołtarz w Fiiufkirchen. Później oddał się studyom anatomicznym, a otrzymawszy od d-ra Barth a zwłoki pięknego młodzieńca, wykonał z tego wzoru sławny swój Posąg anatomiczny, naprzód z drzewa bukszpanowego, potem z gipsu i kruszcu. Posąg ten przez czas długi służył do studyów anatomicznych po różnych akademiach i pracowniach artystycznych. Wybrany na członka akademii, został zaraz po tern jej profesorem, a w końcu radzcą, Z licznych prac jego, którym krytycy zarzucają oschłość gii, jako pierwszy profesor tego przedmiotu, kompozycyi, przyznając jednak, że są znakomi- przedtem w Pradze osobno nie wykładanego, cie wykonane, wymienimy celniejsze: Szermierz Z prac jego na wyszczególnienie zasługuje „Lehr-borgheski; Szermierz umierający, Pallada; Po- buch der gesammten Entzündungen und orga-kój; popiersie cesarza Józefa II; nagrobki lira- nischen Krankheiten des menschlichen Auges bianki Waldeck i biskupa Kerense; wodozbiorni- etc” (Praga 1846, wyd. II). — Por. v. Wurz-ki wiedeńskie na przedmieściu Franciszkańskiem bach „Biograph. Lexikon des Kaiserthums Oes-(Mojżesz uderzeniem laski wyprowadzający źró- I terreieh” (Cz. IV, Wiedeń 1858, str. 230. gdzie

opery Gretreąo: „Raoul

A. Pol.

wiskach urzędowych rozwinął działalność bardzo użyteczną, i starał się wszelkiemi siłami o podniesienie nauk lekarskich, przez poprawę już istniejących, oraz otwieranie nowych szkół zawodowych, jako też przez dbałość o zaopatrzenie uczących się w podręczniki odpowiednie. W r. 1740, po śmierci Anny, został lekarzem jej następcy, Iwana III, w r. 1742 opuścił służbę u dworu i stanowisko urzędowe, by osiąść znów w Rydze; w tym czasie cesarz Karol VI obdarzył go szlachectwem.—Pomimo obszernych zajęć urzędowych, napisał dość dużo rozpraw lekarskich różnej treści, próbował też sił jako pisarz rolniczy.—Por. Richter „Gesell, d. Med. in Russland” (T. III, str. 270 i nast.) i J. F. von Recke und K. E. Napiersky „Allgem. Schriftsteller-und Gelehrten - Lexicon der Provinzen Livland, Esthland u. Kurland” (Mitawa 1827—32, T. I, str. 576, gdzie znajduje się też spis dzieł i prac F-a), oraz dopełnienie do dzieła powyższego przez Napie r skie go i T. Bei-sego (Mitawa 1858—61 T. I, str. 150).

Fischer, drukarz gdański, r. 1698.

Fischer Jan Chrystyau (* 1733 w Frei-burgu w Bryzgowii — f 29 kwietnia 1800 r.), słynny wirtuoz na oboju i kompozytor. Podróżował po całej Europie, budząc wszędzie zachwyt; najdłużej przebywał w Londynie, gdzie otrzymał miejsce nadwornego wirtuoza dworu angielskiego. Napisał 10 koncertów na obój — po dziś dzień grywanych, znaczną ilość duetów, kwartetów i t. d. Podczas wykonywania sola na oboju w pałacu królewskim został rażony apopleksyą i w godzinę później życie zakoń-

A. Pol.

Fischer Marcin, albo

na w operze „Wykradzenie z Seraju”.

Fischer Michał Gotthardt (* 3 czerwca 1773 w Alach pod Erfurtern—f 12 stycznia 1829 w Erfurcie), znakomity organista i kompozytor. Po nim zostało wiele motetów, chorałów, fug i przygrywek na organy, symfonij, kwartetów, koncert na fagot i t. d., z których zwłaszcza utwory na organy do dziś dnia znajdują się w użyciu.    A' PoL

Fischer Antoni (* 1777 w Ried w Szwabii -f 1 grudnia 1808 w Wiedniu), kompozytor muzyczny. Po ukończeniu studyów u swego brata, kierownika chóru w Augsburgu, P udał się do Wiednia, gdzie otrzymał posadę kapelmistrza teatru „Josephstädter”, a następnie w teatrze „An der Wien”, zarządzanym przez Schikanedera. Napisał opery: „Die arme Familie”; larvten”; „Die Scheidewand”; „Sunora; Vervandlungen”; „Das Hausgesind”; „Die Festung an der Elbe”; „Theseus und Ariadne” i kilka innych. Prócz tego przerobił na użytek sceny „An der Wien” der Blaubard”, i „Die beiden Geizigen”.

Fischer Jan Nepomucen (* w Rumburgu d. 29 maja r. 177 7 — f w Pradze d. 17 października r. 1847), lekarz-okulista. Był profesorem zwyczajnym chorób ocznych w uniwersytecie praskim i, rzec można, pierwszym przedstawicielem i krzewicielem okulistyki nowożytnej w Czechach. W r. 1814 objął zarząd i przewodnictwo w nowozałożonym w Pradze szpitalu oftalmicznym i na stanowisku tern zostawał do r. 1830, w którym objął katedrę oftalmolo-

łowy).

Dr J. P.

żał się za zwolennika Kanta. W rozprawach: „O xo;i,f> oópasoiuiHia Poccin n o6i> yiacTin, Kanoe Jto.i/Kiia bi. ueMi. npnHHMarŁ (|)H.ioco(|)ia” (Petersburg 1835), oraz „CymiiocTB <fnuocoi|>ni n otuo-menie en kï> airropnTCTy” („JKypHaai, Mhiiii-CTcpcTńa Hapojtuaro upocBhinciiia” 1^-45) wyrażał pogląd, że filozofia winna uzasadnić teoretycznie prawdziwość dogmatów religijnych oraz prawo witość władzy państwowej. Oprócz powyższych, napisał „ Buczenie irb ouuTiiyio ncii-

Mns.

Mns.

Fischer Otto (* we Flamersheim [prow. Nadreiiska] d. 19 września r. 1810—f w Kolonii

też znaleźć można spis prac jego szczegó-

Dr J. P.

Fischer Wawrzyniec H a n n i b a 1, mąż stanu (* 1 784 w Hildburghausen—f 1868 w Rödelheim), kształcił się na wydziale prawnym w Getyndze), 1805 r. został adwokatem w mieście ro-dzinnem. Potem piastował różne wyższe urzędy, a w r. 1851 wstąpił do służby Oldenburskiej i został prezydentem rządowym w księstwie Birkenfeld, gdzie w r. 1847 otrzymał godność tajnego radzcy stanu. Reakcyonistycznem występowaniem swojem ściągnął na siebie nienawiść Birkeufeldczyków, a w r. 1848 wywołał rozruch tak gwałtowny, iż musiał stanowisko swoje opuścić i osiadł, jako człowiek prywatny, w Jenie. W' r. 1852, uwolniony formalnie ze służby Oldenburskiej, sprzedał z polecenia Bundestagu stojącą w Bremerhaven flotę niemiecką, przy-czem zachowaniem się swojem cały naród oburzył. R. 1853 został zamianowany rzeczywistym tajnym radzcą w Lippe dla zniesienia reform konstytucyjnych z lat 1848 i 1849, co dało powód do długiego zu mętu w ty cli księstewkach. Podczas przypadkowej swej bytności w Koburgu 3 łipca 1855 r. dostał się do więzienia za obrazę majestatu, której się był dopuścił r. 1852 w skardze swojej, podanej do Bundestagu od sasko-gotajskiego stanu rycerskiego, z powodu zniesienia w r. 1848 praw jego i przywilejów. Odzyskał wszakże wolność za złożeniem kaucyi, a potem przez sąd apel-lacyjny został uniewinniony. W tymże roku usunięty ze służby rządowej w Lippe, przemieszkiwał prywatnie po różnych miejscach. Napisał: „Der deutsche Adel in der Vorzeit, Gegenwart und Zukunft” (Frankfurt 1852 w 2-ch t.); „Abur-theilung in der Jesuitensache” (Lipsk 1853) i w obronie swej działalności na stanowisku męża stanu „Politisches Martyrthum, eine Kriminalgeschichte mit Aktenstücken” (tamże 1855). *

Fischer Adam (* w Wilnie w r. 1794 — f w Kownie w r. 1809), lekarz polski. Pierwotnie poświęcał się aptekarstwu i będąc już prowizorem, wstąpił na wydział lekarski uniwersytetu wileńskiego; nauki ukończył w r. 1820 i osiadł w Birżach (pow. Poniewieski), jako lekarz dóbr hr. Michała Tyszkiewicza. W r.

1829 otrzymawszy dyplom doktorski, został lekarzem miejskim w Wilnie; w r. 1841 przeniesiono go do Kowna na akuszera przy zarządzie lekarskim, gubernialnym; w r. 1804 posunięto na posadę inspektora lekarskiego, guber-nialnego w Czernihowie, nie chcąc wszelako opuszczać na starość kraju rodzinnego, nie przyjął jej i ze służby rządowej wystąpił. Cieszył się zasłużoną sławą lekarza uczonego i szczęśliwego w leczeniu, oraz obywatela prawego, wywierającego wpływ dobroczynny na Kowno i jego okolicę.

Fischer Adolf (1797—1853) filozof rossyjski, od r. 1832 profesor uniw. petersburskiego, uwaxojioriio” (Petersburg 1839).

Fischer Ferdynand August, rzeźbiarz i rytownik (* 17 lutego 1805 r. w Berlinie — f tamże 2 kwietnia 1808), pierwotnie poświęcał się złotnictwu i medalierstwu, potem się nauczył rzeźbiarstwa w Akademii berlińskiej pod Scha-dowem i został w niej nauczycielem, a w r. 1847 członkiem Akademii i profesorem. Niezależne odeń okoliczności ograniczyły jego działalność do pracy na polu przemysłu artystycz nego i robót dekoracyjnych. Z licznych medalów jego najlepsze są: Humboldta, oraz na odsło-nienie pomnika Fryderyka II r. 1851. Oprócz tego wykonał pełne smaku modele do wyrobów złotych i srebrnych, oraz, według rysunku Cor-neliusa, tak zwanej Tarczy wiary, na podarek od króla Wilhelma IV dla księcia Walii, i zastawy stołowej, ofiarowanej w upominku ślubnym ks. następcy tronu przez miasto Berlin. Według jego wreszcie modelu wyrobiono tak zwaną Tarczę legi-tymizmu, którą szlachta niemiecka złożyła w hołdzie Franciszkowi Il-mu, ex-królowi neapo-litańskiemu. Z innych jego robót plastycznych wspomnieć warto posągi: Rzymskiej roznosi ci elki wody (własność królewska); Mojżesza (z piaskowca) na kopule zamku berlińskiego, oraz Mi nerwy i Merkurego — na balustradzie zamku królewskiego. Do czterech grup, wystawionych na placu Belle-Alliance na pamiątkę wojny wyzwolenia wyrobił dwa modele i nakreślił dwa szkice, lecz sam ich nie wykonał; dopiero w r. 1876 wykuli je z marmuru Franz i Walger.    *

Fischer Karol Filip (1807—1885), filozof niemiecki, należący wraz z Weissem (ob.), F.

H. Fichtem (ob.), Ulricim (ob.) i innymi do grupy t. zw. t e i s t ó w spekulacyjnych, profesor Uniwersytetu w Erlangen. Ulegał wpływom K. v. Baader a (ob.). Dzieła: „Die Freiheit des menschlichen Willens im Fortschritt ihrer Momente" (Tybinga 1833); „Die Wissenschaft der Metaphysik im Grundrisse” (Sztut-gard 1834); „Die Idee der Gottheit” (Tybinga 1839); „Spéculative Charakteristik und Kritik des Hegelschen Systems” (Erlangen 1845); „Grundzüge des Systems der Philosophie” (3 t., Frankfurt n. M. 1848 — 53); „Die Unwahrheit des Sensualismus und Materialismus” (Erlangen

1855).

1854).

W. G.

u.

W. G.

d. 1 lutego r. 1885), znakomity chirurg niemiecki. Od r. 1829—1834 studyuwał nauki lekarskie w Bonn i Berlinie; tam obroniwszy rozprawę „De rariore encephalitidis easu deque striis medul-laribus in ventriculo quarto obviis” osiągnął dyplom doktorski, poczem dla dalszego wykształcenia się w chirurgii wyjechał do Paryża; powróciwszy stamtąd w r. 1836, został assysten-tem w szpitalu miejskim w Kolonii, a w roku następnym takież stanowisko zajął przy katedrze chirurgicznej w Bonn. W r. 1839 zostawszy docentem, rozpoczął wykłady, aleje przerwał wkrótce, ponieważ powołano go do Kolonii w r. 1841 na chirurga naczelnego szpitala miejskiego; na tej posadzie przetrwał do r. 1874, chociaż starano się skłonić go do opuszczenia jej, i tak: w r. 1852 powoływano go do Berlina, do szpitala Bethanien, a w r. 1855 ofiarowano mu katedrę i dyrektorstwo kliniki chirurgicznej w Bonn: odmówił, woląc nadal pozostać w Kolonii, gdzie jako lekarz i jako człowiek cieszył się uznaniem ogólnem. Oprócz prac pomniejszych, wydał wyborną monografię „Die Ursachen des so häufigen Vorkennens der Verrenkungen des Ellenbogens” (Kolonia 1850), napisaną po mistrzowsku i „Aetzkal.einreibung bei Krätze” (tamże

Dr' J. P.

Fischer Aleksander, poeta niemiecki (* 1814 r. w Petersburgu—odebrał sobie życie w d. 1 kwietnia 1843 we Freiburgu w Saksonii). Należał do przedstawicieli burzliwych zapędów tak zwanej szkoły mło do-niemieckiej. Napisał rozwichrzoną w stylu Grabbego tragedyę: „Masaniello” (Lipsk 1839); po jego śmierci z powstałych po nim papierów wydał Ad. Stern bardziej umiarkowaną w stylu, ale niemniej dziwaczną, tragedyę „Nausikaa” (Lipsk 1854).

Fischer Henryk, mineralog i zoolog (* 19 grudnia 1817 we Freiburgu—f tamże d. 2 lutego 1886); studyował w mieście rodzinnem oraz w Wiedniu nauki lekarskie i przyrodnicze, był lekarzem wolno-praktykującym, a w r. 1846 habilitował się na prywatnego docenta mineralogii i zoologii w uniwersytecie freiburskim, w którym r. 1854 został nadzwyczajnym, a w 1859 zwyczajnym profesorem i dyrektorem mine-ralogiczno - geologicznego Muzeum. Był on jednym z najpierwszych przyrodników, którzy zaczęli używać mikroskopu do badań naukowych. Napisał: „Orthoptera europaea” (Lipsk 1854); „Clavis der Silicatae” (tamże 1864); „Chronologischer Ueberblick über die Einführung der Mikroskopie in Studium der Mineralogie, Petrographie und Paläontologie” (Freiburg 1868). W początkach r. 1870 założył z Eckerem przedhisto-ryczno-etnograficzne Muzeum i poszukiwał głównie kamiennych toporków, kamiennych bożyszcz i amuletów. Do tego działu odnoszą się jego prace: „Nephrit und Jadeit nach ihrer mineralogischen Eigenschaften sowie nach ihrer urge-schichtlichen Bedeutung” (wyd. 2-e, Sztutgard

1880) ; „Die Mineralogie als Hilfswissenschaft für Archäologie” (Brunswik 1877); „Kritische mikroskopisch - mineralogische Studien” (Freiburg 1869—73, w trzech zeszytach)

Fischer dan Jerzy, współczesny poeta nie miecki (* 25 paźdz. 1820 w Gross-Süssen w w. księstwie Wirtemberskiem). Byl naprzód nauczycielem wiejskim; następnie studyował w Tybindze; od r. 1853 został nauczycielem gi-mnazyum w Sztutgardzie. Ogłosił zbiory swych poezyj lirycznych p. t. „Gedichte” (Sztutgard 1854); „Neue Gedichte” (tamże 1869) i „Frisches Grün” (tamże 1893). Dał w nich poznać wybitny swój talent poetycki o rozległej skali natchnień twórczych, obejmującej zarówno naiwne tony pieśni ludowej, jak górne tony głębokornyślnego patosu.—Nastrojem swej liryki przypomina Uh-landa. Często też uderza w ton patryotyczny, np. w wierszu „Jeden człowiek z pośród milionów” („Nur einen Mann aus Milionen”), w którym jeszcze przed r. 1866 wzywa i przepowia da dyktatora, mającego germańskim plemionom nałożyć „silne jarzmo jedności”. Oprócz pieśni lirycznych utworzył F. piękny idylliczno-epicki poemat p. t. „Der glückliche Knecht” (Sztutgard

1881)    oraz dramaty: „Sani” (tamże 1861); „Friedrich II von Hohenstaufen” (tamże 1863); „Florian Geyer” (tamże 1866); „Kaiser Maximilian von Mexiko” (tamże 1868).—Wszystkie te dramatyczne utwory nie są pozbawione pewnych zalet, ale nie odznaczają się ani ożywioną akcyą, ani silną charakterystyką.

Fischer Kuno, filozof niemiecki, znakomity historyk filozofii nowożytnej, ur. w roku 1824 w Sondewalde na Szląsku, habilitował się w r. 1850 w Heidelbergu, gdzie wykładał do r. 1853. Pozbawiony w tym czasie prawa wykładu przez ministeryum oświaty, pragnął się habilitować w Berlinie, lecz nie został do tego przez rząd pruski dopuszczonym. W r. 1856 został profesorem w Jena, od r. 1872 jest nim w Heidelbergu. F. jest w filozofii zależnym od Hegla, jakkolwiek zachowuje się wobec jego doktryny dość krytycznie i wciąga do logiki i metafizyki pierwiastki doktryn Arystotelesa i Kanta. Najwa-żniejszem dziełem F-a jest „Geschichte der neueren Philosophie” (Heidelberg 1854, wyd. 3-ie, 5 t., Monachium 1878—80). Jest to praca nader obszerna i szczegółowa, traktująca w sposób monograficzny metafizyków od Desear-tes’a do Schopenhauera włącznie. Uzupełnieniem jej jest „Francis Bacon und seine Nachfolger, Entwickelimgsgeschichte der Erfahrungsphilosophie” (Lipsk 1856, wyd. 3-ie tamże 1875). Oba te dzieJa pisane są ze stanowiska partyjnego (zmodyfikowanego Heglowskiego); ale doktryny filozofów są w nich streszczone bezstronnie, sumiennie i bardzo wyczerpująco, zarówno pod względem treści, jak i rodowodu historycznego. Wyjątek stanowi Kant, którego doktrynę o przestrzeni i czasie F. przedstawił

Mns.

(Eisenach

*

II.

niezupełnie ściśle. Wywiązał się stąd zażarty spór pomiędzy F-em a Trendelenburgiem (ob.), którego owocem była ze strony pierwszego broszura polemiczna „ Anti-Trendelenburg” (Jena 1870; odpowiedź Trendelenburga na tę broszurę „Kuno Fischer und sein Kant” (Lipsk 1869). W sporze tym wzięli udział: H. Cohen (ob.), B. Grappengiesser (ob.), A. L. Kym (ob.). Dzieła F-a, oprócz powyżej wymienionych: „Diotima, die Idee des schönen” (Pforzheim 1849); „Logik und Metaphysik oder Wissenschaftslehre” (Heidelberg 1852, wyd. 2-ie, tamże 1865); „Schiller als Philosoph” (Frankfurt n. M. 1856); „Shakespeares Charakterentwickelung Richards III” (Heidelberg 1868); „Entstehung und Entwickelungsformen des Witzes” (Heidelberg 1871); „Lessings Nathan der Weise” (Sztutgard 1872), „Ueber das Problem der menschlichen Freiheit” (Heidelberg 1875); „Vorträge über Faust” (Heidelberg 1877); „Goethes Faust” (2 t., Sztutgard 1893); „Goethe-Schriften” (3 t., Heidelberg 1888—90); „Schillerschriften” (4 zeszyty, Heidelberg 1891); „Philosophische Schriften” (3 tomy, Heidelberg 1891—92).

Fischer Robert, propagator stenografii Ga-belsbergera i pisarz wolnomularski (* 19 lipca 1829 w Gera). Kształcił się w Lipsku, w r. 1877 był nadburmistrzem w mieście rodzinnem, w 1881 tajnym radzcą stanu, w 1893 został dyrektorem książęcej kasy oszczędności tamże. Oprócz kilku dzieł traktujących o stenografii i korrespon-dencyi Gabelsbergera wydał w zakresie ma-soneryi: „Erläuterung der Katechismen der Freimaurerei” (ostatnie z wielu wydań, Lipsk 1893, w 4-eh częściach); „Briefe über Freimaurerei” (wyd. 4-te, tamże 1893); „Ritual und Symbol” (Instruktionsvorträge, tamże 1878); „Asträa” (das Taschenbuch; tamże 1882—94); „Licht, Liebe, Leben” (tamże 1880); „Die Schwesterloge” (tamże 1878); „Liederbuch für Freimaurerlogen” (wyd. 4-te, tamże 1893). Nadto zaś opracował: „Kaufmännische Rechtskunde” (wyd. 4-te, Lipsk 1891); „Katechismus des deutschen Handelsrechts” (wyd. 3-cie, tamże 1885) i in. K

Fischer Karol, historyk (* 1840 w Darm-sztadzie). Studyował teologię i filologię i w r. 1864 otrzymał stopień doktora filozofii, poczem oddał się zawodowi nauczycielskiemu, a wreszcie został dyrektorem gimnazyum w Dillenbur-gu. Napisał: „Geschichte des Kreuzzugs Kaiser Friederichs I” (Lipsk 1870): „Geschichte des auswärtigen Politik und Diplomatie in Reformationszeitalter” (Gota 1871); „Die Nation and der Bundestag” (aktenmässige Geschichte des Bun-dentags, Lipsk 1880); „Fürst Bismarck”, Parteilehren und Volkswohl” (anonim, Gota 1881); „Deutsches Leben und deutsche Zustände von der Hohenstaufenzeit bis ins Reformationszeitalter” (tamże 1884): „Biblische Psychologie, Biologie und Pädagogik” (tamże 1891): „Glauben

Encykl. Powsz, Ilustr. Zesz. 170. T. XXXI,

oder Wissen?” (tamże 1890); „Grundzuge einer Socialpädagogik und Socialpolitik”

1892) i inne.

Fischer Teobald, geograf (* 1846 w Kirch-steitz pod Zeitz); oddawał się w Heidelbergu, Halli i Bonn studyom historycznym i przyrodni-czo-geograficznym; promowował się w Bonn na historyka, a odbywszy podróż ośmioletnią, głównie dla zbadania krain nadśródziemnomorskich, habilitował się r. 1877 na docenta prywatnego w Bonn, w roku zaś 1879 został profesorem zwyczajnym tamże; mreszcie w 1883 przeniósł się do Marburga. W r. 1886 zwiedził Saharę tunetańską, w 1888 Marokko i Algieryę. Napisał: „Beiträge zur physischen Geographie der Mittelmeerländer, besonders Siciliens” (Lipsk 1877); „Studium über das Klima der Mittelmeerländer” (w „Pettermans Mitteilungen” 1879) i „Die Dattelpalme, ihre geographische Verbreitung etc.” (tamże 1881); „Raccolta di mappa-mondi e carte nautiche del medio evo” (Wene-cya 1881); „Beiträge zur Geschichte der Erdkunde und der Kartographie der Italiener im Mittelalter” (tamże 1886); „Die Südeuropäischen Halbinseln” (w „Länderkunde von Europa” Kirch-lioffa, Praga i Lipsk 1890); „Italien”, wykład (Hamburg 1893).

Fischer Ludwik Hans, malarz i rytownik (* 2 marca 1848 r. w Salzburgu), kształcił się w Akademii sztuk pięknych w Wiedniu, ucząc się u Lichtenfelsa malarstwa krajobrazowego, u Jacobiego miedziorytnictwa, u Ungra sztychar-stwa; potem odbywszy podróż artystyczną po Włoszech, Wschodzie, Egipcie i po Afryce południowej, przywiózł z niej wielkie bogactwo ma-teryałów. Znakomite pomysłem i wykonaniem rysunki swoje po części umieszczał w czasopismach („Graphische Künste”; „Zeitschrift für bildende Kunst” i in.), opatrując je własnym tekstem, w którym dał się poznać jako biegły po-dróżopisarz i wyborny feljetonista. Na propo-zycyę wiedeńskiego Towarzystwa artystyczno-wydawniczego wykonał cały szereg sztychów i miedziorytów z własnych i cudzych kompozy-cyj, w których liczbie cykl historycznych krajobrazów z Austro-Węgier jest najznakomitszem dziełem tego artysty. Muzeum historyi naturalnej w Wiedniu ozdobił dekoracyjnemi widokami: Zwalisk Boro Budor, posągu z Wyspy Wielkanocnej, Cliffhoiise (z Ameryki Północnej), ruin świątyni na File, Tadżu pod Agrą, wybrzeża Dża-luit, mieszkańców archip. Sandwich i Marquesas. F. jest także doskonałym akwarellistą i autorem dzieła „Die Technik der Aquarellmalerei” (wyd.

5-te Wiedeń 1892). Jako illustrator brał udział w wydawnictwach etnograficznych, między inne-mi w „Reisen in Afrika” Junkera (Wiedeń

1888) i „Durch Massailand zur Nilquelle” Baumanna (Berlin 1894).    *

Fischer Gustaw Adolf, podróżnik afrykański (* 3 marca 1848 r. w Barmen—f 11 listo-

R.

ktora budowli cesarskiej.

Fischer v. Erlach Józef Emmanuel, budo-

Em. S.

pada 1886 w Berlinie). Kształcił się w Bonn, Wiirzburgu i Berlinie na wydziale medycznym i był lekarzem wojskowym. W r. 1876 uczestniczył we wschodnio - afrykańskiej wyprawie Denhardta najpierw tylko do Zanzibaru; w r. 1877 zbadał Witu i południe krainy Galla; w 1878 wespół z towarzyszami Denhardta krainę Wakopomo i rzekę Tanę aż do Moszy. Mieszkał następnie w Zanzibarze, zajmując się tam praktyką lekarską, a w 1882, przy zasiłku od Towarzystwa geograficznego hamburskiego, odbył podróż do krainy Massai, w której dotarł od uścia Pagani do jeziora Naiwasza. Po krótkim pobycie w Niemczech, w r. 1885 przedsięwziął, przy pomocy braci Junker a (ob.) wyprawę w celu wyzwolenia tego podróżnika oraz towarzyszy jego niedoli, Emina i Casatego, u-więzionych w kraju podrównikowym: ale, nie zdoławszy przebyć jeziora Victoria Nyanza, powrócił przez Naiwaszę na wybrzeże, a w 1886 do Berlina, gdzie wkrótce umarł na gorączkę żółciową. Oprócz listów z podróży (ogłaszanych w „Mitteilungen der Geographischen Gesellschaft in Hamburg”, 1876—77, 1878—79 i 1882— 83) napisał „Mehr Licht im dunkeln Weltteil” (Hamburg 1885).    *

Fischer Emil, chemik (* 9 października 1856 w Eiskirchen), kształcił się od 1871—74 w Bonn i Strassburgu, habilitował się 1878 na docenta prywatnego w Monachium, gdzie w 1879 zamianowany profesorem nadzwyczajnym, w 1882 powołany został na profesora zwyczajnego chemii do Erlangen, w 1885 do Wiirzburga, a 1892 do Berlina po A. W. Hoffmannie. Zaliczają go do rzędu najpłodniejszych badaczy w dziedzinie chemii organicznej. On-to doszedł składu roza-niliny, odkrył hydrazinę oraz działanie fenilhi-draziny na aldehydy i cetony, które zużytkował do studyów nad różnorodnemi cukrami; zdołał też dokładnie stwierdzić skład chemiczny cukrów oraz wyprowadzić syntezę cukru burakowego.

Fischer v. Erlach Johan Bernard, najbardziej utalentowany architekt austryacki (* w Pradze Czeskiej 15 marca 1656—f 5 kwietnia 1723 w Wiedniu). Wykształcenie swoje zawdzięcza F. Włochom, zajętym naówczas w stolicy czeskiej przy wznoszeniu najokazalszych budowli w stylu barokowym. Około 1680 przebywa F. we Włoszech, w towarzystwie mistrza architektury, Filipa Schorra, uchodząc nawet za jego ucznia. Wspólnie pracowali w Rzymie przy budowie kościoła portugalskiego. Silny wpływ na młodego architekta wywarło otoczenie artystyczne, w którem się obracał, a mianowicie uczniowie mistrza Berniniego i dwór królowej szwedzkiej Krystyny, gromadzący wokoło siebie pierwsze gwiazdy na polu sztuki i nauk ścisłych. Wpływ zarówno pierwszego, jak i drugiego koła na dalsze prace mistrza F-a był niezmiernie dodatni. Pod względem formy wpływali na pomysły uczniowie Berni-niego, skierowanie zaś F-a na działalność histo-ryczno-starożytniczą było zasługą drugiego koła. W taki-to sposób F. rozpoczął reformę stylu ba-rocco, naówczas czysto dekoracyjnego, o manierze teatralnej, i stał się najszlachetniejszym stylu tego przedstawicielem. Zachowując śmiałość i zacięcie stylu barocco, łagodzi jednak i usuwa wszelką przesadę. Dążności te wyraża też w podjętej pracy p. t. Zarys architektury historycznej, której poświęcił dużo czasu w okresie od 1696 do 1725. Dzieło to wyobraża w rysunkach style wszystkich ludów, zawiera jednak własne arcydzieła mistrza. F., po powrocie z Włoch, przebyVa początkowo 1686 w Gracu, następnie w Wiedniu. Ceniony bardzo przez cesarza Józefa I, objął po śmierci Ludwika Burnaciniego kierownictwo nad całem bndownictwem w krajach austryackich. Temu mistrzowi zawdzięcza Austrya większą część wspaniałych budowli, zarówno kościelnych, jako też pałacowych przy pomocy syna (obacz). F. prowadził, jak na owe czasy, rzadkie biuro konstrukcyjno-budowlane, z którego genialne pomysły i stylowe dzieła mistrza rozchodziły się po wszystkich krajach korony raku-skiej. Znakomici architekci, jak n. p. bracia Mar-tinelli, Gabrielli, Kristian, inni wykonywali projekty F-a. Do najznakomitszych należą: cesarski pałac letni w Schönbrunn, kościół świętego Piotra, kościół świętego Karola, pałace: Eugeniusza, Trautsona Batthyanyego, Szwarzenber-ga, Liechtensteina, Schönburga, Schönborna, kan-celarya dworska, stajnie cesarskie; a najoka-zalszem dziełem, w naszych czasach dopiero podług planów mistrza dokończonem, jest zamek zw. Burg, rezydencya cesarza austryackiego. Po za Wiedniem dzieła mistrza znajdują się rozrzucone, a w liczbie ich w Salzburgu kościół uniwersytecki, pałac Klesheim; w Pradze piękny pałac Clam-Gallasa i znaczna liczba wspaniałych kościołów. F. umarł, pełniąc obowiązki nadinspe-

Em. s.

wniczy, syn poprzedzającego (* w Wiedniu r. 1695—f 29 czerwca 1742 również w Wiedniu). Kształcił się początkowo w Anglii, poświęcając się mechanice i fizyce; po śmierci ojca pokończył rozpoczęte dzieła. Zaszczyty spadały na syna sławnego ojca obficie, jednakże wyrażały tylko cześć dla genialnego przodka, któremu syn nie dorównał. Prace F-a syna i dzieła własnej myśli wyrażają bądź dziwną trzeźwość, bądź też upędzają się za efektami teatralnemi, wpadając z jednej ostateczności w drugą. Z zamiłowaniem oddawał się F. syn pracom z mechaniki, budował i montował maszyny parowe (1721 w Kassel) (1722 w ogrodach księcia Szwarcenberga w Wiedniu). Kopalnie zaś węgierskie w Krzemieńcu zaopatrywał w urządzenia mechaniczne, osuszające od wód i zacieków.— Monografię o rodzinie F-ów ogłosił w odczytach, a następnie drukiem, dr Albert lig w Wiedniu 1884 roku.

Fischer von Waldheim Gotthelf (* d. 15 października r. 1771 w Waldheimie [Saksonia]— str. 275—285). f w Moskwie d. 18 października r. 1853), lekarz i przyrodnik. Nauki rozpoczął w Szkole centralnej w Moguncyi, w r. 1792 wstąpił na wydział lekarski w Lipsku; ukończywszy go w r. 1797 i obroniwszy w następnym rozprawę „De respiratione animalium” otrzymał dyplom doktorski; od sierpnia r. 1797 do połowy 1798 bawił w Paryżu, poświęcając się wyłącznie naukom przyrodniczym. W r. 1799 został profesorem nauk przyrodniczych i bibliotekarzem Szkoły centralnej w Moguncyi. Od r. 1804 aż do śmierci był prof. zwyczajnym uniwersytetu moskiewskiego; na stanowisku tern był niezmiernie czynnym, nauczając i zachęcając do pracy przykładem własnym. Doprowadził do porządku zbiory przyrodnicze uniwersytetu, wzbogacając je zarazem, a gdy w r. 1812 zgorzały, na nowo zaczął gromadzić okazy i do końca dni swych nie ustawał w tej pracy. By w szerszych kołach wzbudzić zamiłowanie przyrodoznawstwa, założył w Moskwie Towarzystwo badaczy przyrody i czynnie starań dokładał do rozwoju jego. Był wogóle mężem naukowo wszechstronnie wykształconym, zajmował się też najrozmaitszemi sprawami i pisywał o nich; największe jednak zasługi położył jako badacz geologii Rossyi. Z dzieł jego licznych najważniejsze są: „Anatomie der Maki” (Frankfurt 1804);

.Entomographia Imperii Rossici” (Moskwa 1820 —

1851, 5 tomów); „Bibliographia paleontologica animalium systematica” (tamże 1834, wyd. Il-e), przedewszystkiem zaś „Oryctographie du gouvernement de Moscou” (Moskwa 1830—-1837).—

Por. Richter „Gesch. d. Medicin in Russland”

(T. III, str. 375 i nast., gdzie znajduje się spis prac jego do r. 1817 sięgający) i „Allgemeine Deutsche Biographie” (T. VII, str. 84).

And. S.

au-

Dr J. P.

Fischer von Waldheim Aleksander (* w Moguncyi w r. 1803—f w Stiepankowie pod Moskwą d. 13 lipca r. 1884), botanik i lekarz. Jako dziecko jednoroczne przybył z ojcem swym, Gotthelfem F. (ob.), do Moskwy i pod jego kierunkiem tamże kształcił się później. Skończywszy lat 14, wstąpił już na wydział fizyko-matematyczny w Moskwie, następnie przeszedł na lekarski i w r. 1825, po obronieniu rozprawy „Tractatus de auditu hominis”, dostąpił godności doktorskiej. Pomimo wieku młodego, w r. 1826 został adjunktem przy katedrze botaniki w Moskwie, a w r. 1830 profesorem zwyczajnym tego przedmiotu. Był też sekretarzem, a następnie prezesem, założonego przez ojca, Towarzystwa badaczów przyrody w Moskwie. Zajmował się wyłącznie botaniką; przez czas krótki tylko wykładał też zastępczo patologię ogólną i farmakologię. Z powodu 50-ej rocznicy pro-mocyi jego na doktora, Wieszniako w umieścił życiorys i portret w „Bulletin de la Société Imp.

des naturalistes de Moscou” (T. XLIX, 1875,

Dr J. p.

Fischhausen, pois. Fyszhuza, Fiszhuza niekiedy Rybaki, w dokumentach Bischofshausen, Bischhausen, Vise h h aus en, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, nad zatoką Frys-ką i przy drodze żelaznej Królewiec - Piława z odnogą do Palmnicken; piękny kościół gotycki. odrestaurowany w r. 1856, najstarszy w Sam-bii, browar, fabryka sączków (drenów), rybołówstwo, port, handel drzewem; 2 874 m-ców (1890). Osada istniała tu oddawna; przy niej Krzyżacy wznieśli zamek obronny; w r. 1305 nadali jej prawa miejskie; biskupi sambijscy w zamku tym mieli rezydencyę.—W roku 1523 ówczesny biskup, Georg. v. Polenz, pierwszy z pomiędzy wszystkich biskupów, przyjął naukę Lutra. Kapituła, urządzona przez pierwszego biskupa, Henryka v. Strittberga, w r. 1268, przeniesioną została później do Królewca.—O 5. km. na południo-zachód od F. leży nad zatoką zamek Lochstiidt, zbudowany w r. 1264, największy z krzyżackich po Malborskim; w nim umarł w r. 1429 wielki mistrz Henryk v. Plauen, obrońca Malborga, wtrącony tu do więzienia w. r. 1413. Pod F. miał być zamordowany w r. 997 św. Wojciech przez pogańskich Prusaków.—Powiat F. zajmuje cały półwysep Sambijski z Wybrzeżem Bur-sztynowem, na przestrzeni 1062 km. z ludnością 54 000 głów. Przeszło połowa kraju pod pługiem, piąta część pod lasami; powierzchnia pagórkowata, z pięknemi krajobrazami (wzgórza Alk 110 m, Grosshausen 90 m.) i malowniczemi jeziorami (Damm, Brasnicken).

Fischhof Adolf, publicysta i polityk stryacki (* r. 1816 w Starej Budzie, z rodziców żydowskich—f 23 marca 1893 w Emmers-bacli pod Klagenfurtem), studyował 1836 — 44 medycynę w Wiedniu, poczem został tamże młodszym ordynatorem szpitala głównego. Wypadki r. 1848 porwały go w wir ruchu politycznego; jego mowa (13 marca) przed gmachem sejmu krajowego była pierwszem hasłem do re-wolucyi. Obrany przez słuchaczów medycyny ich dowódzcą w legii akademickiej, był kolejno członkiem komitetu centralnego, prezydentem wydziału bezpieczeństwa, oraz posłem na sejm konstytucyjny (z okręgu Matzleinsdorf w Wiedniu), w którym aż do rozwiązania jego odegry-wał wybitną rolę. Liberalny gabinet Doblhoffa powołał go na radzcę ministeryalnego, na któ-rem-to stanowisku pozostawał do października 1848 r. Po rozwiązaniu sejmu w Kromiery-żu (7 marca 1849) F. został uwięziony i oskarżony o podżeganie do rokoszu i zdradę stanu; sąd wszakże wydał nań wyrok uniewinniający. Odtąd poświęcił się wyłącznie praktyce lekarskiej. Na początku ery konstytucyjnej w Au-stryi, w marcu 1861. ogłosił wespół z późniejszym ministrem, J. Ungerem, pismo: „Zur Lö-

Hml.

nu.

II ml

tów dynamicznych.

Fisher J o h n, biskup Rochesteru, kardynał angielski (* około r. 1459 w Beverley, w hrabstwie Jork—f 22 czerwca 1535 w Tower Hill); studyował w Cambridge i został w r. 1497 spowiednikiem hrabiny Małgorzaty Richmond, matki Henryka VII. Profesor teologii i kanclerz uniwersytetu w Cambridge, otrzymał w r. 1504 nominacyę na biskupa w Rochester. Kiedy nauka Lutra poczęła w Anglii zyskiwać licznych zwolenników, F. wystąpił energicznie przeciwko nowatorstwu religijnemu, co go zbliżyło z Henrykiem VIII, podówczas gorliwym katolikiem (1521). Król ten zasięgał jego rady, pisząc przeciwko Lutrowi rozprawę „Adsertio VII sacra-mentorum adversus M. Lutherum”, której F. bronił następnie w piśmie swem „Defensio asser-tionum régis Angliae” (1525). Atoli w parę lat później sprawa rozwodu króla z Katarzyną Ar-ragońską poróżniła F-a z jego potężnym protektorem. Biskup nastawał na ważność małżeństwa królewskiego i nawet napisał z tego powodu parę broszur, które obiegały Anglię i kontynent. Kiedy Henryk VIII zamierzał znieść

sung der ungarischen Frage”, w którem występował jako rzecznik dualizmu. Na krótko przed bitwą pod Sadową (1866) wydał broszurę „Ein Blick auf Oesterreichs Lage”, w której wskazywał konieczność ścisłego sojuszu Austryi z Niemcami. W piśmie „Oesterreich und die Bürgschaften seines Bestandes” (Wiedeń 1869) zalecał ukonstytuowanie się Austryi na zasadach jak najszerszego samorządu krajów koronnych. W r. 1882, zaniechawszy z powodu złego stanu zdrowia praktyki lekarskiej, zamierzał wraz z Walterskirchenem i innymi założyć niemieckie stronnictwo narodowe, które miało występować pośrednicząco w zatargach między narodowościami i zjednoczyć w sobie wszystkie żywioły liberalne. Próba ta jednak rozbiła się o opór stronnictwa wierno-konstytucyjnego. Z innych prac publicystycznych F-a zasługują jeszcze na uwagę: „Zur Reduktion der kontinentalen Heere” (Wie-deń 1875)—gdzie autor proponuje zwołanie międzynarodowej konferencyi parlamentarnej w celu naradzenia się nad jednoczesnem i propor-cyonalnem zmniejszeniem liczby wojsk stałych; „Die Sprachenrechte in den Staaten gemischter Nationalität” (Wieden 1885) i „Der österreichische Sprachenzwist” (tamże 1888).

Fiscus, ob. F i s k u s.

Fis dur (muzyka), ob. Fis.

Fish-, Fisch - z dodatkiem - River, - Bai, t. j. Rybia rzeka, Rybia Odnoga.—1). Fish R., Great F. R. Wielka Rybia rzeka w Kraju Przylądkowym w Afryce, bierze początek z gór Śnieżnych, w hrabstwie Minddelburg, płynie górzystą okolicą, zrazu ku południowi, a następnie ku pd-wd., i, ubiegłszy około 700 km., wpada do Oceanu Indyjskiego, poniżej New Castle. Uście zapiaszczone.—W porze suchej rzeka przedstawia szereg niepołączonych z sobą, wydłużonych jeziorek; w porze dżdżystej ma 100 m. szerokości i do 15 m. głębokości. — 2). F. R. Great F. R., prawy dopływ dolnej rzeki Orańskiej (0-ranje), w kraju Nama (Afryka Pd. Zd.), długi do 650 km.; płynie tylko w porze deszczów, zaś w porze gorącej całkowicie wysycha. Koryto wije się na znacznej wyżynie śród gór.—3). F. R., Great F. R., zwana także Back River, rzeka w Ameryce Północnej, w Kanadzie, odkryta przez kapitana Back, podczas jego podróży w r. 1833—34.; wypływa z jez. Beechey, kierując się ku wschodowi; przerzyna szereg jezior (Pelly, Garry, Macdougall) i wpada do zatoki Elliot, morza Lodowatego, ubiegłszy około 800 km. Tworzy mnóstwo prądowin i wodospadów. Bliższe szczegóły o naturze okolicy i właściwościach samej rzeki nie są znane, jak również to, czy jej system pozostaje w związku z jeziorami sąsiedniemi Musk-Ox lub Aylmer.—4). F. Bay, odnoga na południowem wybrzeżu Kraju Przylądkowego, w Afryce, w hrabstwie Mossel-bay.—5). F. B., odnoga Atlantyku, na zachodniem wybrzeżu Afryki, w kraju Mossamedes, oddzielona wązkim półwyspem Tygrysim od oeea-

And. S.

Fish Hamilton, mąż stanu półn.-amerykański (* r. 1808 w Nowym Jorku—f 8 września 1893). Biegły prawnik, został w r. 1842 wybrany na deputowanego do kongresu związkowego, w r. 1849 był gubernatorem Nowego Jorku, a 1851 — 57 senatorem Unii amerykańskiej. Usunąwszy się następnie do życia prywatnego, podróżował w celach naukowych po Europie. Mianowany przez prezydenta Granta, w marcu 1869, sekretarzem stanu (ministrem) spraw zewnętrznych, prowadził w r. 1871 i 1872 z Anglią układy w głośnej sprawie Alabamy (ob.). W list. 1873 zawarł układ z Hiszpanią, regulujący liczne nieporozumienia z powodu Kuby. Po ustąpieniu Grauta (4 marca 1877) F. złożył również swój urząd.

Fisharmonia, fisharmonika, lub harmonium; instrument muzyczny w rodzaju organów, w którym, zamiast piszczałek, znajdują się języki z cienkiej blachy. Te języki, gdy są wprowadzane w drganie przez powietrze z miechów nadymanych nogami grającego—lub przez drugą osobę, za pomocą osobnego przyrządu, umieszczonego z boku instrumentu, wydają tony miękkie, dźwięczne i łagodne. Jak w organach, również w fisharmonii może być znaczna liczba regestrów głosowych, za pomocą których można zmieniać barwę dźwięków, i upadabniać je z dźwiękami skrzypiec, fletu, klarynetu, oboju, waltorni i t. d., i siłę dźwięków instrumentu zwiększać podwójnie, potrójnie i t. d. Posiada nadto F. to, czego nie mają organy: przyrząd do stopniowego wzmacniania i ściszania dźwięków (crescendo i decrescendo), dający możność wydobywania z instrumentu wszelkiego rodzaju effek-

A. Pol.

(1877).

wi g.

E. D.

uchwałą parlamentu władzę duchowną papieża w Anglii i sam przyjąć tytuł głowy Kościoła angielskiego, F. wystąpił nanowo przeciwko doktrynie supremacyi królewskiej, wskutek czego został skazany na 300 f. st. grzywien. Wkrótce potem (26 kwietnia 1534) wtrącono go do Wieży Londyńskiej (Tower) za to, iż odmówił złożenia przysięgi w sprawie następstwa tronu, którą Henryk VIII chciał uregulować na rzecz Elżbiety, córki Anny Boleyn. Los F-a nie przedstawiał już katolikom żadnych wątpliwości. Papież Paweł III, posyłając mu w r. 1535 kapelusz kardynalski, przyśpieszył tylko zgubę więźnia. Henryk VIII zapowiedział, że postara się, aby Fisher nie miał głowy do noszenia tego kapelusza. Sądzony przez osobną kom-inissyę, F. został skazany na śmierć, jako zdrajca stanu, i stracony. Zarówno stronnicy jak przeciwnicy religijni biskupa oddają hołd jego uczoności, czystości obyczajów i stałości przekonań. Zbiór pism F-a wydany został w Wiirz-burgu w r. 1597. Główną pracą jego jest „As-sertionis Lutheranae confutatio” (1523).—J. Lewis „Life of Fisher” (Londyn 1855, 2 t.); R. W. Wat son „History of the English church”

Hml.

Fisher Payne (także P agamis Fisher, albo Pi seat or), poeta i publicysta (* 1616 — f 1693); służył w wojsku niderlandzkiem, potem w armii królewskiej w Szkocyi i w Irlan-dyi aż do bitwy pod Marston Moor, po której przeszedł do Cromwella i wysławiał go odtąd w licznych, kunsztownych wprawdzie, ale zimnych odach, dytyrambach, elegiach i epitafiach, jak np.: „Irenodia Gratulatoria”; „Veni, vidi, vi-ci” (1652) i inne. Po restauracyi Stuartów zmienił ton swoich pieśni i jął miotać zniewagi na tych, którym przedtem pochlebiał, głównie zaś na Cromwella, nie pomnąc na to, że był przez niego zamianowany poetą laureatem. Napisał ohydny pamliet „The Speeches of Oliver Cromwell, Henry Irreton and John Bradshaw, intented to hâve been spoken at their execution at Ty-burne” (1660), za który był okryty pogardą nav/et przez stronnictwo tryumfujące. W ostatnich latach życia wpadł w nędzę i siedział nawet w więzieniu, gdzie opracował ważne dzieła: „A Catalog of the most of the mémorable Thoinbs” (1668) i „The Thombs, Monuments and Sépulcral Inscriptions lately visible in S. Paul’s cathédral” (1684).

Fisher M a r y, głośna w XVII wieku wy-znawczyni wiary Kwakrów, do których sekty należała od samego jej założenia przez Foxa w środku pomienionego stulecia. W lipcu 1656 roku przybyła wraz z Anną Austin, również kwakierką, do Bostonu. Uprzedzona już Fstami z Anglii starszyzna stanu Massachussetts, uważa jąc sektę za niechrześciańską i przeciw przyjętemu porządkowi społecznemu skierowaną, nakazała odbyć rewizyę rzeczy podróżnych; wszystkie

znalezione książki religijne spaliła ręką kata na placu gminy bostońskiej (Common)-, osoby wreszcie przybyłych wtrąciła do więzienia, gdzie szukano na ciele obu kwakierek—znaków czar-noksięstwa. A stało się to,—„chociaż wszystko świadczyło o ich niewinności”—jak mówi Se-well. Uwolniono je po pięciu tygodniach, ale wraz z ośmiu innymi, niezasługującymi na zaufanie pod względem wyznaniowym, bezzwłocznie wsadzono na okręt i wyprawiono z powrotem do Europy. F. od prześladowania, w koloniach z żądzy wolności wykwitłych i w samym kraju macierzystym, uciekła pod skrzydła szesnastoletniego sułtana, Mahometa IV. Z „głosem Boga” pięknie wystylizowanym zjawiła się w Adryanopolu. Tam uznano ją za szaloną, ale tym szałem, który obyczaj mahometański uszanować nakazywał. Po tych głośnych odwiedzinach ślad Maryi Fisher na widowni angielskiej ginie. W roku 1657 nastało w Massachussetts prawodawstwo przeciwko kwakrom, w r. zaś 1658 okrutne prześladowanie, które zaraziło i inne osady amerykańskie, a zaczynając się od chłosty, kończyło na powieszeniu lub ścięciu. Po wysokich grzywnach następowało obcinanie jednego ucha, potem drugiego; za trzecim razem przebijano język rozpalonem żelazem — i wszystko to z purytańskiej miłości Boga! Gdy kary za uczestnictwo w zebraniach kwakrów zdwajały tylko żarliwość religijną, kommissarze związku, powstałego między koloniami w r. 1943, postanowili w r. 1658 karę wygnania wraz z groźbą śmierci za dalszy pobyt na terryto-ryum Massachussetts. I tak zrobiono z kwakrów męczenników. Sumienie publiczne wzburzyło się; barbarzyńskie kary w r. 1661 zniesiono. — Los-sing „A history of the United States”, Ban-croft J. „Hist. of Unit. States” (przekład franc. T. II, str. 145 — 152, III 161 — 180; passim). ob. Kwakrowie.    s-

Fisis, dźwięk F. podwyższony o dwa półtony za pomocą krzyżyka podwójnego. Na instrumentach posiadających temperaturę stałą, np. na wszystkich klawiszowych, odpowiada dźwięko-

A. Pol.

Fisk James (* w Poseltney, stan Vermont, w r. 1832), był synem handlarza ulicznego i od tego też własną rozpoczął karyerę. W czasie wojny domowej udało mu się pozyskać pewną dostawę dla armii północnej, na której znaczniejszą zarobił summę, a pomnożywszy majątek dalszemi spekulacyami, włożył fortunę w interesy przedsiębierstw kolejowych. W spółce z Na-tanielem Drew otrzymał budowę drogi New-York-Boston, a jako najsilniejszy potentat finansowy w Północnej Ameryce, wielki wywierał wpływ na rozwój kolei żelaznych amerykańskich.

Fiskus (Fiscus) zowie się w Rzymie skarb publiczny cesarski (aerarium principis), majątek, którym rozporządzał princeps jako monarcha w przeciwstawieniu do majątku skarbu narodowego (aerarium populi romani), którym zawiadywał senat. Obie Kasy stanowiły aż do czasów cesarza Dyoklecyana dwie odrębne instytu-cye państwowe. Skarb cesarski (fiscus Caesaris) zasilał się przeważnie dochodami z przeznaczonych dla imperatorów prowincyj. Te dochody składały się z podatków gruntowych, z podatku od dochodów i pogłównego, tudzież z pewnej części opłat celnych i konsumcyjnych. Znaczny także przynosiły dochód zajęcia dóbr za karę i majątków skazańców (bona damnato-rum); przypadały one w części na skarb narodowy, w części na skarb cesarski, co nazywano confiscatio. Powiększał się skarb fiskalny przez znaczne summy pieniężne, które otrzymywali imperatorowie drogą spadku lub zapisu (le gatum) od osób prywatnych. Podatek spadkowy (vicesima hereditatium), ustanowiony swego czasu przez Augusta dla Italii, przeszedł później pod wyłączny nadzór cesarskiego zarządu. Jeszcze za Trajana pobór tego podatku powierzano dzierżawcom dochodów publicznych (publicani), a same dochody szły na korzyść tak zwanego skarbu wojskowego (aerarium militare), który je przeznaczał na nagrody za służbę w wojsku (praemia militiae). Za czasów Hadryana poborem tego podatku zajmują się już wyłącznie prokuratorowie cesarscy. Podatek spadkowy pobierano w Italii okręgami, które władza skarbowa cesarstwa knżdy raz bliżej oznaczała. Ponieważ zaś podatek ten przynosił fiskusowi ogromne dochody, przeto ustanowiono w Rzymie oddzielny zarząd (statio), który sprawdzał wszystkie rachunki i kontrolował urzędników. Zakres działalności prokuratorów vicesimae hereditatium rozszerzył się jeszcze, dzięki temu, że od czasów Trajana i jego następcy im była powierzona kontrola nad wszystkiemi spadkami, które według prawa przechodziły na rzecz skarbu fiskalnego, mianowicie nad t. zw. caduca i vacan-tia. Ustawa Julia et Papia Poppaea przekazywała takie bezdziedziczne majątki skarbowi narodowemu (aerarium), lecz już za Hadryana F. począł rościć pretensye do tego źródła dochodów i stopniowo usuwał od takich spadków aerarium. Również tak zwane ereptoria, czyli spadki, odbierane niegodnym dziedzicom, szły na korzyść F-u, co poświadczają Digesta Justyniana. Znacznie się powiększał skarb imperatorów przez podatek wieńcowy, aurum coronarium, ofiarę, którą miasta i prowincye zamiast wieńca tryumfalnego wręczały cjsarzowi przy wstąpieniu na tron. Powoli władza imperatora rozciągnęła się i na skarb narodowy (aerarium), który tern samem przestał mieć oddzielne znaczenie. Właściwego skarbu państwm dozoruje wyłącznie cesarz. F. pochłania aerarium populi romani; wyłącznym skarbem narodowym pozostaje tylko skarb miasta Rzymu (arca publica). Zaznaczyć jednakże trzeba, iż za cesarstwa długi czas odróżniano t. zw. fiscus od prywatnego majątku cesa-

rza (patrimonium, res privata, possessio Caesaris, ratio Caesaris et Augustae, res divinae domus). F. poczytywano za osobę prawną (universitas), na której korzyść było ustanowionych bardzo wiele prawideł wyjątkowych (privilégia), służących zarazem cesarzowi i jego małżonce. Jeżeli powstała wątpliwość co do przywileju, służącego F-owi, praktyka sądowa rozstrzygała sprawę na niekorzyść (contra fiscuin) skarbu cesarskiego. Potwierdza to prawnik Modestinus (fr. 10 D. 49, 14).—Por. Herrlich „De aera-rio et fisco Rom. quaestiones” (1872); G. Humbert „Essai sur les finances et la comptabilité publique chez les Romains” (Paryż 1887); Mad-vig „Die Verfassung u. Verwaltung des römischen Staates” (1881 — 1882, p. 119 — 307); Hirschfeld „Untersuchungen auf dem Gebiete der römischen Verwaltungsgeschichte” (1 p. 1—29); Brinz „Über die rechtliche Natur des römischen F.” (Münchener Sitz. ber. 1886, 4 p., 471 sq.).    TD-

Fiskus w Wiekach Średnich. O znaczeniu wyrazu za czasów Rzeczypospolitej Rzymskiej i Cesarstwa podano szczegóły w poprzednim artykule. W państwach europejskich, średniowiecznych i nowszych pod nazwą fiskusu pojmowano i my pojmujemy: skarb publiczny, skarbowość państwa (ob.), władzę rządową, która pobiera podatki, zarządza niemi, a zarazem jest osobą moralną mogącą eo ipso stać się podmiotem prawa, posiadać dobra ruchome i nieruchome, wszczynać spory, działać, zobowiązywać się na równi z osobami prywatnemi i odpowiadać za swe czynności przed sądami, tak ogólnemi, jak i wyjątko-wemi. Charakter F-u wyrobił się historycznie. Główne podstawy w tym przedmiocie życie europejskie znalazło gotowe już w urządzeniach dawnych rzymskich. Jak w cesarskiej Romie, pierwiastkowo plątano osobisty majątek panujących z państwowym, a nawet po rozdziale od czasów Oktawiana Augusta F. cesarski ilością ' i jakością przewyższał aerarium senatu, tak samo dzieje się w społeczeństwach Wieków Średnich. W systemie zresztą feudalnym tkwiła zasada, że każdy suzeren, a tembardziej panujący, dochody z podatków, opłat, monopolów i z ziemi uważał za wyłączną swą własność, oddawał je bądź w całości, bądź w części na czasowe lub dożywotnie użytkowanie wassalom i urzędnikom dworskim, skłaniając ich w zamian do pewnych usług. Gdy potrzeby ogólne wzrastały a luźne, niespełniane należycie zobowiązania były niewystarczające, powstała organizacya poborców i dzierżawców podatków i dochodów z dóbr i t. p. Z czasem dopiero, gdy nowe opłaty i ciężary można było nakładać tylko za zezwoleniem zgromadzonych stanów, majątek książęcy poczęto odróżniać od mienia narodowego. W ostatnim względzie teorya poprzedziła praktykę, a ścisłe granice są zdobyczą czasów nowszych i reakcyą przeciw nadużyciom

niły.—(Ob. Skarbowość).

ne.

S. M.

jący.

S. M.

A. Pol.

i marnotrawstwu funduszów ogólnych. W Anglii i w dawnej Polsce owe granice najwcześniej określono i najwcześniej uznano prawa parlamentu i sejmu do udziału w uchwałach nowych obciążeń ludności. We Francyi spór między królem z jednej a parlamentem i stanami generalnemi z drugiej strony wypełnia wszystkie doby dziejowe, aż wreszcie stale trwonione dochody publiczne są jedną z przyczyn przewrotu z końca XVIII w. Sama nazwa F. i wyrazy pochodne jak: fiskalność, mają synonim w skar-bowości; fiskalny, np. dobra fisk., oznacza majątek nieruchomy skarbowy; tożsamo dochodzenie, postępowanie fiskalne; wreszcie fis kałem zwano i zowią dziś tu i owdzie, zgodnie z tra-dycyą, specyaluego urzędnika ministeryum finansów. W pospolitej mowie nadaje się często powyższym mianom ujemną cechę, w znaczeniu drobiazgowej ścisłości w obliczaniu i pobieraniu centowych i szelągowych opłat, oraz w ściganiu błahego niedoboru. Z chwilą, gdy w gospodarstwie państwowem powstają z góry przewidziane przez ustawy zasady i formy, znika powoli nazwa F-u, a w pojęciu skarbu publicznego mieszczą się nietylko nagromadzone pieniądze, ale: ustrój specyalnych organów administracyjnych, system oddzielny jednej z głównych gałęzi życia i potrzeb państwowych, wreszcie, jak powiedzieliśmy wyżej, osoba moralna z wszel-kiemi ogólnemi i szczegółowemi przywilejami. Wyraz F. dziś błąka się jeszcze w Austryi, trochę w Niemczech, a stanowi przeżytek z dawnych czasów, choć się teorya i praktyka zmie-

f. o.

Fiske John, historyk i filozof amerykański (* 30 marca 1842 r. w Hartfordzie, w Stanie Connecticut), kształcił się w Hartfordzie i tam od r. 1872—79 był młodszym bibliotekarzem; potem zdobył sobie imię rozgłośne cyklem swoich odczytów, wygłoszonych w Bostonie, oraz w Londynie i Edynburgu. Między niemi najgodniejsze uwagi są następujące: „The destiny of man viewed in the light of his origin” (Berlin 1884); „The idea of God, as affected by modern Knowledge” (tamże 1885). Z innych, bardzo licznych pism jego, wymieniamy tu najważniejsze: „Myths and myth-makers” (tamże 1812); „Outlines of cosmic philosophy” (tamże, w 2-ch tomach, 1875): „The unseen world” (tamże 187»>); „Darwinism” (Londyn i Newyork 1879)—i historyczne, przeważnie na wiarogodnych źródłach oparte prace: „The critical period of American history” (Boston 1888); „The beginnings of New England” (Londyn 1889); „The discovery of America” (w 2-ch tom., tamże 1892).    *

Fismes, stolica kantonu w departamencie francuskim Marne, okręgu Reims, na samej granicy z départ. Aisne, przy drodze żel. Reims-Soissons i przy złączeniu się rzek Yesle i Sur-melin. Dawne wały zamieniono na miejsce spacerów; lecz mury warowne i baszty dotąd pozostały. Są tu fabryki tkanin jedwabnych, pończoch, fajansu, likierów (vin de F., dla nadawania koloru winu Szampańskiemu); cukrownie; 3 600 m-ców.—W starożytności Fines Sues-sionum. W r. 881 i 935 koncylia kościel-

And. S.

Fis moll, ob. F i s.

Fissilinguia — Rozcięto języcz ne. Tak się nazywa podrząd jaszczurek (Sauria), obejmujący Jaszczurki właściwe (Lacerta), których główną cechą jest język dobrze rozwinięty a głęboko rozszczepiony na końcu. Pospolite są u nas: jaszczurka zwyczajna (Lacerta agilis) i jaszczurka żyworodna (L. vivipa-ra), a bardzo rzadką jest jaszczurka zielona (L. viridis). Spokrewnione z niemi są o-strzegacze, wielkie zwrotnikowe jaszczurki Starego świata z bardzo długim językiem rozszczepionym. (J. Boas, A. Wrześ.).

Fissurella Brug. (paleontol.). Rodzaj kopalny i żyjący mięczaka z gromady brzuchonogich przodoskrzelnych (Gastropoda prosobranchia-ta), o skorupie symetrycznej, podobnej do naparstka albo jarmułki, z okrągłym lub podłużnym otworkiem na wierzchołku. Być może że rodzaj ten żył już w okresie paleozoicznyni; niewątpliwie zaś występuje począwszy od okresu jurajskiego; w okresie trzeciorzędowym jest bardzo obfity; żyje w morzach dzisiejszych. Gatunki pospolitsze: F. italica Dfr, z pokładów miocenowych i pliocenowych w południowej Europie; F. grae-ca Lam. z pliocenu europejskiego, obecnie ży-

K. J.

Fissurella Brug. Dziurawka Waga, Prze-wiertka. Rodzaj mięczaków brzuchopełzów (Gastropoda) z rzędu przodoskrzelnych (Prosobran-chiata), stanowiący wraz z rodzajem E mar ginu 1 a rodzinę Przewiertek (Fissurelidae). Naliczono tu około 150 gatunków żyjących i o-koło 30 kopalnych w formacyach jurajskich. Konchy symmetryczne, mające kształt czapeczek, z okrągławym, albo podłużnym otworem na wierzchu. Noga wielka owalna. Pysk krótki. F. graeca Lam. i F. nodosa Loin.: oto najpospolitsze gatunki, żyjące w morzu Sródziemnem. W przecięciu mają około 4 c. m. F. barbaden-sis Lam., znacznie mniejsza, żyje u brzegów wysp Barbados, w Indyach Zachodnich.— (Dr J. Le unis).

Fistula, nazwa nadawana przez średniowiecznych pisarzów łacińs .ich piszczałkom organowym (fistulae organicae).

Fistularia Lacep. Cybuchówka Gór. Piszczałka KI. Fajka. Rodzaj ryb morskich z rzędu eierniopłetwych (Acanthopteri), wraz z rodzajem Aulostoma tworzący rodzinę Cybuchó-wek (Fistularidae), spokrewnioną ze znanym u nas Ciernikiem czyli Koluszką (Gasterosteus). Przednie kości głowy w tym rodzaju wyciągnięte są w kształcie rury, na której końcu umieszczona jest mała gęba. Zęby niewielkie, łuski

s. M.

Fistuła (chir.), z łac. fi stul a — cewka, piszczałka, ob. Przetoka.

Fisz Zenon Leonard (pseudonim Tadeusz Padalica), powieściopisarz, podróżnik i publicysta polski (* d. 10 lipca 1820 r. w gub. Mohylewskiej, we wsi Kluczki pod Białynicza-mi — f 1870 r. w majętności swej, Prusy, pod Smiłą, w powiecie Czerkaskim). Rodzina F-a

w zaniku; dwa środkowe promienie rozwidlonego ogona przedłużone w kształcie nitek; płetwa grzbietowa bez kolców. Trzy znane gatunki cybuchów ki żyją w oceanie Indyjskim i w strefie podzwrotnikowej oceanu Atlantyckiego. Najlepiej znana F. tabaccaria zielono-oliwkowej barwy z niebieskiemi prążkami i centkami po wierzchu. Dochodzi do 1 m. dł. Żyje między zwrotnikami w oceanie Atlantyckim (Dr J. Leu-nis).

cym. Dom tedy Macewicza stał się dla F-a wyższą szkołą zarówno nauk, jak i ogłady towarzyskiej i dobrych obyczajów, i wpływ przeważny na losy jego wywarł. Z czasem bowiem marszałek dał mu zajęcie w swojem biurze, a że posiadał dosyć sporą biblioteczkę z epoki Stanisławowskiej i z czasów klasycyzmu Koź-mianowskiego, że prenumerował „Tygodnik Petersburski”, łaknący więc duchowej strawy młodzieniec miał czem choć w części głód swój zaspokoić; a niepodobna wątpić, że tam się też musiał zapoznać z pismami Michała Grabowskiego („Koliszczyzna i stepy”, „Literatura i krytyka” „Korrespondencya literacka”, „Stanica hulaj polska”). jako też z poezyami ukraińskiemi Grozy, oraz z wydawanem przezeń pismem zbiorowem p. t. „Rusałka”; tam też i „Athenaeum” Kraszewskiego po raz pierwszy w ręce mu wpadło.

"=~

Massasses

m

BŁSg

M

r -

M

gai

«

BfeS

ui

=S=Sś.

=~==^i

§§g

Hü

iÜB

il

bfa

gg-J

p?

BBüaB

PS

':c

üi

gB

isB

2^ë

iSffi

PU

~r____

■

"’tKÏÏâS

ŚBś

Bi

«ÇÏf-g-

;,>>

wmmé

mËÈfàJmÊmÊm

i »,

-i

'kA

E====

agpr]

è==^

ÜÜ

bb-b;

H1É

Si

lai

•s#

îb|5

SME

/g=s - ;

fl

jWjjgsg

s=

SS-B

MB

;:||

[mp

■ ' ~ -~-u "—-T;ï.-î.:: * ~~r' —_r —T- •.t.'A.iSK

-J—    -

BB-

Fig. 129. Fistularia (Cybuchówka).

(ojciec Tymoteusz, matka Maryanna z Wierzbickich), prawdopodobnie pochodzili z Galicyi. Jakie koleje zaprowadziły ich do Kluczek i jakie tam pan Tymoteusz stanowisko zajmował: dzierżawcy, czy oficyalisty ekonomicznego? nie posiadamy o tern żadnej wskazówki: dość, że w dziecinnych jeszcze leciech Zenona, przeniósł się do gub. Kijowskiej, gdzie za summkę, lokowaną na dobrach Tadeusza Czackiego, otrzymał z eks-dy-wizyi naprzód część wioski Koczorowa, a następnie część innej—Prus. Stamtąd Zenon oddany był na naukę naprzód do szkółki w Zabiłoczu, [totem w Kamionce, a nareszcie współdziedzic Prus, marszałek pow. Czerkaskiego, Macewicz, poznawszy się na niezwykłych zdolnościach młodzieniaszka, pozwolił mu pobierać wychowanie domowe pod guwernerem, jego synów kształcą-

A że całą duszą ukochał tę piękną ziemię, na której z pacholęcia urósł w młodzieńca, że z lubością poić się musiał, tak, jak przed nim Bohdan Zaleski, „mlekiem jej dum i mleczem kwiecia”, z lubością słuchał pieśni, podań i baśni tego ludu dzielnego i wcześnie się nauczył jego mowy jędrnej i barwnej, pełnej zwrotów dziwnie plastycznych oraz przysłowi niezrównanych w dowcipie, ironii i bystrym na stosunki ludzkie poglądzie; więc nie dziw, że pod wpływem tego wszystkiego, raz uczuwszy pociąg do pióra, temata najpierwsze do swych utworów czerpał bądź z tradycyi miejscowej, bądź też ze współczesnych stosunków ukraińskich, i że przez całe życie niemi się ledwie nie wyłącznie zajmował. A był znakomitym znawcą swego przedmiotu i znakomicie umiał czytelników swoich

pouczać, o czem wymownie świadczą zarówno jego „Listy” do „Gazety Warszawskiej”, jak i „Opowiadania i krajobrazy.”.-—F. na polu lite-rackiem publicznie występować zaczął dopiero około r. 1840, już-to w „Tygodniku Petersburskim”, już w „Roczniku” Podbereskiego, już wreszcie w „Athenaeuin”, gdzie właśnie r. 1841 znalazło się pierwsze jego opowiadanie hiktoryczne, osnute na tle krwawych a pełnych zgrozy dziejów Haj-damacezyzny, p. t. „Noc Tarasowa”; a r. 1844 umieścił w „Przeglądzie naukowym” Skimborowieża tragedyę historyczną p. t. „Konasewicz w Białogrodzie”. Potem, udawszy się do Petersburga, jako plenipotent legitymującej się szlachty, dla prowadzenia jej spraw wywódo-wycli w heroldyi, powziął myśl założenia tam czasopisma na własną rękę, i w r. 1846 wydał tom pierwszy pisma zbiorowego p t. „Gwiazda”, w którem śmiało wystąpił przeciw ten-deneyom rozpanoszonego w „Tygodniku Petersburskim” towarzystwa wzajemnej admiracyi, głównie zaś przeciw Przecławskiemu, Rzewuskiemu, Grabowskiemu i Hołowińskiemu. Oprócz polemiki z tymi koryfeuszami umieścił tam z własnych utworów kilka dość udatnych sonetów i innych drobnych wierszy (rodzaj, później zupełnie zaniechany przez niego) i pełne złośliwego dowcipu ..Profile”, obrazki z kontraktów kijowskich. Wy-/ / dawnictwo tego czasopisma, które straszne obuA rżenie, maskowane pogardą i lekceważeniem, obudziło w „Tygodniku”, wskutek wyjazdu F-a z Petersburga przeniosło się do Kijowa, gdzie redakcyę jego objął Jakób Jurkiewicz (znany pod pseudonimem Benedykta Dołęgi) i od r. 1847 do 1849 wydał jeszcze trzy tomy, w których F. był stałym współpracownikiem i razem z nim oraz An/onim Marcinkowskim (Albertem Gryfem), dzielnie, a niekiedy zapamiętale, bojował dalej z matadorami „Tygodnika Petersburskiego”, ośmieszając ich i dyskredytując coraz bardziej w opinii publicznej. Z czwartym wszakże tomem „Gwiazda” upadła, a F., który w r. 1850 wydał w Wilnie u Zawadzkiego niewielką, ale pełną nieporównanego dowcipu i ostrej, ukrytej pod dobrodusznością, ironii, powiastkę, napisaną w r. 1845, p. t. „Pokojówka”, został współpracownikiem Henryka Rzewuskiego w założonym przez niego r. 1851 „Dzienniku Warszawskim”. Pociągnął go tam, równie jak i Marcinkowskiego, redaktor upadłej „Gwiazdy”, Dołęga, co niemałe zdziwienie i zgorszenie obudziło w jego zwolennikach, zwłaszcza w tych, którzy od niego wiedzieli, że ową gwiazdę zgasił właśnie Rzewuski. W „Dzienniku” F. występował pod pseudonimem Tadeusza Pada-licy, którego po raz pierwszy używszy na „Pokojówce”, już od owego czasu aż do końca życia się trzymał. Dawniej się podpisywał rozmaicie: Fis, Fiss, Fisch, a wreszcie Fisz. Dla czego? niepodobna wyjaśnić; może słuszny jest domysł Wincentego Korotyńskiego, iż rodzice Ze-

Encykl. Powbz. Iluatr. Zesz. 170. T XXII.

nona sami nie wiedzieli, jak się właściwie pisać mają. Może dopiero legitymując szlachtę czerkaską w Petersburgu, a razem z nią i siebie, przekonał się, szperając w dokumentach rodzinnych, że powinien pisać się Fiszem. Poszukiwanie dokumentów legitymacyjnych dało mu temat wyśmienity do szeregu obrazków p. t. „Pamiętniki legitymującego się szlachcica”, których część wydrukował w „Bibliotece Warszawskiej”. Po upadku „Dziennika” F. przeniósł się do „Gazety Warszawskiej”, i jako stały i gorliwy jej współpracownik ogłosił w niej, prócz szeregu prze wybornych korrespondencyj, w których, jak pisze Korotyński, „cały światek prowincyonalny, ze swojemi zabiegami i troskami gospodarskiemi o buraki cukrowe i pszenicę, ze swojemi kontraktami kijowskiemi i jarmarkami po miasteczkach, ze swojemi przymiotami

. A3

i

f. 4

f JH

Fig. 130. Fisz Zenon (Tadeusz Padalica).

i ułomnościami, żył, poruszał się, śmiał i płakał, grymasił i wdzięczył się przed oczyma czytelnika”,—oprócz tych korrespondencyj ogłosił także wiele trafnych sprawozdań literackich, oraz „Listy z podróży” przez Żytomierz, Warszawę, Kraków dó Niemiec, Francyi, Anglii i Turcyi. W Listach tych, które w r. 1859 wydał Adam Zawadzki w Wilnie, w 3-cli tomach, zdaniem Lewestama, obok niepospolitej erudycyi autora, ukazała się cała jego bystrość spostrzegawcza, cała zacność poglądów na wszystkie stosunki powszechne życia społecznego i umysłowego narodów”. Pisywał także i do „Tygodnika illustrowanego”, któremu nadsyłał objaśnienia do rysunków Przyszychowskiego, przedstawiających typy ukraińskie, między innemi zaś wyborny, przydłuższy artykuł o Czumaknch. A coraz bardziej rozszerzając swą działalność

80

ii.

publicystyczną, objął współpracownictwo w założonym przez Kirkora „Kuryerze Wileńskim”, gdzie od r. 1860 — 63 w całym szeregu korrespon-dencyj, z powodu wydawnictw kommissyi arche-ograficznej kijowskiej, traktował kwestye najżywotniejsze, rozjaśniając je z bezstronnym spokojem umysłu, a troszcząc się wyłącznie o zbadanie prawdy, gdziebykolwiek się ona mieściła. Michał Grabowski, niepomny uraz z czasów „Gwiazdy”, napisał o tych listach, że należałoby je wydrukować złotemi głoskami. W tych samych kwestyach polemizował później w czasopismach rossyjskich (Telegraf kijowski, Wiest’, Nowoje Wremia, pod redakcyą Kirkora) i wywołał nawet „Odpowiedź kijowskiej archeograficznej kommissyi”, podpisaną przez Iwaniszewa i Józefowicza.—Z dzieł osobno wydanych wysoką wartość mają: „Opowiadania i krajobrazy” (Wilno 1856, w 2-ch tomach), w których dał nam zarysy i obrazy swych okolic rodzinnych: flzyo-gnomia kraju, przepyszne typy ludu z jego mową i głową, zwyczajami i obyczajami, prostowanie spaczonych pojęć o przeszłości—wszystko to się układa w zarysowane śmiało i dobitnie, chociaż luźne, obrazki. Dwa z nich, mianowicie „Zosia Zytkiewiczówna”, oraz „Nestor pisanka”, osnute na tle klęsk Ukrainy z XVIII wieku, śmiało można zaliczyć do rzędu najcelniejszych utworów literatury naszej. Dla ścisłości wspomnimy jeszcze „Wiadomość historyczną o śmilańskim parafialnym kościele i obrazie cudownym N. P. łaskami w nim wsławionym” (Wilno 1856).—Tak więc padali ca, t. j. zboże, wyrosłe z ziarn opadłych z kłosa, bez uprawy, (gdzieindziej zwane samosiejką), jak się F. przezwał na znak swojego samouctwa, wydało plon bardzo bujny i piękny; szkoda tylko, że nie dość długo plonowało. F. zmarł, licząc zaledwie lat pięćdziesiąt, z których dwa ostatnie przeżył w obłędzie, rozmiękczeniem mózgu dotknięty. Na zakończonie dodajmy, że był wybornym i rządnym gospodarzem i, oprócz ojcowizny, znaczny kapitał pozostawił jedynemu bratu w spuściźnie, umarł bowiem bezżenny.    *

Fiszbin (po niemiecku Fischbein), mate-rya rogowa, z której utworzone listwy czyli pasy, mniej więcej sierpowate, osadzone są w paszczy wieloryba na podniebieniu po obu bokach, jedne za drugiemi. Kostne podniebienie ma na środku wystający długi grzebień, opatrzony po obu stronach zagłębieniem rynien-kowatem, w którem uczepione są końcami pasy fiszbinowe, w ogólnej liczbie od 300 do 1 000, długie na 3 do 4 a nawet pięciu metrów, a w punkcie uczepienia 9—10 cm. grube, 30— 35 szerokie, u wolnych swych brzegów nastrzę-pione, podobnemi do końskiej włosieni, nićmi, służącemi zwierzęciu do filtrowania wchłanianej w paszczę wody morskiej, z której osadzają się na nich istoty, stanowiące jego pożywienie. Pasy te składają się z tkanki korowej, utworzonej z błonek rogowych i z substancyi rdzennej, powstałej z licznych włókien, równoległych do ich długości; substancya rdzenna jest częścią zasadniczą fiszbinów, a tkanka korowa pokrywa tylko ich powierzchnię. U starych wielorybów są one czarne, u młodych błękitnawe. Po zabiciu wieloryba, poławiacze odrywają fiszbiny od podniebienia, oczyszczają, suszą i rozpiłowują na możliwie długie pasy; potem aż do zmięknięcia gotują we wrzącej wodzie i heblem albo nożem dzielą na sztabki pożądanej grubości, które ostatecznie wysuszone, ogładzone i wypolerowane, służą do rozmaitego użytku, mianowicie: na laski, pejcze, pręty do parasoli, damskie rogówki czyli gorsety i inne artykuły toaletowe. Rozgrzany w parze albo w piasku gorącym, F. daje się ugniatać w dowolne formy i używać zamiast rogu na gałki do lasek, tabakierki i t. p.

Fiszer, generał, adjutant Naczelnika, legionista i szef sztabu armii Księstwa warszawskiego (* 1770?—f 1812), przez ojca, pułkownika artyl-leryi konnej, zamłodu przeznaczony do służby wojskowej, oddany do szkoły Kadetów w Warszawie, po ukończeniu w niej nauk wstąpił w stopniu porucznika do dywizyi wielkopolskiej. Wcześnie tutaj zalety człowieka i oficera ocenił w młodzieńcu generał - porucznik Kościuszko, wziął go do swego boku, i odtąd ulubionego „Fiszerka” nie przestawał zaszczycać swoją przyjaźnią i opieką. Pod jego też bezpośred-niem dowództwem wziął udział F. w kampanii

1792    r. przeciw Kachowskiemu, był pod Po-łonnem (czerw.) i Dubienką (lipiec); w sierpniu, towarzysząc Kościuszce, razem z nim przybył do Warszawy, skąd udał się do Radomia, gdzie, według nowej dyslokacyi wojska, wyznaczono kwaterę główną trzeciej dywizyi. Po dymissyi Kościuszki i zdaniu dywizyi Wielowiejskiemu, pragnął i F. podać się do uwolnienia, wstrzymany był atoli listem Kościuszki, iż „jest jeszcze nadzieja, może kiedyś dobrze być w kraju, przeto jeszcze z wojska nie wychodź” (Kościuszko do Fiszera. 25 sierp. 1792). Rozumiał oczywiście generał, iż zatrzymanie w armii na niższych stopniach takich, jak F., ludzi może w przyszłości ważne oddać usługi. Przeniesiony z Końcem t. r. do dywizyi drugiej, z kwaterą w Pyzdrach, mianowany adjutantem dowodzącego nią generała-porucznika Byszewskiego, w styczniu

1793    r. wyprawiony z missyą wojskową do Poznania, pierwszy zrekognoskował wstępujących do kraju, dla dokonania nowego podziału, Prusaków. Niebawem,- skłócony z Byszewskim, wymówił się od obowiązków adjutanta i udał się do swego pułku do Radoszyc, gdzie objął komendę nad swoją kompanią. Tu zastało go powstanie, do którego natychmiast przystąpił i, powołany od Naczelnika, zajął u jego boku dawne stanowisko adjutanta. Ranny pod Maciejowicami i wzięty do niewoli tuż obok Kościuszki, trzymany czas jakiś przy sztabie Fer

sena, wysłany do Petersburga, na śledztwie sunięty na szefa brygady. Z armią reńską getan! wdrożonem tak mocną zachował postawę nerała Moreau walczył przeciw Austryakom; pod i tak niezadawalające odpowiedzi dawał Samoj- Offenburgiem, w potyczce na forpocztach, wzię-łowowi, iż, kiedy innych zostawiono w Peters- ty do niewoli (4 czerwca 1800). Zamknięty burgu, jego niebawem wprost z twierdzy wysła- w twierdzy Königgrätz z nakazu austryackiego no do Niższego-Nowogrodu. Tutaj, dość łago- generała en chef, Kraya, wielkiego nieprzyjacie-dnie od gubernatora miejscowego traktowany, la Polaków, był „bardziej jak niewolnik stanu, przesiedział do grudnia 1796 r., kiedy na mocy niż jako niewolnik wojenny uważany” (F. do

b- '

?

$ ç„

« . v

y ]' ' &

!,:■ !

k2:ê*

LA

rj>

■i

* v .**f ⁴ <

v :

W* -    | ., 1

iii

'■SB"' & Ł

âaPP ■

"■v-

• ..

PÇ

Sv

if*

J*'

ÏQ

’ K

k:'!H

Fig. 131. Fiszer, generał, szef sztabu armii księstwa Warszawskiego.

ukazu cesiza Pawła I, po złożeniu przysięgi, wolność odiskał. W Petersburgu stanął w stycz. 1797, stąd o kraju wrócił, gdzie czas jakiś zabawił. Odg)s walk we Włoszech i Niemczech powołał go a Zachód. W stopniu szefa batalionu wstąpi do legionów; niebawem, w legii naddunajskie, Kniaziewicza, za wielokrotnie okazaną wal^ność, krew zimną i rozwagę, po-

Kniaziewicza, 1 vend. IX=;22 wrz. 1800, z więzienia); odmówiono zamiany; dopiero dzięki wstawiennictwu samego Moreau, F. wolność odzyskał (1 lut. 1801). Jednocześnie pokój w Lunewilu zawarty; F. do Paryża powrócił i, korzystając z wolnego czasu, z zapałem oddał się studyom naukowym: słuchał chemii u słynnego Fourcroy, mineralogii u Haliy, fizyki u Charles’a, nawet na

A.

Sm.

skim na Węgrach.

Hml.

anatomię chodził do szkoły medycznej, zachęcił do tych study ów innych legionisto vV i samego też Kniaziewicza. Z tern wszystkiem cierpiał straszną nędzę, z czem starannie ukrywał się przed towarzyszami. Odkrył dopiero sekret Drzewiecki, kiedy na ulicy, idąc z nim, F. omdlał z osłabienia: okazało się, iż od dłuższego czasu żył okruszynami chleba i wytłoczynami z winogron. Zawiadomiony Kościuszko przeznaczył zaraz dla F-a zasiłek (100 tal.), lecz wiele jeszcze było trudu, zanim udało się przełamać jego drażliwość. Wobec wiszącej w powietrzu groźby wyprawy morderczej na San-Domingo, w ostatniej chwili, z wielkim trudem udało się F-i u-zyskać, nie dymissyę, o którą prosił, a której wtedy pierwszy konsul z zasady nie udzielał oficerom polskim, ale równający się jej urlop. W maju 1802, odprowadzony do rogatek Saint-Denis przez Kościuszkę i Kniaziewicza, opuścił Paryż. Udał się naprzód do Anglii, stąd, przez Hollandyę,. na Berlin i Poznań, do Warszawy powrócił, gdzie już wielu legionistów i samego Kniaziewicza zastał. Dobrze przyjęty od ks. Józefa, przypomniał mu się z kampanii 1792 r., i utrwalił to zaufanie, które w następstwie miało go bardziej jeszcze do księcia zbliżyć. Bawił w Warszawie, kilku nawrotami, do lutego 1803 roku; dużo bywał w towarzystwie wielkoświa-towem, dokąd ciągnęły go dawniejsze serdeczne związki. Na wiosnę 1803 r. osiadł w Po-znańskiem, na dzierżawie, wypuszczonej mu przez panią Kwilecką. Po kilku latach powstanie księstwa warszawskiego powołało go do nowej działalności wojskowej, w kierunku najbardziej odpowiadającym jego usposobieniu i talentom. Przy ks. Józefie, jako ministrze wojny Księstwa, został szefem kancellaryi wojskowej i naczelnikiem sztabu. Posunięty na generała, różnostron-ną a owocną prowadził pracę na tem stanowisku przy organizacyi wojskowej Księstwa. W kampanii galicyjskiej 1809 r. znaczne oddał usługi; był przy ks. Józefie podczas wzięcia Krakowa; pośredniczył przy drażliwych zatargach z t. zw. „sprzymierzeńczym” korpusem ks. Golicyna. W kampanii 1812 r. po raz ostatni wziął udział jako szef sztabu korpusu ks. Józefa; pod Borodinem, 7 września, naprzód ranny w rękę, w parę chwil potem ugodzony śmiertelnie kulą działową, na miejscu skonał. Żonaty był dwukrotnie, drugi raz ze wspomnianą panią sta-rościuą Kwilecką; dzieci nie zostawił. Luźne o nim wzmianki w wielu pam. spółczesnych; niniejszy życiorys oparty na jego Koresp. oraz na Dzienniku własnoręcznym, który stale z dnia na dzień prowadził, a z którego dochowały się ustępy: sierp. 1792—sierp. 1793; 1795—6; 1802 —6; 1809 r.

Fiszer Gustaw, współczesny artysta dramatyczny. Syn nauczyciela gimnazyalnego w Rzeszowie, po skończeniu nauk w mieście rodzin-nem rozpoczął zawód artystyczny w truppie

Sztengla, poczem występował przez czas pewien w Towarzystwie dramatycznem Lecha Nowakowskiego w Poznaniu. W kilka lat później udał się do Krakowa, gdzie pozostawał pod kierunkiem Skorupki i Koźmiana. Następnie ze Stanisławem Dobrzańskim przeniósł się do Lwowa i tam grywał w teatrze hr. Skarbka. Do najlepszych ról jego należą: tytułowa w „Skąpcu” Molière’a, Papkina w „Zemście za mur graniczny”, Rozenblata w „Złotym cielcu” i t. p Szczególniej celował w rolach Żydów. W r. 1866 porzucił na czas jakiś scenę i przedsięwziął szereg wycieczek artystycznych po całym kraju jako monologista i nie mały w tym charakterze zdobył sobie rozgłos. Po latach kilku powrócił na scenę lwowską, która dotąd zalicza go do grona swoich stałych pracowuików. Monologi F-a drukowane były w różnych czasopismach, oraz w zbiorach utworów tego rodzaju.

Fiszerowa Stefania, z Krakowa, pisy wata poezye i powieści. Prace jej zamieściły pisma: „Dniestrzanka” 1841; „Dziennik domowy” („Halszka”, powieść) i „Tygodnik literacki” 1840 r. („Życie sieroty”, powieść).

Fiszeiyt Hermann (mineral.). Minerał u-kładu rombowego, występujący zwykle w dnb-nych niewyraźnych słupkach sześciokątnych, stanowiących kombinacyę słupa rombowego głóvne-go z parą płaszczyzn brachydiagonalnych i werz-chołkowych; kryształki te bywają zrosłe w skorupy i powłoki krysztaliczne. C. wł. 2.46 tw. 5.0. Barwa zielona, trawiasta do oliwkwej blask szklisty; przezroczysty. Rozbiory termami a wykazały 2A1₂0₃,P₂0₅,8H₂0, co daje się wyrazić wzorem:

(A1₂)(P0₄)₂+(A1₂)(0H)₆+5H₂0;

zawiera 41.68 glinki, 28.96 kwasu fosfrnego, 29.36 wody, nieco tlenniku żelaza i niedzi. Ogrzewany w kolbce wydaje wodę ińeleje; kwas siarczany rozpuszcza go całkowici, solny i azotny bardzo niewiele. Znajduje się w Niż-nim Tagilsku na Uralu i w komitacie raszow-

K. J.

Fitch Ralf, podróżnik angielski z NI stulecia, który, wyjechawszy w r. 1583 zLondynu razem z kilku kupcami, zwiedził Tryjdis, Azyę Mniejszą, Bagdad, Bassorę, Goa (gdzieoył wrzucony do więzienia), przewędrował nasjpnie Dekan i w roku 1584 przybył na dwór Wielkiego Mogoła’ w Agra. Pojąwszy tam za żnę mieszkankę kraju, sporządził sobie flotyllęw Allaha-badzie, skąd czynił wycieczki naokoRcałych In-dyj. Był to pierwszy Anglik, któr dotarł do Birmanin W latach 1587—88 poióżował po Syamie i półwyspie Malakka. W 7 1591 wrócił do Anglii. Był to jeden z najcelniejszych pracowników Towarzystwa Wschodn-Indyjskiego w początkach jego działalności, pis jego podróży wydany został przez Hakluy-

Fitcliburg, F i t c h b u r y, miastprzemysłowe

And. S.

styką.

And. S.

i;.

T. D.

proponuje nazwę Fitt. Schenkt.

w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., w stanie Massachusetts, nad rz. Nashua, na wschodnim stoku wyniosłej góry Wachusett, i w węźle dróg żelaznych: wielkie fabryki papieru, przędzalnie i tkalnie bawełny, wyrób towarów żelaznych, fortepianów, i t. d.; 22 036 mieszkańców (1893).

Fitger Artur, współczesny poeta i malarz niemiecki (* 4 paźdz. 1840 r. w Delmenhorst w w. księstwie Oldenburskiem). Kształcił się w malarstwie w Monachium i Antwerpii.—W r. 1869 osiadł jako malarz w Bremie, gdzie wykonał piękne freski w kościele św. Remberta w Nowej giełdzie i w piwnicy Ratuszowej (Ratskeller). Jako poeta pozostawił zbiór utworów liryczno-epickich p. t. „Fahrendes Volk” (Oldenburg 1875), oraz szereg dramatów: „Adalbert von Bremen” (Bremen 1873); „Die Hexe” (Oldenburg 1876) oraz „Von Gottes Gnaden” (Oldenburg 1882).—Najwyżej ceniony jest przez krytykę niemiecką drugi z tych dramatów „Die Hexe” (Czarownica), osnuty na temacie z czasów wojny Trzydziestoletniej, a odznaczający się silną, zwartą akcyą i dosadną charaktery-

w. G.

Fitografia, ob. Phytografia.

Fitolacca, Ob. Phytolacca.

Fitolit, roślina skamieniała, ob. P h y t o 1 i t.

Fitologia (botanika), ob. P h y t o 1 o g i a.

Fitotomia (anatomia roślin), ob. Phytotomia.

Fitozoologia, ob. Phytozoologia.

Fitri, jezioro w Afryce, w Sudanie środkowym, w państwie Wadai, o 30 mil na wschód od jeziora Tsad; zmienia swoją obszerność i głębokość w miarę zmiany pór: dżdżystej i suchej; przyjmuje od wschodu peryodyczny potok Batha (Betheka); brzegi bagniste i niezdrowe, na środku kilka drobnych wysepek; wielka obfitość ryb. Okolice te badał Nachtigal w r. 1873.—Państwo Fitri, lenne względem sułtana Wadaju (Bulala), znane było już Leonowi Afrykańskiemu; liczy ono około 90 000 mieszkańców, pochodzenia arabskiego.

Fittig Rudolf, chemik (* 1835 w Hamburgu), studyował chemię w Getyndze pod Wohle-rem, a w r. 1858 został jego assystentem, habilitował się 1860, w 18,66 był profesorem nadzwyczajnym, 1^70 zwyczajnym w Tybindze, a w 1876 przeniósł się do Strassburga. Pracował głównie na polu chemii organicznej i wielce się zasłużył badaniami swojemi nad składem węglowodorów oraz kwasów nienasyconych, przy czem odkrył Fenantren, Fluoranten i Lakton. Napisał „Grundriss der Chemie” (ciąg dalszy Chemii Wohlera; część nieorganiczna, wyd. 3-e, Lipsk 1882; część organiczna, wyd. 11-e. tamże 1886).

Fitting Herman Henryk, znakomity prawnik niemiecki (* 27 września 1831 r. w Bawa-ryi—f r. 1898 w Halli), wcześnie zasłynął na polu wiedzy roinanistycznej. Słuchał prawa w la-

tacli 1848 — 52 w Wiirzburgu, Heidelbergu (za czasów Vangerowa) i w Erlangen, gdzie r. 1852 uzyskał stopień doktora obojga praw po obronie rozprawy p. t. „Uber den Begriff von Haupt-

u. Gegenbeweis u. verwandte Fragen”. Następnie od r. 1852—1856 oddawał się praktyce sądowej. W r. 1857 zaczął, w charakterze prof. nadzwyczajnego, wykładać prawo rzymskie w Heidelbergu, uzyskawszy veniam legendi na mocy rozprawy p. t. „Über den Begriff der Rückziehung”. Z Heidelberga powołano F-a r. 1858 na prof. zwyczajnego do Bazylei na katedrę prawa rzymskiego. Tutaj ukazały się dwie zuako-mite jego prace p. t. „Die Natur der Korreal-obligationen” (1859) i „Über das Alter der Schriften römischer Juristen von Hadrian bis

Alexander” (1860). W r. 1862 został powołanym do Halli, gdzie do końca życia wykładał prawo rzymskie, wzbogacając literaturę tego przedmiotu znakomitemi pracami z dziedziny prawa cywilnego. F. cieszył się wielkiem zaufaniem wśród młodzieży, a wykłady jego celowały jasnością, wielką erudycyą, głębokością poglądów. Z szeregu prac przez niego wydanych wymienić należy jako najważniejsze: 1) „Das Castrense peculium in seiner geschichtlichen Entwickelung” (1871); 2) „Die Glosse zu den Exceptiones legum Romanarum des Petrus und ihre heutige gemeinrechtliche Geltung” (1874); 3) „Zur Geschichte der Rechtswissenschaft am Anfänge des Mittelalters” (1875); 4) „Juristische Schriften des frühem Mittelalters” (1876); 5) „Grundriss zu Vorlesungen über Institutionen” (1876);

6) „Über die Heimath u. das Alter des sogenannten Brachylogus” (1880); 7) „Die Anfänge der Rechtsschule zu Bologna” (1888); 8) „Ueber d. Sog. Turiner Institutionenglosse etc.” (1870). Wielką naukową wartość posiadają także jego mniejsze prace i artykuły pomieszczone w różnych prawniczych czasopismach, a mianowicie w „Zeitschrift für Rechtsgeschichte, der Savigny - Stiftung” w „Archiv für civilistische Praxis”.

Fittonia, Carruth, (paleontol.). Rodzaj pni roślinnych kopalnych, z rodziny S ag o w c o wy c h (Gycadeae). Pnie te, dosyć wysokie, walcowate lub owalne, mają rdzeń bardzo gruby a cienki walec drzewny; nader liczne grube promienie rdzeniowe wskroś je przenikają; szczątki ogonków liściowych, zewnętrzny pancerz tworzące, bardzo są zgrubiałe, jak niemniej łuski pączkowe. Rodzaj ten oparł Carruther ua formie opisanej poprzednio przez Mante lia jako Clathr aria anomala, z pokładów wealdzkich. Następnie Sa-porta zaliczył do tego rodzaju, opisał i narysował trzy nowe formy, jako F. (Clathr. Sch.) in-signis, Rigauni i Brongniarti, z pokładów górnych jury białej. Wreszcie należy tu niezawodnie i pień wysmukły kopalny z pokładów wealdzkich w Hannowerze, opisany przez Schenka jako Clathr. Lyelli Mant., dla którego Sap ort a

k. j.

James, Fitz-Roy.

Titz, starożytny wyraz normandzki, wyprowadzany od łacińskiego „filius”, syn (starofranc. „filz”). Podobnie jak Mac u Szkotów, O’ u Ir. landczyków, Ben u ludów wschodnich, wyraz Fit z, dodany do imion własnych, oznaczał u Normandów pochodzenie, np. Fitz-Alan, F i t z-William, Fitz-Gerald (—syn, potomek Alana, Williama, Geralda). Później przydomek F itz służył zazwyczaj naturalnym synom królów i książąt krwi angielskich, jak Fitz -Clärence, Fitz-

Hml.

Fitzalan, hrabiowie A runde 1, znakomity ród angielski.—John I F., należał do baronów, którzy wymogli na królu Janie bez Ziemi Wielką Kartę Swobód. Był ożeniony z Izabellą, siostrą i jedną z czterech spółspadkobierczyń Hugona Albini, hrabiego Arundel.—Syn jego, John II, odziedziczył w r. 1240 wielkie dobra Oswestry i Clun w Shropshire, a w r. 1243 otrzymał czwartą część spadku po Albinim, wraz z miastem i zamkiem Arundel. To łączył się z baronami, to stał na czele wojsk królewskich. W r. 1264 był wzięty przez Szymona Montforta do niewoli wraz z królem Henrykiem III. Umarł r. 1267.—Po Johnie III (1246—1272) nastąpił Ryszard I (* 1267—f 1302), pierwszy z F-ów, który nosił tytuł hrabiego Arundel. Odbył on liczne kampanie w Gaskonii i Szkocyi.—Starszy syn jego, Edmund (* 1285—f 1326), zaślubił w r. 1306 dziedziczkę hrabiów Warenne. Zwyciężony na turnieju w Wallingfordzie (1307) przez ulubieńca królewskiego, Gavestona, został śmiertelnym wrogiem jego i zarazem króla Edwarda

II. Kiedy jednak miejsce Gavestona zajęli Despencerowie, F. zmienił postawę wobec króla; córka bowiem Hugona Despencera młodszego zaślubiła syna F-a. Otrzymał on wówczas od króla część dóbr zabranych Badlesmerom i Mor-timerom i należał do grona sędziów, którzy skazali na śmierć Tomasza hrabiego Lankastru. W roku 1325 został strażnikiem (gubernatorem) marchij walijskich. Był to jedyny pan angielski, który pozostał wiernym Edwardowi II w chwili wylądowania w Anglii wyprawy Izabelli i Mor-timera. Wzięty do niewoli, złożył głowę na rusztowaniu (7 list. 1326).—Syn jego, Ryszard II (f 1376), pozostawał pozbawionym tytułu i dóbr ojcowskich do r. 1330, daty upadku Mortimera. W r. 1338 stał na czele wyprawy do Szkocyi, w r. 1340 dowodził flotą angielską pod Sluys. Rozwiódłszy się z swą pierwszą żoną, Izabellą Despencer, zaślubił Eleonorę, wdowę po lordzie Beaumont, córkę Henryka, hrabiego Lankastru. W bitwie pod Crćcy (1346) dowodził jedną z trzech dywizyj wojska angielskiego, brał u-dział także w oblężeniu Calais i w bitwie morskiej pod Winchelsea (1350). W r. 1355 podczas nieobecności króla należał do regencyi, później jeździł z ważnemi missyami dyploma-tycznemi do Szkocyi, Luksenburga i Francy i Posiadał ogromne bogactwa jako spadkobierca

Arundelów i hrabiów Warenne. Edward III pożyczał u niego pieniędzy i w r. 1370 był mu winien przeszło 20 000 f. szt.—Syn jego i następca, Ryszard III (f 1397), mianowany w r. 1377 admirałem, należał do najbardziej nieprzejednanej frakcyi stronnictwa, które pod wodzą Gloucestera robiło oppozycyę absolutystycznym zachciankom króla Ryszarda II. I). 24 marca 1387 r. odniósł pod Margate wielkie zwycięstwo na morzu nad połączonemi flotami francuską, flamandzką i hiszpańską i schwytał sto statków, naładowanych winem. Zwycięstwo to, które, być może, uratowało Anglię od najazdu, zjednało F-owi olbrzymią popularność. Tymczasem król, któremu się udało ogłosić nielegalność ustanowionej nad nim w r. 1386 kontroli, usiłował podstępnie aresztować hrabiego Ryszarda w Rei-gate; zamach wszakże się nie udał i hrabia; połączywszy się z Gloucesterem i Warwickiem, schwycił za oręż, domagając się formalnego złożenia króla z tronu. Pr/eciwników nakłoniono do rozejmu, ale nienawiść wzajemna nurtowała w nich obu, tak, że król, zdybawszy raz hrabiego w opactwie Westministerskiem, pobił go do krwi (1393). Po rozwiązaniu parlamentu w lutym 1397 Gloucester i F. opuścili dwór, składając na karb nieudolności króla utratę Bre-stu i Cherbourga. Stanęli oni na czele szeroko rozgałęzionego spisku, ale Nottingham ich zdradził. Hrabia Ryszard został uwięziony, sądzony przez izbę lordów i stracony w Tower-Hill. Lud uważał go za świętego i odbywał pielgrzymki do jego grobu. Był to w istocie mąż bogobojny i szczodry względem kościołów.—Syn jego, Tomasz (* 1381—f 1415), wyzuty po śmierci ojca z majątku i tytułów, został oddany w brutalne ręce Johna Hollanda, księcia Exeter, który zmuszał go do czyszczenia butów. Udało się mu w końcu zbiedz na kontynent, skąd towarzyszył Henrykowi IV, kiedy ten w lipcu 1399 wylądował w Ravenspur. Wstąpienie na tron Henryka IV pozwoliło mu wywrzeć krwawą zemstę na członkach rodziny Holland (1400). W ciągu czterech lat następnych hrabia Tomasz był zajęty wojną na granicy wallijskiej przeciwko Owenowi Glelido wer, wszelako bez powodzenia. Natomiast w r. 1405 stłumił rokosz arcybiskupa Scrope’a i Mowbraya, których kazał stracić, pomimo, iż tej surowości nie życzył sobie zgoła wuj jego, arcybiskup kantuaryjski, Arundel, pierwszy minister Henryka IV. Tegoż roku zaślubił z wielką pompą Beatryczę, córkę naturalną króla portugalskiego, Jana I. Henryk V, wstąpiwszy na tron (1413), zamianował hrabiego podskarbim koronnym, konetablem Duwru i strażnikiem Pięciu Portów; niedługo potem jednak F. umarł, nabawiwszy się dysenteryi podczas wyprawy wojennej do Francyi. Ponieważ nie zostawił potomstwa, dobra jego odziedziczyły trzy jego siostry, zamek zaś i hrabstwo Arundel przeszły na rzecz bratanka, Johna, lorda Maltravers

królewskim marchij normandzkich, dał się szczególnie we znaki Francuzom, zarówno swem okrucieństwem, jak walecznością. Pobity i raniony podczas oblężenia Gerberoy (w maju 1435 roku), odebrał sobie życie. Zubożały od czasu śmierci hrabiego Tomasza dom Arundelów nie zaliczał się już do pierwszych rodów w królestwie. Z następców Johna najwybitniejszym był: Henryk, syn Williama II i lady Anny Percy, 12-ty hrabia Arundel (* roku 1511 —f 1580). Syn chrzestny króla Henryka VIII, który, umierając, zapisał mu w testamencie 200 f. szt., został 1540 zamianowany gubernatorem Calais.

cem,

rękę, co było powodem gwałtownego starcia pomiędzy nim a Leicesterem w r. 1561. kiedy w r. 1562, podczas ciężkiej choroby Elżbiety, w domu F-a odbyła się narada w spra- Fitz-Gerald, ród irlandzki, pochodzenia nor-wie ewentualnego wakansu tronu i królowa, wy- mandzkiego; pierwsi jego członkowie przybyli zdrowiawszy, czyniła hrabiemu z tego powodu | do Anglii w r. 1057, a stamtąd weszli do Iilandyi wyrzuty, złożył on urząd lorda-stewarda i wyje- ' w r. 1169. Jeden z nich, Gerald F. otrzymał chał na'kontynent (1564). Wróciwszy w r. 1567, \ tytuł barona z Offali; późniejsi zaś zostali hra-dozuał w Canterbury i Londynie wspaniałego l biami, a w połowie XVIII w.—książętami z Lein-

11 ml.

Hml.

(1387—1421).—Syn tego ostatniego, John F. Maltravers, hrabia Arundel (f 1435), był jednym ze zdolniejszych dowódzców Henryka VI podczas wojny z Francyą; odznaczył się mianowicie podczas oblężenia Compiègne (1430) i zdobył Xaintrailles (1431). Mianowany gubernatorem zamku w Rouen oraz namiestnikiem

w r.

Zdobycie Boulogne ( 544) zjednało mu tytuł szam-belana. Za Edwarda VI F. należał do stronnictwa wrogiego protektorowi Somerset; wszelako Warwick, zazdroszcząc mu wpływu na młodego króla, postarał się, pod błahemi pozorami, o złożenie go z urzędu. Były szambelan i ulubieniec Henryka VIII został bez żadnych dowodów oskarżony o rozmaite nadużycia, skazany na areszt domowy i zwrot skarbowi 12 080 f. szt. Wzburzony taką niesprawiedliwością, F. pojednał się ze swym dawnym wrogiem, Somersetem, prześladowanym tak samo jak on przez Warwicka, ale tern tylko pogorszył swój los. D. 8 lut. 1552 został wtrącony do więzienia (Toweru), jako wspólnik Somer-seta, i odzyskał wolność dopiero po upływie roku, gdy zapłacił znaczną summę pieniężną i złożył deklaracyę, której żądano. Śmierć Edwarda VI nastręczyła mu sposobność zemszczenia się na wrogu. Stanąwszy bowiem pozornie po stronie Joanny Grey, wydał Northumberlanda (hr. Warwicka) w ręce Maryi Tudor, której otworzył bramy Londynu. W ciągu całego panowania Maryi cieszył się jej względami, nie narażając się jednak księżniczce Elżbiecie, domniemanej następczyni tronu. Jakoż Elżbieta, zostawszy królową, zatrzymała go na wszystkich jego urzędach: w dzień jej koronacyi sprawował urząd naczelnego konstabla, który zajmował poprzednio za panowania Edwarda VI i Maryi. Królowa odwiedzała hrabiego w Surrey i przyjmowała od niego podarki; kiedy został wdow-zaliczono go nawet do kandydatów o jej

Atoli

przyjęcia; według legendy, dawno obalonej, miał przywieźć królowej ze swej podróży pierwszą karocę i pierwszą parę jedwabnych pończoch, jakie widziano w Anglii. F. był odtąd uważany za przywódzcę stronnictwa arystokratycznego i katolickiego w Anglii; sprzeciwiał się on złemu traktowaniu Maryi Stuart i popierał plan małżeństwa tej królowej z hrabią Norfolkiem, czego dalszą konsekwencyą miał być rokosz i złożenie z tronu Elżbiety. Projekt ten, odkryty w r. 1569. spowodował uwięzienie Norfolka oraz powstanie hrabstw północnych, rychło stłumione. Hrabia Arundel został internowany w jednym ze swych zamków, gdzie pozostawał w niewoli, mniej lub więcej ścisłej, aż do śmierci. Był on ożeniony dwa razy, lecz miał dzieci tylko z pierwszej swej żony, Katarzyny Grey, córki Tomasza, margiabiego Dorset. Jedyny syn jego, Henryk, umarł w r. 1556; z dwóch zaś córek Joanna zaślubiła Johna lorda Lumley i zmarła bezdzietnie, Mar y a, wyszła za mąż za Tomasza Howarda, księcia Norfolku, i była matką Filipa Howarda, który po śmierci hrabiego Henryka odziedziczył dobra Fitzalan. Hrabia Henryk był przeto ostatnim hrabią Arundel. Wspaniały portret jego, pędzla Hansa Hol-beina, znajduje się w galeryi margrabiego Bath.— „Gr. Encycl.” Lamirault’a.

Fitzclarence, lordowie: 1) Jerzy August Fryderyk, pierwszy hrabia Munster (* 1794— t 1842), był synem naturalnym księcia Claren-ce, późniejszego króla angielskiego, Wilhelma IV, i pani Jordan. Będąc kornetem huzarów od 14-gor. życia, odbył liczne kampanie w Hiszpanii 1807— 1814 r. i był dwukrotnie raniony, pod Fuentes d’Onoro i Tuluzą. Przeniesiony do pułku dragonów, pełniącego służbę w Indyach, został adju tantem margrabiego Hastings i brał udział w woj -nie przeciwko Mahratom (1816 — 17), a po zawarciu pokoju wrócił do kraju. Podróż tę opisał pod tyt. „Journal of a route across India and trough Egypt to England in 1817 — 18,: (Londyn 1819). W r. 1830 otrzymał godność para jako hrabia Munster. Był generał-majorem i prezydentem królewskiego Towarzystwa Azya-tyckiego. W r. 1842 z powodów niewiadomych odebrał sobie życie. W pracach T-wa Azyatyc-kiego brał czynny udział i przy pomocy swego sekretarza, oryentalisty niemieckiego, Aloizego Sprengera, zgromadził materyały do wielkiej Historyi sztuki wojskowej u ludów wschodnich.—2) Adolf (* 1806 — f 1856), młodszy brat poprzedzającego, służył w marynarce angielskiej i umarł w stopniu kontr-admi-rała.

■ N.

Hml.

1856).

ster. Najgłośniejszym członkiem tego rodu był lord Edward F. (* 1763—f 1798), który za młodu brał udzfał w wojnie amerykańskiej, potem osiadł w Paryżu, gdzie ożenił się z nieprawą córką księcia Orleańskiego i pani de Genlis. Wróciwszy do ojczyzny, wszedł do parlamentu irlandzkiego, gdzie wystąpił ze stanowczym protestem przeciw nadużyciom rządu angielskiego i dążył wraz z innymi patryotami do utworzenia niezależnej Rzeczypospolitej Irlandzkiej. W tym celu rozpoczął organizacyę wojskową i zapewnił sobie od demokratów francuskich pomoc w chwili wybuchu rewolucyi. Wszakże, gdy spisek wykryto, F. został aresztowany i wtrącony do więzienia, gdzie wkrótce życie zakończył. Młodszą gałęzią rodu F-ów są hrabiowie z Desmon-du.—Fitz-patrick: „Lord Edward F. and his Be-trayers" (Londyn 1859).

Fitzharris Edward, spiskowiec angielski (* 1648 w Irlandyi—f 1681 w Londynie), był dowódzcą jednego z oddziałów ochotniczych, zwerbowanych przez Ludwika XIV w Irlandyi, a następnie służył w wojsku angielskiem, dopóki, wskutek zastosowania „Test-Act’u” (1673), nie otrzymał dymissyi. Usposobienia awanturniczego, brał czynny udział w intrygach stronnictwa katolickiego i był jednym z najruchliwszych agentów księżny Portsmouth. W r. 1681 napisał pamtiet: „The True Englishman speaking plain english”, w którym się domagał złożenia króla z tronu, oraz wygnania księcia Yorku. Więziony w Newgate, został skazany na karę śmierci i stracony. Obietnicą ułaskawienia wymuszono od niego poprzednio zeznania, któremi skompromitował licznych nieprzyjaciół dworu. W r. 1689 JohnHawles, solicitor generalny Wilhelma III, ogłosił „Some Remarks on F-striaU, gdzie napiętnował skazanie F-a jako czyn haniebny i nielegalny.

Fitzherbert 1) Antoni, prawnik angielski (* 147U—f 1538), należał do trybunału sędziów, który skazał na śmierć biskupa Fishe-ra (ob.) i kanclerza Tomasza Morusa (1535). Napisał szereg rozpraw z zakresu prawa, które wszystkie miały mnóstwo wydań w Anglii. Naj-ważniejszem jego dziełem jest „Graunde Abrid-gement” (1514; są todigesta dawnych „Years Books”, ułożone w porządku alfabetycznym). Przypisują mu także autorstwo podręcznika praktycznego do użytku rolników, po tyt. „The Bo-ke of Husbandrye” (Londyn 1523), który cieszył się ogromną popularnością. — 2) Tomasz, jezuita angielski (* 1552 — f 1640), wnuk poprzedzającego; kształcił się w Oxfordzie i wcześnie został gorliwym katolikiem. Prześladowany, uciekł w r. 1582 do Francyi, a stamtąd do Hiszpanii, gdzie pobierał pensyę od Filipa II. W r, 1598 uorganizował wraz z Ryszardem Wal-pole’m spisek w celu otrucia królowej Elżbiety. Owdowiawszy, wyświęcił się na księdza w Rzymie (1602) i był tam przez lat 12 agentem an

gielskiego duchowieństwa katolickiego. Wstąpiwszy w r. 1613 do zakonu jezuitów, stał na czele angielskiego kollegium jezuickiego w Bru-kselli (1616—18), a później był rektorem kol-iegium angielskiego w Rzymie. — 3) A 11 ey ne, baron (* 1753—f 1839 w Londynie), dyplomata angielski; wysłany w r. 1762 jako pełnomocnik angielski do Paryża, prowadził tam uwieńczone pomyślnym skutkiem rokowania pokojowe pomiędzy Anglią a Francyą, Hiszpanią i Stanami Zjednoczonemi Ameryki Północnej Następnie był posłem nadzwyczajnym na dworze cesarzowej rossyjskiej, Katarzyny II, której w r. 1787 towarzyszył w podróży do Krymu. Po powrocie do Anglii zajmował stanowisko pierwszego sekretarza przy wiee-królu Irlandyi, margrabi Buckingham, i wszedł do rady tajnej. W r. 1793 zamianowany ambasadorem w Madrycie, zawarł traktat przymierza pomiędzy W. Brytanią a Hiszpanią. R. 1801 jeździł w charakterze posła nadzwyczajnego na koronacyę cesarza Aleksandra 1 do Moskwy i zawarł ugodę z Rossyą, a następnie konwencyę z Danią oraz Szwecyą (1802). W nagrodę swych zasług dyplomatycznych otrzymał tytuł barona św. Heleny.—4) Mary a Anna (* 1756    - f 29 marca

1839 w Brighton), była córką Waltera Smythe of Brambridge. Wdowa po dwóch mężach (Edwardzie Weld f 1 778 i Tomaszu Fitzherbert f 1781), nawiązała w r. 1785 stosunek miłosny z młodszym o sześć lat od siebie księciem Walii, późniejszym królem Jerzym IV, który wziął ślub z nią w jej własnym salonie, wobec pastora anglikańskiego i dwóch świadków (23 grudnia 1785). Małżeństwo to jednak, zawarte bez upoważnienia królewskiego, nie mogło być ważnem, zarówno według prawa domowego z r. 1772, jako też według Aktu „of Settlement”, ponieważ F. była katoliczką. Niemniej wszakże związek ten trwał aż do ożenienia się księcia Jerzego z księżniczką Karoliną Brunświcką (1795), a nawet faktycznie istniał i później, gdyż dopiero w r. 1803 F. usunęła się ostatecznie ze dworu, otrzymawszy od króla 6 000 f. st. renty dożywotniej. Rzecz godna uwagi, że pomimo swego dwuznacznego stanowiska, pani F. przyjmowana była z wyróżnieniem w najwyższych sferach towarzystwa angielskiego, a nawet rodzina królewska traktowała ją stale z wyszukaną grzecznością. — Ch. Langdale „Life of Mrs. F.” (Londyn

Hmi.

Fitz-James, potomkowie nieprawej linii króla angielskiego, Jakóba Ii-go, po księciu Berwick (ob.). Najstarszy syn tego Berwicka, Franciszek F. (* 1709—t 1764), był biskupem w Sois-sons i najwyższym jałmużnikiem królewskim. Młodszy brat jego, Karol (* 1712 — f 1787), wstąpił do wojska i brał udział w wojnach prowadzonych przez Francyę; później był gubernatorem prowincyj: Limousin, Béarn i Bretagne; pod koniec życia otrzymał tytuł marszałka. Wnuk jego,

N.

N.

K.

tyzm.

Hml.

— 1798” (1867 piąte powiększone wydanie) i inne.    *

Fitzroy, 1). F., rzeka w australskiej pro-wincyi Queensland; powstaje z połączenia dwóch

Edward F. (* 1776 — f 1838), wyemigrował podczas rewolucyi francuskiej do Włoch: wróciwszy do ojczyzny w czasach konsulatu, wstąpił do gwardyi narodowej, w której został pułkownikiem po pierwszej Restauracyi. W chwili powrotu Napoleona zmuszony był wyemigrować z kraju, ale wkrótce po powtórnym upadku cesarza wrócił i okazał się gorliwym stronnikiem Burbonów. Jako członek izby poselskiej (od r, 1834) należał do najwybitniejszych rzeczników legitymizmu.

PitZ-William, ród angielski, którego protoplastą był, wedle jednych, William F., poboczny syn Wilhelma Zdobywcy, wedle innych, Wil-liam Fitz-Godric, krewny króla Edwarda Wyznawcy, Z członków tego rodu najpierw nabył większego rozgłosu William F., jako dyplomata i marynarz z czasów Henryka VIII-go; za zasługi państwowe otrzymał tytuł hrabiego Southampton (1536). Inny tego rodu członek z linii młodszej, William F. (* 1526 — f 1599) był dwukrotnie wice-krolem Irlandyi i zniósł resztki niezwyciężonej Armady hiszpańskiej u wybrzeży irlandzkich. Jeden z jego potomków był obdarzony godnością para irlandzkiego z tytułem „earl Fof F.” (1716); trzeci z kolei „earl of F.” otrzymał godność para angielskiego i ożenił się z siostrą markiza Rockinghama, Anną Wentworth; stąd syn jego Willi am, lord Milton, do swego nazwiska przyjął i nazwisko matki. Jako wi-ce-król Irlandyi, popierał sprawę emancypacyi katolików, za co był pozbawiony swego urzędu. W gabinecie Granville’a pełnił przez pewien czas obowiązki prezesa rady tajnej (1806). Był wzorem wolnomyślnego arystokraty. Syn jego, Karol Wentworth F. (* 1786—+ 1857), zasiadał w sejmie jako gorliwy obrońca emancypacji katolików i swobody handlu, głosował za poprawą przepisów wyborczych; przytem położył zasługi około otwarcia uniwersytetu w Londynie i założenia towarzystwa „British Association”. Znany jest także, jako autor dzieła o zniesieniu cła zbożowego: „First, Second and Third Addresses to the Landowners of England on the Corn-Laws” (Londyn 4 839).

Fitzinger Leopold Józef, zoolog niemiecki (* 1802 w Wiedniu — f 1884 w Hietzing), oddawał się naprzód farmacyi, a potem naukom przyrodniczym i lekarskim w Wiedniu; w r. 1821 otrzymał posadę w stanach krajowych Niższej Austryi. W 1826 ogłosił znakomite dzieło „Neue Klassifikation der Reptilien nach ihren natürlichen Verwandschaften”, przez które całkowicie przekształcił system Brogniarta, oraz „Sy-stema reptilium” (Wiedeń 1843). W 1864—61 był adjunktem kustosza nadwornego gabinetu przyrodniczego w Wiedniu; w 1863 objął dy-rekcyę ogrodu zoologicznego w Monachium, 1865 założył ogród zoologiczny w Peszcie, po którego otwarciu usunął się z życia publicznego. Oprócz wymienionych powyżej napisał: „Wissenschaftliche

Encyld. Powsz. Ilustr. Zesz. 171. T. XXII.

populäre Naturgeschichte der Säugertiere” (Wiedeń 1855—57 z atlasem) i „Der Vogel” (1862—63, w 2-ch tomach z atlasem). Nadto jeszcze ogłosił bardzo wiele prac swoich z zakresu zoologii w różnych wydawnictwach Akademii królewskiej.

Fitzmaurice, ród irlandzki: 1) Tomasz, lord Kerry i baron Lixnaw (* 1502—f 1590), dziedzic olbrzymich włości Clanmaurice’ôw, niepokoił wielokrotnie rząd angielski swojemi popędami buntowniczemi. Synowie jego zostali uwięzieni za udział jawny w rokoszu hrabiego Des-mond (1581). Wreszcie i sam on porwał za broń (1582), ale został zwyciężony. Otrzymał ułaskawienie dzięki wstawiennictwu hrabiego Ormonda.—Syn jego 2) Patrick (* 1551—f 1600) bj-ł dzieckiem wywieziony do Anglii, jako zakładnik lojalności ojca. Wróciwszy w r, 1571 do Irlandyi, wziął udział w rokoszu hrabiego Desmonda. Osadzony w zamku Limerick, zdołał zbiedz do Hiszpanii. Schwytany ponownie w r. 1587, był więziony w Dublinie do r. 1592. Walczył w wielkiem powstaniu Irlandyi r. 1598 i umarł z żalu po utracie zamku swego Lixnaw.— 3) Tomasz (* 1574—f 1630 w Drogheda), syn poprzedzającego, brał, podobnie jak ojciec, u-dział w powstaniu 1598 i długi czas nie dawał się pochwycić Anglikom, aż wreszcie w r. 1603 zmuszony był im się poddać. Syn jego został oddany wówczas jako zakładnik w ręce hrabiego Thomonda, który nawrócił go na protestan-

Hml.

Fitzmaurice, lord Edmund Jerzy, polityk angielski (* 1846 w Londynie), syn czwartego margrabiego Landsdowne, po ukończeniu stu-'dyów w Cambridge wszedł do izby gmin (1868), gdzie reprezentował okrąg Calne do r. 1885. Sekretarz prywatny R. Lowe’a, ministra spraw wewnętrznych (1872—73), został w r. 1881 zamianowany członkiem kommissyi dla reorgani-zacyi prowincyj Turcyi Europejskiej. W grudniu 1882 objął po Karolu Dilkem urząd ministra spraw zagranicznych, na którem-to stanowisku pozostawał do r. 1885, kiedy z powodu złego stanu zdrowia usunął się do życia prywatnego. Napisał „Life of Lord Shelburne” i- jest współpracownikiem londyńskich czasopism politycznych.

Fitzpatrik William Jones, historyczno-kry-tyczny pisarz angielski (* 1830 w Dublinie), wychowywał się w kollegium katolickiem Clongowes Wood, a w r. 1883 został profesorem historyi i archeologii w „Royal Irish academy” w Dubli, nie. Napisał wiele życiorysów znakomitych mężów w Irlandyi, między innymi Burke’a i 0’Con-nella; „Ireland befor the union, with the un-published diary of John Scott Earl of Clonmel 1774

81

And. S.

forda, brata ściętej królowej.

na

keley.

rzek: Dawson i Mackenzie; pierwsza przychodzi z południa, gdzie w górach Carnarvon bierze początek, druga zaś z północy, gdzie powstaje ze zlania się kilku znaczniejszych strumieni Połączone rzeki przyjmują nazwę F., która potężnym łukiem przebija się przez krawędziowe pasmo wyniosłości i wpada do zatoki Keppel oceanu Wielkiego. Dostępna dla parowców na przestrzeni 72 km., t. j. od m. Rockhampton do uścia; długa 720 km. (biorąc rz. Dawson za. źródłową).—2).—F., rzeka w Australii północno-zachodniej, w prowincyi Kimberley; źródła leżą na wyniosłości Króla Leopolda, bieg górny mało poznany; z dopływów najważniejszy lewy, Margaret River; uście do 3 km. szerokie, leży w zatoce Królewskiej (King-Sund). Brzegi żyzne; przypływy i odpływy morskie sięgają 60 km. w górę rzeki; długość około 580 km.—Odkryta w r. 1838 przez Stokesa, a w r. 1879 aż do łańcucha Leopolda wymierzona.

Fitzroy Henryk, książę Richmond (* 1519 — f 22 lipca 1536), syn naturalny króla Henryka VIII i Elżbiety Blount, damy dworu królowej Katarzyny Arragońskiej. Mając lat sześć (7 czerwca 1525), został zamianowany kawalerem orderu Podwiązki, a w kilka dni potem wyniesiony do godności hrabiego Nottingham, księcia Richmond, z pierwszeństwem przed innymi książętami królestwa. Jednocześnie został namiestnikiem królewskim ziem położonych na północ od Trentu tudzież gubernatorem zamku Carlisle. W lipcu otrzymał patent na naczelnego lorda-adinirała („high admirał”) Anglii, Walii, Irlan-dyi, Normandyi i Gaskonii oraz urząd strażnika marchij szkockich, z dochodem rocznym 4 000 f. st. Od r. 1529 był także lordem-namiestnikiem Irlandyi; mówiono nawet, iż Henryk VIII nosił się z zamiarem wskrzeszenia na rzecz jego królestwa Irlandzkiego. D. 25 list. 1533 młody F. zaślubił Maryę, córkę Tomasza Howarda, trzeciego księcia Norfolk. W maju 1536 był obecny przy straceniu Anny Boleyn; wkrótce zaś potem umarł, podobno otruty przez lorda Roch-

Hml.

Fitzroy, 1) książęta Southampton i Cle-veland. Protoplastą tego rodu był Karol (*

1662— f 1730), syn naturalny króla angielskiego Karola II i Barbary Villiers, hrabiny Castle-maine i księżny Cleveland. Zasiadał z tytułu swego w izbie lordów, poza tern jednak nie odegrywał żadnej roli, ani politycznej, ani wojskowej. Syn jego, William, drugi książę Cleveland, zmarł w r. 1744 bezpotomnie. Jedna z córek pierwszego księcia, Gracy a, zaślubiła Henryka Vare, barona Barnard; od jej wnuka, Williama Harrego Vare, zamianowanego w r. 1833 księciem Cleveland, wyprowadza się nowa linia książąt tego imienia.—2) Książęta Graftom Ród ten bierze początek od Henryka (*

1663— f 9 paźdz. 1690), drugiego syna króla Karola II i Barbary Villiers. Ów Henryk, mając lat 9, zaślubił w obecności króla i dworu pięcioletnią spadkobierczynię hrabiów Arlington. Tytuł księcia Grafton został mu nadany w r. 1675. Książę Henryk służył w marynarce, gdzie dowodził własnym okrętem „Grafton”. Jakkolwiek cieszył się względami stryja swego, Jakó-ba II, nie dochował mu w r. 1688 wierności, lecz był jednym z pierwszych, którzy złożyli przysięgę Wilhelmowi III. Został zabity podczas oblężenia Corku, walcząc pod rozkazami Marlborougha.— Po nim nastąpił syn jego, Karol (* 1683—f 1759).—Trzecim księciem Grafton był wnuk Karola, August Henryk (* 1735— f 1811), który wszedł w szranki życia politycznego jako sprzymierzeniec lorda Tempie przeciwko rządowi lorda Bute. W r. 1765 został ministrem skarbu w gabinecie Rockinghama i utrzymał tę tekę w ministeryum Pitta r. 1766. Niebawem zaś (we wrześniu 1767) stanął sam na czele gabinetu. W miarę wszakże jak znaczenie jego rosło, Grafton puszczał coraz więcej wodze temperamentowi dziedzicznemu Stuartów i skłonności do zbytków i rozpusty. Będąc żonatym, zawiązał skandaliczny stosunek z awanturnicą Nancy Parsons, córką krawca z Bond Street (która zaślubiła później wicehrabiego Maynard). Junius oskarżał go o nadużycia i wyszydzał jego namiętność do sportu końskiego. Wypadki amerykańskie pogorszyły jeszcze położenie F-a, tak, iż w styczniu 1770 podał się on dobrowolnie do dymissyi. Przyjął jednak w gabinecie Northa (1771) urząd lorda tajnej pieczęci („lord Privy seal”) i na tern stanowisku używał wpływu swojego, aby zapobiedz zaostrzeniu się zatargu pomiędzy koloniami amerykańskiemi a metropolią. Ustąpił na początku wojny pół-nocno-amerykańskiej (list. 1775). R. 1782—83 należał po raz drugi do ministeryum Rockinghama.—Jerzy Henryk, czwarty książę Grafton (* 1760—f 1844), syn poprzedzającego, kolega szkolny z Trinity College (Cambridge) i przyjaciel Pitta młodszego. Zasiadał od r. 1784 do 1811 — daty, kiedy otrzymał parostwo w izbie gmin, gdzie reprezentował uniwersytet Cambridge. Piastował liczne synekury, w które go wyposażył Pitt; przyczem jego przekonania torysow-skie uległy powoli zmianie, tak, że kiedy wstępował do izby lordów, był już prawie nawrócony liberalizm.—Syn jego i następca, Henryk, zaślubił córkę admirała sir Jerzeąo Cranfield Ber-

Hml.

Fitzroy Robert, meteorolog (* 1805—f 1865 w Norwood w Surrey), wnuk księcia Grafton, wstąpił w r. 1819 do marynarki angielskiej i w latach 1828—36 jako kapitan okrętów Bea-gle i Adventure odbył podróż w celu badań hydrograficznych, zwłaszcza na wodach południowo-amerykańskich.^—Opis tej podróży ogłosił w dziele: „Narrative of the surveying voyages of H. M. S. Adventure and Beagle” (t. 1-szy i 2-gi, 1839, wyd. 2-e 1848); tom 3-ci opisu pa-

of meteorology” (1863).

Hml.

Hml.

Hml.

obacz Rj eka

And. S.

miętnej tej podróży opracował Darwin, który w niej miał udział. W roku 1841 wybrany zo stał do izby gmin; od r. 1843 do 1846 był gubernatorem Nowej Zelandyi, w r. 1857 został kontradmirałem, w r. 1863 wice - admirałem. Nadto w r. 1854 został szefem założonego przez siebie wydziału meteorologicznego w ministeryum handlu, i na tern stanowisku położył znaczne zasługi przez zaprowadzenie telegrafii meteorologicznej, której sam właściwie dał początek. Wskutek usiłowań jego w Londynie zaczęto otrzymywać drogą telegraficzną dane meteorologiczne ze wszystkich portów Wielkiej Brytanii, co urno-żebniło sygnalizowanie niebezpieczeńtswa burzy. Taka obsługa meteorologiczna oddaje żegludze znaczne usługi i dała możność ogłaszania prognozy pogody. Znaczną część kosztów pokrywał F. z własnych funduszów, co go doprowadziło do kłopotliwego położenia, aż w napadzie melancholii życie sobie odebrał. Ogłosił: „Meteoro-logical observations” (od r. 1859); „Remarks

on New Zealand” (1846), „Wheatherbook, manuał

s. K.

Fitzstephen William, mnich angielski (f ok. r. 1190), sekretarz arcybiskupa kantunryjskie-go, Tomasza B e c k e t a, i świadek naoczny jego zamordowania, jest autorem bardzo cennego dokumentu pod tyt. „Vita sancti Thomae”. Życiorys ten jest poprzedzony ciekawym opisem Londynu w XII wieku. Z licznych wydań tego dzieła najlepszemi są edycye Gilesa (1845) i Robertsona (1877).

Fitzthomas 1) John, pierwszy hrabia Kilda-re (f r. 1316), należał do wielkiego rodu an-gielsko-irlandzkiego Fitzgeraldów. R. 1285 był jednym z wodzów wyprawy przeciwko rokoszanom w Offaly i Leix. W r. 1294 miał gwałtowny zatarg z „justiciarym” Irlandyi, Wilhelmem Vescy, który wyzwał go na pojedynek wobec dworu w Westminsterze. W tym samym czasie wziął do niewoli potężnego współzawodnika Fitzgeraldów, Ryszarda Burgh, hrabiego Ulstern. Brał udział w wyprawach Edwarda I do Szkocyi w latach 1296—1303. R. 1291 rokoszanie irlandzcy zdobyli jego zamek Kildare, a r. 1307 spalili miasto Ley, warownię F-a. Na początku zaś r. 1316 Szkoci pod wodzą Edwarda Bruce spustoszyli ziemie F-a i zadali mu klęskę pod Arscoll. Tytuł hrabiego Kildare otrzymał on od Edwarda II (1M6). Pamięć Johna F-a, jednego z najbardziej wojowniczych baronów swej epoki, była długi czas popularną w Irlandyi; święcono ją jeszcze w r. 1601.—2) Maurycy, pierwszy hrabia Desmond, pochodził, tak samo jak poprzedzający, z rodziny Fitzgeraldów. R. 1312 zaślubił Katarzynę, córkę Ryszarda Burgh, hrabiego Ulsteru, który-to związek sprowadził pojednanie dwóch wrogich rodów, Bur-ghów i Fitzgeraldów. Mianowany hrabią Desmond (1329), F. walczył pod Edwardem III przeciwko Szkotom, nie chciał jednak zasiadać w parlamencie i został głową oporu zbrojnego szlachty angielsko-normandzkiej, osiadłej od wieków w Irlandyi, przeciwko popieranym przez króla uroszczenioin Anglików, urodzonych w Anglii. „Justiciary” Ralf Ufford wydał mu krwawą wojnę (1345—46). Pokonany, F. musiał uciekać do Anglii i tam zdać się na łaskę króla. Pod koniec życia (1355 — 1356) sprawował urząd wicekróla Irlandyi.

Fitzwarin Foulques, imię kilku osobistości, które żyły w wieku XII i XIII w hrabstwie Shropshire w Anglii, i których czyny legenda przypisuje jednemu osobnikowi, bohaterowi romansu „Foulques Fitzwarin”.—Foulques był głową rodu od r. 1156 i umarł w r. 1171. Miał czterech synów, z których najstarszy, Foulques II. f r. 1197.—Foulques III (f 1257), podniósł rokosz z powodu wyroku sądowego, wydanego przeciwko niemu przez króla Jana bez Ziemi w sprawie posiadania zamku Whitting-ton i został wyjęty z pod prawa („outlawed”). Imię jego znajduje się na liście buntowniczych baronów, którzy zawiązali konfederacyę w Stam-ford (1215). Król nazywa go w akcie z r. 1216 „manifestus inimicus noster”. — Syn jego, Foulques IV, utonął w bitwie pod Lewes w r. 1264. Ogółem było jedenastu Foulquôw F-ów, z których ostatni f r. 1420. — Wspomniany romans nie zna Foulquesa I i miesza pod imieniem Fouke’a Czarnego („Brown”) dwóch jego bezpośrednich następców. Jest to „outlaw”, awanturnik typu Robina Hood, wróg króla, przyjaciel pokrzywdzonych i ubogich, którego zmienne losy i żądza przygód przerzucają wciąż z miejsca na miejsce, z Orkad do Berberyi. Romans „Fitzwarin” był wielokrotnie drukowany, między innemi przez Tomasza Wright (Warton Club 1855), przez L. Molanda i C. d’Héri-cault’a (Paryż 1858), przez I. Stevensona („Rolls séries” 1875).

Fiumara, |

Fiume, /

Fiumicino, niewielki port we Włoszech, na brzegu m. Tyrreńskiego, w uściu Tybru, a raczej kanału, który jeszcze cesarz Trajan kazał przekopać od Tybru do morza, a który papież Paweł V w r. 1612 odrestaurował.—Ruch statków w r. 1889 wogóle nieznaczny (1609 statków objętości 81 817 t.). Morze statecznie cofa się od brzegów, skutkiem powiększenia się delty Tybrowej; dla tego też baszty i wieże, które różnemi czasy wznoszone były przez papieży nad samem uściem kanału, leżą dziś o 400, 800 i nawet 1 400 m. od wybrzeża.

Fix Teodor, ekonomista francuski (* 1800 w Solurze—f 1846 w Paryżu). Pochodził z rodziny francuskiej protestanckiej, zbiegłej do Szwajcaryi przed prześladowaniem religijnem: kształcił się we Francyi i był potem urzędnikiem kadastry w Blois (1819), w Clermont-Ferrand, w Wersalu; w 1829 przybył do Paryża

1;.

S. K.

s. K.

i tam się utrzymywał przez pewien czas z tłó-maczeń z języka niemieckiego. Później został współpracownikiem redakcyi „Bulletin universel des sciences” (1830), a w 1823 założył „Revue mensuelle d’économie politique” (Paryż 1823 — 36, 5 tomów), którem kierował przez trzy lata jego istnienia i miał współpracownika w Sismondim. Pisywał bardzo poczytne artykuły w „Siècle”, „Quotidienne”, w „Journal des Economistes”, w „Revue nouvelle” i „Constitutionnel”. Na krótko przed śmiercią wydał „Observations sur l’état des classes ouvrières” (Paryż 1846), dzieło ostro krytykowane, w którem walczył przeciw prawu do pracy, a nędzę przypisywał brakowi przezorności i pijaństwu.

Fixmillner (F ix i mili ner, Fixlmillner) Placyd, astronom (* 1721 w Achleutlien pod Kremsmünster — f 1791), wstąpił w r. 1737 do zakonu benedyktynów i zajął się wyłącznie nauką, pracując zwłaszcza w obserwatoryum, które założył stryj jego, o pat F. w Kremsmünster; w r. 1762 objął zarząd tego obserwatoryum. Prowadził obserwacye planety Merkurego, a rezultaty jego dostrzeżeń posłużyły Lalande’owi do sporządzenia tablic tej planety. Z obserwa-cyi przejścia Wenery przez tarczę słoneczną 1761 i 1769 obliczył paralaksę słońca i otrzymał wartość niewiele odstępującą od obliczeń Enckego. On też pierwszy obliczył drogę Ura-na i opracował jego tablice. Zajmował się nadto obserwacyami plam słonecznych, by stąd wyprowadzić elementy osiowego obrotu słońca. Ogłosił: „Meridianus speculae astronomicae ” (1785), „Decennium astronomicum ab anno 1765 — 75” (1776) i in., po śmierci zaś jego wydano „Acta astronomica cremifanensia” (1791)

Fixmenty. Tak nazywano u nas za czasów króla Sobieskiego gatunek płaszczyków kobiecych.

Fizeatl Armand Hipolit Ludwik, fizyk (* 1819 w Paryżu—f 1896 w Venteuil (départ. Sekwany i Marny), był od r. 1863 inspektorem fizyki w Szkole Politechnicznej, w r. 1860 został członkiem akademii nauk w Paryżu, w r. 1878 członkiem biura długości. Przeprowadził znaczną liczbę badań doświadczalnych, zalecających ‘ się uderzającą ścisłością i wytwornością. Głównie tyczą się one światła; pierwszy oznaczył szybkość światła (1849) drogą doświadczalną, do czego użył metody obracającego się krążka zębatego, a rezultat okazał się niewiele odstępującym od liczby znanej na podstawie dostrzeżeń astronomicznych. Współcześnie z Fou-caultem wykazał, że światło w wodzie przebiega wolniej, aniżeli w powietrzu, czem dał nowe poparcie teoryi undulacyjnej światła. Badał zawiłą kwestyę, czy szybkość światła zależy od ruchu ciał, przez które przebiega; prowadził poszukiwania nad zdolnością wysyłania promieni przez ciała, nad obrazami Mosera, nad szybkością elektryczności (wraz z Gounelle’m, 1850); pierwszy też zwrócił uwagę, że ruch ciała świecącego

¹ ujawnić się winien w przesunięciu linij widmowych. Ostatnie jego badania tyczyły się rozszerzalności ciał stałych pod wpływem ciepła, do czego użył nader ścisłej metody, polegającej na zasadzie interferencyi, a w szczególności zastosował metodę tę do poszukiwań nad rozszerzalnością kryształów. Wszystkie jego rozprawy ogłoszone były w „Annales de physique et de chimie” oraz w „Comptes rendus de l’academie des sciences”.

Fizy, u bednarzy miara żelazna, która im służy do oznaczenia wysokości i szerokości statku, podług ilości garncy, ile ich ma w sobie trzymać.

Fizyatrya, ob. Fizyatryka.

Fizyatryka (od gr. rj tpóoic = przyroda i tj I7xpnx.i1 (s. 1. ts/vt))—sztuka leczenia), mniej właściwie także Fizyatryą nazywana (niein. Natur-heilkunde, Naturheilmethode; fr. Traitement naturel), Lecznictwem p'rzyrodniczem po polsku zwać-by się mogła. Jest to kierunek leczniczy, obecnie modny, wrogo występujący przeciwko lecznictwu naukowemu, któremu czyni zarzuty niesłuszne i często z prawdą niezgodne, ale od łatwowiernego ogółu, w tych sprawach niemogącego mieć sądu wyrobionego, chętnie w dobrej wierze przyjmowane. Stosowane przez F-ę sposoby leczenia nie są ani nowe, ani też szkole naukowej obce, albowiem już Hippokra-tes, a nawet poprzednicy jego znali je dobrze i stosowali nieraz z powodzeniem; przyznać też trzeba, że F., o ile wykonawstwo jej spoczywa w rękach lekarzy należycie zawodowo wykształconych, w wielu razach staje się rzeczywiście użyteczną, w rękach zaś samouków, chociażby w wierze najlepszej działających, stać się może nieraz bardzo szkodliwą, nie tyle przez to, co czyni, ile przez to, czego w czasie właściwym uczynić zaniedbuje. Doświadczenie wiekowe uczy nas, że w niektórych razach choroby, nawet nieraz bardzo ciężkie, kończą się wyzdrowieniem zupełnem, pomimo, że nie przedsiębrano przeciwko nim żadnych środków leczniczych. Na mocy spostrzeżeń tych, niepodlegających zresztą żadnej wątpliwości, za dawnych czasów powstała wiara w jakąś szczególną, tajemniczą siłę leczniczą przyrody (Vis medicatrix naturae); umiejętne poszukiwania późniejsze, na danycli ściśle naukowych oparte, rozwiały tę mrzonkę, wykrywając przyczyny rzeczywiste odporności ustroju przeciwko wielu chorobom, niestety, nie wszystkim, i wykazały również, iż jest ona tylko względną, często bardzo niemogącą obyć się bez pomocy sztuki lekarskiej. F. opiera się głównie właśnie na tej sile samoleczniczej przyrody, którą wspierać jednakże radzi środkami według jej rozumienia „naturalnemi”, podczas gdy wszystkie środki używane przez lekarzy naukowych uchodzą w jej pojęciu za „nienaturalne”, a zatem szkodliwe w najwyższym stopniu. Podział ten na środki naturalne i niena-

naukowego streścił, jako też jej strony dodatnie i ujemne przedstawił, P. Müller w rozprawie p. n. „Schulmedizin und Naturheilmethode” w tygodniku Die Umschau (rok 1897, nr.

Dr J. p.

Wydział naukowy dostępny jest dla badaczy, potrzebujących odpowiedniego miejsca i przyrządów kosztownych.— Pokrewny poniekąd zakład stanowi Urząd międzynarodowy miar i wag w Paryżu.—Por. Forster „Die P. T. Reichsamstalt” (1887), oraz „Wszechświat” z r. 1887, str. 816.

Fizyczny, tyczący się fizyki,—zjawiska fizyczne, pracownia fizyczna, gabinet fizyczny.

turalne jest dowolny i pozbawiony wszelkiej podstawy, nietylko naukowej, ale i rozumnej, a służy głównie tylko do zamydlenia oczu chorego. F. twierdzi, że ludzkość spółczesna, w Europie przynajmniej, podupadła fizycznie bardzo znacznie z powodu ogólnego stanu społecznego, nieodpowiedniego odżywiania się, używania kawy, herbaty, napojów wyskokowych, tytoniu, clileba pytlowego i spożywania zbyt wielkich ilości mięsa, potępiając przytem mniej lub więcej cały sposób życia teraźniejszy, jako „nienaturalny” i dający powód do powstawania chorób wszelakich; drobnoustrojów chorobotwórczych albo nie uznaje wcale, albo też przypisuje im tylko znaczenie podrzędne; wogóle odrzuca wszelkie odkrycia naukowe, niezgadzające się z powziętemi przez nią z góry uprzedzeniami. Jako środków leczniczych używa przede-wszystkiem dyety „naturalnej”, wody zimnej, miesienia (massage), ruchu cielesnego, kąpieli różnych, a nadto hypnotyzmu i suggestyi (ob. te wyr.). Stosowanie leków zwykłych z zasady odrzuca stanowczo, chociaż się podobno czasami do nich ucieka tajemnie; również jest nieprzyja-ciółką wszelkich operacyj chirurgicznych.—Największy zarzut, jaki zrobić można kierunkowi temu, pielęgnowanemu najgorliwiej w Niemczech, jest ten, że, popularyzując sztukę lekarską w sposób niewłaściwy, szkodę przez to ogółowi przynosi. O ile krzewienie nauki o zachowaniu zdrowia jest zbawienne i godne pochwały, o tyle zapoznawanie ogółu z nauką, tak trudną, o chorobach samych, oraz ich leczeniu jest szkodliwe po prostu, ponieważ zrozumienie i pojęcie tego jest niemożliwe bez poprzedniego wykształcenia zawodowego, a gdzie go brak, tworzy się tylko zamieszanie pojęć, nikomu na dobre wyjść nie-mogące; pod tym właśnie względem F. grzeszy aż nadto.—Sztuka lekarska właściwa, opierająca się na licznych naukach pomocniczych, niezbędnych, dzieli się na trzy części; są niemi: 1.

Nauka o przyczynach chorób i zapobieganiu im;

2.    Nauka o istocie chorób, czyli patologia, oraz

3.    Sztuka leczenia, czyli terapia. Tylko pierwsza z nich jest dla ogółu średnio wykształconego dostępną i o ile F. do jej rozpowszechnienia przyczynia się, jest rzeczywiście bardzo użyteczną, rozszerzając zaś swe poglądy patologiczne i terapeutyczne, przykrojone po swojemu, bałamuci tylko tłumy.—Leczenie przez F-ę, zalecane w wielu bardzo dolegliwościach mniej ważnych, może niewątpliwie chorym rzetelne oddawać przysługi, ale staje się bezsilnem, albo nawet szkodliwem, ilekroć chodzi o choroby poważne, koniecznie wymagające działania szybkiego i stanowczego. Pomijając niedorzeczne, bo nie prowadzące du celu, krzewienie niby wiedzy lekarskiej wśród ogółu, wadą F-i jest, nie sposób jej leczenia, ale ślepe i zbyt jednostronne trzymanie się go, nadto wmawianie w chorych, że posiada jakieś odrębne, lepsze środki działania, oraz łudzenie ich nazwą leczenia „naturalnego”, które w rzeczywistości nie jest niczem innem jeno cząstką lecznictwa naukowego, od tegoż zapożyczoną; niezaprzeczalną własnością F-i są tylko niektóre jej dziwactwa. Istnieje niemało zakładów leczniczych, pod zarządem lekarzy naukowych: zostających, jak np. Nałęczów, Nowe: Miasto nad Pilicą, Sławuta i t. p., gdzie obok innych środków, także obfite zastosowanie znajdują sposoby przez F-ę jedynie zalecane; ale lekarze tamtejsi wstydziliby się chorym swym opowiadać, że ich leczą podług zasad „natural nych” F-i, wiedząc dobrze, iż to tylko nazwa pusta, nie zaś szkoła odrębna, do której przyznawanie się zaszczyt przynieść-by mogło.—Wybornie i bezstronnie stosunek F-i do lecznictwa

26—28).

Fizyczno - techniczny instytut państwowy

(Physikalisch - technische Reichsanstalt), naukowa instytucya w Charlottenburgu pod Berlinem, utrzymywana kosztem państwa Niemieckiego, obejmuje dwa wydziały: naukowy i techniczny. Zadaniem pierwszego, jest dokładne badanie nierozstrzygniętych dotąd kwestyj fizycznych, zwłaszcza prowadzenie ścisłych pomiarów i wykonywanie doświadczeń, przechodzących możność oddzielnych fizyków lub pracowni uniwersyteckich. Wydział drugi ma na celu popieranie robót technicznych precyzyjnych, dopomaganie pod tym względem mechanikom prywatnym, oraz sprawdzanie urzędowe przyrządów mechanicznych i technicznych, jak: termometrów, instrumentów optycznych, przyrządów mierniczych elektrycznych, wytrzymałości i oporności stopów metalicznych, przyrządów polaryzacją nych, używanych w cukrowniach, badanie różnych gatunków szkła, szrub, drutów i t. p. materyałów, służących do różnych celów technicznych: daje więc silne poparcie rozwojowi przemysłu w Niemczech.—Pierwszy pomysł tego instytutu podał Schellbach w r. 1872, ale powstać on mógł dopiero, gdy Werner Siemens ofiarował na cel ten obszar gruntu, wartości 500 000 marek. Prezydent zakładu jest zarazem dyrektorem wydziału naukowego, wydział techniczny posiada dyrektora oddzielnego; pierwszym prezydentem był Helm-holtz. Nadzór zwierzchni sprawuje rada, złożona z pięciu członków, mianowanych' przez cesarza na okres 5cio - letni.

,S. K.

biologicznych.

Fizyk (med.). Dawniej nazywano u nas tak lekarzy urzędujących, powiatowych i miejskich; nazwa ta przyszła do nas z Niemiec, gdzie dotąd używaną bywa w takiem znaczeniu. W Anglii doktorowie medycyny powszechnie noszą miano fizyków (physician), nie stosowane nigdy do lekarzy nieposiadających tej godności a-kademickiej, ci zwą się chirurgami (Surgeon).

Nauki fizyczne, w ogólności toż samo, co nauki przyrodnicze; niekiedy nazwą tą obejmuje się fizykę i chemię, w odróżnieniu od nauk

S. K.

Dr J. p.

Fizyka, od wyrazu greckiego cpóotc, oznaczającego przyrodę, nazwę swą biorąc, obejmowała pierwotnie cały obszar wiedzy przyrodniczej, jak to i dziś jeszcze często przez nauki fizyczne rozumie się ogół nauk przyrodniczych. W miarę rozwoju i wyodrębniania się fizyki określenie jej podawać zaczęto wespół z chemią, z którą łączą ją węzły blizkiego powinowactwa. Według określenia tego fizyka jest nauką, mającą za przedmiot zjawiska przyrody, przy których ciała zachowują istotne, cechujące je własności, gdy natomiast chemia bada zjawiska, przy których istota ciał zupełnemu ulega przeobrażeniu. W Anglii fizyce nadaje się t często nazwę filozofii natury, w Niemczech grupuje się pospolicie fizykę wraz z chemią w kate-goryę „nauki o przyrodzie” (Naturlehre), w przeciwstawieniu do „historyi naturalnej” (Naturgeschichte), w tem rozumieniu, że historya naturalna stara się rozpoznać szczegółowe, wyodrębniające cechy oddzielnych przedmiotów natury, gdy nauka przyrody zmierza do ujęcia ogólnych i wspólnych ich własności, w których wybija się ich łączność. Jakkolwiek zresztą trudno jest podać zadawalniające określenie fizyki, postępujemy w każdym razie słuszniej, poprzestając na ogólnikowem jej scharakteryzowaniu, aniżeli wysnuwając je z poglądów przechodnich, w każdej chwili w nauce panujących, chwiejnych i łatwo zmiennych. Tak pod wpływem błędnego zapatrywania się na istotę sił, zjawiska przyrody powodujących, określano ją przez czas pewien jako naukę o płynach nieważkich, z czego nawet Radwański ukuł dla niej nazwę polską „nieważnictwa” (!). Gdy wszakże hypoteza tych płynów nieważkich ustąpiła wobec nacisku faktów nowo poznanych, zmienić się musiała i definicya fizyki, którą odtąd pojmować zaczęto jako naukę o ruchu całych mas oraz ich cząstek najdrobniejszych; obecnie znów, gdy ustaliło się pojęcie energii, jako zdolności do wykonywania pracy, określa się często fizykę, jako naukę o zachowaniu i przeobrażeniu energii, —ale wszystkie podobne definicye nie są wolne od żywiołu hypotetycznego

Kirchhoff określił mechanikę, jako naukę mającą na celu dokładny i jak najprostszy opis ruchów w przyrodzie zachodzących. Określenie to wydawać się może niezadawalniającem, nawykliśmy bowiem do pojęcia, że fizyka dąży do wyjaśnienia zjawisk przyrody, do poszukiwania ich przyczyn. Co wszakże przyczyną i skutkiem nazywamy, są to tylko wybitne cechy doświadczenia, utrwalające się w pamięci naszej, wzajem od siebie zawisłe okoliczności danego faktu. Gdy fakt jest nam wszechstronnie znany — mówi Robert Mayer—jest tem samem wyjaśniony, a zadanie nauki skończone. W tem też znaczeniu jest. według Macha, F. doświadczeniem ekonomicznie uporządkowanem; ład taki umożebnia nietylko łatwe rozporządzanie materyałem już zdobytym, ale, jak w każdem dobrem gospodarstwie, ujawniają się jasno istniejące jeszcze braki i uzupełnienia pożądane.

Jedyny dostęp do świadomości naszej mają objawy świata otaczającego za pośrednictwem zmysłów naszych, dostrzeganie, zatem i doświadczenie stanowią podstawę F-i. Z faktów dokładnie poznanych i należycie zestawionych wysnuwa F. cechy wspólne i wyraża je przez prawa natury. Droga wiodąca do wykrywania i stwierdzania praw polega na metodzie doświadczalnej (ob.). Prawo fizyczne jest jakby regułą ogólną, z której w każdej chwili wydobyć można przebieg i opis danego faktu, czyli zjawiska szczegółowego. Tak np. prawo załamania światła pozwala nam oznaczyć w każdym przypadku oddzielnym kierunek promienia załamanego, (ob. Doświadczę nie), jeżeli znamy kierunek promienia padającego, oraz spółczynnik załamania dla danych substancyj. W zdobywaniu praw natury F. znajduje się w warunkach korzystniejszych aniżeli inne działy wiedzy przyrodniczej, własności bowiem i zjawiska, z jakiemi ma do czynienia, wyróżniają się między sobą przeważnie ilościowo tylko, jak: prędkości, temperatury, wysokości tonów, barwy. W odrębnych nawet grupach zjawisk daje się dostrzedz analogia, prowadząca do poglądów ogólnych, które na podstawie faktów dostępniejszych i lepiej znanych wskazują drogę do rozumienia objawów bardziej utajonych i zawilszych; tak np. strumień wody daje nam obraz widoczny, według którego rozjaśnia się nam przebieg prądu galwanicznego i rozchodzenie się ciepła w przewodnikach. W pojęciu potencyału mieszczą się rzeczy tak różnorodne, jak: ciśnienie, temperatura, siła elektrowzbudza-jąca: wnioski więc z tak ogólnych pojęć płynące dozwalają analogicznie traktować różne ka-tegorye faktów, co badanie ułatwia, a często nawet umożebnia. W rozważaniach i wnioskowaniach takich szczególną pomoc niesie fizyce matematyka; nie ma ona wprawdzie mocy wynajdywania nowych faktów, nie otwiera nam wrót do dziedzin jeszcze nieznanych, ale pola już odkryte uprawia doskonale, mnoży, uwielo-krotnia wiadomości nasze; z dostrzeżeń prostych rachunek umiejętnie zastosowany przewiduje zjawiska tak zawiłe i tak utajone, że doświadczenie bezpośrednie nigdy-by ich odkryć nie zdołało, czego liczne przekłady nastręcza zwłaszcza optyka.

Prawa przyrody uczą nas zatem, jak przebiegają zjawiska przyrody, nie zadawalniają wszakże jeszcze umysłu naszego, gdy nasuwa mu się pytanie dla czego dane zjawisko w oznaczony się sposób dokonywa, gdy pragnie wewnętrzną łączność zjawisk ująć, istotę ich przeniknąć. Promienie światła rozbiegają się prostolinijnie, odbijają się, załamują, rozszczepiają, polaryzują, krzyżują,—czemżeż więc jest światło, skoro przeobrażeniom takim ulega? Na pytanie to doświadczenie bezpośrednie odpowiedzi nie daje; czem jest światło, nie wiemy zgoła, o naturze jego snuć możemy jedynie domysły, czyli stawiać liypotezy, z których, z koniecznością logiczną, wypływałyby zjawiska do wytłómaczenia dane. 1 w dążeniu tern wszakże do tworzenia hy-potez nastręcza się jedynie droga wyżej już wskazana, — metoda analogii; zjawiska nowe, obce, nieznane, staramy się sprowadzić do pojęć, z jakiemi już oswojeni jesteśmy, do rzeczy lepiej nam znanych, już nam potocznych. Gdy wrażenia światła zestawiamy z poczuciem woni, daje to początek hypotezie emissyjnej, gdy je odnosimy do wrażeń głosu, rozwija się hypote-za undulacyjna. Hypoteza nietylko dozwala nam całą dziedzinę faktów ujmować rysami znanemi i dostępnemi, ale może dawać więcej nawet, aniżeli w nią pierwotnie wkładamy, nastręcza nam bowiem pomysły, które się często rzeczywiście stwierdzają; przewiduje fakty nieznane, które stanowią kamień probierczy jej mocy. Z drugiej wszakże strony staje się hypoteza niebezpieczną i tamuje postęp wiedzy, jeżeli doniosłość jej przeceniamy i ufamy jej silniej, aniżeli faktom samym; rozpada się wtedy pod naciskiem faktów nowych i ustępuje miejsca innej. Na znaczenie hypotez, zresztą, fizycy niejednakowo się zapatrują. Dla jednych, hypotezy coraz doskonalsze, coraz rozleglejsze, zbliżają się rzeczywiście coraz bardziej do istoty rzeczy, choćby asymptotycznie tylko, choćby do niej zupełnie dotrzeć nie miały nigdy. Dla innych jest hypoteza tylko środkiem ułatwiającym rozwój nauki, rusztowaniem do wznoszenia gmachu wiedzy pomocnem; według wyrażenia Macha uważać ją należy tylko za „opis pośredni” zjawisk, odwołuje się bowiem do innej kategoryi faktów, dla nas jaśniejszych i dostępniejszych.

Wyróżniać się często zwykło fizykę doświadczalną i teoretyczną, w tern znaczeniu, że pierwsza posługuje się przeważnie badaniem indukcyjnem i prawa' swe wprost z doświadczenia wywodzi, gdy druga wysnuwa je dedukcyjnie z niewielu zasad ogólnych, bądź osiągniętych z dostrzeżeń, bądź też hypotetycz-nie stawianych, a wnioski swe doświadczalnie stwierdza; ponieważ zaś do wywodów dedukcyjnych służy jej język matematyczny, narywa się też zwykle fizyką matematyczną. Wyróżnianie takie wszakże dwu rodzajów F-i wydaje się już stąd nieuzasadnionem, że niema dwu metod badania przyrody: indukcya i de-dukcya wszędzie się z sobą wiążą, a matematyka na każdym kroku fizyce służy. Wyodrębnianie F-i doświadczalnej i matematycznej ma raczej za podstawę wzgląd pedagogiczny, przez F-ę bowiem doświadczalną rozumiemy taki jej wykład, który w wywodach swych posługuje się jedynie matematyką elementarną, gdy F. matematyczna opiera się na matematyce wyższej. Słuszniej więc będzie nazwę F-i doświadczalnej zupełnie usunąć, z istoty bowiem swojej F. zawsze jest doświadczalną, a wykład, w którym unika się matematyki wyższej, nazywać fizyką elementarną. Nazwę zaś fizyki teoretycznej przyjmować też można w odróżnieniu od fizyki stosowanej, jak fizyki lekarskiej, tech nicznej lub rolnicz ej. Do kategoryi F-i stosowanej zaliczyć też można fizykę ciał niebieskich, czyli astrofizykę, oraz fizykę kuli ziemskiej, czyli geofizykę, której dział tworzy meteorologia.

Podział F-i opiera się właściwie na względach fizyologicznych, zjawiska bowiem, które jej przedmiot stanowią, dają się ująć w pewne grupy objawów pokrewnych, w sposób jednolity na zmysły nasze oddziaływających. Dopóki dla wyjaśnienia każdej z tych kategoryj zjawisk przyjmowano istnienie odrębnych „płynów nieważkich”, F. rozpadała się na dwa działy naturalne: na naukę o ciałach ważkich, czyli mechanikę, i na naukę o ciałach nieważkich, czyli fizykę właściwą. Podział ten mniej więcej utrzymał się i pod wpływem pojęć późniejszych, sprowadzających wszelkie zjawiska fizyczne bądź do ruchu ciał, bądź też do ruchu ich najdrobniejszych cząsteczek. Według poglądu tego przedmiot mechaniki stanowi rozważanie ruchu ciał; przedmiotem zaś F-i właściwej są objawy, zależące od ruchu cząsteczkowego, molekularnego.

Mechanikę określić można jako naukę o ruchu i równowadze ciał, skąd wynika podział jej na dynamikę i statykę, jakkolwiek w istocie rzeczy stan równowagi jest tylko szczególnym przypadkiem ruchu. Oprócz ogólnych praw równowagi i ruchu, rozbiera mechanika zasady te w odniesieniu do trojakiego stanu skupienia, w jakim ciała występują, a stąd mamy mechanikę ciał stałych, czyli geomechanikę (wszakże ostatnia ta nazwa rzadko jest używana), mechanikę, ciał ciekłych, czyli hydro-in e c h a n i k ę, zatem hydrostatykę i hydrodynamikę, oraz mechanikę ciał lotnych, aero mechanikę, czyli aerostatykę i aerodynamikę. Rozbierając zaś prawa ruchu i równowagi w całej powszechności, wybiega mechanika daleko poza doświadczalny swój początek, więcej nawet, aniżeli inne działy F-i, przybierając charakter nauki czysto matematycznej. Z tego względu jest mechanika często uważana za naukę odrębną, której zasady stosuje F. do zjawisk rzeczywiście w przyrodzie zachodzących. Z mechaniką, przez teoryę ruchu falowego, wiąże się bezpośrednio nauka o głosie czyli akustyka, która ma wiele punktów wspólnych z nauką o świetle czyli optyką, a ta znów przez objawy ciepła promienistego łączy się z nauką o cieple czyli ter miką. Dział magnetyzmu stracił dawną swą samodzielność i związał się z rozległą nauką elektryczności, która przez teoryę elektromagnetyczną światła zmierza i do objęcia optyki w swój zakres. W ten sposób, pomimo podziału, uzasadnionego fizyologicznie i niezbędnego dla uporządkowania ogromnego i rozrastającego się wciąż materyału, F. coraz ściślej jednolitą całość stanowi.

Hi story a. Fizyka starożytna jest prawie wyłącznie fizyką grecką. Hindowie, Chaldejczycy, Egipcyanie posiadali niewątpliwie pewną znajomość objawów przyrody; umysły wszakże narodów wschodnich, grozą bóstw ujarzmione, rozpływały się w spekulacyach teologiczno-mistycz-nych i nie zdołały się wznieść do pojęcia prawidłowości w przyrodzie. Swobodny dopiero duch grecki poszukiwać zaczął w objawach natury związku niezależnego od wpływów nadprzyrodzonych, a tem samem w Grecyi dopiero powstać mogła nauka przyrody. Na drodze tej nie współzawodniczyli z nią Rzymianie, którzy, wszelką swą działalność skupiając jedynie koło utrzymania i rozwinięcia bytu państwowego, naukę o tyle tylko cenić umieli, o ile bezpośrednio praktyczną wartość przedstawiać mogła. W fizyce greckiej tkwią już niewątpliwie zarody wszystkich dzisiejszych jej działów, znane już bowiem nawet były Grekom najprostsze objawy magnetyczne i elektryczne; do poważnych wszakże rezultatów i oni dojść nie zdołali. Źródłem tego niepowodzenia był niewłaściwy sposób traktowania nauki. Starożytni nie wykryli należytej drogi do badania przyrody, nie znali metody doświadczalnej, która nauce nowożytnej tak olbrzymi rozwój zapewniła. Jakoż doświadczenie głównie wyróżnia naukę nową od starożytnej. Do wyjaśnienia zjawisk przyrody i do ujęcia przyczynowego między niemi związku dążyli Grecy dwiema drogami: bądź - to z dowolnych, a ogólnych na świat poglądów starali się wysnuć prawidłowość przyrody, bądź też z pewnych, prostych i jasnych twierdzeń lub spostrzeżeń, drogą wywodów matematycznych tłómaczyli zjawiska bardziej zawiłe. Dwa te prądy: filozoficzny i matematyczny, wyróżniają zarazem dwa okresy fizyki greckiej—filozofii natury i fizyki matematycznej. Droga filozoficzna w badaniu przyrody znamionuje młodzieńczy, dziecinny nie-ledwie okres dziejów fizyki; jak zaś jest bałamutną, świadczy niepowodzenie tak zwanej idealistycznej filozofii natury, w dwa tysiące z górą lat po pierwszych na tej drodze krokach mędrców greckich. Z mędrców tych najdawniejszym jest Tales (600 r. przed uar. Chr.), pierwszy fizyk grecki. Główną zasadą wszechrzeczy jest dla niego woda, wszystko jest z wody i wszystko się w wodę obraca. Pogląd taki Talesa potwierdza może prawdopodobne przypuszczenie, że źródła nauki jego pochodzą z Egiptu, który żyzność swą jedynie wodom Nilu zawdzięczał; Tales pierwszy w Grecyi przepowiedział zaćmienie słońca, do czego zapewne za podstawę służył mu okres 6595¹/₂ dni, wyprowadzony przez Babilończyków z długoletnich obserwacyj. Podobnie jak Tales, tak też i inni filozofowie szkoły jońskiej poszukiwali zasadniczego pierwiastku wszech rzeczy; dla Anaksy-mandra było nim powietrze. Szczęśliwszym w spekulacyach swych był Pytagoras (550 przed Chr.), opierał je bowiem nie tyle na substancyi zasadniczej, ile raczej na porządku wszech rzeczy, na ich liczbie i mierze; liczba miała dlań wprawdzie mistyczne tylko znaczenie, mogła go wszakże, choćby przypadkowo, do uchwycenia pewnej prawidłowości zjawisk doprowadzić. Tą drogą zdołał on wykazać stosunki liczebne w przestankach czyli interwalach harmonijnych, kładąc tem podstawy przyszłego rozwoju akustyki. Anaksagoras (450 r.) rozmaitość ciał o-piera na nieskończonej rozmaitości cząstek nadzwyczaj drobnych, a współczesny mu Empedo-kles sprowadza substancye zasadnicze do czterech żywiołów (elementów): ziemi, wody, powietrza i ognia. Leucyp i uczeń jego Demokryt słyną jako twórcy nauki o atomach, które różnić się mają między sobą, nie jakościowo, jak u Anaksagorasa, lecz tylko postacią, położeniem i porządkiem, przyezem pozostają w ustawicznym ruchu. Fizyka Platona (400 r.) jest bez znaczenia. Współczesny mu pytagorejczyk, Ar-chytas, stosować miał matematykę do zagadnień mechanicznych.—Najwyższego swego rozwoju dosięga filozofia natury w dziełach Arystotelesa (384—322), ale też na nim kończy się wyłączne panowanie filozofii w fizyce. Arystoteles góruje ponad wszystkimi swymi poprzednikami olbrzymią wiedzą i więcej niż oni liczy się z faktami; spekulacya wszakże prowadzi go do błędnych rezultatów, tak, że fizyka stanowi najsłabszą część jego dzieł. Przeczy on możliwości próżni, wprowadza pojęcie o „horror vacui”, mniema, że ciała ciężkie spadają prędzej, aniżeli lekkie. O działaniu wszakże drążka ma dosyć jasne pojęcie; wie, że głos rozchodzi się przez ruch powietrza, że promienie nie wychodzą z naszego oka, ale do niego dochodzą; o cieple wypowiada zdania dziwaczne. Ważniejsze znaczenie, ze względu na bogactwo faktów, mają jego księgi o meteorologii.

Z przeniesieniem się nauki greckiej do Ale-ksandryi, około 300 r. przed Chr., rozpoczyna się okres matematyczny dziejów fizyki starożytnej. Słynny geometra, Euklides, kładzie podstawy optyki; znajomość prawa odbicia światła pozwala ma wyprowadzić twierdzenia katoptryki, ale optyka ma dla niego znaczenie tak dalece czysto matematyczne, że jest mu rzeczą obojętną, czy promienie światła z oka wybiegają, czy do niego dochodzą. Najznakomitszy wszakże, fizyk starożytności, Archimedes (287—212), nie był Aleksandryjczykiem, urodził się i żył w Syrakuzach; w piśmie „o równowadze płaszczyzn” uzasadnia on prawo równowagi drążka i znajduje środek ciężkości różnych figur, w piśmie zaś „o ciałach pływających” rozbiera warunki równowagi cieczy i wykrywa prawo zachowania się ciał zanurzonych w cieczach. Ge-nialnemi temi odkryciami dał Archimedes początek statyce ciał stałych i ciekłych; Starożytni przypisywali mu nadto wynalazek wielu przyrządów mechanicznych i zwierciadeł palących, on sam jednak praktyczne swe wynalazki mało cenił wobec praw teoretycznych, matematycznych. Współcześni Archimedesowi byli: Erato-stenes, który pierwszy metodą umiejętną oznaczył wielkość ziemi, i •genialny astronom Ary-s car cli z Samos. Około r. 150 przed Cbr. słyną jako mechanicy Ktezybios i uczeń jego, Hie-ron, wynalazcy wielu przyrządów, polegających na prężności powietrza. W tymże czasie Hip-parch doprowadza astronomię do znakomitego stopnia rozwoju. W pierwszem stuleciu przed Chr. Witruwiusz wie, że głos rozchodzi się w powietrzu na wzór fal wodnych, i posiada znajomość prężności pary wodnej, a Kleomedes, prawdopodobnie ze spostrzeżeń astronomicznych, wysnuwa wnioski o załamaniu światła. U Lukre-cyusza i Seneki znajdujemy też ustępy z różnych działów fizyki, Pliniusz odnazcza się przede-wszystkiem łatwowiernością. Trzeci wielki a-stronom starożytności Klaudyusz Ptolemeusz napisał traktat o optyce, w którym mówi o załamaniu światła i mierzy kąty, nie zna jednak prawa załamania. Na nim kończy się świetny w każdym razie okres fizyki matematycznej i w ogólności całej fizyki greckiej. Odtąd śród gwaru życia politycznego i sporów religijnych myśl naukowa zwolna zamiera. Jeden z ostatnich Aleksandryjczyków, Pappus (około 300'r.) pisze jeszcze o środku ciężkości i o maszynach prostych, a nieco później naucza Hypatya, słynna córka matematyka Teona, której, jak się zdaje, błędnie przypisywano wynalazek areome-tru. W roku 640 Omar zdobywa Aleksandryę; wielka tameczna biblioteka dawniej już uległa była zniszczeniu skutkiem walk religijnych, ale zwycięstwo Arabów kładzie kres ostateczny świetnej akademii.

Pod wpływem nowych prądów religijnych przyroda ulega pogardzie i potępieniu, a badanie jej zamiera zupełnie. „Nie dla nieznajomości tych rzeczy, które poganie podziwiają, mówi

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 171. T. XXII.

Euzebiusz św., ale dla pogardy bezużytecznych ich prac, tak lekceważymy te sprawy i ducha naszego do lepszych przedmiotów zwracamy”. Mistycyzm zajmuje miejsce myśli naukowej; powstaje alchemia, astronomia przeradza się w a-strologię, a fizyka w magię. Na szczęście, wygnana przez narody europejskie, znalazła nauka grecka przytułek u Arabów, którzy, choć ją niewiele posunęli, przylgnęli do niej gorliwie i starannie ją przechowali, najpierw w Bagdadzie, a potem w Kordubie. Najwybitniejszą rolę odegrali Arabowie w medycynie, astronomii i geografii, z fizyki zajmowali się właściwie tylko optyką i mechaniką. Jako optyk słynie Alha-zen (około r. 1000); zna on nieźle budowę oka, a o załamaniu światła wie przynajmniej, że kąt załamania nie jest proporcyonalny do kąta padania; z czasu trwania zmierzchu ocenia wysokość atmosfery. W mechanice zaś arabskiej najważniejszem dziełem jest Alkhaaziniego „Waga mądrości” (1120), świadcząca dobrze o biegłości Arabów w konstrukcyi przyrządów mechanicznych; w szczególności oznacza za pomocą niej Alkahazini dokładnie ciężary właściwe wielu ciał. Ostatnim znakomitym uczonym arabskim jest Ibn-Roszd, zwany Awerroes (1126—1198), kommentator Arystotelesa. W tym jednak czasie ortodoksya mahometańska wzrasta do takiej potęgi, że Awerroes za herezyę zostaje wygnany z Korduby, a okres nauki arabskiej na nim się kończy. Dzieła jego jednak w ciągu następnych czterech stuleci wielbione są w Europie.

W wieku dwunastym bowiem nastąpił w Europie zwrot do filozofii greckiej, albo, ściślej mówiąc, do Arystotelesa; pod hasłem Anzelma, biskupa kantuaryjskiego, zasada „credo, ut in-telligam” rozwinęła potrzebę dowodzenia prawdziwości dogmatów, do czego przydać się mogła jedynie metoda rozumowania filozoficznego. Do celu tego ograniczona filozofia, znana pod nazwą scholastyki, wywarła ten przynajmniej wpływ na dalszy rozwój umysłowy Europy, że wzmogła dzielność myślenia i rozumowania i przygotowała grunt do późniejszego odrodzenia się nauki. Ale zapoznanie się z dziełami Arystotelesa zwróciło uwagę i na jego fizykę, a lubo z początku Kościół ją potępiał (jak na synodzie 1209), zbratał się z nią przecież następnie tak dalece, że wszystko, co powiedział Arystoteles, przyjmowano z taką pewnością, jak dogmaty kościoła. Rozbudzona umysłowość średniowieczna zatonęła w kommentowaniu Arystotelesa; dla samodzielnego badania przyrody miejsca nie było. Jak potężna byłą ta wiara w Arystotelesa, świadczy jeszcze na początku wieku siedemnastego wyrzeczenie prowincyała jezuitów do księdza Seheinera, który chciał mu przez lunetę pokazać świeżo odkryte plamy na słońcu:—„Po cóż, mój syuu? dwukrotnie przeczytałem Arystotelesa i nic podobnego nie znalazłem. Plamy nie istnieją; są to tylko wady szkieł twoich

82

00

albo twoich oczu”. Słynny scholastyk XIII wieka Albert Wielki, doctor universalis, pismami swemi i pracą nauczycielską rozbudza na Zachodzie zajęcie do fizyki; wspomina on o wynalazku kompasu (znanego już dawniej Chińczykom) i prochu strzelniczego. Jako rzetelny wszakże badacz przyrody wybija się w tymże wieku Roger Bacon, który jest istotnym poprzednikiem późniejszych eksperymentatorów. Najważniejsze jego pisma tyczą się optyki (aberra-cya kulistości, zwierciadła paraboliczne), optyka bowiem, dzięki przewadze w niej matematyki, zachowała się lepiej, aniżeli inne gałęzie wiedzy fizycznej; od współczesnych sobie wszakże pojęć astrologicznych i magicznych Bacon nie jest wolny. W tymże czasie zajmował się optyką mnich polski, Vitellio (Wytelo). Optyka jego obejmuje systematyczny wykład tej nauki; poznał on, że przy jednakich substancyach kąty są jednakie, czy to światło przechodzi z ciała rzadszego do gęstszego, czy z gęstszego do rzadszego; co do tęczy, uważa, że promień światła, przechodząc przez krople deszczu, ulegać musi załamaniu. Na tęż epokę przypada wynalazek okularów. Wiek czternasty i pierwsza połowa piętnastego zapadają znów w zupełną po-mrokę. W końcu tego okresu De Cusa, czyli Cusano, odnawia naukę pytagorejską o ruchu ziemi i pozostawia rys ówczesnego stanu mechaniki. Peurbach pracuje nad odrodzeniem astronomii, a uczeń jego, Regiomontanus, tłóma-czy na łacinę mnóstwo pism dawnych o fizyce. Wiek piętnasty kończy się wstrząsającym umysły wypadkiem, odkryciem Ameryki; otwierają się poglądy szersze, upada ostatecznie przesąd o płaskiej powierzchni ziemi. Co do fizyki w szczególności, podróż Kolumba dostarczyła dowodu o rozmaiłem w różnych miejscach zboczeniu igły magnesowej. Wybitną w tymże czasie postacią jest sławny malarz Leonardo da Vinci (1452—1519), który, obok swej sztuki, zajmował się inżynieryą, oddając się zarazem matematyce i fizyce; pojmuje on ważność doświadczenia, a ulotne jego pisma świadczą, że posiada znajomość równi pochyłej, spadku ciał, włoskowatości, ciemni optycznej, do której porównywa oko. Wpływu jednak na współczesnych nie wywarł.

Odrodzenie nauki datować należy dopiero od wystąpienia Kopernika (1473—1543); poruszenie z odwiecznych posad ziemi poruszyło umysły i ośmieliło je do badań samodzielnych, chociaż co do pojęć fizycznych Kopernik trzyma się jeszcze zupełnie zasad Arystotelesa. W tej wszakże epoce mnożą się już coraz więcej przeciwnicy filozofii arystotelesowej, a w celu jej obalenia w połowie XVI w. Telezyusz z Consenzy zakłada nawet stowarzyszenie pod nazwą akademii Telezy ańskiej. Tartaglia (1501 — 1550) daje początek rozbiorowi kwestyj dynamicznych, usiłując rozpoznać bieg ciał, rzuconych w przestrzeń; Cardanus (1508—1558) zastanawia się nad biegiem ciał po równi pochyłej; Maurocyclus (1494—1575) tłómaczy działanie okularów, mniej zaś szczęśliwie objaśnia powstawanie tęczy; Norman (1580) odkrywa nachylenie igły magnesowej; Michał Varro (1584) ma wyobrażenie o składzie sił. Wyżej jednak daleko zachodzi w statyce Stevin (1548—1620), sprowadza równowagę trzech sił działających na jeden punkt do badania własności trójkąta, co w istocie rzeczy stanowi już zasadę, równo-ległoboku sil; rozwija też naukę o ciśnieniach cieczy na dno i na ściany naczyń. Więcej znów dynamikiem jest Beneuetti (1530—1590), posiada on już pewną świadomość bezwładności, twierdzi, że wszystkie ciała, bez względu na swój ciężar, z jednej wysokości w jednakim czasie na ziemię spadają, pojmuje też zasadę ruchu obrotowego. W tymże samym wszakże czasie nieznajomość zasady bezwładności skłania znakomitego astronoma Tychona Brahe do zarzucenia ruchu ziemi. Jedną z najosobliwszych postaci wieku XVI jest Giambattista della Porta (1538—1615), dobry eksperymentator, któremu brak wszakże znajomości * matematyki i umysłu filozoficznego; jest on wynalazcą ciemni optycznej, zna dobrze zwierciadło wklęsłe, oraz działanie biegunów magnesu. Na sam koniec tego stulecia przypada wynalazek mikroskopu, osobistość wynalazcy jednak nie jest znana; w r. 1612 Galileusz własnej roboty mikroskop przesłał Zygmutowi III, królowi polskiemu. Słynny Giordano Bruno do twórców nowej fizyki nie należy wprawdzie, ma jednak znaczenie jako gwałtowny przeciwnik fizyki Arystotelesa i obrońca systemu Kopernika. Piccolomini również odpiera dynamikę Arystotelesa.

Siedemnasty dopiero wiek stanowczo wykracza poza naukę starożytną; przejście to znamionuje się przyjęciem metody doświadczalnej za właściwą metodę fizyki. Nowe te dzieje otwiera Galileusz, który z potężnym darem obserwa-cyi łączy w sobie biegłość matematyczną i ducha filozoficznego, trzy warunki, na których rozwój fizyki wspierać się musi. Galileo Galilei (1564—1642) jest istotnym twórcą właściwej metody badań fizycznych, która już przez niego samego i jego bezpośrednich następców olbrzymie wydała owoce. Pobudzony widokiem kołyszącego się świecznika kościelnego, wyprowadza prawa ruchu wahadłowego i spadku ciał, stając się przez to twórcą dynamiki dzisiejszej, ustala zasady składu sił i mechanikę ciał ciekłych; przez pracę nad wytrzymałością ciał daje początek badaniom działań międzycząsteczko-wych i pierwszy posługuje się termometrem. Uderzony wynalazkiem lunety (1608, Jansen, Metzius, Lippershey?) posługuje się nią do badań nieba, odkrywa księżyce Jowisza, fazy We-nery, plamy na słońcu, a te właśnie odkrycia i obrona systemu Kopernika stawiają go w sta-

nie oskarżenia przed sądem inkwizycji. Zasady że zachodzi związek między jego gęstością nowej metody badania skreślił Franciszek Ba- a prężnością; druga kategorya jego doświadczeń eon, W e rui a m s k i m zwany (1561 —1626); słusz- tyczy się elektryczności, a choć G. nie może być nie zarzucić mu można, że niedostatecznie uzna- uważany za wynalazcę maszyny elektrycznej,

wał doniosłość dedukcyi i zarnało cenił znaczenie matematyki; pomimo to wywarł wpływ niewątpliwy przez zachętę do nowych odkryć.

W pierwszej połowie wieku XVII ruch się ożywia we wszystkich działach fizyki, która w tym okresie ma charakter przeważnie doświadczalny. Gilbert (1600) pracuje nad magnesami; przez rozróżnienie ciał elektrycznych i nieelektrycznych otwiera drogę do dalszych badań; przyjmuje przyciąganie między cząsteczkami i między ciałami niebieskiemi. Kepler (1571 — 1630) przez wykrycie praw ruchu planet daje podstawy mechanice niebieskiej, a przez teoryę lunet i związane z nią kwestye przechodzenia promieni przez środki przezroczyste znacznie posuwa optykę. Nad optyką pracują również De Doininis i Sclieiner (oko), a ruchliwy Mer-senne (1588 — 1643) oznacza szybkość głosu i liczby drgań różnych tonów. W tym czasie dawno poszukiwane prawo załamania światła odkryte wreszcie zostało przez Snella (1591 — 1626), który też przeprowadził pierwszy pomiar ziemi metodą trójkątowania. Bezpośrednio z Galileuszem łączy się uczeń jego, Torricelli (1608— 1647), który poznał prawa wypływu cieczy, a unieśmiertelnił się nauką o ciśnieniu powietrza, zatem wynalazkiem barometru. Na tle tego wieku wybija się filozof i matematyk Descartes (1596—1640) zwrotem do filozofii natury; teorya wirów, którą starał się wyjaśnić ogół zjawisk przyrody, nie znalazła oddźwięku, ale w teoryi światła zbliża się do późniejszej teo-ryi ńndulacyjnej; prawo załamania światła, oznaczane zwykle jego nazwiskiem, odkrył prawdopodobnie niezależnie od Snella. szkoły filozoficznej należy Gassendi, najznakomitszy przeciwnik Descartes’a, wznowiciel teoryi atomistycznej. Słynny w tym czasie Kir-cher (1646) znany jest głównie z dzieła, w któ-rem opisał wiele, po większej części obcych, wynalazków, głównie z optyki i akustyki, między inneir.i latarnię czarnoksięską. Błażej Pascal poszedł w ślady Torricellego; fizycznym pracom poświęcił wprawdzie kilka lat tylko (1647—1653), ale w tym czasie stwierdził naukę o ciśnieniu powietrza i ustalił zasady równowagi cieczy. Grimaldi (1618—1663) ma wysokie znaczenie w dziejach optyki; odkrył uginanie się światła, dał początek teoryi falowania, miał dosyć jasne wyobrażenie o barwach. Grimaldi jest najznakomitszym z fizyków, należących do zakonu jezuitów, którzy w tym czasie liczą kilku wybitnych przedstawicieli nauki.

to w każdym razie zaród tego wynalazku do niego się odnosi. Co do doświadczeń pneumatycznych, bezpośrednim następcą Guerickego jest Boyle (1659—1691), wyborny eksperymentator, lubo wyjaśnienie dokonanych doświadczeń mniej go obchodzi. Jemu rzeczywiście przypada zasługa odkrycia prawa o zależności objętości gazu od ciśnienia, zwykle prawem Mariotte’a nazywanego. Boyle zwrócił też uwagę na barwy cienkich blaszek, na powiększanie się objętości wody przy marznięciu i wiele innych, nieznanych poprzednio objawów.. Nad podobnemi zadaniami doświadczalnemi pracują współcześnie i członkowie słynnej, choć krótkotrwałej (1657— 1667), akademii „del Cimento” we Florencji; główną jej zasługą jest opieranie się na dokładnych, jak na owe czasy, przyrządach mierniczych. Na ten także czas przypada powstanie towarzystwa królewskiego w Londynie i akademii nauk w Paryżu, które na dalszy rozwój nauki wpływ przeważny wywierają. Najznakomitszy z członków akademii del Cimento, Bo-relli, ogłasza liczne prace, z których najważniejsze tyczą się włoskowatości. Z nim w niektórych punktach styka się Hooke, głośny polemi-zator, oskarżający o plagiaty wielu spółczes-nych i sam o nie oskarżany; jest czynny we wszystkich działacli fizyki, głównie w optyce; zjawiska światła tłómaczy teoryą drgań. W r. 1668—69 na zadanie o uderzaniu się ciał, podane przez Royal-Society, nadeszły trzy rozwiązania: Wallisa, Wrena i Huygensa; w rozwiązaniu tego ostatniego wyróżniona jest ilość ruchu mv od iloczynu mv'², co do których to ilości Również do toczył się potem długi spór. W końcu wieku XVII Papin ulepsza pompę powietrzną, wykazuje zależność punktu wrzenia od ciśnienia. Ma-riotte, również przeważnie eksperymentator, ale z wyższem uzdolnieniem matematycznem, używa szczęśliwie prawa wykrytego przez Boyle’a do wyjaśnienia różnych zjawisk; stosuje barometr do mierzenia wysokości gór, tłómaczy chwiej-ność stanu barometru, słońca boczne; on też odkrył plamę ciemną oka. Halley ulepsza wzór na oznaczenie wysokości gór za pomocą barometru, tłómaczy powstawanie i kierunki wiatrów. W 1676 Römer oznaczył szybkość światła z ob-serwacyi zaćmień księżyców Jowisza; znacznie później, bo w 1726, obliczył ją Bradley z aber-racyi gwiazd. Dostrzeżenia meteorologiczne datują się od końca wieku XVII; w tym celu fizycy obmyślają lub doskonalą przyrządy obserwacyjne, termometr, hygrometr. Metody i przy-Epokową postacią w fizyce doświadczalnej rządy miernicze nabierają większej ścisłości; jest Otto Guericke (1602—1663); wynalezieniem nonjusz, wynaleziony i nazwany od Piotra Nu-pompy powietrznej rozstrzygnął on spór o istnie- nez, ulepszony został przez Verniera 1631; Moniu próżni, oznaczył ciężar powietrza, poznał, rin, zacięty przeciwnik nauki Kopernika, wpro-

wadził do lunety krzyż z nitek pajęczynowych.

rza do dzisiejszego swego całokształtu. I w optyce zajmuje Euler wybitne stanowisko jako obrońca teoryi undulacyjnej, której zasady jasno rozwinął. W optyce praktycznej pamiętny jest wynalazek szkieł achromatycznych przez Dollonda (1757,); fotometrya datuje się od Bou-guera i Lamberta około 1760 r. Akustyka rozpoczyna istotny swój rozwój od Sauveura (1653-— 1716), który oznaczał nowemi metodami liczby drgań, rozróżnił tony i nadtony; wyżej wspo-mnieni matematycy badali te kwestye analityczni 3 i wykazali, że struna drgać może zarazem jako całość i w oddzielnych swycli częściach. Szybkość głosu oznaczali Cassini, Maraldi i La-caille; Newton 1 Lagrange wyprowadzili ją teoretycznie. Nauka o cieple postępuje zwolna. Rozszerzalność powietrza oznacza Amontons (1663—1705), który tym sposobem wynajduje termometr powietrzny; ulepsza on też barometr i inne przyrządy, ale istotne termometry zawdzięczamy dopiero Fahrenheitowi (1686—1736). Powszechnie używane podziałki Rćaumura i Cel-siusa zaprowadzone zostały około 1740 r. Pojęcie o ciepliku jako o substancyi przechodzącej z jednego ciała do innego, podał Wolf 1721; Mairan (1678—1771) rozpoznał główne własności lodu. Muschenbrock, autor słynnego podręcznika fizyki (1729), urządził pyrometr na zasadzie rozszerzalności ciał stałych. Dopiero jednak około 1760 rozpoczęły się prace nad zjawiskami towarzyszącemi zmianie stanu skupienia ciał i w ogólności ilościowe badania ciepła. Deluc (1727—1817) poznał stateczność temperatury podczas topienia, a utajone ciepło topliwości i lotności wody oznaczył Black (1728—1799); pojęcie ciepła właściwego wprowadził Wilke (1732—1796) i oznaczył je dla wielu ciał metodą mieszanin według reguły Richmanna (1711 — 1753), podobnie jak Crawford (1749 — 1795), Lavoisier (1743—1794) i Laplace (1749 —1827) prowadzili też same badania metodą topliwości lodu. Z rozwojem nauki o cieple poszło i udoskonalenie machiny parowej, której początki (Salomon de Caus[?], Worcester, Papin, Newco-men) sięgają 1700 r. Watt (1736 —1819) nadał jej dzisiejszą postać i oznaczył prężność pary w wyższych temperaturach. Do rozpowszechnienia dostrzeżeń meteorologicznych dal podnietę Saussure, zwłaszcza przez urządzenie hygrometru (1783). W dziedzinie magnetyzmu napotykamy w tej epoce ciekawe badania Hal-leya (1656—1742), który dla wyjaśnienia rozmaitości zboczeń igły magnesowej w różnych miejscach ziemi przyjmuje cztery bieguny magnetyczne, po dwa koło bieguna północnego i południowego ziemi; on też ogłosił pierwszą kartę linij izogonicznych (1701). Graham, znany z udoskonalenia zegarów, odkrył peryod dzienny zboczeń (1720). D. Gray (1670—1736)

Nagły rozwój matematyki, odkrycie metod analizy wyższej, wywołuje zwrot w kierunku prac fizycznych, wysuwając na pierwszy plan badania matematyczne, w obec których dochodzenia doświadczalne usuwają się poniekąd na stanowisko dalsze. Zwrot ten następuje prze-dewszystkiem za wpływem Newtona (1643—

1727). Twórca ten nowej metody matematycznej (pomijając tu sławny spór z Leibnizem) pierwsze swe badania poświęcił optyce, a pierwszą jego pracą była budowa teleskopu; zaraz potem nastąpiło epokowe dla nauki odkrycie rozszczepiania światła na barwy i cały szereg prac z tym przedmiotem związanych, spółczynniki załamania, wytłumaczenie tęczy, barwy cienkich blaszek. Dla wyjaśnienia zjawisk światła użył Newton teoryi emissyjnej, a chociaż on sam bardzo obojętnie zapatrywał się na hypotezy („hypothèses non fingo”), uczniowie i następcy jego trzymali się teoryi tej długo i uporczywie, nie bez ujmy dla postępu nauki. Później zwrócił się Newton do kwestyj mechanicznych, a przyjąwszy działanie siły ciężkości w stosunku odwrotnym do kwadratów z odległości, wykazał tożsamość jej z przyciąganiem ciał niebieskich, domyślił się spłaszczenia planet, wy-tłómaczył przypływ i odpływ morza, podał wzory na szybkość głosu i poruszył mnóstwo innych zadań, które słusznie objął tytułem „zasad matematycznych filozofii natury”. Zasada ciążenia powszechnego powiązała się z przypuszczeniem działania na odległość („actio in distans”), co wywołało długie spory i dotąd zresztą jest przedmiotem ożywionych rozpraw i badań. Obok Newtona stoi godnie przeciwnik jego w teoryi światła, Huygens (1629—1695); udoskonalił on teoryę wahadła i zastosował je do zegarów, oznaczył cykloidę jako tautochronę, przyjąwszy istnienie eteru, teoryą drgań wyjaśnił objawy światła. Nie pomijał też optyki praktycznej i udoskonalił lunety, czem zresztą w owym czasie gorliwie się zajmowano. Filozof i matematyk Leibniz (1646—1716) w dziejach fizyki pamiętny jest stąd, że, przyjąwszy za miarę siły iloczyn mv¹ czyli siłę żywą, wbrew Descartes’o-wi, który używał ilości ruchu, G. j. iloczynu mv, rozpoczął tem spór pamiętny, który dopiero po stu latach ostatecznie rozstrzygnięty został przez d’Alemberta. Dalszy rozwój fizyki matematycznej, a w szczególności mechaniki analitycznej, szedł odtąd bardzo szybko, dzięki przedewszyst-kiem genialnej rodzinie matematycznej Bernoul-lich, z których najznakomitsi są: Jakób (1654—

1705), Jan (1667—1748), i Daniel (1700—1782).

Twórcami mechaniki są dalej: Euler (1707—

1783), d’Alembert (1717—1783), Clairaut i Mau-pertuis, a zwłaszcza Lagrange (1736—1813).

Wśród namiętnych często sporów rozwiązują oni najtrudniejsze zadania i dyskutują je na grun- ' i Dufay (1698—1739) pracowali nad elektryczno-cie matematycznym, a mechanika szybko zmie- 1 ścią, odkryli wiele zjawisk zasadniczych, jak

przewodnictwo, iskrę, przyciąganie i odpychanie, pierwszy elektroskop, dwa rodzaje elektryczności. Powszechne zajęcie elektryczność budzi dopiero później, około 1750. Hansen buduje machinę elektryczną z kuli szklanej, Bose wprowadza do niej konduktor, Winkler używa do tarcia poduszki, zamiast ręki. Butelka lejdejska odkrytą została 1745 przez Kleista, działanie jej zbadał Cunaeus; Watson i Bevis nadali jej dzisiejszą postać. Nollet(1700—1770), gorliwy eksperymentator, urządził pierwszy elektrometr. Mou-nier (1717—1799) starał się oznaczyć szybkość elektryczności. Franklin (1706—1790) wprowadził teoryę jednego płynu elektrycznego i rozpoczął badania nad elektrycznością atmosferyczną, które go doprowadziły do wynalazku piorunochron a. Canton ulepszył machinę elektryczną, a pierwszą machinę o kręgu szklanym zbudował Rarnsden (1766). Wilke (1732— 1796) i Aepinus (1724—1802) podali teoryę działania przez wpływ, Simmer rozwinął teoryę dwu elektryczności. Dalsze udoskonalenie narzędzi elektrycznych jest zasługą Volty (1745—1827); wynalazł on elektrofor, elektrometr ze słomkami, kondensator, eudyometr. Do tychże czasów odnosi się i waga skręcenia Coulomba (1736—

i utorowanych swycli metod, że teraz władnie nastąpił okres potężnego i coraz żywszego jej rozwoju. W wieku dziewiętnastym wzrasta liczba pracowników, mnożą się ogniska badań, doskonalą się narzędzia; rozdzielone części fizyki zespalają się ściślej, a olbrzymie zastosowania jej praktyczne rozpowszechniają śród ogółu zajęcie i dla jej celów teoretycznych. Rozległy wszakże materyał, jaki przedstawiają dzieje fizyki w ostatniem stuleciu, pozwala je naszkicować w najogólniejszych zaledwie zarysach.

Mechanika, wysoko już rozwinięta w stuleciu ubiegłem, posuwa się dalej w kieruuku wytkniętym. Mechanika niebieska dziełem Lapla-ce’a „Traité de mécanique céleste” (1799—1825) doznaje poniekąd wykończenia; Poinsot wprowadza do mechaniki metodę syntetyczną. Gauss (1777—1855), Green i Hamilton rozwijają pojęcie potencyału. Wynalazek wahadła rewersyj-nego przez Katera (1818) pozwala je stosować do licznych zagadnień geografii fizycznej; w r. 1851 dał Foucault za pomocą wahadła dowód bezpośredni obrotu wirowego ziemi, co zresztą poprzednio już osiągnięto z doświadczeń nad odchylaniem się ciał spadających od kierunku pionowego, z czem też w związku pozostają przyrządy rotacyjne, ułatwiające badanie ruchu obrotowego. Vidi zbudował barometr aneroidowy (1847). udoskonalony następnie przez Bourdona (1853) i innych, tak, że przyrząd ten zastąpić może barometr zwykły przy mierzeniu wysokości gór. Pompa powietrzna rtęciowa, używana już niegdyś przez akademików del Cimento, wydobyta z zapomnienia i udoskonalona przez Gai-rauda (1859), następnie przez Jollego i Geissle-ra, dozwoliła otrzymywać próżnię daleko dokładniej, aniżeli zwykła pompa powietrzną. Znaczniejsze trudności nastręczała zawsze mechanika sił międzycząsteczkowych, a doświadczenie często rozjaśniać umiało trudności, któremi najeżone było badanie matematyczne. Świadczą o tern doświadczenia Plateau z błonkami ciekłemi, badanie zjawisk włoskowatości, dyfuzyi ciał ciekłych i lotnych, pochłaniania gazów przez ciała stałe i ciecze, obrazy Mosera (1842). Zjawiska osmozy odkrył Dutrochet (1822), a na tej zasadzie oparł Graham ( 18G1 ) dializę, czyli sposób oddzielania z roztworów ciał krystalicznych od galaretowatych czyli koloidów. Doświadczalnego badania wymagają też kwestye, które się w czasach ostatnich nasunęły, jak objawy tarcia wewnętrznego i lepkości cieczy, lub teorya roztworów solnych.

Akustyka usystematyzowaną została przez Chladniego (1756—1827), którego słynne doświadczenia z drganiem płyt dają właściwie początek akustyce doświadczalnej. Bracia Weber poddali dokładnemu badaniu (1825) fale rozbie-

1806) oparta na tejże zasadźie, która posłużyła Cavendishowi (1795) do oznaczenia gęstości ziemi; przy pomocy tego przyrządu wyprowadził Coulomb prawa przyciągam i odpychań elektrycznych. Badania te kończą szereg prac nad elektrycznością statyczną przynajmniej w pierwotnym całokształcie. Wynalazek balonu przez Montgolfiera (1783) wstrząsa umysłami i budzi nadzieje przesadne, dotąd nieziszczone; w tymże samym roku jeszcze pierwotnie użyte do napełniania balonów powietrze rozgrzane zastąpił wodorem Charles, który też zapewne wykrył prawa-rozszerzalności powietrza, zwykle nazwiskiem Gay-Lussac’a oznaczane. Sławne odkrycie Gal-vaniego stanowi epokę w nauce; wywiązany stąd spór z Yoltą dał początek galwanizmowi, a wynalazek stosu Volty (1799) otwiera dzieje fizyki w wieku dziewiętnastym.

W tymże czasie przypomniała się i dawno zamierzchła filozofia natury dziełem Lesage’a „Lucrèce Newtonien”, w którem autor się stara atomistykę dawną nagiąć do poglądów fizyki nowoczesnej, w szczególności zaś wyjaśnić przyciąganie się ciał z odległości. Pomysły Lesage’a zyskały znaczne uznanie i dziś jeszcze często opierają się na nich nowe poszukiwania przyczyny siły ciężkości. Współczesne natomiast teorye filozoficzne Kanta nie wywarły zgoła wpływu na fizyków, a gdy następcy jego zatonęli w poglądach jednostronnych tak zwanej szkoły filozofów natury, która pragnęła prawa przyrody drogą wyłącznej spekulacyi wyprowadzić, między fizyką a filozofią nastąpił roz- i gające się na powierzchni wody i wykazali na brat zupełny; fizyka tem mniej mogła się wy- j nich wszelkie prawa ruchu falowego: matema-pierać w ubiegłych już wiekach przygotowanych l tyczną zaś teoryę drgań prowadzili dalej Pois-

son (1781 — 1840), Fresnel (1788 —1827), Cauchy (1789—1859). Neumann (1 798— 1 895), w ostatnich czasach Rayleigh. Laplace wykazał przyczynę niezgodności między wzorami matema-tvcznemi a rezultatami doświadczeń co do szybkości głosu: pod tvm względem ważne są też prace Wertheima (1815 —1861). Teoryę roz-dźwieczności podał Savart (1791—1841), załamanie fal głosowych wykazał Haiech (1857), prawo dudnień Scheibler (1777—1838). Syrena Cagniard Latoura (1777—1859): pozwoliła dokładniej oznaczać liczby drgań. Fpoke w nauce stanowią badania Helmholtza (1862), który wykazał, że dźwięki muzyczne składają się z tonu zasadniczego i towarzyszących ma nadtonów harmonijnych, od których zależy dźwięczność czyli barwa tonów, a w podobny sposób tłóma-czv się powstawanie samogłosek mowy ludzkiej: podstawę matematyczna tego odkrvcia dała zasada Fouriera (1768—1830) rozkładu drgań złożonych, na pojedyńcze drgania wahadłowe. Analiza dźwięków umożebnioną została za Pomocą rezonatorów, metod optycznych Kóniga (płomienie manometryczne. 1864) i Lissajous (figury drgań złożonych, 1855), oraz metod giaficznyeh, polegających na wypisywaniu tonów samych przez siebie (fonautograf Scotta, 1859) Wynalazek fonografu Edisona (1877) dał nową podnietę badaniom akustycznym.

no były wynalazki stereoskopu przez Wheatsto-ne’a (1838), oraz fenakistoskopu prawie jednocześnie przez Stampfern i Plateau (1832). Szczególnie wszakże dział ten optyki udoskonalony został nrzez Felmholtza. którv budową wziernika ocznego czvli oftalmoskopu (1851) dał okulistyce możność ścisłych badań oka. Od-dawna pożądane utrwalanie obrazów ciemni optyczne) urzeczywistniło sie odkryciem daaie-rotvpii przez Daguerre’a (1835), która, udoskonalona przez Talbota, pod nazwą fotografii życiu zwyczainemu i nauce coraz potężniejsze od-daie usługi; doświadczenia Lippmanna (1890) wskazują możność fotografii barwnej, czyli u-trwalania bezpośredniego barw przedmiotu.

Niezmiernei doniosłości nowy dział optyki utworzyła analiza spektralna, której źródło tkwi w liniach czarnych, przerzynających widmo słoneczne, dostrzeżonych no raz pierwszy przez Wollastona (1802). a dokładniej zbadanych przez Fraunhofera (1815 —1822) i stąd nazwiskiem je ro oznaczanych, J. Herschel i Talbot rozpatrywali widma płomieni baiwnvch, Wheatstone (1845), Angström, Plücker—widmo iskry elektrycznej, ale dopiero Kirchhoff i Bunsen zbudowali do badań tych dogodny spektroskop, wykazali (1860), że linie jasne widm gazów płonących zależą od ich różnorodności chemicznej i ugruntowali tern samem analizę spektralną czyli rozbiór widmowy, który też rychło doprowadził do odkrycia kilku nieznanych dotąd pierwiastków chemicznych, jak cezu. rubidu, talu, indu, galu. Kirchhoff wvkrvł nadto (186’) bezpośrednią łączność linii jasnych widm gazowych z liniami czarnemi widma słonecznego, co otwarło drogę do badań składu chemicznego i budowy fizycznej ciał niebieskich czyli dało początek astrofizyce, która w krótkim czasie Sec-chi, Huggins, Lockver. Jaussen, Zöllner, Vogel i in. znacznie rozwinęli. Spektroskop umożehnił też dokładniejsze badanie objawów barwnych: rozpatrując silnie zabarwione substaneye, jak fuksynę i cyauinę, odkryli Kundt, i Christiansen (1870) anomalne rozszczepianie światła.

Nauka o cieple rozwiia się w pierwszej połowie stulecia na podstawie pojęć o ciepliku jako o substancvi nieważkiej, co wprawdzie tamuje rozwój jej w pewnych kierunkach, ale sprzyja korzystnie dochodzeniom ilościowym. Badania doświadczalne nad rozszerzalnością ciał prowadzili Dulong i Petit (1819), Gay-Lussac,

W optyce walka teoryi emanacyjnej z undu-lacyjną skończyła się w początkach wieku dziewiętnastego zwycięstwem tej ostatniej, osiągnie-tem skutkiem odkrycia interferenevi światła przez Younga (1773—1829). Do znanych już dawniej zjawisk polaryzacyi przez podwójne załamania przybyła polaryzacya przez odbicie i po-iedvńcze •załamanie, odkryta przez Malusa (1808) i polarvzacva przez pochłanianie, poznana przez Biota (1774—1862). Arago (1786—1853) zbadał objawy barwne w płytkach krystalicznych, a Wollaston i Brewster odkryli inne jeszcze objawy świetlne. Wszystkie te zjawiska optyczne wreszcie wyprowadził Fresnel matematycznie z zasad teoryi undulacyjnej, opracowanej już w części przez wielkich matematyków ze-. szłego stulecia; zdołał on nadto oznaczyć liczby drgań świateł różnych barw, a nakoniec, jako uwieńczenie teoryi falowań, przewidział polary-zac.yę obrotową i skrecenie płaszczyzny polaryzacyi, co doświadczenie zupełnie potwierdziło.

Rudberg, Magnus, a zwłaszcza Régnault (1842— 1869): tego ostatniego ważne sa też badania prężności par, nad czem poprzednio pracował Dalton (1801), następnie zaś Wiillner i inni. Nowa metode oznaczania ciepła właściwego ciał z szybkości ich stygnięcia podał Tobiasz Mayer (1752—1830). Ważnv związek ciężaru atomowego ciał z ich ciepłem właśeiwem wykazali Dulong i Potit (1818). W. Ferschel odkrvł

Schwerd (1792—1870) rozwinął naukę o uginaniu światła. Oznaczenie szybkości światła z doświadczeń ziemskich przez Fizeau (1849) i przez Foucaulta (1862) stanowi istny tryumf nowych metod doświadczalnych. Zjawiska fluorescencyi, odkryte przez Brewstera (1781 —1868). zbadane i wyjaśnione zostały przez Stokesa i Pommela,

Becquerel wykazał łączność ich z. fosforescen-evą. Przyrządy polaryzacyjne osiągnęły znacz-nieisza doskonałość przez wynalezienie pryzmatu Nicola (1828). Dla optyki fizyologieznej waż- • (1800) pozaczęrwone promienie cieplikowe w wi-się ciepła w ciałach opracował Fourier (1822);

dmie słonecznem; badaniem ciepła | romieniste- wet ciśnieniem w stan ciekły przeprowadzonym go zajmowali się Lesli ; (1804), Mellon' (1831), on być nie może, natomiast zas w temperaturze Tyndall, Knoblauch, a prace te ustaliły wresz- niższej skroplenie już pod słabem ciśnieniem cie pojęcie o identyczności światła i ciepła pro- staje się możliwem. Według wskazówek tycli mienistego. Teoryę matematyczną rozchodzenia istotnie Cailletet w Paryżu i Pictet w Genewie

prawie współcześnie (1877), a następnie, z większą dokładnością, Wróblewski oraz Olszewski, zdołali skroplić gazy najoporniejsze: tlen, azot, zatem i powietrze atmosferyczne, a wreszcie i wcdór. Prace te dają jeden z najwybitniejszych dowodów potęgi dzisiejszych środków doświadczalnych, a przyrząd Lindego (1895) dozwala gazy skraplać sposobem znacznie ułatwionym. Teorya mechaniczna ciepła oddziałała wreszcie silnie na udoskonalenie motorów cie-

plikowych; obok ulepszeń machiny parowej powstały machiny cieplikowe, działające powietrzem rozgrzanein (Ericson 1860), oraz machiny gazowre (Lenoir 1860 i Langen Otto 1865), szczególniej zaś korzystnym pod względem dokładnego zużytkowania materyału opałowego wydaje się nowy motor cieplikowy Diesela

Despretz, Wiedemann, Franz przeprowadzili badania nad przewodnictwem ciepła. Współcześnie z Fourier’em ogłosił Carnot niemniej doniosłego znaczenia swe „Uwagi nad siłą poruszającą ognia” (1824), któremi wykazał, że między pracą mechaniczną a ilością ciepła i jego spadkiem z temperatury wyższej do niższej zachodzi stosunek stały; jakkolwiek z początku uwagi należytej na siebie nie zwrócił- , stała się praca Carnota następnie podstawą rozważań matematycznych nowej teoryi ciepła.

(1897).

Najbardziej wszakże uderzającym w wieku dziewiętnastym jest rozwój elektryczności. Ledwie ukończony spór między Galvanim a Voltą o źródło prądów galwanicznych przeszedł wkrótce w walkę między teoryą Yolty, która przyj-mowała powstawanie prądów przez samo zetknięcie ciał różnorodnych, a teoryą chemiczną, uzasadnioną przez Delarive’a (1836), według której źródłem wyłącznem prądów są zachodzące przy zetknięciu tem procesy chemiczne. Walka ta ciągnęła się długo, a zanim zakończyła się istotnie, zaginęła w rozwijającem się pojęciu zachowania energii. Stos Yolty wkrótce zastąpiony został przez stosy o stałem działaniu: Daniella (1836), Grovego (1839), Bunsena

Nowa ta teorya wzięła początek w r. 1842, gdy Juliusz Robert Mayer, na podstawie faktów już znanych, wykazał zasadę „zachowania siły”, czyli, jak następnie mówić zaczęto, zasadę „zachowania energii”, którą ustaliły doświadczalne prace Joule’a nad oznaczeniem równoważnika mechanicznego ciepła (1842—49). Rozwinięta matematycznie i we wszystkich działach fizyki przez Helmholtza stwierdzona (184*7), stała się zasada zachowania energii podstawą wszelkiego dalszego rozwoju fizyki, powiązała ściśle ze sobą odrębne jej działy i z równią mocą przeniknęła inne gałęzie wiedzy przyrodniczej. W szczególności wszakże najznaczniejszego przeobrażenia pod wpływem nowych tych poglądów doznała nauka o cieple, gdy na podstawie równoważności pracy i ciepła rozwinęła się teorya mechaniczna ciepła, wzniesiona przez Clausiusa,

Grenetta i mnóstwo innych, chociaż w ostatnich czasach zastąpione zostały w wielu razach korzystnie przez stosy wtórne czyli akumulatory (Ritter 1803, Schönbein, Grove 1839, Planté 1860, Faure 1882). Za pomocą stosu galwanicznego już w 1802 r. rozłożył wodę Çarlisle; Davy sprowadził tą drogą rozkład alkaliów i wydobył z nich metale alkaliczne (1807), a Faraday (1791 —1867) wykrył prawa działalności chemicznej prądów i rozwinął elektrolizę w rozległą gałąź nauki; praktyczne jej znaczenie okazało się rychło w galwanoplastyce, której początek, prawie współcześnie, dali Jacobi i Spencer w r. 1838. Ważną epokę stanowi odkrycie Oersteda: odchylenia igły magnesowej pod wpływem prądu (1820), które po raz pierwszy okazało łączność magnetyzmu i elektryczności, dotąd za objawy odrębne uważanych. W tymże samym jeszcze roku zbudował Arago elektromagnes, a wkrótce Ampère wyprowadził teoryę matematyczną wzajemnego działania

Thomsona, Rankine’a i innych, która nietyiko wyjaśniła i powiązała między sobą objawy dotąd słabo rozumiane, ale nadto przewidzieć zdołała całe szeregi zjawisk nieznanych jeszcze, j (1842), Meidingera (1859), Leclanchć ( 18G8), jak zmianę punktu topliwości ciał pod rożnem ciśnieniem, albo zachowanie się par nasyconych, co też dozwoliło dokładniej ująć warunki działalności motorów cieplikowych. W bezpośrednim z nią związku rozwinęła się zwłaszcza teorya kinetyczna gazów⁷, podjęta przez Króniga (1856) i Clausiusa (1857) na podstawie dawnej hypote-zy Bernouilego (1738). Zasadnicze własności stanu łotr ego ciał, wyrażające się prawdami Ma-riotte’a i Gay-Lussac’a, okazały się prostemi i ko-niecznemi wynikami tej teoryi, która wszelkiemi szezegóła mi budowy gazów tak dalece owładnęła, że zdołała obliczyć nietyiko szybkość ruchu ich cząsteczek, ale na w⁷ et długość średniej ich drogi swobodnej, i wyprowadziła śmiałe wnioski o wielkości i masie samychże cząsteczek (Losch-midt 1865, W. Thomson 1870, Clark Maxwell 1873). Rozpoczęte jeszcze przez Faraday’a prace nad skraplaniem gazów otrzymały nowTą podnietę, gdy Andrews (1874) wykazał, że dla każdego gazu istnieje pewna „temperatura krytyczna”, powyżej której poć najsilniejszem na- prądów elektrycznych i magnesów, wykrył wza-

jemne na siebie działanie [trądów (elektrodynamika, 1826) i podał teoryę elektryczną magnesów. Szybkie przenoszenie zjawisk elektrycznych nasunęło pomysł telegrafów, do czego najodpowiedniejszym środkiem okazały się objawy elektromagnetyczne (Gauss i Weber 1833, Morse 1835, Wheatstone 1837). W tymże czasie Gauss do teoryi i obserwacyi magnetyzmu ziemskiego wprowadził ścisłość astronomiczną. Ohm wykrył (1827) prawo tyczące się zależności natężenia prądu od siły elektrowzbudzającej i oporu, jaki prąd w przebiegu swym napotyka, co stało się podstawą dalszych badań matematycznych i doświadczalnych Kirchhoffa, Kohlrauscha, Poggendorffa, Lenza, Plückera, Wiedemanna i innych. Szereg odkryć galwanicznych „wielkiego elektryka”, Faradaya, uwieńczony został doniosłem wykryciem (1830) indukcyi, to jest wzbudzania prądów elektrycznych przez prądy (elekt,roindukcya) i magnesy (magnetoindukcya), czem zyskał też wyjaśnienie odkryty 1825 przez Arago magnetyzm obrotowy. Objawy dya-magnetyzmu, oraz skręcenie płaszczyzny pola-ryzacyi światła pod wpływem prądów i magnesów odkrył Faraday 1846. Teoryę indukcyi wyprowadził Weber (1846), opierając się na założeniu, że wzajemne działanie dwu elementów prądu nietylko od ich odległości, ale i od ich ruchu zależy; inną teoryę indukcyi podał współcześnie Neumann. Pod względem praktycznym odkrycie prądów indukcyjnych powiodło do wynalazku machin elektro-indukcyjnych i magneto-indukcyjnych czyli magneto-elektrycz-nycli Ruhmkorffa, Pixiego, Stöhrera i in. Przyrząd zwłaszcza indukcyjny Ruhmkorffa (1851 ) stał się źródłem dalszych odkryć elektrycznych, gdy wytwarzane w nim prądy indukcyjne nader silnego napięcia ujawniły cały szereg nowych objawów wyładowania elektrycznego. Przydatne do badań tych okazały się szczególniej rury Geisslera (1860), wypełniane gazami rozrzedzonemi, które pod wpływem wyładowania elektrycznego stają się siedliskiem osobliwych objawów świetlnych. Przebiegające w rurach tych, przy silniejszem jeszcze rozrzedzeniu gazów, promienie katodal-ne (Crookes, Hittorff, Goldstein, 1880) dały powód do licznych sporów o ich istotę (materya promienista Crookes’a). Badania elektryczności statycznej zyskały ściślejszą podstawę teoretyczną dziełem Riessa (1853), a osłabione nieco zajęcie dla tego działu nauki ożywiła nowa machina infłuencyjna, wynaleziona 1865, prawie współcześnie przez Holtza i Tóplera, dostarczająca daleko znaczniejszych ilości elektryczności, aniżeli dawna machina elektryczna, działająca przez tarcie. Machiny magneto-elektryczne skutkiem ulepszeń wprowadzonych przez Pacinottie-go, Gramme’a i innych przekroczyły ściany pracowni fizycznych i zyskały znaczenie techniczne, a rozwinęły się zwłaszcza potężnie, gdy Siemens wykazał możność usunięcia z nich magne-sóvv trwałych; zyskały one wtedy nazwę machin d y n a m o - e 1 e k t r y c z n y c li, prądy elektryczne wytwarzają się w nich bowiem bezpośrednio działaniem pracy mechanicznej; dostarczając zaś energii elektrycznej kosztem spalonego w motorze parowym węgla, działają taniej aniżeli stosy galwaniczne, polegające na zużyciu kosztownych metali, i stały się podstawą olbrzymiego w ostatnich czasach rozwoju elektrotechniki (oświetlenie elektryczne, galwanoplastyka, przenoszenie energii, koleje elektryczne). Telefon wynaleziony został przez Grahama Bella (1877), a wkrótce potem i mikrofon, prawie współcześnie przez Lüdtgego, Hughes’a i Edisona. Zarazem też i matematyczny sposób traktowania elektryczności uległ znacznemu przeobrażeniu pod wpływem pojęcia linij sił elektrycznych, wprowadzonego przez Faradaya, oraz rozwinięcia zasady potencyału, wymagania zaś naukowe, zarówno jak i techniczne, znagliły do obmyślenia dokładnych jednostek do pomiaru wielkości elektrycznych. Nowy ten układ jednostek, oparty na zasadach podanych przez Gaussa (1880), rozwinięty i przyjęty został ostatecznie w r. 1881; z tern też wiąże się i budowa przyrządów mierniczych, coraz ściślejszych dla celów naukowych i coraz dogodniejszych dla potrzeb technicznych (elektrometry Kohlrauscha 1853, Thomsona, Masearta, elektryczne numeratory, ampermetry, woltmetry).

Poglądy na istotę elektryczności uległy też w czasach ostatnich zmianie uderzającej. Odkąd rozwiała się w fizyce hypoteza nieważników, nie można już mówić o płynach elektrycznych i magnetycznych, wywierających na siebie działanie wzajemne wskroś przestrzeni, z odległości i nagle, bez nakładu czasu. Dla tego też starano się do wyjaśnienia objawów elektrycznych powołać udział tegoż samego czynnika, który wypełnia przestrzeń, pośrednicząc przy przeprowadzaniu światła, czyli eteru. Teoryę taką rozwinął najpierw Hankel (1865), następnie Edlund (1871 —1882), ale dopiero teorya Maxwella (1873), oparta na pomysłach Faradaya, dała podstawę do badań doświadczalnych, które do bardziej uzasadnionych wniosków prowadzą. Faraday mianowicie wykazał, że substancya pośrednicząca przy przenoszeniu sił elektrycznych, czyli dyelektryk, nie zachowuje się przytem obojętnie, ale przechodzi w pewien stan napięcia, przeobrażenia- te zaś rozprzestrzeniają się w nim kolejno, od jednych cząstek do następnych. Ponieważ zaś, jak spostrzeżenia powszechne uczą, przestrzeń światowa jest nie-przewodnikiem, należy więc przyjąć, że wypełniona jest środkiem do napięcia dyelek-trycznego zdolnym. Pomysły te rozwinął Clerk Maxwell matematycznie i wykazał, że drgania elektryczne rozchodzą się w przestrzeni falowo, jako promienie siły elektrycznej, według tychże samych praw. co i promienie światła ulegając

podobnież odbiciu, załamaniu, polaryzacyi, i rozprzestrzeniając się z tąż samą szybkością 300 000 kilometrów. Promienie elektromagnetyczne wyróżniają się od promieni świetlnych większą długością fali, jakościowo wszakże są to zjawiska jednorodne zupełnie; promienie elektryczne uważać możemy za promienie świetlne o bardzo znacznej długości fal, podobnie jak promienie świetlne stanowią promienie elektryczne o falach niewypowiedzianie krótkich. Teoretyczne te wywody potwierdziły się świetnemi doświadczeniami Hertza (1891), któremi tedy ugruntowaną została teorya elektromagnetyczna światła, oparta na łączności objawów świetlnych i elektrycznych.

Obszar zjawisk elektrycznych, lub z elektrycznością bezpośrednio się wiążących, wyczerpanym bynajmniej nie jest i bezustannie się wzmaga.

Tak w szczególności wymienić tu jeszcze należy ^uderzające doświadczenia Tesli (1892) z prądami przemiennemi bardzo znacznej częstości, to jest z prądami przerywanemi, przebiegające-mi naprzemian w jedną i drugą stronę tak szybko po sobie, że w ciągu sekundy występuje ich około 10 000; osobliwe są zwłaszcza objawy świetlne, pod wpływem prądów takich powstające.—Najnowszein wreszcie, wielkiem w fizyce odkryciem jest nowy rodzaj promieni, poznanych przez Róntgena (1894) i jego nazwiskiem oznaczanych, które rozszerzyły szereg znanych nam już promieni elektrycznych, cieplikowych, chemicznych, katodalnych. Wyróżniając się łatwością przedzierania się przez substancye, dla promieni innych nieprzezroczyste, sprowadzają promienie Róntgena skutki zdumiewające, natura ich wszakże pożądanego wyjaśnienia dotąd nie zyskała. (Co do bliższych szczegółów, ob. nazwy osób i rzeczy).

Dzieje fizyki w Polsce przedstawiają się bardzo skromnie, skromniej niewątpliwie, aniżeli dzieje najbardziej pobratymczych jej nauk, astronomii lub chemii. Główną ubóstwa tego przyczyną jest to, że fizyka silniej, aniżeli jakakolwiek inna gałąź wiedzy, związana jest ze szkołą, z uniwersytetem; rozwija się ona, nie przy stole, nie na papierze, ale w pracowni, która kwitnąć może jedynie pod osłoną uniwersytetu albo odpowiedniej instytucyi naukowej. Książka fizyków wyrobić nie zdoła: niezbędnym tu jest profesor, który nietylko wykład swój z katedry ogłasza, ale i w pracowni uczniów prowadzi. Kierunek taki na zawołanie wytworzyć się nie może; pracownie zwolna tylko się rozwijają, a żywa trądycya wartość nauczania podnosi. Medycyna, chemia, historya naturalna, bliżej się wiążąc z wymaganiami życia praktycznego, łatwiej poza uniwersytetem istnieć mogą; co do fizyki wszakże, to krótkotrwałe błyski, oświetlające smutne koleje nauczania publicznego u nas, nie zdołały ożywić tej gałęzi wiedzy, która ciągłością jedynie uniwersytecką utrzymy-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 171. T. XXII.

wać się i rozwijać może. Aż do ostatniej też chwili historya fizyki u nas jest jedynie histo-ryą jej podręczników, a co do ich obfitości i ob-szerności w różnych czasach dostrzedz się daje pewna fluktuacya, wiążąca się z epokami ogólnego rozkwitu edukacyi publicznej.

Pierwszą polską książkę, mniej więcej systematyczny wykład fizyki obejmującą, ogłosił Józef Rogaliński (1728—1802), profesor fizyki doświadczalnej kollegium jezuickiego w Poznaniu, który obok lekcyj urzędowych prowadził też i wykłady popularne; obszerne jego dzieło ma tytuł: „Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających, na publicznych posiedzeniach w szkołach poznańskich 8. J. na widok wystawione i wykładane” (5 t., Poznań 1764— 67). Współcześnie Samuel Chróścikowski, pijar (1730—1799), autor licznych dzieł, wydał „Fizykę doświadczeniami potwierdzoną, albo doświadczenia fizyczne” (Warsz, 1764). Wraz z podniesieniem się szkolnictwa na schyłku zeszłego stulecia niezbędne podręczniki ukazują się dosyć licznie. Józef Lisikiewicz, regens se-minaryum sandomierskiego, ogłosił „Fizykę, czyli wiadomość natury i skutków rzeczy pod zmysły podpadających” (2 t., Sandomierz 1779— 82); tom I obejmuje fizykę, t. II wiadomości z astronomii i historyi naturalnej. Józef Osiński, profesor fizyki i matematyki w konwikcie pijarskim w Warszawie, podobnie jak Rogaliński w Poznaniu, wykładem i doświadczeniami budził w stolicy zamiłowanie do nauki; jego „Fizyka doświadczeniami stwierdzona” (Warsz. 1777) miała kilka jeszcze wydań późniejszych p. t. „Fizyka najnowszemi odkryciami pomnożona” (1801, 1803, 1806, 1810); wydania pośmiertne opracowywał Bystrzycki. Dosyć liczne rozprawy Osińskiego, jak „Gatunki powietrza odmiennego od tego, w którem żyjemy” (1783); „Robota machiny powietrznej p. Mont-golfiera”; „Sposób ubezpieczający życie i majątki od piorunów’’' (1784); „O wzroście nauk fizycznych w drugiej połowie wieku XVIII”, dają jasny obraz ówczesnego stanu nauki. Z działalnością Kommissyi edukacyjnej wiąże się ściśle nazwisko Jana Michała Hubego (1737— 1807), od r. 1782 do 1794 dyrektora generalnego nauk w korpusie kadetów w Warszawie, gdzie też wykładał fizykę i matematykę wyższą. Uzyskawszy od kommissyi nagrodę za projekt wykładu fizyki, hydrauliki i historyi naturalnej, z polecenia jej napisał „Wstęp do fizyki dla szkół narodowych” (Krak. 1783), oraz „Fizykę”, której wszakże wyszła tylko część I (1782), obejmująca mechanikę. Książki te pisane były po łacinie i z rękopisu na język polski przełożone. Później ogłosił Hube „Listy fizyczne, czyli nauka przyrodzenia dla pospolitego pojęcia przystosowana” (Warszawa 1791).

Z początkiem nowego stulecia ognisko oświaty narodowej przenosi się do Wilna. Aloizy

Korzeniewski, ze zgromadzenia ks. dominikanów, zmarły 1826, wydał w przekładzie słynny podówczas „Traktat początkowy fizyki” René Ju-stusa Haiiy (2 t. Wilno 1806). Wcześniej nieco Chojnicki przełożył „Kurs fizyki” Brissona (3 t.,

deł, o uderzaniu się ciał, o tarciu, o ruchu płynów nieściśliwych. Część II „O własnościach szczególnych materyi, spoczynku i ruchu płynów powietrznych i działaniach cieplika” obejmuje: o parciu atmosfery ziemskiej, barometr, pompy; o działaniach cieplika i sposobie ich mierzenia, prawa rozszerzania się ciał dla odmian temperatury; odmiany własności mechanicznych pary z przyczyny odmian parcia zewnętrznego i temperatury, o parowaniu płynów w powietrzu otwartem, o wilgoci z pary wodnej, o machinach parowych, o ciepliku gatunkowym, o rozchodzeniu się cieplika w postaci promieni, porównanie własności cieplika i światła (na podstawie badań widma słonecznego wnioskuje autor za Biofem o możebnej tożsamości materyi ciepło rodzącej i materyi światła różnych farb). Doskonale też pojmuje już autor niedostateczność ówczesnej teoryi ciepła, uważanego za sub-stancyę: „Z małej ilości powietrza zgęszczone-go przez nagłe ugniatanie można tak wielką ilość cieplika wycisnąć, że ten zapala ciała goreć mogące, jak np. w krzesiwku pneumatycz-nem. Tego ciepła niepodobna jest oddzielić od cieplika wolno wychodzącego z powietrza, przez zniżenie tylko jego temperatury, czyli umieszczenie go między ciałami mniej ogrzanemi. Dla tych przyczyn jeszcze nauka o istocie sprawującej ciepło w dzisiejszym stanie fizyki jest niedokładną”. Następnie idzie rzecz o ciężkości gatunkowej ciał, o głosie, o skutkach drgania w powietrzu strun napiętych i innych ciał sprężystych zsiadłych, o tworzeniu się głosu w narzędziach muzycznych dętych, o głosie odbitym czyli odgłosie, o narzędziu głosu zwierząt płucami oddychających i o narzędziu słyszenia u człowieka. Część III „Optyka czyli nauka o świetle i widzeniu”. W ustępie pierwszym jest mowa o głównych objawieniach światła i mniemania o ich przyczynie: „Dwie są znamienite opinie o przyczynie objawień światła ... z tem wszystkiem przyrodzenia jego dotąd nie znamy”. Po katoptryce, dyoptryce i nauce o rozkładzie światła znajdujemy: o rozkładzie światła w blaszkach cienkich, rozdzielających środki mające odmienne siły pociągania jego cząstek; o rozdwojeniu promieni światła przenikających kryształy niektórych ciał; o polaryza-cyi i dyffrakcyi światła. Część IV „O ciałach promienistych poznanych od XVII wieku” obejmuje rzecz o elektryczności i magnetyzmie, a kończy się rozdziałem o fenomenach elektromagnetycznych i teoryi Ampera. Dodatek pierwszy „O fenomenach meteorycznych” mówi o meteorach cieplikowych, elektrycznych (tu zaliczone jest spadanie gwiazd, oraz ukazywanie się kul ognistych) i świetlnych (między innemi światło zodyakalne oraz zorza północna); dodatek drugi stanowi zbiór tablic, obejmujących dane liczebne, wreszcie idzie nota o sferometrze.

Wilno 1800). Również w Wilnie Eliasz Sieradzki (1782 —1824), rektor kollegium pijarskiego w tem mieście, wydał przekład „Fizyki mechanicznej Fiszera z dodatkiem Biota” (2 t., 1816), a w tymże czasie Jan Wolski, nauczyciel fizyki w gimnazyum świsłockiem, później w białostoc-kiem, ogłosił „Fizykę stosowaną do teraźniejszego stanu wiadomości” (1818). Jan Gwalbert Bystrzycki, zasłużony profesor fizyki w szkołach pijarskich w Warszawie, prowadził dalsze wydania' dzieła Osińskiego, a w r. 1820 wydał „Fizykę dla szkół wydziałowych na klasę II i III”; w rocznikach To w. przyjaciół nauk (t.

12) mieści się rozprawa jego „O wzroście nauk fizycznych w Polsce”. W Krakowie działał Roman Markiewicz (1770—1842), do r. 1838 prof. fizyki w uniwersytecie jagiellońskim: „Początki fizyki dla szkół gimnazyalnych” (1819), nadto liczne rozprawy, jak „O naturze i zasadach fizyki” (1814), „O własnościach fizycznych” (1819),

„O ruchu ondulacyjnym”. W uniwersytecie wileńskim od r. 1797 do 1814 wykładał fizykę Stefan Stubielewicz (1762 —1814), który znacznie tameczny gabinet fizyczny rozwinął i ogłosił „Zbiór krótki początków fizyki” (1816), oraz „Wpływ elektryczności na ekonomię zwierzęcą, czyli teoretyczny wykład doświadczeń i spostrzeżeń nad elektrycznością” (1819). W ostatnich zaś latach istnienia wszechnicy wileńskiej, a następnie w tamecznej akademii lekarskiej, aż do jej zamknięcia w r. 1841, fizykę prowadził Feliks Drzewiński. Wykład swój ogłosił p. t.

„Kurs roczny fizyki eksperymentalnej w cesarskim uniwersytecie wileńskim przez Feliksa Drzewińskiego, filozofii doktora, czwarty raz publicznie wykładany, z figurami w VII tablicach (1823, stron. 537). Książka Drzewińskiego jest najważniejszym polskim podręcznikiem fizyki z pierwszej ćwierci, a nawet z pierwszej połowy, dziewiętnastego stulecia; dlatego podajemy tu zestawienie materyału, przyjętego w tem dziele, dla wykazania różnicy między ówczesnym a dzisiejszym całokształtem tej nauki. Wykład poprzedza obraz historyczny rozwoju fizyki (str.

34), poczem idzie krótki wstęp o przedmiocie fizyki i o własnościach ogólnych materyi, gdzie światło, cieplik, elektryczność i magnetyzm nazwane są ciałami promienistemi. Dalej książka dzieli się na cztery części. Część I mówi „o spoczynku i ruchu ciał”,—warunki równowagi sił działających na punkt i na różne punkty w związku stałym będące; równowaga sił w machinach prostych; o równowadze płynów nieściśliwych i brył zsiadłych (stałych) w płynach; o spoczynku płynów powietrznych albo gazów; o ruchu ciał, o spadku, o ruchu pendułów czyli waha- Książka kończy się regestrem alfabetycznym na-

zwisk rzeczy i osób w niej wymienionych. Obok zalet naukowych jasność wykładu, poto-czystość opowiadania i piękność języka czynią z tej książki godny zabytek wszechnicy wileńskiej. Oprócz tego dzieła ogłosił Drzewiński wykłady fizyki na klassę II i III, oraz dla szkół powiatowych, wszystkie trzy w r. 1825. W akademii lekarskiej już od r. 1833 wykładał po łacinie i od tego czasu już Wilno podręcznika fizyki nie dostarcza żadnego.—W uniwersytecie warszawskim wykładał fizykę Józef Karol Skrodz-ki (1789—1832); rozprawy jego mieszczą się w rocznikach tow. przyjaciół nauk, ale wykład swój, po którym przetrwało dobre wspomnienie, pozostawił w rękopisie; gabinet fizyczny dzisiejszego uniwersytetu warszawskiego zachował ślady jego działalności. Podręcznik gimnazyalny w owych czasach ogłosił Jan Kanty Krzyżanowski (1780—1854), profesor w szkole applikacyj-nej wojskowej w Warszawie, po r. 1832 członek rady wychowania publicznego: „Wykład fizyki dla szkół wojewódzkich zastosowany, z figurami w czterech tablicach” (1825, wyd. 2-e 1828). Również w r. 1825 ogłosił „Fizykę dla dzieci” Antoni Magier, nauczyciel liceum warszawskiego, słynny z obserwacyj meteorologicznych w latach 1803—1828, oraz z probierza do wódek, w Królestwie Polskiem obowiązującego. W braku uniwersytetu i przy obniżeniu się o-gólnego poziomu umysłowego w kraju po roku 1830 niewiele się ukazuje podręczników fizyki. Jędrzej Radwański (1800 — 1860), nauczyciel w gimnazyum wojewódzkiem warszawskiem i w szkole rabinów, a od 1836—42 na t. zw. kursach dodatkowych, ogłosił „Zasady fizyki” (1837); „Początki fizyki” (1839); oraz krótki jej wykład w popularnej książce „Treść nauki przyrodzenia” (1850). Józef Żochowski (1801 — 1851), zmarły w szpitalu w Omsku, nauczyciel w Radomiu, Łukowie, Szczebrzeszynie, ostatnio w Warszawie, wydał „Fizykę” (2 t., 1841—2). Książki te wszakże dosyć szybko się przestarzały, a w czasach nieco późniejszych nauczyciele, po większej części kształcący się w uniwersytecie petersburskim, trzymali się przy wykładzie podręcznika tamecznego profesora, znakomitego fizyka Lentza; była to zresztą książka dobra, z ówczesnym stanem nauki zgodna, a potrzebom szkoły odpowiadała zapewne lepiej, aniżeli wiele podręczników rossyjskich, obecnie używanych. Dla szkół poznańskich przełożył Karwowski Brettnera „Fizykę dla szkół wyższych” (1846). W Warszawie w ciągu następnego dziesięciolecia ukazał się jedynie przekład „Zasad fizyki i meteorologii” Pouilleta, dokonany przez Adama Bara (1854).—Odrodzenie nauczania wyższego w kraju wpływ swój rychło ujawnia. Studenci akademii lekarskiej (założonej 1857) przełożyli Ganota „Wykład początków fizyki doświadczalnej i stosowanej, oraz meteorologii” (1860, wyd. 2-e    1865); przekład dokonanym został pod kierunkiem Stanisława Przystańskie-go, prof. fizyki w akademii lekarskiej do roku 1860, a następnie w szkole głównej do r. 1866. Wydany przeważnie dla potrzeb uczniów med^-cyny, podręcznik Ganota, w braku innych książek, używany był często w gimnazyach. Zakresowi kursu uniwersyteckiego odpowiadała „Fizyka umiejętna ze stanowiska najnowszych poglądów i odkryć metodycznie wyłożona” Wojciecha Urbańskiego, profesora fizyki na uniwersytecie lwowskim, następnie bibliotekarza tegoż uniwersytetu (Warsz. 1866—67); w wielu miejscach odwołuje się autor do tomu dodatkowego, który wszakże nie wyszedł. Mniejszy podręcznik tegoż autora „Zasady fizyki” (Warsz. 1867) powstał jedynie przez skrócenie dzieła poprzedniego. Dawniej jeszcze ogłosił Urbański „Fizykę elementarną” (Lwów 1849), oraz po niemiecku „Vorträge über höhere Physik” (Lwów 1857) i „Theorie des Potentials und seine Anwendung auf Electricität” (Berlin 1864).

Przywrócenie praw językowi ojczystemu i w ogóle podniesienie życia szkolnego w Gali-cyi wywołało tam ruch dosyć żywy w wydawnictwie podręczników. W Warszawie, natomiast, usunięcie ze szkół języka polskiego jako wykładowego zatamowało wprawdzie ogłaszanie podręczników szkolnych, ale nie unicestwiło zupełnie wydawnictwa książkowego. Ogólne jednak poczucie niemocy, brak wiary we własne siły, ujawnia się przewagą przekładów nad dziełami oryginalnemi, jak w całem piśmiennictwie nau-kowem, tak i w fizyce w szczególności. W każdym razie w ostatnich latach pojawiła się dosyć znaczna liczba podręczników i innych traktatów fizycznych, których wykaz podajemy, poczynając od najbardziej przystępnych i przeznaczonych do nauczania początkowego: S. Kramsztyk „Wiadomości początkowe z fizyki” (Warsz. 2 cz., 1883, wyd. 2-e 1886); Balfour Stewart „Fizyka” (przekład W. Biernackiego, Warsz. 1895); W. Natanson „Początkowa nauka fizyki” (Warszawa 1895); J. Łubieński „Fizyka, wykład popularny dla uczącej się młodzieży” (Warszawa 1887); J. Soleski „Wiadomości z fizyki i chemii” (Lwów 1894); S. Kuryłowicz „Fizyka dla szkół wydziałowych i wyższych żeńskich, na podstawie nowego planu nauki opracował E. M. Sawicki” Lwów 1889); J. Crueger „Fizyka dla szkół początkowych” (opracowana przez A. Józefczyka, wyd. 4-e Kraków 1880); Elroy M. Avery „Pierwsze zasady fizyki” (przekład Wł. Kwietniewskiego, Warszawa 1892); Kawecki i Tomaszewski „Fizyka, podręcznik dla niższych klas szkół średnich” (Kraków 1894); Balfour Stewart „Zasada zachowania energii” (przekł. W. Kwietniewskiego, Warszawa 1875); Robert S. Bali „Mechanika doświadczalna” (przek. S. Kramsztyka, Warszawa 1894); «1. Soleski „Nauka fizyki” (Lwów 1890); W. Półkotycki „Krótki podręcznik fizyki” (1892); F. Schoedler „Fizyka i meteoro-

logia” (przek. A. Ciszewskiego, Warszawa 187?); j nie jest jałowy. Pracownia fizyczna uniwersy-C. Rodecki „Fizyka dla niższych klas gimnazyal- tetu krakowskiego stała się ogniskiem doniosłej nych i realnych” (wyd. 3-e, Lwów 1883).—Podręczniki gimnazyalne lub odpowiadające im książki: S. Chlebowski „Fizyka dla szkół wyższych gimnazyalnych i realnych” (Lwów 1870); Kawecki i Tomaszewski „Fizyka i krótki rys kosmografii” (Kraków 1892); J. Soleski „Wykład fizyki” (1892); S. Kramsztyk „Fizyka” (Panteon wiedzy ludzkiej, 1876); R. Nussbaumowa i H.

i ożywionej działalności w dziedzinie skraplania gazów i wiążących się z tą kwestyą zadań; dokonało się to za sprawą Zygmunta Wróblewskiego (f 1888), który wprowadził tam udoskonalone metody badań. Prace jego nad temperaturą krytyczną tlenu ciekłego, nad wytwarzaniem nader nizkich temperatur, nad objawami dyffuzyi, i wiele innych, zapewniły mu trwałą w nauce pamięć. Badania te w dalszym ciągu prowadzi K. Olszewski, którego doświadczenia nad skropleniem wodoru, argonu, helu znaczny zyskały rozgłos. Niemniej ważne znaczenie mają prace dwóch innych profesorów krakowskich: A. W. Witkowskiego i Władysława Natansona, tyczące się przeważnie termodynamiki. Jakkolwiek zresztą pracowni fizycznych w kraju jest bardzo mało, badania doświadczalne w różnych działach fizyki dosyć się rozwinęły, dowodząc gorliwości pracowników, którzy starają się korzystać ze szczupłych środków, jakie do rozporządzenia mają; nie brak też i rozpraw z zakresu fizyki matematycznej. Oprócz, mianowicie, autorów wyżej już przytoczonych, prace z różnych działów fizyki ogłosili w latach ostatnich: B. Ab-dank Abakanowicz (elektrotechnika), L. Boda-szewski, L. Birkenmajer (fizyka matematyczna), F. Dobrzyński, E. Dziewulski (f 1888, o własnościach mieszanin wody i alkoholu, pomiary magnetyczne), W. Gosiewski (fizyka matematyczna), K. Górecki, R. Gostkowski (elektrotechnika), F. Hołowiński, Kowalski (prof. fizyki we Fryburgu), H. Merczyng (o uginaniu światła, o przepływie cieczy przez rury), W. Myjkowski, K. Olearski, W. Pawlewski, A. Prażmowski (prof. fizyki w początkach szkoły głównej,—f 1885 w Paryżu, głównie optyka praktyczna), E. Skiba (prof. w Krakowie,—f 1878, teorya zjawisk włoskowatości, teorya pochłaniania światła), H. Silberstein, F. Strzelecki (f 1883), T. Stanecki (f 1891), J. Zakrzewski (prof. fiz. we Lwowie). Rozprawy specyalne znajdują pomieszczenie w „Pamiętniku akademii umiejętności”, w „Kosmosie” (organ towarzystwa przyrodniczego imienia Kopernika we Lwowie), oraz w kilku pismach technicznych. Ogólny postęp nauki odźwiercia-dla się w piśmie popularnem „Wszechświat”, wydawanem w Warszawie. Wśród ogółu wszakże rozgłos zyskują jedynie rzekome wynalazki „Edisonów polskich”, jakkolwiek te pozostają tylko na papierze, jak „telelektrofot” Szczepanika, do przenoszenia widoków na dalekie odległości, lub rozwiewają się w złudzeniu fanta-zyjnem, jak „elektroid” Rychnowskiego, mający być nowym rodzajem energii czy też materyi.

Piśmiennictwo obce. Z obszernej literatury w innych językach przytoczyć tu możemy niewielką liczbę podręczników bardziej znanych i używanych: Mtiller-Pouillet „Lehrbuch der Physik und Meteorologie” (wyd. 9-e, opracowane przez

Silberstein, według GuillemiiTa „Siły przyrody”

(1894). Do tejże kategoryi należą wykłady pewnych działów fizyki, oraz dzieła popularne:

A. Puchewicz „Mechanika ogólna” (Warszawa 1861); J. Łubieński „Mechanika, wykład popularny” (Warszawa 1887); M. Lauenstein „Podręcznik mechaniki” (1896); J. D. Everett „Jednostki i stałe fizyczne” (przek. J. J. Boguskiego,

Warszawa 1885); Silvanus P. Thompson „Elektryczność i magnetyzm” (przek. J. J. Boguskiego, Warszawa 1885); A. Jamieson „Elektryczność i magnetyzm” (przek. S. Stetkiewicza,

Warszawa 1898); J. Tyndall „Ciepło jako rodzaj ruchu” (przekład L. Masłowskiego, Kraków 1873); tegoż „Światło” (przek. W. Biernackiego,

1899); J. Clerk Maxwell „O temperaturze i termometrach” (przek. S. Dicksteina, Warszawa 1879);

C. V. Boys „Bańki mydlane, wykład początkowy o zjawiskach włoskowatości” (przek. W Biernackiego, Warszawa 1894); A. Witkowski „O temperaturze i termometrach” (Lwów 1880); S. Kramsztyk „Szkice przyrodnicze” (Warsz. 1893); tegoż „Ostatni z nieważników, Eter i jego znaczenie w fizyce” (Warszawa 1897).—Wykłady obszerniejsze lub odpowiadające poziomowi nauki uniwersyteckiej; P. Reis „Wykład fizyki” (przek. S.

Dicksteina, Warszawa, 2 t., 1873—4); A. Danieli „Podręcznik zasad fizyki” (przek. J. J. Boguskiego, Warszawa 1887); A. Witkowski „Zasady fizyki” (dotąd t. I i II, Warszawa 1892—

98); W. Natanson „Wstęp do fizyki teoretycznej”

(Warszawa 1890); G. H. Niewęgłowski „Kurs mechaniki rozumowej” (2 t. Paryż 1873); O.

Fabian „Zarys mechaniki analitycznej jako wstęp do fizyki umiejętnej” (Lwów 1886); J. N. Franke „Mechanika teoretyczna” (Warszawa 1889);

T. Hoh „Fizyka lekarska” (opracowana przez A. Fabiana, Warsz. 1880). Szczegółową ocenę rozmaitego stopnia podręczników polskich do nauczania fizyki podał W. Biernacki w „Przewodniku dla samouków” (część I, Warszawa 1898).—Niedawno jeszcze, jak zaznaczyliśmy już wyżej, całe piśmiennictwo polskie w dziedzinie fizyki streszczało się w podręcznikach jedynie; w ostatnich jednak latach przekroczyło skromne te szranki, ujawniając się w samodzielnych rozprawach i badaniach. W starej zwłaszcza szkole jagiellońskiej, której losy od niewielu dziesiątków lat pomyślniej się snują, zakwitła fizyka, dając tern świadectwo, że i dla tej naczelnej gałęzi wiedzy przyrodniczej grunt u nas

s. K.

Pfaundlera, 3 t., 1866—1898), Wüllner „Lehrbuch der Experimentalphysik” (wyd. 5-e, od

1895) , tenże „Kompendium der Physik für Stu-dirende au Universitäten und technischen Hochschulen” (2 t., 1879), A. Mousson „Die Physik auf Grundlage der Erfahrung” (wyd. 3-e, 3 t., 1879—84); J. Jamin et Bouty „Cours de physique de l’école polytechnique” (4 t., wyd. 3-e, 1879—1884): J. Jamin „Petit traité de physique” (1879—1883); A. C. Becquerel „Traité de physique dans ses rapports avec la chimie et les sciences naturelles” (2 t.); Violle „Cours de physique” (od 1890, wychodzi też w przekładzie niemieckim); A. Guillemin „Le monde physique” (dzieło popularne, wytwornie wydane, 3 t., 1882); Neumann „Einleitung in die theoretische Physik” (1883); Kirchlioff „Vorlesungen über mathematische Physik” (4 t., 1883—1894); Voigt „Kompendium der theoretischen Physik” (2 t., 1895 — 96); W. Thomson „Mathematical and physical papers” (1882); W. Thomson und P. G. Tait „Handbuch der theoretischen Physik” (przek. niemiecki Helmholtza i Wertheima. 1874, dzieło nieskończone); W. Lange „Einleitung in die theoretische Physik” (1873, na podstawie matematyki elementarnej); Recknagel „Kompendium der Experimentalphysik” (wyd. 2-e, 2 cz., 1887); Eisenlohr „Lehrbuch der Physik” (wyd.

11-e, opracowane przez Zecha, 1876); Lommel „Lehrbuch der Experimentalphysik” (wyd. 3-e,

1896) ; Beetz „Leitfaden der Physik” (wyd. 11-e, 1893); Mach „Grundriss der Physik” (2 cz., 1893); Drude „Physik des Aethers” (1894); Koppe „Anfangsgründe der Physik” (wyd. 21-e, 1895); Budde „Lehrbuch der Physik für höhere Lehranstalten” (1879); J. Crüger „Schule der Physik” (1880); P. Reis „Lehrbuch d. Physik” (wyd. 6-e, 1885; jest w polskiem tłómaczeniu);

B. Stewart „Lessons in elementary physics”; Privat-Deschanel „Traité élémentaire de physique”; Drion et Fernet „Traité de physique élémentaire” (wyd. 6-e, 1877).—Przewodniki do robót praktycznych w pracowniach fizycznych: Weinhold „Vorschule der Experimentalphysik” (wyd. 3-e, 1883); tenże „Physikalische Demonstrationen, Anleitung zum Experimentiren im Unterrichte an Gymnasien” (wyd. 2-e, 1886); Frick „Physikalische Technik, oder Anleitung zur Anstellung von physikalischen Versuchen und zur Herstellung von physikalischen Apparaten mit möglichst einfachen Mitteln” (wyd. 6-e, 2 t. 1890—5); Weinstein „Handbuch der physikalischen Massbestimmungen” (2 t., 1886—88); Kohlrausch „Leitfaden der praktischen Physik” (wyd. 7-e, 1892); Wiedemann und Ebert „Physikalisches Praktikum” (wyd. 2-e, 1893).—Ency-klopedye fizyczne: Gehler „Physikalisches Wörterbuch” (14 t., 1825—1845); Karsten „Allgemeine Encyklopädie der Physik” (z Helmholtzem, Lamontem i in., 10 t. 1856—69); Marbach „Physikalisches Lexikon” (2 t., wyd. 2-e 1849 —59);

Winkelmann „Handbuch der Physik” (5 t., 1891— 98; wchodzi w skład wielkiej „Encyklopädie der Naturwissenschaften”). Co do traktatów specyalnych, ob. Mechanika, Akustyka, Optyka, Ciepło, Elektryczność.—Historyę fizyki opracowali: Whewell „History of the inductive sciences” (3 t., 1840), Poggendorff (1879), Heller (2 t., 1882—84), Gerland (1892), Rosenberger (3 t., 1882—1890). Ważniejsze czasopisma poświęcone fizyce: „Annalen der Physik und Chemie”, założone niegdyś przez Grena, prowadzone następnie przez Gilberta, Poggen-dorffa, obecnie przez Wiedemanna, z dodatkiem „Beiblätter”; „Archiv für Mathematik und Physik”, założone 1841 przez Grunerta, obecnie wydawane przez Hoppego; „Zeitschrift für Mathematik und Physik”, założone przez Carla w Monachium 1865, następnie prowadzone przez Exne-ra; „Annales de chimie et de physique”, założone 1816 przez Gay-Lussaca i Arago 1816: „Journal de physique” od 1872, „Philosophical Magazine” od 1832. Dokładne sprawozdania z postępów fizyki podaje rocznik „Die Fortschritte der Physik” od 1847, oraz ogólne pisma przyrodnicze: „Naturwissenschaftliche Rundschau”, „Révue des sciences”. „Nature” angielska. Dawniejszą literaturę fizyczną, aż do r. 1854, przedstawił Karsten w tomie I „Allgemeine Encyklopädie der Physik”, późniejsza zebrana jest starannie w Winkelmanna „Handbuch der Physik”.

Fizykoteologia, ob. E t y k o t e o 1 o g i a.

Fizylier (z francuskiego fusilier, od fusil — krzesiwko, stalka do krzesania ognia, dekel u strzelby skałkowej, wreszcie fuzya, strzelba), nazwa pieszego żołnierza, uzbrojonego w lekką broń palną. Powstała ona za Ludwika XIV, kiedy po wynalezieniu zamku skałkowego, każdej kompanii muszkietników, czyli żołnierzy uzbrojonych w dawne muszkiety lontowe, dodano kilku ludzi, opatrzonych w broń skałkową. Ponieważ strzelbę o zamku skałkowym nazywano fuzyą (fusil), żołnierzy więc, co jej używali, mianowano fizylierami, w przeciwstawieniu do grenadyerów, karabinierów i muszkietników. Z czasem potworzono osobne kompanie fizylier-skie, a w niektórych wojskach, jak np. w pru-skiern, fizylierskie bataliony. Lubo istotna różnica w uzbrojeniu piechoty od wieku znikła, dawne jednakowoż nazwy specyficzne przechowały się po dziś dzień. Tak więc kompaniami lub batalionami fizylier skie mi zo-wią obecnie oddziały lekkiej piechoty, szczególnie używanej do walki w rozsypce czyli do ty-ralierskiej służby; dlatego też fizyliery w najlepszą broń palną bywają uzbrojeni i mianowicie do strzeleckiej i lekkiej służby polowej wprawiani. W razie jednak potrzeby fizylierskie oddziały tak samo w zwartych hufcach nacierają na bagnety, jak oddziały zwane grenadyer-skiemi, karabinierskiemi lub mus z kie-

F-i, dość chwiejnemi zresztą, odsyłamy chcących się z nią bliżej zapoznać do poniżej umieszczonego spisu najważniejszych o niej dzieł dawniejszych i nowszych, w których znaleźć można wskazówki mniej lub więcej naukowe do badań nad nią. Słusznie mniemać wolno, że już od czasów bardzo dawnych starano się odgadywać i oceniać usposobienie wewnętrzne ludzi na zasadzie wyglądu ich zewnętrznego. Nie popełnimy błędu, przypuszczając, że już Egipcyanom starożytnym F. musiała być znaną, o Grekach wiemy to z pewnością, ponieważ Pytagoras, Sokrates i Platon niemałą do niej wagę przywiązywali, Arystoteles zaś napisał o niej rozprawę szczegółową (przez krytyków niektórych wszelako nie za jego dzieło uważaną), o tymże przedmiocie pisał też uczeń i następca jego, Theophrastos. F. Arystotelesowa zasa-ściślejszem, mianując nim rysy i wyraz twarzy dzała się na upatrywaniu podobieństwa pomię-ludzkiej, albo nawet samo oblicze; wnioski i są- dzy rysami człowieka i wyglądem pewnych dy dające się wyciągnąć z tego wyglądu ze- zwierząt, oraz wyciąganiu stąd wniosków, które wnętrznego na wewnętrzne właściwości ducho chyba tylko przypadkowo mogły być słuszne we człowieka danego są zadaniem fizyogno- czasami, jako opierające się wyłącznie na harmoniki (ob.).    Dr j. u dzo dalekiem i często pozornem podobieństwie.

tyerskiemi, tyralierską także służbę pełnią. Ścisłego rozdziału niema już w tej mierze. W wojsku księstwa Warszawskiego kompanie fizylierskie nosiły miano woltyżerskich kom-panij. W wojsku polskiem z r. 1815 nie było w pułkach piechoty liniowej osobnych kom-panij, ani batalionów fizylierskich; natomiast były cztery pułki strzelców pieszych, odpowiadające fizylierskim oddziałom w innych wojskach.

Fizyognomia (od gr. 7) <póaię:r=przyroda, przyrodzenie, właściwość wrodzona i Ą 7vd>;j.7]—wyo-brażenie, rozpoznawanie, sąd o czóm; często błędnie podług fr. physionomie, fizyono-mią zwana), oznacza właściwie wygląd ogólny z uwzględnieniem wrażenia, które na nas sprawia cała powierzchowność człowieka, zwierzęcia, rośliny, miasta, kraju i t. p.; częściej i powszechniej używamy jednak wyrazu tego w znaczeniu

Fizyognomika ob. Fizyognomonika. Fizyognomonia ob. Fizyognomonika. Fizyognomonika a. Fizyognomonia, nie-

gniętych, a będziemy mogli dopatrzyć się w nim podobieństwa niejakiego do lwa; jeżeli mu zaś krótko przystrzyżemy włosy, a zgolimy zarost, podobieństwo owo zniknie odrazu, więc też i wszystkie, oparte na niem wnioski, upaść muszą. Na tej-to kruchej podstawie, tem niepew-niejszej, że i właściwości przypisywane zwierzętom aż nazbyt często bywały zmyślone, opierała się F. przez liczne wieki. Poglądom takim hołdował jeszcze J. B. Porta (ob.) w wieku XVI i wielu innych po nim; nawet i za naszych czasów znajdują one zwolenników i obrońców, do których należy np. So phus Schack („Phy-siognomische Studien”, Jena 1890). W wieku XVIII Lavater (ob.) stworzył nową szkołę, cieszącą się przez czas pewien uznaniem wcale nie zasłużonem, ponieważ brakowało jej tak samo wszelkich podstaw naukowych, a podporami jej były tylko poglądy jej twórcy, opierającego się wyłącznie na uczuciach osobistych i na wła-snem natchnieniu. Jedyną zasługą szkoły tej jest zwrócenie uwagi większej na rzecz samą, wówczas prawie zapomnianą, jako też odstąpienie od mylnych zasad Arystotelesowych. Podstawę dla nowoczesnej F-i, *> ile jest rzeczywiście naukową, stworzyli dopiero: Karol Bell, Duchenne (de Boulogne) i Gratiolet (oh. te nazw.), a pierwszy opracował ją systematycz-

Weźmy dla przykładu człowieka o głowie dużej, pokrytej suto włosem bujnym, płowym, ku barkom spadającym, o wąsach najeżonych, o bro-właściwie, lecz bardzo powszechnie Fizyogno- dzie krótkiej, spiczasto zakończonej; dodajmy miką nazywana (gr. rj <poaio*rvioij.ovi>w} s. b. 'céyyr^ do tego nos szeroki, o nozdrzach wydatnych nauka, a raczej sztuka poznawania i oceniania i oczy przenikliwe, patrzące z pod brwi ścią usposobienia i stanu duszy z rysów oblicza, albo, w pojęciu obszerniejszem, z wyglądu całego ciała; zwykle jednak nazwa ta stosowaną bywa wyłącznie prawie w znaczeniu pierwszem, a w takim razie możnaby ją po polsku nazywać „Ry-soznawstwem”.—Jest rzeczą niewątpliwą, że na obliczu ludzkiem odbijają się nieraz bardzo wyraźnie wszelkie uczucia, a nawet do pewnego stopnia i usposobienia stałe człowieka, to też już Grekowie starożytni mawiali, że twarz jest zwierciadłem duszy. Doświadczenie poucza nas równie, że niejednokrotnie oblicze, pod wpływem, bądź-to zajęć niektórych, bądź też wrażeń jednakich, przez czas dłuższy wciąż doznawanych, nabiera wyrazu ściśle określonego i znamiennego, ale skądinąd wiemy także, iż ludzie umieją nieraz panować wybornie nad rysami swemi, oraz nadają im wyraz dowolny zupełnie i często wręcz przeciwny uczuciom, których chwilowo doznają; wobec tego F., jeżeli nie chce dostać się na manowce, powinna tylko zwracać uwagę na cechy znamienne stałe, niepodlega-jące woli, więc na budowę ogólną twarzy i głowy, oraz na wzajemny stosunek ich części składowych. Trzymając się ściśle tej zasady, badacz bystry, posiadający naukę odpowiednią, doświadczenie i wprawę, dojść może nieraz do wniosków słusznych i pewnych, ale też nie zawsze, albowiem jeżeli gdzie, to w F ce pozo- nie i umiejętnie T. Piderit, starając się, o ile ry aż nader często bywają mylne.—Nie mogąc można, oprzeć ją na danych czysto naukowych; tu rozpisywać się szczegółowo nad prawidłami udało mu się to poniekąd, chociaż mu słusznie

Dr J. p.

zarzucić można, iż zbyt wielką zwraca uwagę na części miękkie twarzy, zaniedbując kości, którym tylko znaczenie podrzędne przyznaje. Wiele przyczynił się też do porównawczego zbadania F-i K. Darwin (ob.). Pomimo niezaprzeczalnych zasług mężów wymienionych i innych, których tu pominęliśmy, stan F-i dotąd pod względem naukowym wiele jeszcze braków przedstawia i podlega częstokroć dowolności, opierającej się raczej na rozumowaniach teoretycznych, albo na domysłach mniej lub więcej trafnych; dlatego też F. nie zasługuje na miano nauki w ścisłem znaczeniu wyrazu tego, ale jest sztuką, dość niedokładną i daleką od doskonałości, chociażby tylko względnej.—F. w znaczeniu o-gólniejszem, zajmująca się nietylko wyrazem twarzy, ale i wyglądem i składem całego czło-Iwieka, nazywana bywa symboliką postaci ludzkiej i jako taka opracowaną została do pewnego stopnia naukowo przez C. G. Car usa (ob.); w związku ściślejszym albo luźniejszym z F-ą zostają: anatomia, antropologia, mimika, frenologia, patognomonika, a nawet chiromancya i grafologia.—Literatura: Arystoteles „Physiognomonica” (wydanie Prantla, Lipsk 1868); Theophrastos „’Hihxol Xapaxrîjpeç” (wyd. F. Wimmera, Lipsk 1854 i Didota, Paryż 1866); Ignacy Henrychow-ski „Aristotelis, Polemonis, Adamantii doctrinae physiognomicae in harmoniam reductae et emen-datae” (Wrocław 1868); J. B. Porta „De hu-mana physiognomia” (Sorrento 1586 i mnóstwo wyd. późniejszych, tł. franc, wyszło jeszcze w r. 1789); Le Brun „Conférences sur l’expression les différens caractères des Passions” (Paryż 1667); C. A. Peuschel „Abhandlung der Physiognomie, Metoposkopie und Chiromantie” (Lipsk 1769); „Discours par Pierre Camper sur le moyen de représenter les diverses passions etc” (1792); tenże „Ueber den natürlichen Unterschied der Gesichtszüge” (tłom. z hollend. Berlin 1792); Lavater „Pysiogno-mische Fragmente” (Zürich, 1775—78, 4 tomy; też w skróceniu p. n. „Die Physiognomik J. C. Lavaters” von J. C. Orelli tamże 1846, 2 części; tłom. franc, licznemi dodatkami własnemi pomnożone wydał Moreau, Paryż 1820, 10 tomów); Charles Bell „Essay on the Anatomy of Expression” (Londyn 1805, wyd. 2-e tamże 1806, wyd. 3-e powiększone, p. n. „Essay on the Anatomy and Philosophy of Expression” tamże 1844, z 217 rycinami); Herbe „Traité physiognomique de la tête” (Paryż 1840); R. T. „Essai de physiognomie” (Genewa 1845; zawiera nadzwyczaj ciekawe rysunki); Piderit „Grundzüge der Mimik und Physiognomik” (Brunświk 1858); C. G. Carus „Symbolik der menschlichen Gestalt” (Lipsk 1853, wyd. 2-e tamże 1858); Duchenne de Boulogne „Mécanisme de la physionomie humaine” (Paryż 1862 z 72 fotogramami, dzieło pomnikowe); P. Grat i ölet

„De la physionomie et des mouvements d’expression” (Paryż 1865, wyd. pośmiertne); A. Lemoine „De la physionomie et de la parole” (Paryż 1865); T. Piderit „Wissenschaftliches System der Mimik und Physiognomik” (1867, wyd. 2-e Detmold 1886); Ch. Darwin „The Expression of émotions in man and animais” (Londyn 1872; tł. niem. V. Carusa Sztutgard 1872, wyd. 4-e tamże 1884; przekład polski K. Dobrskiego p. n. „O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt” Warszawa 1874); P. Mantegazza „Atlantę dell’ espressione del dolore” (Florencya 1876); Reich E. „Die Gestalt des Menschen und deren Beziehungen zum Seelenleben” (Heidelberg 1878); P. Mantegazza „Fisionomia e mimica” (wyd. 2-e Medyolan 1881, tłom. niem. Lipsk 1890); A. Tebaldi „Fisionomia ed espressione” (Werona 1884, z atlasem); E. Mouton „La physionomie comparée, Traité de l’expression dans l’homme, dans la nature et dans l’art” (Paryż 1885); Skraup „Katechismus der Mimik” (Lipsk 1892); Girau-det „Mimique, physionomie et gestes” (Paryż 1895); Gessmann „Katechismus der Gesichtslesekunst” (Berlin 189^).—Ciekawe przyczynki do F-i chorych, czyli patognomoniki, między innerni znaleźć można w dziełach: E. Esqui-rol „Des maladies mentales” (Paryż 1838, z 27 tablicami, zawierającemi wyborne podobizny obłąkanych); K. H. Baum gartner „Krankenphysiognomik” (Sztutgard 1839, z 72 portretami kolor., wyd. 2-e tamże 1841 —43) i A. Morison „The physiognomy of mental diseases” (Londyn 1840; tł. niem. Lipsk 1853).

Fizyografia, opisanie kraju pod względem fizycznym.

Fizyografia leków, opisanie ich pod względem przyrodniczym; jest to zadaniem far mąko gnozy i (ob.).

Fizyokratyzm (Fizyokraci). Wyrazy te (z grec, cptbię, przyroda i xpatstv panować) oznaczają: 1) systemat ekonomiczny, podług którego w przyrodzie tkwi środek ciężkości, nietylko naturalnej, lecz i ekonomicznej twórczości oraz 2) grupę ekonomistów, którzy w drugiej połowie osiemnastego stulecia tego rodzaju poglądy wygłaszali.—Właściwym twórcą tego systematu był przyboczny lekarz Ludwika XV, Franciszek Que-snay (f 1774). W głównych swych pracach „Tableau économique” (1758) i „Physiocratie ou constitution naturelle du gouvernement le plus avantageux au genre humain” wypowiada on teoryę, jakoby wyłącznie uprawa ziemi dawała przyrost wartości, gdy tymczasem wszelki inny rodzaj pracy, jak przemysł, rzemiosła, .handel, zapewniają jedynie zwrot włożonych podczas pracy nakładów bez żadnego wartościowego przyrostu. Stąd wniosek, że tylko w rolnictwie istnieje czysty dochód, (profit net), który powinien też być wyłącznie obłożony odpowiednim podatkiem, wszelkie zaś pozostałe rodzaje zajęć, jako nieprzynoszące czystego dochodu, od podatków winny być zwolnione. Zgodnie z tym poglądem fizyokraci tylko klasie rolniczej nadają nazwę produkcyjnej, inne zaś klasy społeczne zwą bezpłodnemi (stériles). Nie należy jednak nadawać podziałowi temu takiego znaczenia, jakoby, zdaniem fizyokratów, jedynie działalność klasy rolniczej była dla społeczeństwa użyteczną; chodziło im tu bowiem wyłącznie o uwydatnienie mylnego zresztą poglądu, że tylko rolnictwo zapewnia przyrost wartości. W przeciwstawieniu do poprzedników swych, broniących zasad merkantylizmu, fizyokraci pragnęli zapewnić większą swobodę indywidualną wytwórcom. Byli oni stanowczymi przeciwnikami nadmiernej reglementacyi i opieki państwowej. Dążyli również do zniesienia feodalnego ucisku, feodal-nych przywilejów a także ceł państwowych. Dążności te znalazły jaskrawy wyraz w znanym aforyzmie: „laissez faire, laissez passer”, wypowiedzianym przez jednego z uczniów Quesnay’a, kupca Gournay’a. Mylnym jednak byłby stąd wniosek, iż fizyokraci, podobnie jak przedstawiciele liberalnego kierunku w ekonomii (szkoła manczesterska); odmawiają całkiem państwu prawa do wkraczania w dziedzinę stosunków ekonomicznych. Przeciwnie, na państwo wkładają oni obowiązek reformatorskiej w tej sferze działalności, hasło zaś „laisser faire, laisser passer” było tylko naturalnym objawem reakcyi przeciwko panującej w chwili ich wystąpienia dążności do drobiazgowego określania przez władze państwowe szczegółów życia ekonomicznego.—Pomimo mylnego punktu wyjścia teorye fizyokratów odegrały poważną rolę, zarówno w historyi rozwoju pojęć ekonomicznych, jak i w życiu spo-łecznem. Wpływ fizyokratyzmu na poglądy A-dama Smitha tak jest znacznym, iż, zdaniem Scheela. teorye Smitha są tylko konsekwentnie rozwiniętym fizyokratyzmem, Toqueville zaś i L. Blanc wykazali, jak potężnie oddziałały poglądy fizyokratów na przeprowadzone przez Wielką Rewolucyę społeczne i polityczne reformy. Niektórzy pisarze (Lichtenberg, Kautz, Scheel, Gustaw Cohn) widzą w fizyokratach obrońców uciśnionego stanu włościańskiego i każą im nawet odgrywać rolę zbliżoną do roli dzisiejszych so-cyalistów. Pogląd taki jednak utrzymać się nie da wobec niedającego się zaprzeczyć faktu, że dla fizyokratów przedstawicielami interesów rolnictwa byli tylko więksi właściciele ziemscy i więksi dzierżawcy, los zaś robotników rolnych i przedstawicieli drobnej własności albo był całkiem dla nich obojętnym, albo, co najwyżej, budził pewne współczucie, noszące, jak u Tur-gota, całkiem filantropijny charakter i sprzeczne poniekąd z teoretycznemi podstawami syste-matu. Do najwybitniejszych przedstawicieli tej szkoły we Francyi należą, oprócz Quesnay’a: minister za Ludwika XVI, Tur g ot, który usiłował poglądy fizyokratyczne w granicach możliwych w praktyce przeprowadzić; dalej H. Mirabeau (starszy), kupiec de Gournay, Dupont de Nemours, Le Trosnę; księża: Morellet i Baudeau, Mercier de la Rivière i t. d. W Niemczech, gdzie fizyokratyzm nie pozostał bez wpływu na politykę ekonomiczną Józefa II i jego brata, Leopolda, w. księcia Toskańskiego, jak również i na reformy Karola Fryderyka, w. księcia Badeńskiego—pomiędzy pisarzami tego kierunku wybitniejsze zajęli miejsce: Schlettwein, Manvillon, Springer, Schmalz, Krug i t. d.—Silniejszy bodaj jeszcze wpływ wywarł fizyokratyzm na ruch umysłowy w Polsce. Wpływ ten tak dalece jest widocznym, że jeden z historyków niemieckich, Siegfried Hüppe, dochodzi nawet do przekonania, że doktryna fizyokratyczna powstała we Francyi pod bezpośrednim wpływem tych zasad i urządzeń ekonomicznych, które w Polsce w owej epoce panowały; zdaniem zaś naszego historyka T, Korzona („Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta” tom II, str. 27, wyd. Il-e), ustrój Polski nietylko w owej e-poce, lecz od najdawniejszych czasów był na-wskroś fizyokratycznym. Niewątpliwie do rozszerzenia w Polsce zasad fizyokratyzmu przyczynił się niemało pobyt w Rzeczypospolitej dwóch wybitnych fizyokratów: Du Pont’a i księdza Baudeau, jak również osobisty stosunek, łączący kanclerza litewskiego, Chreptowicza, ze starszym Mirabeau, oraz fizyokraty szwajcarskiego, Bertranda, z jego uczniem, młodym Michałem Mniszchem.—Wpływ ten przejawia się najsilniej w pracach ekonomicznych Adama Popławskiego („Zbiór niektórych materyi politycznych” przez A. P. Warszawa 1774), przy-czem na pochwałę Popławskiego przytoczyć się godzi, iż daleko szczerzej i głębiej interesuje się on losem polskiego chłopa, aniżeli francuscy fizyokraci położeniem włościan we Francyi. Podczas gdy Quesnay poza posiadaczem wielkiej własności lub dzierżawcą obszernych włości nikogo już na roli nie dostrzega, Popławski potrzeby oswobodzenia włościan wymownie bardzo broni. Działalność ekonomiczna Hieronima Stroynowskiego („Nauka prawa przyrodzonego, politycznego, ekonomiki politycznej i prawa narodów” 1805) w znacznej też mierze na fizyokratyźmie się opiera, jakkolwiek i teo-rya Smitha nie pozostała nań również bez wpływu. Do najbardziej zaś wybitnych z pomiędzy polskich fizyokratów zaliczyć należy Wal ery a-na Stroynowskiego („Ekonomika powszechna krajowa” przez Waleryana Strzemień hr. ze Stroy-nowa Stroynowskiego), który nietylko poglądom fizyokratycznym sam hołdował, lecz i gorliwie, choć nie zawsze udatnie, bronił tego systematu przeciwko zarzutom Ad. Smitha i J. B. Saya. Do zwolenników fizyokratyzmu należeli też: Stanisław Staszic i Hugo Kołłątaj. Obydwaj ci mężowie kładą nacisk na znaczenie rolnictwa w życiu ekonomicznem, podzielają ogólne

i wreszcie profesor W. H as b ach w dziele „Allgemeine Grundlagen der von François Quesnay und Adam Smith begründeten politischen Oekonomie”.—Wpływ fizyokratyzmu na ruch umysłowy i społeczny w Polsce został gruntownie i wyczerpująco przedstawiony przez Tadeusza Korzona w znakomitem jego dziele: „Dzieje wewnętrzne Polski za Stanisława Augusta” wyd. 2-e (patrz tom 1, str. 401—433, tom II, str. 14—31, tom III str. 203—215) oraz przez d-ra Juliusza Marchlewskiego w jego cennej monografii „Der Physiokratismus in Polen”

z. H.

poglądy Quesnay’a na społeczeństwo, są, podobnie jak Quesnay, zażartymi ceł wszelkich przeciwnikami i chcieliby tylko czysty dochód z rolnictwa tak zwaną podówczas „czystą intratę”, podatkiem obłożyć. Lecz ponad temi odgłosami doktryny fiizyokratycznej góruje gorąca chęć przeprowadzenia zasadniczej reformy stosunków włościańskich, chociażby interesy wielkiej własności miały na tern ucierpieć. U Stanisława Staszica i Kołłątaja, nie interesy dzierżawcy lub właściciela dóbr, lecz potrzeby materyalne i u-mysłowe włościanina na pierwszy plan występują.—Bibliografia, O fizyokratach, ich stosunku do Adama Smitha i szkoły manczester-skiej, ich wpływie na reformy Wielkiej Rewolu-cyi pisali wyczerpująco: Engenjusz Daire w przedmowach do dzieł Vaubana, Boisguille-berfa. Lawa; Kellner „Zur Geschichte der Physiokratie” (1848); Louis Blanc w „Histoire de la Révolution Française” (1847; str. 416, 448, 458); Alexis Toqueville: „L’ancien régime et la révolution” (1852; str. 254 i dalsze); Juliusz Kautz w pracy „Die geschichtliche Entwickelung der Nationalökonomik und ihrer Literatur”; H. Scheel w monografii: „Turgot als Nationaloekonomist”; Karol Marx w napisanym przezeń 10-ym rozdziale dzieła Engelsa „Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft”, a przedewszystkiem Oncken w przedmowie do dzieła Quesnay’a i w monografiach „Die Doktrin: Laissez faire, laissez passer, ihr Ursprung, ihr Werden”, oraz „Der ältere Mirabeau und die ökonomische Gesellschaft in Bern”

(Zürich 1897).

Fizyologia (z gr. cpóa;<;=r:przyroda, właściwość wrodzona i ó \ó~[oę—słowo, pojęcie, nauka) w pierwotnem i dosłownem znaczeniu wyrazu jest nauką zajmującą się całą przyrodą; w pojęciu Zenona i Stoików (ob.) była to filozofia natury (ob.), obecnie zaś F-ą nazywamy tylko naukę zajmującą się wyłącznie czynnościami prawidłowemi, odbywającemi się w ustrojach żywych, tak roślinnych (Phytophysiologia), jak i zwierzęcych (Zoophysiologia), możnaby ją więc po polsku nazwać „żywot o znawstwem” albo „żywotnict wem”; nazwa ta określa nawet dokładniej i ściślej znaczenie samej nauki tej, niżeli zapożyczona od Greków, nie weszła jednak w użycie, chociaż utworzoną została już od dosyć dawnego czasu.—Zadaniem F-i jest badanie naukowe wszelkich objawów życiowych w ustrojach prawidłowych, począwszy od pierwszego zawiązku aż do śmierci ich, oraz wykrywanie praw przyrodniczych, które niemi rządzą. F. nie zajmuje się bynajmniej poszukiwaniami nad postacią i utkaniem ustrojów albo ich narządów, to bowiem należy do anatomii i hist o logii (oh. te wyrazy); ale korzysta z tych nauk i posiłkować się niemi musi koniecznie i tak samo posługuje się wskazówkami udzielane-mi przez fizykę i chemię. Jak wszystkie nauki przyrodnicze, do których należy, F. jest nauką doświadczalną, badającą drobiazgowo, przede-wszystkiem co i jak dzieje się w ustroju, a poznawszy dokładnie czynności jego, następnie dopiero stara się wyśledzić ich przyczyny; w objaśnianiu zaś tychże, wkracza do pewnego stopnia w dziedzinę nauk ścisłych, stając się fizyką i chemią zastosowaną do ustrojów żywych i tak samo, jak wymienione dwie nauki, powstrzymuje się od uogólniań i wyciągania wniosków, opartych wyłącznie na rozumowaniu; jeżeli zaś nie zawsze obywać się może bez przypuszczeń naukowych, to od filozoficznych stanowczo stronić powinna. Stosując zasady mechaniki, akustyki, optyki, nauki o cieple i elektryczności, staje się rzeczywiście fizyką ustrojową, chemią zaś fizyo-logiczną wtedy, gdy zajmuje się przemianą ma-teryi, oraz składem chemicznym ustrojów i narządów ich. Jeżeli więc F. jest do pewnego stopnia córką fizyki i chemii, to znów względem innych działów nauk lekarskich, a nawet innych nauk, zajmuje nieomal stanowisko matki, gdyż bez niej naukowo istnieć nie mogłyby one wcale. Ściślej rzeczy biorąc, cała prawie sztuka leczenia nie jest przeważnie niczem więcej, jeno F-ą stosowaną; bez niej nie byłoby możliwem uzasadnienie umiejętne działania leków, ani też zrozumienie objawów chorobowych; jej zawdzięczamy głównie podstawy hygieny i dyetetyki nowoczesnej; dzięki jej wyłącznie powstała elek-troterapia, ogromne postępy w rozpoznawaniu i leczeniu chorób ocznych są prawie jej zasługą wyłączną; chirurgia także nie mało ma jej do zawdzięczenia, tak samo psychiatria. Antropologia i etnologia bez F-i obyć się nie mogą, a psychologia dopiero przez nią z mgły mrzonek i rozumowań mniej lub więcej uzasadnionych sprowadzoną została na tory rzeczywiście naukowe; pedagogika z jej łaski posiadła niejedną wskazówkę bardzo cenną, a naukowa część agronomii i hodowli zwierząt na niej się wielokrotnie opiera. Widzimy więc, że w rzędzie nauk przyrodniczych F-i należy się miejsce bardzo zaszczytne ze względu na zasługi rozliczne, które już oddała, oraz na te, które w miarę rozwoju i postępu własnego jeszcze nam oddać może i odda z pewnością.—Źródłem poznawania i podstawą badań fizyologicznych jest spostrzeganie bezpośrednie, dokonywane na istotach żywych; wszelako wobec bardzo złożonych i powikłanych objawów życiowych dla zrozumienia ich zupełnego najczęściej nie wystarcza samo śledzenie zbiorowo występującej działalności ustroju, trzeba zatem starać się każdą czynność jego, oddzieliwszy ją, o ile to jest możliwem, od innych, poddać badaniu szczegółowemu. Służą do tego t. zw. doświadczenia (expérimenta), któremi F. posługuje się w zakresie bardzo obszernym; im też najznakomitsze odkrycia swe zawdzięcza Sposoby badania tegó są rozmaite, w wielu razach zapożyczane bywają wprost od fizyki i chemii, rozumie się, ze zmianami, wymaganemi przez ustrój żywy, a oprócz nich F. posiada jeszcze inne, sobie właściwe. Ponieważ najważniejsze dla życia narządy mieszczą się we wnętrzu ustroju, więc też konieczność wymaga, żeby sobie przystęp do nich sztucznie torować, inaczej bowiem badanie bezpośrednie możliwem nie jest; dzieje się to za pomocą t. zw. wiwisekcyi (ob.). Sposób ten badania, aczkolwiek okrutny, jest dla F-i doświadczalnej niezbędnie koniecznym, bez niego bowiem istnienie jej naukowe nie byłoby możliwem. Oprócz badań dokonywanych w pracowniach, umyślnie w celu tym urządzonych, F. stara się także zużytkować postrzeżenia kliniczne, szczególniej jeżeli słuszność ich stwierdzić można następnie za pomocą oględzin pośmiertnych; w ten sposób mianowicie udało się poczynić wiele odkryć ważnych, szczególniej z zakresu F-i mózgu. Bardzo cenneini bywają także spostrzeżenia dokonywane przez ludzi naukowo przysposobionych na sobie samych, uzupełniają bowiem badania doświadczalne na zwierzętach czynione, albo też objaśniają pewne sprawy dziejące się w ustroju, których-by w inny sposób wcale nie można było zbadać.—Posługując się środkami i sposobami dopiero co wzmianko-wanemi, F. zdołała już stanowczo rozwiązać mnóstwo zagadnień niezmiernie doniosłych, pozostaje jej wszelako jeszcze bardzo wiele do zrobienia, zanim potrafi zapełnić liczne braki i niedokładności w wiedzy naszej o sprawach życiowych dotąd istniejące. Nadmienić tu jeszcze wypada, że przedmiotem badań fizyologicznych są tylko ustroje żywe, rozwinięte, rozwijające się i zanikające; ich objawy życiowe staramy się poznać wszechstronnie, oraz objaśnić naukowo w sposób zadawalający, uganianie się zaś za osta-tecznemi przyczynami życia w ogóle do F-i zgoła nie należy, ponieważ dotąd ona nie posiada sposobów naukowych do rozwiązania tej zagadki, a prawdopodobnie nigdy ich też nie posiędzie. F-ę dzielą zwykle na ogólną i szczegółową; pierwsza zajmuje się objawami życiowemi, ogólnemi, wspólnemi wszystkim istotom, drugiej zaś zadaniem jest badanie czynności każdego narządu z osobna. F. szczegółowa ludzka, jeżeli poszukiwania swe rozciąga i na zwierzęta wszelakiego rodzaju, staje się F-ą porównawczą.—Ponieważ działy szczegółowe F-i, jak np. przemiana in a ter y i, krążenie krwi, oddychanie, trawienie, embryologia i t. d. pod właściwemi nagłówkami Encyklopedya nasza pomieszcza, więc tu o nich mówić nie mamy potrzeby, przechodzimy zatem odraza do skreślenia treściwego jej dziejów.—Początki F-i giną w mroku dziejowym, a chociaż nie istniała pierwotnie jako nauka ściśle określona i samodzielna, ślady istnienia jej spotykamy wszelako już u najdawniejszych, znanych nam, ludów cywilizowanych. Pojęcia fizyologiczne starożytnych Egipcyan, Indów, Chińczyków i innych ludów, tam, gdzie mowa o sztuce lekarskiej, swe uwzględnienie znajdują, tu więc możemy je pominąć, zaczynając odraza od F-i klasycznej grecko-rzymskiej, ponieważ na skromnych podwalinach przez nią położonych wznosić zaczęto ostatecznie wspaniały gmach F-i nowożytnej. To, co istniało w Grecyi przed Hip po kratę sem, o tyle tylko zwać się może F-ą, o ile zastanawia się nad życiem i jego objawami wogóle, ale ponieważ przytem opiera się tylko na rozumowaniach filozoficznych, z badaniem ściśle naukowem nic wspólnego niemających, raczej do filozofii, niż do nauk przyrodniczych należy. Dopiero wielki ojciec sztuki lekarskiej greckiej, a zatem i naszej, F-ę swą oparł w znacznej mierze na spostrzeganiu i doświadczeniu; przynajmniej dopiero w dziełach jemu przypisywanych spotykamy coś więcej niżeli czcze rozumowania poprzedników jego. W podobny sposób pojmował i opracowywał F-ę także Arystoteles, chociaż i jego' poglądy krępowała filozofia, dla swobodnego rozwoju F-i, zarówno jak w ogóle dla wszystkich nauk przyrodniczych, częstokroć szkodliwa,—jej wpływowi zgubnemu też przeważnie przypisać należy spaczenie kierunku fizyologicznego bada-czów aleksandryjskich. Pierwsze ślady F-i, jako nauki do pewnego stopnia samodzielnej i na zasadach badania naukowego opartej, spotykamy na prawdę dopiero u Galena (ob.); był on badaczem w wielkim stylu, posiadającym obok zdolności niezwykłych naukę nadzwyczaj rozległą i szedł głównie drogą już przez Hippo-kratesa wskazaną, ale i jego krępowały wciąż poglądy filozoficzne, a przytem hołdował t e 1 e o 1 o-gii (ob.) nieraz aż do śmieszności posuniętej. Mimo to zdziałał dla F-i więcej niż ktokolwiek z poprzedników jego, oraz zapewnił jej stanowisko odrębne w rzędzie nauk; do zasług jego niezaprzeczalnych policzyć można umiejętne badanie czynności każdego narządu ciała, często nawet za pomocą doświadczeń, czynionych na zwierzętach, jako też szczerą chęć tłómaczenia objawów napotykanych w sposób prosty i naukowy. W każdym razie tylko dzięki Galenowi F. podczas Wieków Średnich nie zatonęła w rozlewającej się wówczas na wsze strony ciemnocie zabobonnej; wszyscy po nim idący Grecy, Rzymianie, Bizantyjczycy. Wabi, arabiści, nareszcie uczeni doby Odrodzenia byli jego uczniami; G. panował samodzielnie przez trzynaście wieków, ale duch wielkiego męża zamarł był od dawna, to, en właśnie stanowiło największą zaletę jego, zaginęło, wszelkie badania własne ustały, dogmaty/m. ogarnął wszystkich, przeżuwano tylko pomysły Galenowe, troszcząc się wyłącznie o ich martwą literę, której nawet często nie pojmowano dokładnie, wiara ślepa w słowa mistrza nie dozwalała badać na własną rękę, a jeżeli wyjątkowo ktoś śmiał wygłosić zdanie z poglądem jego nie zupełnie zgodne, uznania nigdzie nie znajdował, chociażby nawet niezbite dowody słuszności zdania swego przedstawiał.— Wielkie odkrycia anatomiczne, w wieku XVI poczynione, podkopały pierwsze wiarę w nieomylność Galena; ale dopiero w wieku następnym F. zdołała otrząsnąć się nareszcie z jego władzy i wejść na lepszą drogę, wiodącą do badań samodzielnych. W wieku XVI rozpoczęto już wprawdzie walkę z poglądami fizyologicz-nemi Galena, ale wiedli ją ludzie tego rodzaju jak Paracelsus (oh.) i stronnicy jego, którzy na miejscu niedostatecznych już wprawdzie, ale bądź co bądź względnie naukowych, poglądów wielkiego Greka, stawiali swoje mrzonki i brednie astrologiczno-alchemiczne, wyrosłe na tle wyobraźni chorobliwej i zabobonu.—Twórcami Fi nowożytnej są: Anglik W. Harvey, Francuz R. Descartes (Kartezyusz) i Włoch A. Borrelli (ob. te nazwiska, jako też i później wymienione w miejscach właściwych). Trzej mężowie ci, aczkolwiek zburzyli ostatecznie gmach wzniesiony niegdyś przez Galena, podobnym jak on duchem byli ożywieni, służyli również gorliwie nauce, jak ich wielki poprzednik, którym bynajmniej nie pomiatali tak, jak paracelsiści; zachowując z nauki jego, co się jeszcze zachować dało, posiadali jednak nad nim tę przewagę, że mogli badania swe oprzeć na wspaniale rozwiniętej już anatomii oraz na innych naukach przyrodniczych szybko rozkwitających za ich czasów; wynalezienie mikroskopu także wielkie im już oddawało przysługi. Harvey, odkrywca krążenia krwi, wykazał nadto, że znane już Galenowi doświadczenia, robione na zwierzętach, należą do najważniejszych środków naukowych F-i, a sposób rozumny i ścisły wyzyskiwania ich, podany przez niego, stał się wzorem dla wszystkich późniejszych bada-czów; prace jego dotyczące embryologii (ob.) są. także znakomite. I) es car tes, jedyny może filozof nowożytny, który F-i oddał usługi rzeczywiste, pierwszy zaczął stosować w szerokim zakresie prawa mechaniki do ustrojów żywych; pierwszy też nauczał, że ciepło istot żywych powstaje w samym ich ustroju, odkrył także t. zw. odruchy (oh.), jako też znaczenie soczewki oka (oh. O k o) dla akkomodacyi (ob.): akustykę (ob.) wzbogacił również poszukiwaniami swemi. Borrelli, nakoniee, badając ruchy zwierząt, poglądy na nie rozszerzył i naukowo uzasadnił; prace jego nad wydzielinami oraz nad trawieniem również godne są wspomnienia. Ze wszech miar na uwagę zasługują też staranne badania Santoriniego nad przeziewaniem (ob.), oraz wynalezione przez niego różne narzędzia do fizyologicznych doświadczeń służące. W krajach, które uczonych powyższych wydały, powstały niebawem nowe szkoły, pracujące z powodzeniem nad rozwojem i postępem F-i; owoców usiłowań tych, ani nazwisk pracowników wyliczać tu nie możemy, za daleko-by nas to zawiodło, poprzestać zatem musimy na zapewnieniu, iż wiele odkryć większych lub mniejszych im zawdzięczamy. Gdy w krajach romańskich i w Anglii F. rozwijała się świetnie, w Niemczech tymczasem, gdzie chwasty zasiane przez Paracelsa wybujały potwornie, w opłakanym znajdowała się stanie; w tym też kraju Hollender van Helmont, ktorego słusznie na-zwać-by można Parać eisern uczonym, znalazł ze szkodą dla nauki najliczniejszych zwolenników.—W wieku XVIII do postępu i rozwoju F-i najwięcej przyczynili się: Włosi L. Spal-1 an z ani, M. A. Cal dani i F. Fontańa, Francuzi C. N. Le Cat i F. Que su a y, Hollender Ingenhousz, Anglicy S. Haies, M. Fleming, W. i J. Hunterowie i W. Hewson, nakoniec w Niemczech A. von Haller, najznakomitszy fizyolog wieku tego, i Kacper Fryderyk Wolff. W wieku tym F. rozwinęła się ogromnie, dotrzymując kroku szybko rozrastającym się innym naukom przyrodniczym i umiejętnie ze zdobyczy ich korzystając. Wyniki badań Priestleya i Lavoisier a zasadniczo zmieniły poglądy na oddychanie; odkrycie elektryczności zwierzęcej przez Galvag ni ego dało po-chop do zupełnie nowych poszukiwań; prace Ingenhousz a nad oddychaniem roślin i wchłanianiem przez nie kwasu węglanego również wpłynęły niezmiernie na zmianę ku lepszemu poglądów dawniejszych. Nad ciśnieniem krwi i jej krążeniem pracowali między innymi: S. Haies, M. Quesnay i W. Hewson; K. F. Wolff przyczynił się niezmiernie do postępu embryologii; obok niego w tej gałęzi F-i miejsce zaszczytne zajęli też: A. Monro młodszy i W. Hunter; badania Spallanzaniego nad trawieniem wydały owoce najpiękniejsze; poszukiwania i doświadczenia Cal dani ego nad mleczem pacierzowym doprowadziły do odkryć ciekawych i bogatych w następstwa. W dziedzinie chemii fizyologicznej na wyszczególnienie zasługują prace Quesnaya i Hewson a; nad F-ą głosu pracowali z powodzeniem A. Fer-rein, P. Camper, i W. de Kempelen; F-ę wzroku znacznie naprzód posunęli: W. Porterfiel d i biskup angielski Jerzy Berkeley; nad słuchem i smakiem badania czynili: Valsai va i Bonnet, nakoniec Haller, odkrywca pobudliwości mięśniowej, panował nad całym

obszarem wiedzy fizyologicznej, przyćmiewając wszystkich spółczesnych zarówno ogromem swej wiedzy wszechstronnej, jako też niepospolitym rozumem i bystrością poglądów; stworzona przez niego szkoła przetrwała aż do pierwszych dziesiątków lat wieku następnego i wywarła wpływ wielki i pod wielu względami dodatni na dalsze losy F-i.—Na początku wieku XIX istniały w F-i obok siebie dwa kierunki główne: doświadczalny i filozoficzny, nie brak wszelako było badaczy, i to niepoślednich wcale, zajmujących stanowisko pośrednie. Kierunek filozoficzny, rozrastający się bujnie głównie tylko w Niemczech, przeważnie opierał się na poglądach Sc hel linga (ob.), powstała z nich t. zw. filozofia przyrodnicza (Naturphilosophie), której najwybitniejszym przedstawicielem był Oken, obok niego podtrzymywali kierunek ten, pomijając wielu podrzędniejszych, szczególniej: Ign. Dol-linger, Gruithuisen, J. J. Wagner i I). G.

szkoły filozoficznej niemieckiej kierunek doświadczalny zapanował w F-i powszechnie i wyłącznie, popierany przez siły pierwszorzędne, takie jak: bracia Weberowie, Du Bois-Rey-mond, A. W. Volkmann, M. Schiff, R. Re-mak, F. H. Bidder, Helmholtz, J. Mole-shott, Brücke, Ludwig, KI. Bernard, F. A. Longet, W. B. Duchenne de Boulogne, H. Mil ne -E d ward s, Béclard, T. H. Huxley, J. A. Hutchinson i wielu innych. Postępy, które F. zawdzięcza szkole doświadczalnej, są zdumiewająco wielkie i dotykają wszystkich jej działów; są tak liczne, że ich tu wyszczególniać nie sposób, ale wśród tego bujnego plonu wyrosło też, niestety, niemało kłosów pustych, nawet chwastów. O ile sami przywódzcy szkoły, ludzie myślący i rzetelnie naukowi, umieli utrzymać się na drodze właściwej, o tyle wielu z ich uczniów i naśladowców zeszło na

bezdroża, mniemając, że doświadczenia w pracowniach, byle liczne, uwalniają ich od obowiązku myślenia i uogólniania wyników badania; robili doświadczenia dla doświadczeń, co według ich zdania miało być uprawianiem nauki dla nauki: oni też wiwisekeye doprowadzili do rozmiarów oburzających, nadużywając tego, niestety, koniecznego sposobu badania najokrutniej. Postępowanie takie, jako też zbyt płytkie pojmowanie metody doświadczalnej, musiały nareszcie wywołać odruch konieczny, tak samo jak przedtem mgliste zaciekania się filozoficzne: więc też pomału glosy poważne zaczęły nawoływać do opamiętania się, aczkolwiek dla badaczy prawdziwie naukowych było to rzeczą zbyteczną, dla tłumu niby uczonych jednak konieczną. Nieliczne już niedobitki filozofii przyrodniczej, oraz wstecznicy wszelakiego rodzaju, jako też zwolennicy modnego dziś spirytyzmu, okkultyzmu i t. p. „nauk”, skorzystali z tego, żeby wytoczyć walkę metodzie doświadczalnej: ale dotąd wawrzynów w niej nie zdobyli, nie zanosi się też wcale na ich zwycięstwo. Ktokolwiek zna stan obecny F-i i dzieje jej dawn'ejsze, to jeżeli chce wydać sąd bezstronny i sprawiedliwy, nie broniąc zboczeń i wykroczeń kierunku doświadczalnego, przyznać musi, że pod wodzą uczonych umiejących go rozumnie i oględnie stosować, wydał plony wspaniałe i zgotował F-i stanowisko świetne w szeregu nauk przyrodniczych, oddając przytem nieraz wielkie przysługi sztuce lekarskiej.—Nad embryologią w wieku XIX pracowali owocnie, szczególniej C h r. P ander, K. S. von Baer, J. Purkynje, Bischoff, Coste, Wharton Jones i Kölliker. Jako nowa prawie gałąź nauki powstała też chemia fizyologiczna, dawniejsze bowiem usiłowania w tym kierunku zaledwie były zarodkiem dopiero; najwięcej do jej rozwoju przyczynili się F. Tiedemann i L. G melin oraz Lie big.

Kieser. Mężowie wymienieni, pomimo swej jednostronnej Skłonności do rozumowań filozoficznych i mglistych zapuszczali się w krainę metafizyki, dzięki wiedzy obszernej i zdolnościom rzeczywistym, zdołali jednakże oddać nauce pewne usługi, ale tłum ich uczniów i zwolenników, nieposiadający przymiotów mistrzów swoich, cały ten kierunek ostatecznie ośmieszył i zgubił, czego zresztą nie mamy powodu żałować, ponieważ stał on na zawadzie prawdziwemu rozwojowi F-i, sprowadzając ją na manowce.

Podczas, gdy w Niemczech, z nielicznemi wyjątkami, filozofia opanowała wszystkich, w innych krajach kierunek doświadczalny wciąż miał przewagę stanowczą; glównemi jego przedstawicielami w pierwszej połowie wieku byli: we Włoszech: S. G ail i ni, B. Pan ni z a i znakomity anatom A. Sc ar pa; we Francyi K. L. Dumas, K s. Bichat, J. J. C. Legallois, A. Rieh er and, F. E. Fodéré, Flourens, a przed wszystkimi Fr. Magendie; w Anglii Karol Bell, Marshall Hall, B r o d i e i H. M a y o, w Ameryce Coatesi Lawrence, w Danii P.

W. Lund. W Niemczech, gdzie, jak widzieliśmy, z początku wieku kierunek doświadczalny nie posiadał zwolenników stanowczych, starali się zająć stanowisko pośrednie, skłaniając się wszelako więcej ku filozofii: Reil, Burdach,

Blumenbach i Morawczyk, Jerzy Prochaska; do tegoż odcienia zaliczyć też można naszego Jędrzeja Śniadeckiego. Pierwszym dopiero, bardzo wybitnym zwolennikiem i krzewicielem metody doświadczalnej stał się w Niemczech profesor berliński Jan Müller, pod względem zasług naukowych w niczein nieustępujący Hallerowi, jego też słusznie nazwać można ojcem nowoczesnej F-i niemieckiej. Obok tego olbrzyma umieli zająć stanowiska wybitne: G.

R. Treviranus, A. A. Berthold i przed innymi Czech, Jan Purkynje, pisujący też nie- a dziś w gronie jej licznych przedstawicieli kiedy po polsku, oraz R. Wagner.-—Po upadku zaszczytne stanowisko zajmuje rodak nasz VI.

Jezek „Anregung zur Reform der Physiol. d. Menschen” (Sztutgard lö96); M. Verworn „Allgemeine Physiol. Ein Grundriss der Lehre vom Leben” (Jena 1897, wyd. II); Schenk und Gürber „Leitfaden der Physiol. d. Menschen” (Sztutgard 1898); J. Steiner „Grundriss d. Physiol. d. Menschen” (Lipsk 1898); R. Ti-gerstedt „Lehrbuch d. Physiol. d Menschen” (Lipsk 1897—98, 2 tomy): H. Boru tt au „Kurzes Lehrbuch d. Physiol.” (Wiedeń 1898).—CL. Bernard „Physiologie” (Paryż 1855—1872,. 16 tomów); tenże „Leçons sur les phénomènes de la vie communes aux animaux et aux végétaux” (tamże, 1879—85, 2 tomy); Milne-Ed-wards „Leçons sur la physiologie et l’anatomie comparées de l’homme et des animaux” (Paryż 1857—81, 14 tomów); J. Béclard „Traité élémentaire de physiol. humaine” (tamże

Nencki.—W kraju naszym F. nie kwitła dotąd nigd), chociaż wykładano ją w Krakowie już od wieku XVII; chcących się poznać bliżej z jej dziejami u nas odesłać musimy do dzieł następujących: L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadomości do historyi sztuki lekarskiej w Polsce” (Poznań 1889 —1855); „Zakłady uniwersyteckie w Krakowie” (Kraków J 864; rozd. IX, str. 353) i „Pamiętnik Zakładu fizyolog. w Uniwers. Jagiellońskim” (Kraków 1895, str. 1 i nast.), oraz do artykułów tej Encykłopedyi p. n. Akade m i a medyko-chir. warszawska i Szkoła Główna w ars z.—Dzieje F-i, począwszy od czasów najdawniejszych aż do r. 1835, najlepiej dotąd opracowane zostały w K. Sprenge la „Versuch einer pragmatischen Geschichte der Arzneykunde” (wyd. III, Halle 1821 —1828, 5 tomów, oraz tom 6-ty, opracowany przez B. Eblego, Wiedeń 1837 —1840, 2 części); wprawdzie badania nowsze znacznie rozjaśniły pojęcia nasze o F-i ludów starożytnych, wschodnich, oraz Fgipcyan, ale, począwszy od czasów przedhippo-kratesowych, badacze późniejsi już nie wiele zdołali dodać do tego, co Sprengel napisał. Naj-nowszem streszczeniem dziejów F-i obdarzył nas L. Luciani w dziełku: „Lo svolgimento storico della fisiologia” (Turyn 1896); pojedyń-cze jej działy albo okresy pod względem dziejowym opisali: J. Geoffroy „L’anatomie et la physiologie d’Aristote” (Arcis-sur-Aube 1878); Gb. Daremberg „Oeuvres anatomiques, physiologiques et médicales de Galien, précédées d’une introduction etc.” (Paryż 1854—57, 2 tomy); E. Du Bois-Reymond „Der physiologische Unterricht sonst und jetzt.” (Berlin 1878) i M. Neuburger „Die historische Entwicklung der experimentellen Gehirn-und Rückenmarks-physiol. vor Flourens.” (Sztutgard 1897). ratura F-i jest nadzwyczaj bogata, z tej wielkiej liczby dzieł i rozpraw, opuszczając wszelkie monografie, podajemy tu tylko szereg podręczników nowszych i najnowszych, jako to: 1 o h annes Müller „Handbuch der Physiol. d. Menschen” (Koblencya 1833—1840, 2 tomy); R. Wagner „Handwörterbuch der Physiol.” (Brunszwik 1843 — 53, 4 tomy); J. Budge „Lehrbuch d. speziellen Phys.” (Lipsk 1862, wyd. VIII); Ludwig „Lehrbuch der Physiol.” (Lip ^k 1858—61, wyd. II, 2 tomy); Wundt „Lehrbuch der Physiol. des Menschen” (Sztutgard 1878, wyd. IV); L. Hermann „Handbuch der Physiol.” (Lipsk 1879—86, 6 tomów w 12 częściach); Brücke „Vorlesungen über Physiol.” (Wiedeń 1885—87, wyd. IV, 2 tomy); L. Hermann „Lehrbuch d. Physiol.” (Berlin 1896, wyd. XI); Lan dois „Lehrbuch der Physiol. d. Menschen”    (Wiedeń 1896, wyd. IX); Munk

1880,    wyd. VII, 2 tomy); H. B eau ni s „Nouveaux éléments de physiol. hum.” (tamże 1881, wyd. II, 2 tomy); E. Lahousse „Manuel de physiol. hum.” (tamże 1891, 2 tomy); Frédé-ricq „Manipulations de physiol. Guide de l’étudiant au laboratoire” (tamże, 1892); J. V. Labor de „Traité élémentaire de physiol.” (tamże

1892,    z 25 tabl.); E. Hedon „Précis de physiol.” (tamże, 1896); J. Laumonier „Physiol. générale” (tamże 1897); Viault et Joly et „Traité élémentaire de physiol. hum.” (tamże 1898); Mo rat et Doyon „Traité de physiol.” (tamże 1898, 3 tomy): Ch. Richet „Physiologie” (tamże 1892—98, 4 tomy).—T. H. Huxley „Lessons of elementary Physiology” (Londyn 1866—67 i wiele wyd. późn ); W. C arpenter „Principles of human Physiol.” (tamże,

1881,    wyd. IX); E. Mapother „Manuel of Physiol.” (tamże, 1882, wyd. III); J. C. Daltou

Lite- „Human Physiol.” (tamże 1882, wyd. VII); T. Ni ch ois „Human Physiol. tlie basis of sanita-ry and social science” (tamże 1885); H. Ashby „Notes on Physiol.” (tamże 1885, wyd. IV); F. Bell „Comparate Anatomy and Physiol.” (tamże 1885); C. Harris and Power „Manual for physiolouical laboratory” (tamże 1887. wyd. IV); A. Flint „Human Physiol” (New-York 1889, wyd. 4-e); G. Yeo „A Manual of Physiol. for the use junior students” (Londyn

1893.    wyd. HI); E. S tari in g „Elements of human Physiol.” (tamże 1895, wyd. Il); Foster and Ch erringto n „A Text book of Physiol.” (tamże 1898, wyd. VII, 3 tomy); G. T. Brodie „The essentials of experimental Physiol.” (tamże 1898).—-F. Lus sana „Fisiologia umana ap-plicata alla medicina” (Padwa 1879—81, 4 toiny); G. Albini „Trattato di fisiol. normale” (Neapol 1883); G. Paladino „Istituzioni di fisiol.” (tamże 1885, wyd. II, 2 tomy); P. Al-

„ Physiol. des Menschen und der Säugethiere” b er to ni ed A. Stefano „Manuale di fisiol. (Berlin 1896, wyd. IV); J. Bernstein „Lehr- umana” (Medyolan 1888); G. Albini „Nozioni buch der Physiol. d. thierischen Organismus, im fundamentali di fisiol. umana” (tamże 1888); R. Speciellen des Menschen” (Sztutgard 1891); F. j Ronzone „Manuale di fisiol. umana” (Neapol

Jest to tłómaczenie dzieła Cons-b rucha (ob.), nie wyrażono tego wprawdzie na czele książki, w przedmowie wszelako znajduje się o tern wzmianka wyraźna. Dziełko to i dziś jeszcze może być użytecznem, ale nie przez treść swą, jeno przez obszerny spis literatury dawniejszej, na końcu dodany); Jerzy Prochaska „Zasady fizyologii ludzkiej” (Wilno 1810, 2 tomy; tłóm. z niem. W. Woyniewicz); V i r e y „F. i jej stosunek do psychologii” (Wilno 1852, tłóm. z franc. AV. P.); K. E. Restorff „F. ogólna, tudzież F-i szczególnej Oddział I, część I” (Warszawa 1854. Jest to raczej popularnie napisana dyetetyka i hygiena, bez wartości naukowej; ciągu dalszego nie było). Szolc ais ki „F. wykładana w Warszawskiej medy-ko-chir. Akademii w r. 1859/60” (Kurs litograf.);

ogólno-lekarskich.

Fizyonomia, ob. Fizy o gnom i a.

Fizyoplastyka=operacya plastyczna, ob. Chirurgia plastyczn a.

Fizytowe drzewo. Pod tą nazwą w przemyśle farbiorskim oraz w stolarstwie znane są drewna dwóch gatunków drzew, a mianowicie drzewa p e r u k o w e g o (Rhus cotinus L.)

1888, wyd. IV); C. Peyraili „Manuale siuteti-co di tisiol.” (Parnia 1890); R. Best a „Anatomia e tisiol. comparata” (Medyolan 1894); do F-i porównawczej należy też dzieło F. P ero sina „Anat. e tisiol. degli auimali vertebrati do-inestici” (Turyn 1890), wkraczające już w dziedzinę weterynaryi; podobnież dzieło W. Ellenberger a „Handbuch der vergleichenden Histologie u. Physiol. der Haussäugethiere” (Berlin 1892, 2 tomy).—Literatura F-i roślin obfituje także w bardzo wiele prac większych i mniejszych; z dzieł obejmujących jej całość przytoczyć tu można: Se ne bi er „Physiol, végétale” (Genewa 1800, 5 tomów); De Candole „Physiol. végétale” (Paryż 1832, 3 tomy: tłom. niem. Sztutgard 1833—35, 2 tomy); F. V. Raspail „Nouveau système de physiol. végétale et de botanique” (Paryż 1837, 2 tomy i atlas); M e -yen „Neues System der Pflanzenphysiologie” (Berlin 1837—39, 3 tomy); J. Sachs „Handbuch der Experimentalphysiol. der Pflanzen” (Lipsk 1865); Pfeffer „Handbuch der Pflanzen-physiol.” (Lipsk 1881—82, 2 tomy); J. Sachs „Vorlesungen über Pflanzenphysiol.” (tamże 188/, wyd. II); nakoniec tegoż „Gesammelte Abhandlungen über Pflanzenphysiol. * (tamże 1892—93, 2 tomy).—U nas F. poszczycić się może tylko jednem dziełem, które dawniej cieszyło się uznaniem powszechnem, a dziś nawet, pomimo, że pod wielu względami jest przesta-rzałetn, na przeczytanie zasługuje, jest to „Teo-rya j estestw organicznych ” J ę d r z e j a Śniadeckiego (T. I, Warszawa 1804, T. II. Wilno 1811; wyd. 2-e Wilno 1838, 3 tomy; wyd. III tamże 1861; tłom. niem. J. Moritza, Królewiec 1810: A. Ne u big a, Norymberga 1821; tłom. franc. J. J. Bal lorda i Dessaixa, Paryż 1825). Zresztą posiadamy dość sporą liczbę prac mniejszych, zajmujących się monograficznie różnemi działami lub cząstkami F-i; o wymienianiu ich tu nie może być mowy. Nieliczne dzieła większe są przeważnie tłómaczeniami z języków obcych, jako to: H. Dziarkowski „Pizyologia czyli fizyka ciała ludzkiego” (Warszawa 1809.

A. Kryszka „Rys F-i ludzkiej o zmianie ma-teryi organicznej” (Warszawa 1863); G. Piotrowski „F. ludzka w zarysie. Wykłady akademickie” (Kraków 1865; wyszedł tylko tom I, zawierający F-ę czynności odżywczych); L. Hermann „Rys F-i człowieka” (Warszawa 1865; . tłom. z niem. S. Portner; przedmowę i objaśnienia dodał prof. H. Hoyer); Donders i Wundt „F.” (Warszawa 1871; t. I jest przekładem dzieła Don der sa, dok. przez A. Fabiana i A. Stockmanna, dopełnionym przez Hoyer a; t. II zaś tłom. z niem. przez A. Stock manna podług Wundt a „Lehrb. d. Physiol.” z r. 1868. Dzieło wchodzi w skład „Bibliot. umiejęt. lekarskich” wyd. p. P. Gir-sztowta); G. Al. Lewes „F. codziennego życia” (Kraków 1872—78; tłóm. z ang. L. Masłowski; 2 tomy); K. Vogt „Listy o F-i dla wykształconego ogółu” (Warszawa 1876—77; tłóm. z niem. K. Dobrski); N. Cybulski „F. człowieka” (Kraków i Warszawa, 1894—96, 4 części).—Wydawnictwa peryodyczne, F-i wyłącznie lub przeważnie poświęcone, osobliwie liczne w Niemczech, są następujące: „Archiv für Anatomie u. Physiol.” (Du Bois-Reymonda); „Arch.fürpathol. Anat. Physiol. und. f. klin. Medicin” (Vir cli o w a); „Archiv, für Physiol.” (Du Bois-Reymonda); „Arch. für d. gesammte Physiol. d. Menschen u. d. Tiere” (Pflügera); „Skandinavisches Arch. f. Physiol.” (Holmgrena); „Biologisches Centralblatt” (Rosenthala); „Centralblatt f. Physiol.” (Gad i Exner); „Jahresbericht über d. Leistungen u. Fortschritte d. Anat. u. Physiol.” (Vircli ow i Hirsch); „Jahresber. üb. d. Fortschritte d. Physiol.” (Hermann); „Jahresber. über d. Fortschritte der Thierchemie oder physiol. u. pathol. Chemie” (Alahly); „Internat. Monatschrift f. Anat. u. Physiol.” (Anderson, Krause i inni); „Zeitschrift f. Biologie” (Kühne i Voit); „Zeitsehr. f. physiologische Chemie” (Hoppe-Seyler); „Zeitschr. f. Psychologie u. Physiol. der Sinnesorgane” (E bbinghaus i König).— „Archives de physiologie normale et pathologique” (Brown-Se quart, D astre. d’A r-son val, Franck i-Charrin); „Arch. italiennes de biologie” (M o s s o); „Arch. de biologie” (van Beneden i van Bambeke); „Journal de l’anatomie et de la physiol.” (P ou ch et i Du val).— „Journal of physiology” (wycli. w Cambridge); „Journ. of. Anatomy and Physiol.” i „Studies from the biological laboratory” (wych. w Baltimore). W innych krajach prace fizyolo-

giczne pomieszczane bywają w wydawnictwach

D. J. p.

J5. M.

And. S.

K. J.

8ÜS

Fig. 133.

Flabellum Greków.

i drzewa brazylijskiego żółtego (Madura aurantiaca Nut/, Brussonetia v. Morus tivdo-ria). Drewno pierwszego daje farbę używaną przeważnie do farbowania skór, drugiego zaś — do farbowania materyj wełnianych i bawełnianych; drewno drzewa brazylijskiego, pocięte i wygładzone, używane jest na for nier.

Fjeld, Fjeldy, nazwa obszernych płaszczyzn na półwyspie Skandynawskim, pokrajanych stromern i wąwozami i obstawionych wyniosłemi szczytami (Tind). Niższe z nich leżą bliżej morza, pokryte są zazwyczaj bagnami lub skąpą roślinnością; wyższe natomiast, złożone z nagich skał, przedstawiają dzikie, do kultury zgoła niepodatne obszary, można po nich całemi podróżować dniami, nie napotkawszy piędzi ziemi ro-* dzajnej, chyba tylko przepaściste rozpadliny, poza któremi ciągną się dalej fjeldowe niegościnne płaszczyzny. Szczególnie bogatą jest w F-y Norwegia, gdzie rozpościerają się Dovref. (ob.), Langf., Hjaelmenf., Soient'., Hardangerf i inne.— W Szwecyi F-y są mniej wybitne i nie tak charakterystyczne.—-Tam tylko osadnictwo i kultura mogły się rozwinąć, gdzie F-y doznają większych przerw, jak np. w okolicach Drontheimu (Tront-hiem), Hamaru, Drammenu lub Ghrystyanii, -— o nadbrzeżnych wązkich skrawkach nizinnych nie wspominając.—Dzięki F-om, średnia wysokość Skandynawii wynosi według Leipoldta 428

m., t. j. więcej niż Szwajcaryi, posiadającej daleko wyższe szczyty,—średnia zaś wysokość samej Norwegii dochodzi do 700 m. nad. p. m.; sądzić jednak należy, że liczby te, przy dalszych badaniach kraju, zwłaszcza na północy, okażą się zbyt nizkiemi.

Flabellaria (paleontol.). Pierwsze szczątki palm w stanie kopalnym, znalezione w młodszych pokładach kredowych z południowej Francy i, Czech, Nizszej Austryi i Szląska, zostały opisane przez Ungera jako F. longirhadiis i przez Göpperta jako F. chamaeropifolia. Szczątki rzekome palne z tychże pokładów w Ameryce północnej opisał L esqu er eux jako F. minima. Szczątki te wszelako, stanowiące odciski liści, są jednak wątpliwemi, Yelenowski bowiem szczątki znalezione w Czechach i Austryi zalicza raczej do Sagowe owych (Gycadeae1; amerykańskie również mniej są pewne z powodu złego dochowania. W okresie trzeciorzędowym palmy występowały nader obficie aż do okresu miocenowego, następnie ilość ich się zmniejszała. Zęby jednak w okresie mioceno-wym sięgały aż do Grenlandyi, nie jest jeszcze należycie dowiedzionem, dwa bowiem gatunki opisane przez He era jako F. groenlandica i F. Johnstrupi, nie są dowodem stanowczym, szczątki bowiem pierwszej są źle zachowane, by o nich twierdzić stanowczo—szczątki zaś drugiej nie są bynajmniej roślinnemi szczątkami.

Flabellum, wachlarz o długiej rękojeści, pierwotnie używany, po prostu, do opędzania się od

much i do chłodzenia się przez poruszanie powietrza. Znany już był w bardzo dawnej starożytności. Między niewolnikami i eunuchami byli przeznaczeni do noszenia wachlarza tak zwani flabellaryusze; lekarze brali go z sobą, udając się do chorych, dla rozpędzania nieczystego powietrza. Od czasów najdawniejszych obok timbre lii służył on za godło potęgi królewskiej. W Egipcie sam jedynie faraon miał prawo go używać; urzędnik noszący f 1 a b e 11 u m, zarówno jak parasol, zaliczał się do rzędu wysokich dygnitarzy, czego dowodzi cały szereg tytułów w napisach pogrzebowych. Na płaskorzeźbach w Persepolis widzimy postępujących za królem umbrelliferów i flabelliferów. Pielgrzymi i Krzyżowcy przynieśli F. na Zachód, gdzie ten sprzęt przybrał znaczenie symboliczne i religijne. Flabella wyrabiano z materyi je-

mm

Fi*?. 132.

Flabellum z piór pawich.

dwabnej, zdobnej malowidłami, ze złotogłowiu, z papieru, z kruszczów, z piór pawich, których oka wyobrażały wrzekomo oczy cherubinów, a nareszcie z piór strusich. W w. XIV Flabel-la w Kościele łacińskim wyszły z ogólnego użycia. Obecnie, wyrobione z piór pawich, służą przedewszystkiem, jako godło władzy duchownej, papieżowi podczas uroczystych processyj; poza nim zaś tylko wielkiemu przeorowi zakonu Maltańskiego, arcybiskupowi Messyńskiemu i biskupowi Troi, w prowincyi Foggia we Włoszech. W Kościele greckim dotąd się utrzymały, z pewne-mi tylko modyfłkacyami liturgicznemu Pod nazwą ptxtêmv przybiera tam F. różne kształty, najczęściej cherubina o sześciu skrzydłach; niektóre poobwieszane są małemi blaszkami lub dzwoneczkami, wydającomi dźwięk za każdem poruszeniem.    —

Flaccilla, cesarzowa rzymska, zmarła 385. ₍ w Halli (najlepsze wydanie), Sciienkl r. 1871 Aelia Flaccilla Augusta, pochodzenia liiszpań- w Berlinie, Bührens r. 1875 w Lipsku.—Poi', skiego, żona Teodozyusza, matka Arkadyusza Nodari Antonio w Rozprawach Akademii Padew-i Honoryusza. To samo imię nosiły: córka Ar- skiej, t. IV, str. 182 i nast.; Schenkl „Studien

kadyusza i córka Teodozyusza 11.

zu den Argonautica des Valerius F.”; w Sprawo-

S Drz.

Flach Jakób Jacques (* 1846 w Strasburgu), zasłużony prawnik francuski, profesor prawa porównawczego w Co 11 ège de France, wykłada również stale w Ecole des sciences politi-ques; dawniej zajmował się praktyką obrońcą przy sądzie apellacyjnym w Paryżu. Ważniejsze prace drukiem ogłoszone: „De la subrogation réelle” (1870); „Etude historique sur la durée des effets de la minorité en Droit romain et dans l’ancien droit français” (1870); „Cujas, les Glossateurs et les Bartolistes” (1883). Największą wartość naukową posiadają ogłoszone najpóźniej: 1) „Etudes critiques sur l’histoire du droit romain au moyen âge avec des textes inédits” (1890, str. 336). .Praca ta obejmuje trzy szkice, poświęcone „teoryom historycznym, panującym w dziedzinie badań nad prawem rzym-skiem w Wiekach Średnich od czasów Savi-

Flaccus, przydomek niektórych rodów rzym- zdaniach Wiedeńskiej Akademii, tom 68, str. skieh, jak: gens F ul via, Horatia, Valeria 271 i nast.; Meier Ew. „Quaestiones Argona uti-i t. d.—Lucyusz Waleryusz F laccus, współ- cae” Lipsk 1872, dyssertacya doktorska; Ken-czesny Cycerona i pretor za jego cenzorstwa. nerknecht „Zur Argonautenzage” Bamberg 1887; Jest jedna mowa Cycerona pro Flacco, w któ- Peters „De C. Valerii F. vita et carminé” Kró-rej go bi'oni przeciwko zarzutowi de repetundis. lewiec 1890.

Flacons Horatius, ob. Horacyusz.

Flacons (^C. Valerius F. Setinus Balbus), rzymski poeta epiczny z I wieku po Chr., prawdopodobnie rodem z Hiszpanii, żył w Rzymie, gdzie piastował godność kapłańską jako quindeciravir sacris faciundis, umarł wcześnie, już przed r 90, według świadectwa Kwintyliana (X,

gnyego”; w dwu pozostałych autor rozpatruje rękopisy paryskie „Exceptiones Petri”, oraz rękopisy znajdujące się w Cambridge. Stanowisko F-a w kwestyi odrodzenia prawa rzymskiego wiąże się ściśle z tradycyą Savignyego. Jest on stanowczym przeciwnikiem Fittinga i jego szkoły. Twierdzi mianowicie z c*.łą bezwzględnością, że wszystkie przez Fittinga ogłoszone dokumenty pochodzą albo z czasów cesarza Justyniana, albo też z wieku XlI-go, a najwcześniej z końca XI stulecia; że dalej żadnego z nich, ze względu na formę, treść i t. d., nie można uważać za dzieło powstałe pomiędzy III—XI stuleciem; że wreszcie niema żadnego związku pomiędzy tekstami dawnemi i nowemi, które to ostatnie są owocami odrodzenia prawa.—2) Obecnie F. pracuje nad dziełem pierwszorzędnej wagi, które z czasem zawrze owoc usiłowań całego jego życia, a mianowicie nad dziejami prawa francuskiego. Dotychczas wydał dwa tomy: „Les origines de P ancienne France; le régime seigneurial aux X i XI siècles” (1883; tom II r. 1893). Dotychczas są to tylko fragmenty większej całości, o której

sąd wydać będzie można, gdy ją ukończy w zu-

s. P.

1, 90). Cesarzowi Wespazyanowi poświęcił swój poemat epiczny Argonautica, który dostał się do naszych czasów niezupełny i w formie skażonej, w ósmej bowiem księdze, której brak końca, urywa się też nagle całe dzieło. Wątpliwości nie ulega, że wzorem dla rzymskiego poety był grecki poemat Apolloniusza Ro-dyj skiego (ob.), opisujący również wyprawę Argonautów do Kolchidy po złote runo. F. rozszerzył tylko znacznie dzieło greckiego poprzednika i zamierzał najmniej 12 ksiąg napisać.

Głównym celem tego poematu jest malowniczy opis okolic, które Argonauci na sławnej wyprawie swej zwiedzili. Mimo, że przyznać należy, że rzymski poeta w niejednej mierze, jako to zręczniejszem ujęciem całości, żywszą akcyą, trafniejszą charakterystyką, szczególnie głównego bohatera, Jazona, i lepszem umotywowaniem zdarzeń prześcignął swój prototyp, to jednakże pozostał za nim daleko w tyle, zwłaszcza dla zbyt skwapliwego, mechanicznego wtrącania bogów, rozwikłujących na zawołanie każdą trudność, usuwających z drogi każdą zaporę, lecz nie mniej także dla szumnej przesady, czczych popisów deklamacyjnycli, a wreszcie dla przeładowania dykcyi retorycznemi ozdobami, niestoso-wnemi obrazami i chybionemi porównaniami.

Wady te, jako też i mozolna, z wszelkich kątów wyszperana uczoność, którą się poeta aż do przesytu popisywać lubi, utrudniają bardzo zrozumienie całego dzieła. W języku i epicznej technice stosował się F. według Wergiliusza, jednakże nie dorównał mu ani jasnością, ani dobrym smakiem. Taka chropowatość i niejasność w wyrażeniach spowodowały też głównie, że dzieło F-a już w starożytnych wiekach rychło w zapomnienie poszło i jeden Kwintylian mimo- pełności, chodem nazwisko poety wspomina. Editio prin- Flachat Eugeniusz inżynier francuski (* ceps pojawiła się w Bolonii r. 1474, fol.; dalej w Nîmes, 16 kwietnia 1802 r.—f w Arcachon wydali dzieło F-a: Heinrius r. 1680 w Amster- d. 18 czerwca 1873 r.). Studya techniczne u-damie, Burman roku 1702 i 1724 w Lejdzie, kończył w politechnice paryskiej i w r. 1832 Dureau de Lamalle z francuskiem tłómaczeniem ¹ wyjechał do Anglii, gdzie specyalnie poświęcał r 1811 wr Paryżu, w 3 tomach, Thilo r. 1863 ! się nauce budowy doków (ob.). Z rozpoczę-

!

?

:

;

»

i

V

n.

!

\

?

o

z

i

T-

% -J

^noay

¥

'

;

!

\

y

fj

i

-w

i

-,

4

i.

• i

:

I

l'Hlu

•Sk

>■

;=|

\%iUjo ®

W*M

Florencka.

SU

S*

w-

,11''

V* 4-H

FLAGI Z WIEKÓW XVII i XVIII.

On

|\ ä "=C^

’ r=—

LL

y*-.

g?

Genueńska.

0*»\

‘rr

W/A

BER, %

»Sgfev-

|Mg?

S*

ÏS

Raguzańska.

Hana Tatarów.

Polska królewska. Polska narodowa.

Papieska

Miasta Rygi.

Miasta Rygi.

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 171. T. XXII.

rnmL2\

W Ks. Moskiewskiego

■3

Maltańska.

ii

'L'r

Kurlandzka.

Kurlandzka.

m\*

łS

Maltańska.

Wenecka.

(f'%\W\\\v

"'"nwvj

i©

atf

u fiu

mm™

M. Elbląga.

Wenecka: czerwona.

Gdańska.

..

fi

«Ml

Wenecka.

Tablica do artykułu Flaga — (str. 671).

FLAGI i SYGNAŁY dające się dojrzeć zdaleka (z międzynarodowej Księgi sygnałów).

gelb

ca

7W

ÜBÎ

rob

blau

s?

at

^- Prośba o podanie

► :äS. i

Zatrzymajcie się (albo obróćcie okrętp Ważne wiadomości. Q

Prosimy o polecenie telegraficzne od majstra okrętowego (illieder).

Tak.

Czy macie telegramy* lub nowiny dla nas? R,

Proszę uwiadomić telegraficznie mego majstra okrętowego o (naszem spotkaniu.

Nie.

Czy mogę dostać rotmana?

Prześlijcie następne wiadomości telegraficznie.

Powtórzcie sygnał, lub podnieście go na widoczniejsze ]y£ mieisce.

Flaga wasza nie do poznania. Zbliżcie się lub dajcie sygnał X optyczny.

Czy mogę dostać holownik?

Jaką pogodę zapowiadają wiadomości me- -y teorologiczne.

Prześlijcie następne wiadomości telegraficznie głoskami sygnałowemu

p

Możecie użyć sema-foru.

Prosimy zwracać uwa-irr gę na będącą na wido-ku stacyę sygnałową.

Znak przygotowania, odpowiedzi, zakończenie rozmowy.

Sygnał unieważniający.

Okręt jtonie.

Brak prowiantu. Głód na okręcie.

Potrzebna pomoc natychmiastowa.

Pożar, okręt przedziurawiony, potrzeba natychmiastowej pomocy.

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 171. T. XXII.

Tablica do artykułu Flaga (str. 671/

W'

;-<o •

«

. •

- .

O-

V.

/ - ^ $

£

L KR-'y

i

: •'■■>

. . .-.

silał.

ciem budowy drogi Paryż-St. Germain przerzucił się na karyerę kolejową i był przy budowie licznych dróg francuskich południowych i zachodnich, a także przy budowie drogi północnej hiszpańskiej. W roku 1825 mianowany został głównym inżynierem drogi wschodniej, a w r. 1827 naczelnym inżynierem drogi południowej. F. pierwszy zaprowadził we Francyi telegraf elektryczny na kolei Paryż - St. Germain i na tejże kolei stosować zaczął machiny parowe, nie w zupełności jeszcze udoskonalone, dla wielkich spadków. Nadto był założycielem Towarzystwa inżynierów cywilnych francuskich i wydawnictwa jego pracami swojemi stale za-

E. D.

Flachsbinder, ob. Dantyszek.

FlacitlS, właściwie Vłasić Matyńś, a także Frankowie, zwany illiricus, teolog protestancki (* 1520 w Labinie, w Istryi—f 1575 we Frankfurcie na Menem). Uczył się języków starożytnych w Wenecyi i miał zamiar wstąpić tam do zakonu; lecz jeden z jego krewnych, Baldus Lupelinus, prowineyał minorytów, poradził mu, aby się udał raczej do Niemiec i zapoznał się z nauką Lutra. Pojechał więc do Wittenbergi r. 1541 i po trzech leciech walki z samym sobą został przez Lutra i Bugenhage-na zjednany dla doktryny ewangielickiej. Odtąd wziął sobie za zadanie całego życia obronę tej doktryny żywem słowem i piórem, i spełnił je najwierniej. W Wittenberdze miewał wykłady o Arystotelesie i o Listach św. Pawła; lecz gdy w r. 1548 Melanchton przyjął Interim lipskie, gwałtownie przeciw niemu wystąpił i musiał Wittenbergę opuścić (1549). Usunąwszy się do Magdeburga, prowadził dalej walkę namiętnie, lecz z gruntowną nauką: jego krytyka Adiaphor jest poprostu miażdżąca. Adiapho-rami, to jest rzeczami obojętnemi, przeciwnicy jego nazywali ustępstwa doktrynalne, które poczynili i usiłowali innym narzucić; F. im dowodził, że w sprawach wiary nie może być żadnych adiafor, że zresztą adiafory powinny być pozostawione wolnej woli każdego, i że nie wolno ich nikomu narzucać, gdyż w takim razie rzecz napozór najbłahsza przestaje już być obojętną („De veris et falsis adiaphoris”). Wsze-lakoż polemika nie pochłonęła go całkowicie. Dla obrony nauki Lutra' uciekał się także i do historyi, starając się przekonać, jako we wszystkich wiekach bywały protestacye przeciw Kościołowi Rzymskiemu na korzyść nauki ewan-gielicznej. W tym duchu wydał dzieło p. t. „Catalogus testium veritatis” (Bazylea 1556, często przedrukowywane), oraz, przy udziale wielu współpracowników, Centurye magdeburskie (1560—74, w 16-u tomach in folio), będące hi-storyą kościelną, w której każdemu wiekowi poświęcono tom jeden. Dzieło to w katolicyzmie wywołało Roczniki. Baroniusza. W r. 1557 powołano F-a na profesora teologii do Jeny, gdzie

Jan Fryderyk Saski założył był Uniwersytet w celu nauczania tam czystego luteranizmu wbrew Wittenberdze. F. prowadził dalej swą walkę i swe kontrowersye, i gdy książęta protestanccy, zebrani we Frankfurcie r. 1558, podpisali formułę zjednoczenia, on wystąpił przeciw nim z dziełem „Solida confutatio et condemnatio praecipuorum corruptelarum, sectarum etc” (1559), w którem zaprotestował przeciw wszelkim odstępstwom od nauki Lutra. Zbyt surowa orto-doksya tej pracy wywołała reklamacye, tak ze strony pastorów, jako i ludzi świeckich, i Fryderyk musiał F-owi katedrę odebrać (1561). Odtąd Vlasié tułał się z miejsca na miejsce, nigdzie się nie mogąc osiedzieć. Najpierw udał się do Ratysbony, skąd po pięciu leciech został wygnany; następnie do Antwerpii, ale i tę wkrótce opuścił; potem znów do Frankfurtu, gdzie uznany za niedość prawowiernego z powodu swych dziwacznych poglądów na grzech pierworodny, przeniósł się do Strasburga ale i stamtąd wydalony, powrócił do Frankfurtu i tam umarł w szpitalu, gdy właśnie zamierzano go wygnać. Wymienić jeszcze trzeba jego „Clavis seripturae Sanctae”(Bazylea 1567, w 2-ch t. in folio). Dzieło to miało być, zarówno jak i pisma jego historyczne, uzasadnieniem nauki Lutra, lecz opracował tylko Nowy Testament.

Hader, inaczej Słój, tak się nazywa na drzewie rozgałęzienie wiązek włókien, które rozpościerają się nieforemnie w rozmaite strony, tworząc różnie powyginane linie, które częstokroć rozmaicie są zafarbowane. Taki układ włókien drzewnych zwykle jest skutkiem zdarzających się zgrubiałości pni, przez co włókna zmieniają właściwy sobie kierunek. Największą rozmaitość fladru przedstawiają części pni drzewnych, blizko korzenia znajdujących się, i same korzenie. Drzewa, mające piękny flader, używane są na forniery i inne wyroby stolarskie.

Flaga, bandera (po ang. Flag, po franc. Pavillon, po włosku Bandiera), chorągiew okrętów kupieckich, wywieszana dla oznaczania narodowości i państwowej przynależności statku; dla okrętów wojennych klejnot najdroższy, którego obronić do ostatniej kropli krwi jest obowiązkiem, stanowiącym o czci marynarzy. F-mi posługują się statki jako sygnałami; dalej znamionuje F. obecność admirała lub panującego na statku wojennym. F-i wyrabiają przeważnie z lekkiej materyi wełnianej, farbowanej, zwykle mają formę czworoboku, ale są także F-i trójkątne i zębate. Istnieje niezliczona ilość flag, ko-loryzowanych rozmaicie ze względu na różnice narodowości i odrębne organizacye flot wojennych i handlowych. Często zdobią F-i rozmaite herby i emblematy. Barwy i rysunek flag są po obu stronach jednakowe, z wyjątkiem F-i paraguajskiej. Różnica między chorągwią a F-ą polega na tem, że F-i wojenne są zwykle odmienne od handlowych, a potem, że chorągiew

85

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 171. T. XXII.

przytwierdzają gwoździami do drzewca, gdy F-ę rozwijają na lince. Długość flag największych na statkach wojennych równa się szerokości największego pancernika, wysokość ²/;? tejże szerokości. Na pełnem morzu zwijają niekiedy statki wojenne swą F-ę, ale wywieszają ją bezzwłocznie, skoro ukaże się inny okręt, który obowiązany jest salutować podobnie. Statki handlowe muszą w tej ceremonii uprzedzać okręty wojenne. Zbliżając się do twierdz, na których powiewa sztandar narodowy, musi każdy statek rozwinąć swą F-ę, jeżeli nie chce się narazić na ostrzeliwanie. Tylko pod własną F-ą narodową wolno statkom rozpoczynać walkę; wywieszanie cudzej F-i piętnuje się jako korsar-stwo i zdrada. Zwinięcie F-i oznacza poddanie się, a okręt podejmujący walkę po tej kapitu-lacyi wykracza przeciwko prawom wojennym.

Gdy statek stoi w porcie na kotwicy, odbywa się ceremonia zwijania i wywieszania F-i z wielką paradą. Wywiesza się F. na tylnym maszcie albo na ogrodzeniu pokładu. F. wywieszona na pół masztu oznacza żałobę na statku, a związana wpół i wywieszona „na widoku”, t. j. na miejscu niezwykłem, sygnalizuje wezwanie o pomoc.--Wreszcie zaopatrzony jest każdy statek we F-i sygnałowe i to: F-i czworokątne, sztandary zębate (z trójkątnem wycięciem) i chorągiewki ostrokątne. Wśród flag sygnałowych rozróżniają się F-i międzynarodowej księgi sygnałowej, które służą do rozpoznania imienia każdego okrętu; dalej F-i pilotów, sygnalizujące chęć przyjęcia przewodnika okrętu; wreszcie chorągiewka księgi sygnałowej, wywieszana pod F-ą narodową na znak, że wywieszający ją statek pragnie porozumiewać się na podstawie księgi sygnałów. Ważna jest podczas wojny biała F. parlamentarna, która zabezpiecza statki przed krokami zaczepnemi okrętów wojennych. Marynarzy nadużywających białej F-i traktuje się jak szpiegów. Statek przewożący proch nazywa się czarną lub czerwoną F-ą. Żółta F. oznacza, że używający jej okręt znajduje się w kwarantannie. F-mi sygnalizuje się także, naprzykład, nabożeństwo na pokładzie, szczęśliwy powrót do ojczyzny, gotowość do odjazdu. Gdy chodzi o sygnalizowanie na odległość, zastępuje się koloryzowane F-i F-mi dalekich sygnałów.—Fałszywe sygnały mogą łatwo przyprawić statki o straty: dla tego też do służby sygnałowej powołują tylko doświadczonych marynarzy. Statki wojenne wywieszają w celu odróżnienia się od okrętów handlowych na szczycie wielkiego masztu małą chorągiewkę; takąż chorągiewką zaopatrują łodzie komendanta.—

Statki handlowe wywieszają banderę narodową, tylko stojąc na kotwicy oraz przy wjeździe do polskie, portu lub wyjeździe z portu, na pełnem morzu zaś jedynie w celu salutowania statków wojen-

Wł. K.

Dzieje F-i sięgają początkami

handlowe F-ę domu, t. j. właściciela lub właścicieli okrętu.—W armii lądowej posługuje się piechota czerwoną F-ą, przymocowaną do drzewca 2.5 m. długości, wielkości 1 m. kw., konnica białą, artylerya żółtą, i to w celu „markowania” większych korpusów armii przez małe oddziały.

swemi tylko do Wieków Średnich, do okresu Kru-cyat, i wiążą się zapewne z upowszechnionem wówczas używaniem chorągwi różnobarwnych, godłami znaczonych, przez rycerstwo feudalne, przez chorągiewnych panów i lordów. Wizerunki okrętów na pieczęciach miast Dam (1226) i Sandwich (1238) przedstawiają po kilka chorągiewek podłużnych i kwadratowych, zatykanych na maszcie, na przednim i tylnym kasztelach, a każda z nich odróżnia się deseniem lub godłem. Zbiory praw morskich, zwane „Konsulatami Morskiemi” (Consolato del mare”, „Rôles d’O-léron”, „Jugements de Damme” i t. p., nakazują, aby każdy okręt zatykał F-ę kraju swojego (Pigeonneau „Les grandes époques du Commerce de la France” I, 89). Hamburskie prawo okrętowe z r. 1276 przepisuje dla każdego okrętu czerwone „skrzydła”. Wenecyanie zatykali chorągiew ze lwem św. Marka. Genueńczycy z wielkim krzyżem. Karawele portugalskie z XV wieku, okręty na gmerkach kupców paryskich w dziele „Armoiries de Paris”, p. Coëtlogon z XVII w. są obficie F-ami przybrane. Na okrętach papieskich powiewała chorągiew ze śś Piotrem i Pawłem. Królowa francuska, Marya Medicis, nadała kompanii urządzającej wyprawę do wyspy Maragnan F-ę niebieską ze złotemi liliami (Pigeonneau II, 88, 89, 108, 109, 354). Dziwna, że „Hanza” nie posiadała wspólnej F-i.

W czasach, kiedy dawna Rzeczpospolita polska miała marynarkę na morzu Baltyckiem, okręty i statki, które były własnością państwa, króla, lub kupców polskich, używały właściwych sobie flag, czyli bander. F-i na statkach narodowych Rzeczypospolitej miały orła białego w polu czerwonem; królewskie zaś na takiemże polu—rękę po ramię, trzymającą dobyty pałasz. Bandery te, jako zabytek przeszłości, oglądali legioniści polscy w porcie tulońskim. Dla hi-storyi cenną jest tablica flag całej Europy, znajdująca się w dziele p. t. „Atlas scholasticus et itinerarius cura Jo. Davidis Koeleri a Chr. Wei-gelio Norimberg, excusus”. 1718. Wybieramy z niej 19 i dajemy kopię na osobnej tablicy. Tomasz Swięcki w rozprawie „Historyczna wiadomość o ziemi Pomorskiej, mieście Gdańsku, oraz żegludze i panowaniu Polaków na morzu Baltyckiem” (Warszawa 1811) umieścił też przerysowane z edycyi Augsburskiej 1790 bandery

T. K.

Flagellanci. ob. Biczownicy.

Flagellata—Wici owce (flagellum, biczyk). nych. Prócz flag przewidzianych w międzyna- Nazwą tą obejmujemy znaczną ilość bardzo róż-rodowej księdze sygnałów wywieszają statki norodnych istot jednokomórkowych (pierwotnia-

ków—Protozoa), odznaczających się posiadaniem jednego silnego biczyka (wici), lub też kilku bi-czyków. Organizmy te nie tworzą grupy naturalnej. Niektóre zbliżone są, zdaje się, do wymoczków, np., przez obecność otworu gębowego (u nasady biczyka), banieczki tętniącej i t. d.; inne atoli własności (obecność chlorofilu) zbliżają je do ustrojów roślinnych; niektóre są niewątpliwie organizmami roślinnemi; jeszcze inne zajmują niepewne stanowisko. Żyją samotnie lub koloniami. Ten rząd pierwotniaków dzielimy na cztery grupy, a na 15 rodzin. 1-sza grupa Monadina (Bhizomastigina, Cercomonadina),

czystych swych krajach Flandryi i Brabantu, lecz i we wszystkich 17-u prowincyach pozostających pod władzą książąt burgundzkich, literatura jego nie znajdowała warunków dla swego rozwoju wobec przemożnego wpływu francuskiej literatury rycerskiej.—Następnie od początku nowożytnej ery, wskutek rozszerzenia się hollenderskiej kultury i hollenderskiej mowy na południowe prowincye, zaludnione przez Fla-mandów, samodzielny rozwój ich twórczości literackiej większemu jeszcze uległ ograniczeniu, tembardziej, że jednocześnie paraliżowany był przez coraz silniej dający się uczuwać wpływ francuzczyzny.—Dopiero powstanie samoistnego królestwa Belgijskiego, wytworzyło dla narodowych dążeń ludności flamandzkiej pomyślniejsze warunki, chociaż i wtedy musiała ona zaciętą toczyć walkę z wpływem francuskim, popieranym przez dwór królewski i wyższe klasy społeczne.—To też potrzeba było dużo energii i wytrwałości, aby przezwyciężyć przeszkody, powstrzymujące rozwój narodowej literatury flamandzkiej. Pierwsi jej bojownicy posługiwali się nawet często językiem francuskim, jak Ludwik Prosper (Jachard (* 1800), zresztą Francuz z pochodzenia, zasłużony przez swoje prace, dotyczące historyi południowych Niderlandów.—Następnie uczeni flamandzcy: I. F. Willems, Borni ans, Snęli aert, Herein ans w ojczystej już mowie rozwijali swe badania nad przeszłością narodową. A równocześnie pojawił się cały zastęp poetów, romansopisarzy, nowellistów, pracujących z wielką usilnością nad

2. Euglenoidina (Heteromonadina, Goelomonadina,

Euglenina, Chloropeltina, Peranemina, Petalomona-dina, Astasina), 3. Heteromastigoda (Bodonina,

Anisonemina), 4. Isomastigoda (Amptimonadina,

Spongomonadina, Tetramitina i Polymastigina).—

S. M.

J. Boas, J. Leunis.

Flaget J., wydał: „Extrait des écrits divers de Jean Śniadecki, trąd. de polon.” (Paryż 1823 in 8-vo, ark. 3).

a największy, europejski rozgłos, zdobył sobie znakomity romansopisarz Henryk Conscience (* 1815), którego utwory tłómaczone były na różne obce języki i szeroko po całej Europie się rozpowszechniły.—Z pozostałych przedstawicieli młodej literatury flamandzkiej wyróżniają się jeszcze: Jan Capelle (* 1787), Prudens van Duyse (1804—1859), Karol Ledeganck (* 1806), B. J. Boucquillon (* 1816), P. F. van Kerkhoven (* 1818), Jan van B e e r s (* 1821), Henryk Peters (* 1825), Guido Geselle (* 1830). Franc, de Cort (* 1834). Jako nowelliści największą osiągnęli popularność w nowszych czasach dwaj bracia S n i e-ders, Jan (* 1812) i August (* 1820). — Szczególną żarliwością patryotyczną w zwalczaniu francuzczyzny odznaczyli się w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych naszego stulecia poeci flamandzcy: Emmanuel Hiel, Juliusz V u y 1 s t e r k e. Max R o o s e s i Juliusz van

w. G

Flagrans wyraz łaciński=:pałający, gorący, w połączeniu z wyr. crimen=zbrodnia, lub delictus=r:występek, oznacza przestępstwo, na którym sprawca jego został schwytany. Mówi się, że był złapany in flagranti, t. j, na gorącym uczynku. Według prawa rzymskiego i „Constitutio Carolina”, crimen flagrans odróżniano od cri m en manifestu m i surowiej je karano. Prawo rzymskie pozwalało mężowi zabić uwodziciela żony, schwytanego in flagranti. K-Flahaut de la Billarderie August Karol, generał i dyplomata francuski (* 1785—f 1870), | wszechstronnym rozwojem ojczystej literatury, dziecięctwo spędził w Anglii, dokąd schroniła Najpierwszy między nimi w kolei czasu jest się jego matka po ścięciu ojca podczas rewo- Filip Blommaert (1808—1871), autor wielu lucyi; w r. 1800 wróciwszy do Francyi, wszedł pieśni lirycznych i poematów opowiadających, do pułku ochotników i walczył w Portugalii,

Rossyi i w Niemczech jako adjutant Murata, potem generała Berthier’a, a nareszcie samego Napoleona. Odznaczywszy się w bitwie pod Lipskiem, otrzymał rangę generała i tytuł hrabiego. Po upadku cesarza, stał po stronie jego syna; za czasów Restauracyi był pozbawiony swych godności, które mu wrócono dopiero po rewolucyi lipcowej. Od r. 1831 był posłem w Berlinie, od r. 1841 do 1818 — w Wiedniu.

W r. 1853 został senatorem i członkiem kom-missyi do wydawania korrespondencyi Napoleona I-go. Cieszył się wielkiem zaufaniem królowej Hortensyi, matki Napoleona Iii-go, która podobno dla niego ułożyła melodyę do pieśni:

N.

„Partant pour la Syrie”.

Flamandya, ob. Fl and ry a.

Flamandzka szkoła malarska, ob. Niderlandzka szkoła malarska.

Flamandzki język jest narzeczem języka holenderskiego czyli niderlandzkiego; należy przeto do grupy języków dolnoniemieckich, albo

Flamandzka literatura rozwinęła się samodzielnie dopiero po r. 1830, wskutek wyzwolę- Thiel t. nia się Belgii z pod panowania hollenderskiego.

W Średnich Wiekach, jakkolwiek język flamandzki używany był powszechnie, nietylko w oj

des kinds

der moeder

den kinde bet kind.

der moeder de moeder

M. de vaders D. der vaders

ściślej do grupy narzeczy dolnofrankońskich. Nie jest to właściwie jeden język, lecz zbiór narzeczy ludowych, któremi mówi ludność trzy-miljonowa Belgji północnej, a mianowicie: mieszkańcy Flandrji Wschodniej (z m. Gandawa) i Zachodniej (m. Brugga), Antwerpji, Brabancji południowej (m. Bruksella) i Limburgji (m. Tongern); nadto po flamandzku mówi ludność części Flandrji francuskiej, graniczącej z Belgją, tak, że zachodnio-południową granicę mowy flamandzkiej tworzy mniej więcej linja miast: Calais, St. Orner, Armentières, Tourcoing, a południową w Belgji linja: Ath, Nivelles, Liège, Ver-viers, oddzielająca Flamandczyków od Wallo-nów, pochodzenia romańskiego, mówiących ludowym narzeczem francuskim. Blizkie podobieństwo narzeczy flamandzkich do języka holenderskiego było powodem, że po utworzeniu królestwa Belgijskiego, po r. 1830, wśród ukształ-ceńszego ogółu miast flamandzkich wytworzyła się dążność do zbliżenia piśmiennego języka flamandzkiego z językiem holenderskim, przy zachowaniu charakterystycznych właściwości miejscowego wymawiania. Właściwości mowy flamandzkiej (zarówno jak i języka holenderskiego) uwydatniają się najwyraźniej przy zestawieniu ich z odpowiedniemi właściwościami języka niemieckiego literackiego, czyli nowogór-noniemieckiego. Ogólnie można powiedzieć, że wymawianie flamandzkie jest powolne, przeciągłe, w przeciwstawieniu do mowy niemieckiej żywej, krótkiej, urywkowej. Język fl. posiada samogłoski krótkie i długie, jasne i przytłumione, oraz dwugłoski czyli dyftongi, podobnie jak i niemiecki. Długość samogłosek wyraża się w piśmie literami podwójnemi, np. jaar (rok, niem. jahr), dood (śmierć, n. tod), week (tydzień, n. woche), zoon (syn, n. solin) i t. p. Samogłoska flam. o w wyrazach jednozgłoskowych odpowiada niemieckiemu u krótkiemu: np., mond (usta, niem. mund), tong (język, zunge), drong (trunek, n. trunk) i t. p. Literą u wyraża się nie tylko brzmienie samogłoski u, ale także krótki dźwięk ö lub ü (podobnie jak w angiels. but), np. burg twym. borg, niem. burg), uur (godzina, wym. ii-r, niem. uhr), stuk (wym. stök, niem. stück) i t. p. Dwójką oe wyraża się dźwięk u, np. boek (wym. buk, n. buch), goed (wym. chud, n. gut) i t. p.; eu oznacza brzmienie ö lub franc, eu, np. vleu-gel (skrzydło, wym. flöcliT, niem. fliigel), geur (zapach, wym. chór, n. geruch) i t. p. Dwu-głoska au brzmi albo ou, albo też au, np. vrouw (kobieta, wym. frou lub frau, niem. frau), podobnie oud (stary, n. alt), koud (zimny, n. kalt), bouwer (chłop, wym. bau’r, n. bauer) i t. p.; Dwugłoska ui brzmi jak niemieckie eu, np. liuis (dom, wym. hójs, niem. liaus), kruiz (krzyż, wym. kröjz, niem. kreuz), zuiver (czysty, wym. zöjw’r, niem. sauber) i t. p. Brzmienie ej wyraża się literami ij, np. wijn (wino, wym. wejn, n. wein), rijk (bogaty, wym. rejk, u. reich), ijzer (żelazo,

n. eisen) i t. p.; w dawniejszej pisowni wyrażano to literą y: wyn, ryk, vau Dyk = van Dej k i t. p. Przyrostek -lijk na końcu przymiotników brzmi lik, z krótkim i: koninglijk (=koning-lik, królewski) i t. p. W zakresie brzmień spółgłoskowych: flam. t odpowiada niemiec. s, z, iz na końcu wyrazu lub przed samogłoską, np. wat (niem. was), water (n. wasser), groot (niem. gross), tijd (n. zeit), liertog (n. herzog), smert (n. schmerz), kat (n. katze) i t. p. Głośna d odpowiada niemieckiej cichej t, np. dood (śmierć,

n. tod), dag (dzień, n. tag), vader (n. vater), moeder (n. mutter), dochter (n. tochter), daad (czyn, n. that), drinken, gedronken (n. trinken) i t p. Spółgł. p odpowiada niemieckiemu f, przed samogłoską lub na końcu, np. koop (niem. kauf), hopen (n. hoffen), loopen (n. laufen), open (n. ofen), appel (n. apfel) i t. p. Spółgł. s przed ch wymawia się jak s, a po nim oddzielnie ch, np. schaap (n. scliaf), schoon (n. schön), school (n. schule), schrijven (n. schreiben) i t. p. Niemieckiemu brzmieniu sz(=S) przed p, t, 1, m, w, odpowiada we flamandzkim s, podobnie jak w innych dolno-niemieckich; np. spei (n. spiel), stuk (n. stück), straat (n. strasse), slag (n. schlag), smert (schmerz), swart (schwarz) i t. p. Flam. k odpowiada niemieckiemu ch na końcu wyrazów i w środku, gdy przed nim jest samogłoska długa lub dwugłoska; np. ik (n. ich), maken (n. machen), breken (n. brechen), welke (n. welcher), buik (n. bauch) i t. p. Flam. v odpowiada niem. h przed samogłoską, np. geven (n. geben), leven (n. leben), zeven (n. sieben) i t. p. Brzmienie ^ wyraża się literą z-, np. zoon (n. sohn), wijze (n. weise), ijzer (n. eisen) i t. p. Wogólności pod względem fonetycznym język fl. przedstawia tę szczególność, że w zakresie brzmień samogłoskowych zbliża się on więcej do górnonie-mieckiego, w zakresie zaś brzmień spółgłoskowych bliższy jestjęz. angielskiego. W dziedzinie fleksji język flam. zachował resztki odmian flek-syjnych, podobnie jak inne języki giermańskie. W deklinacji odróżnia cztery formy przypadków; czyni to jednak przy pomocy przedimka określ-nego (de, de, het — niem. der, die, das) lub nie-określnego (een, eene, een = niem. ein, eine, ein); samych zakończeń fleksyjnych w odmianie imion szczątki zaledwie pozostały; mianowicie : s w dopełniaczu 1. pojed. r. męs. i nij. i e w celowniku r. nij.; w liczbie mn. zaś en dla wszystkich przypadków i rodzajów lub s w pewnych imionach. Tak np. odmiana rzeczowników z przed-imkami przedstawia się w ten sposób:

Liczba pojedyncza.

Mian.de vader ojciec de nioeder matka het kind dziecko Dop. des vaders Cel. den vader Bier, den vader

Liczba mnoga.

moeders

moeders

kinders, kinderen kinders, kinderen

C.

B.

den vaders de vaders

moeders

moeders

kinders, kinderen 0. hem kinders, kinderen B. hem

haar, heur haar

hem

het

hun

ze, hen

Taka sama jest odmiana imion i z przedimkiem nieokreślnym:

r. ż.

eene eener eener eene

Zamiast form dopełniacza i celownika (z których pierwszy w licz. poj. rodź. męs. i nij. ma zakończenie s, a drugi w rodź. nij. zakończenie e) używają się formy biernika z przyimkiem van dla dopełniacza i aan dla celownika; tj. zamiast des vaders (ojca), des mans (człowieka), des kinds (dziecka), des boeks (książki), mówi się: van den vader, van den man, van bet kiiid, van het boek, a zamiast form celownika, używa się równoznacznych przyimkowych : aan den vader, aan den man, aan het kind, aan het boek i t. p. To samo zachodzi w rodź. żeńskim, jako też i w formach licz. mnogiej: van de vrouwen (kobiet), van de vaders (ojców), van de mannen (mężów) i t. p. Podobnie i z przedimkiem nieokreślnym: van eenen vader, van een kind, bonk, i t. d. Formy przyimkowe przypadków powstały pod wpływem podobnych wyrażeń w językach romańskich (fran. de la, à le — au). Takie wyrazy, jak: man, w l.\mn. manen, przed zakończeniem en podwajają spółgłoskę, celem uwydatnienia krótkości brzmienia poprzedzającej samogłoski; podobnie mają: stok (kij)) lin. stokken; kat (kot) katten; mes (nóż) messen i t. p.; także musch (wróbel) Im. muschen; liesch (butelka) Heschen i t. p. Imiona własne zarówno męskie jak i żeńskie używają się bez przedimka i tylko w dopełniaczu przyjmują zakończenie s ; np. Plato’s wijsheid (mądrość Platona), Maria’s deugd (cnota Marji), i t. p., lub też z przyimkiem van bez zakończenia s, zwłaszcza gdy już w osnowie kończą się na s, z, albo x; np. de regering van Karel den Vijfde (panowanie Karola V-go); de wet van Mozes (zakon Mojżesza); de weten-scliap van Leibnitz (wiedza Leibnitza) i t. p. — Zaimki osobowe mają postaci: 1. os. ik (ja), 2. gij (ty), 3. bij, zij, het (on, ona, ono). Osobliwa, iż zaimek os. 2-ej ma jednakie formy w liczbie pojedyńczej i mnogiej, tj. gij znaczy zarówno ‘ty’ jak i ‘wy’ i t. d. Odmiana tych zaimków jest następująca:

L. pojęci.

r. m.

M. een I), eens C. eenen B. eenen

L. nm.

wij (my)

r. n.

een

eens

eenen

een

Zaimek zwrotny ‘się’ ma formę ogólną zieh i w dopełniaczu van zieh (siebie). Pytające: wie, wat (kto, co); wie ma odmianę: Dopeł. wiens, van wien (kogo, o kim), Celów, wien, aan wien, (komu), Bier, wien (kogo); wat jest nieodmienne; welke, welke, welk (który, a, e); wat voor een, wat voor eene, wat voor een (co za jeden). Zaimki wskazujące:

l. m. die (ci, te) deze geile zul ke

die, die, dit (ten, ta, to), deze. deze, dees (ten oto) gene, gene, geen (ów, owa, o) zulke, zulke, zulk (taki), dezelve, dezelve, hetzelve (ten sam) dezelve

Dzierżawcze:

mijn, mijne, mijn (mój, a, e) uw, uwe, uw (twój i wasz), zijn, zij ne, zijn (jego)

Przymiotnik jako określenie rzeczownika ma pewną odmianę razem z rzeczownikiem i kładzie się przed nim, jako orzecznik zaś (atrybut) jest nieodmienny (przy słowach: zijn ‘być’, worden ‘stać się’, blijven ‘zostać’...). Odmiana przymiotnika z rzeczownikiem przedstawia się w ten sposób:

l. m. mijne uwe (twoi; wasi) zij ne i t. d.

L. pojed. i nm.

L. poj. r. męski.

L. p. r. żeń.

M. De goede man (dobry człowiek)

De goede vrouw (dobra kobieta).

D. Des goeden mans O. Den goeden man(ne) B. Den goeden man

Der goede vrouw Der goede vrouw De goede vrouw

M. ik (ja)

D. mijns, van mij onzer, van ons

(nas)

gij

(mnie)

(’. mij, me (innie) ons (nam) B. mij, me (mię( ons (nas)

(ty_; wy) u wer, van u (ciebie; was)

(tobie; wam) (cię; was)

L. pojedyncza, zij (ona)

I). zijns, van hem haars, van haar zijns

M. hij . (on)

L. nm.

het(ono) zij, ze

(oni, one) hunner

L. mn. na 3 rodzaje.

maimeu;

t-,    ,    , vrouwen;

Den goeden kiu(ler

De goede '

Godna uwagi, że przymiotniki, oznaczające ma-terjał, jak np. ijzeren (żelazny), wollen (wełniany), houten (drewniany) i t. p. nie odmieniają się i we wszystkich przypadkach i rodzajach mają stałe zakończenie -en; np. eene stalen pen (pióro stalowe), 1. m. stalen pennen (pióra stalowe); een wollen kleed (ubranie wełniane), 1. m. wollen kleederen, i t. p. Przymiotniki wzięte rzeczownie kończą się w liczbie pojed. na e, z wyjątkiem form dopełniacza r. męs. i nij., które mają zakończenie en; np. het goede en het kwa de (dobro i zło), des goeden ‘dobra’ (albo: van den goeden; van liet goede). W liczbie mnogiej mają stale zakończ, en; np. de rij-ken en de armen (bogaci i ubodzy); De Duit-scliers en de Ylamingen liebben veel overeen-komst van aard: de eersten zoowel ais de laat-sten, zijn bezadigt en werkzaam (Niemcy i Fla-mandczycy mają wiele podobieństwa charakteru: zarówno jedni jak drudzy są spokojni i pracowici). Stopniowanie przymiotników we flamandzkim na tej samej oparte zasadzie, co i w niemieckim: przymiotniki w stopniu wyższym mają

L. p. r. nij.

M. Het goed(e) kind (dobre De goede D. Des goeden kinds dziecko) Der goede C. Den goeden kinde B. Het goed(e) kind

Przy porównawczym jednak zestawieniu dwucli przymiotników nie używa się formy z zakończeniem-er, lecz przysłówka me er (więcej), lub m i n (mniej); np. Die man was meer ougelukkig dan pligtig (ten człowiek był więcej nieszczęśliwy niż winny). Liczebniki budową i brzmieniem zbliżone są do górnoniemieckich: 1 een, 2 twee,

8 acht,

drij

CO Ci

Cz. teraz. tr. oznajm. Tr. łączący

Ik leer Gij leert Hij leert Wij leeren Gij leert Zij leeren

cr

i-i

Ik zou

wor-

przyrostek -er, w najwyższym -ste; np. sterk (mocny), sterker, de (het) sterkste; wit ((biały), witter, de (het) witste, i t. p. Przymiotniki użyte przysłówkowo również stopniują się; np. snel loopen (biec prędko), sneller loopen (biec prędzej), om het snelste loopen (biec jak najprędzej), i t. p. Podobnie też jak w niemieckim mają formy przymiotne i przysłówkowe:

na (blizki i blizko): nader, het naaste.

goed (dobry), wel (dobrze): beter, het beste.

veel (wiele): meer, het meeste (najwięcej) i t. d.

vier, 5 vijf, 6 zes, 7 zeven, 10 tien, i t. d. W liczebnikach, złożonych z dziesiątków i jedności, jedności wymieniają się przed dziesiątkami, jak w niemieckim, np. 25= vijf en twintig. Liczebniki porządkowe utworzone są od głównych za-pomocą przyostka de albo ste : 1-szy eerste, 2-i tweede, 3-ci derde, 4-ty vierde,... 8-y achtste, 21-szy een en twintigste, i t d. Porządkowe odmieniają się jak przymiotniki, licz. główne są nieodmienne; gdy są użyte rzeczownikowo, przyjmują zakończenie 1. mn. -en, np. wij zijn met ons vijven (jest nas pięciu, lub : jesteśmy w pięciu), na vieren (po czwartej godzinie), voor eenen (przed godziną), bij honderden, met duizenden (setkami i tysiącami) i t. p.—Słowo flamandzkie w konjugacji swojej ma bardzo wiele zasad i znamion wspólnych z konjugacją słów niemieckich. Czas teraźniejszy i przeszły niedok. mają formy proste z właściwemi sobie zakończeniami osobowemi; inne zaś czasy tworzą się sposobem opisowym, tj. są formami złożonemi z pewnych form słów posiłkowych i imiesłowu biernego lub bezokolicznika odmienianego słowa. Wszystkie słowa fl. mają osobę 2 1. pojed. podobną do os. 2 1. mnog.: kończy się ona na t we wszystkich czasach i trybach; osoby zaś: 1-a i 3-a 1. mn. są jednakowe, z zakończeniem en, jak w niemieckim. Od słowa np. leeren ‘uczyć się’ mamy:

Cz. przesz, niedok.

Dat ik    leere    Ik    leerde

„    gij    leeret    Gij    leerdet

„    hij    leere    Hij    leerde

„    wij    leeren    Wij    leerden

„    gij    leeret    Gij    leerdet

„    zij    leeren    Zij    leerden.

Czas przeszły niedok. ma właściwy sobie przyrostek -de (niem. te); w trybie łączącym formy jego osobowe są te same co i w oznajmującym, z dodaniem tylko na początku spójnika dat (niem. dass). Słowa posiłkowe są: h e ‘mieć’, zijn albo wezen ‘być’ i wo ‘stać się, zostać’;nadto słowo zuilen (mieć, po-wirmym być, niem. sollen, ang. shall), które tworzy formy opisowe czasów przyszłycli i trybu warunkowego innych słów; np. Ik zal leeren ‘będę się uczył’, 2 os. gij zult leeren,... leeren ‘uczyłbym się’, 2 os. gij zoudt leeren (por. ang. I shall learn, i t. p.). Czas przeszły złożony: Ik heb geleerd ‘nauczyłem się’, w trybie łącz.: Dat ik hebbe geleerd ‘żebym się nauczył’; złożony ze słowem być: Ik hen geweest ‘byłem’. Gij zijt uitgegaan ‘wyszedłeś’, hij is angekomen 'on przybył’ i t. p. Do wyrażenia różnych odcieni pewnej czynności, jak: możności, chęci, obowiązku, zezwolenia, służą słowa: kun-nen (móc), willen (chcieć), moeten (musieć, być powinnym), mögen (móc, mieć przyzwolone). Strona bierna tworzy się przy pomocy słowa w o r d e n, przez zestawienie jego czasów z imiesłowem przeszłym słowa czynnego; np. Ik word bemind ‘jestem kochany’; Hij zult bemind den ‘ty będziesz kochany, łub: wy będziecie kochani’, Het liuis wert gebouwt ‘dom był zbudowany’ i t. p. Słowa nieosobowe wyrażają się formą 3-ej osoby lp. w różnych czasach z cząstką zaimkową het (niem. es); np. het regent ‘pada’ (o deszczu), het regende ‘padało’, het zal regenen ‘będzie padać’ i t. p. Wyrażenia nieosobowe, jhk: mówią, powiadają i t. p., w języku fl. oddają się też formami biernemi nieosobowe-mi: er wordt gezegt; er wordt verhaald i t. p. Słowa zwrotne tworzą formy jak i w niemieckim; np. od zieh bedienen ‘posługiwać się, służyć sobie’ cz. teraz, jest.: Ik bedien mij, Gij bedient u; hij bedient zieh, itd.; cz. przeszła Ik heb mij bediend; z przeczeniem: Ik heb mij van die pen niet bediend ‘nie używałem tego pióra’ i t. p. Podobnie jak w niemieckim, wiele słów flain. zmienia w czasacli przeszłych samogłoskę pierwiastku, przy zachowaniu prawidłowej odmiany osobowej. Stosownie do rodzaju zmian samogłoskowych słów tycli jest siedem gromad; np. drinken (pić), cz. przesz, dronk, imiesł. hier, gedronken; vk'egen (latać), floog, gevlogen; shkten (zamykać, niem. schlissen), sloot, gesloten; blei-ven (zostać), bleef, gebleven; zenden (posyłać), sond, gesonden; sterven (umrzeć), stierf, gestor-ven; loppen (biec), liep, geloppen, i t. p. Prócz tego są słowa zwane nieforemnemi, które, obok zmiany samogłoski w pierwiastku w czasach przeszłych, przedstawiają w czasowaniu pewne nieprawidłowości w zakończeniach; jak np. gaan (iść) ging, gegaan; koopen (kupować), kocht, gekocht; slaan (bić, niem. schlagen), sloeg, gesla-gen, i t. p. Słowa, złożone z przedrostkami: be, ge, ver, ont..., nie oddzielają tych cząstek w czasie teraźn,, przeszłym tr. oznaj. i w roz-kaźniku, a w imiesłowie biernym nie mają przedrostka ge-; np. verkoopen (przedawać), cz. przesz, ik verkoop, imsł. verkocht; bedriegen (oszuki-

70); Snęli a er t i de

1893—94).

ką.

wać), ik bedrieg, bedroaen, i t. p. Złożone zaś z przedrostkami rozdzielnemi, t. j. z przyimka-mi: af, bij, in, mede, na,..., lub z przysłówkami: heen, neder, voor,..., w wymienionych formach czasowania przestawiają te cząstki na miejsce drugie, po słowie, a imiesł. bierny otrzymuje między przedrostkiem i pierwiastkiem cząstkę -ge-; np. afschrijven (przepisywać), cz. przesz, ik schrijf af, imsł. hier, afgeschreven; heengaan (odchodzić), ik ga heen, heengegaan, i t. p.; wszystkie te cząstki oddzielone od słowa wymawiają się z akcentem silniejszym aniżeli samo słowo. Są nadto przedrostki przyim-kowe: door, over, onder, om, które, r Leżnie od akcentu znaczeniowego w słowie, w jednych słowach oddzielają się, w innych są nierozdziel-ne; a nawet w tym samym słowie raz są rozdzielne, drugi raz nierozdzielne, stosownie do znaczenia słowa; tak np. ondernemen (przedsiębrać) ma cz. przesz, ik onderneem, imsł. onder-nomen; lecz ondergaan (ginąć) — ik ga onder, ondergegaan, i t. p., a słowo np. doorsnijden w znaczeniu ‘przerzynać, przekroić’ jest rozdzielne, w znaczeniu zaś ‘przenikać’ — nierozdzielne: het mes snijdt door het brood (nóż kraje clileb) lecz: de smart doorsnijdt zijn hart (ból przenika jego serce), i t. p. Przywiedzione powyżej właściwości fłeksyjne i morfologiczne język flamandzki zachował wspólnie z językiem niemieckim. Ta sama łączność gienetyczna tych języków widoczna i w składni flamandzkiej: budowa zdania, porządek wyrazów w zdaniu, wzajemna łączność zdań ze sobą i zależność jednych od drugich opierają się na tych samych zasadach.—Bibliografia. Van d enhoven „La langue flamande, son passé et son avenir” (Brukselka 1844); Scheler „Histoire des langues” (w „Patria Belgien” t. 3); J. B. Hugewils et E. van IXriessche „Cours théoretique et pratique de langue flamande” (Bruksella 1858); Hofken „Vlämisch-Belgien” (Brema 1847, 2 tomy); P. Lebrocquy „Analogies linguistiques. Du Flamand dans ses rapports avec les autres idiomes d’origine teutonique” (Bruksella 1845); E. de Coussemaker „Quelques recherches sur le dialecte flamand de France” (Dunkierka 1859); -lagemann „Die Stellung der Niederdeutschen in Belgien” (Berlin 1876). Grammatyki flamandzkie wydali również: van Beers, Heremans. Verstraeten i Doms (Kolonja 1878).—Słowniki: Callewaert „Nederlandsch-Fransch Zakwoor-denboek” i tegoż „Dictionnaire de poche français-néerlandais” (Braks, i Amsterd. 1884, wyd.

7-e); Jan Broeckaert „Bastaardwoordenboek” (Gandawa 1895); L. de Bo „Westvlaamsch idio-ticon” (Brugga 1879 — 73: wyd. 2-e Gandawa 1892); Sch uer ma ns „Algemeen vlaamsch idio-tikon” (Louvain 1865 Potter „Vlaamsche bibliographie” (Gandawa 1857 — 68, 3 tomy; dalszy ciąg 1877 — 81,

A. A. K.

Flambard Ranulf, biskup Durhamu (f r. 1128), pierwszy minister Wilhelma Rudego, był z początku pisarzem na dworze Wilhelma Zdobywcy, a według innej wersyi sekretarzem biskupa londyńskiego, Maurycego. Po wstąpieniu na tron Wilhelma II (1087) mianowany przybocznym kapelanem królewskim, potrafił zjednać sobie nieograniczone zaufanie tego monarchy i jeśli nie „ex officio”, to „de facto” piastował urząd kanclerza („justiciarius”) państwa. On-to zapoczątkował gwałtowną politykę antyklerykal-ną, jaką się odznaczało panowanie Wilhelma Rudego. Aby pomnożyć dochody rozrzutnego króla, F. utrzymywał w całej surowości rozporządzenia fiskalne Domesday-Booku i pozostawiał nieobsadzonemi mnóstwo biskupstw i opactw, z których dochody szły do skarbca królewskiego; w ten sposób nawet arcybiskup-stwo kantuaryjskie było nieobsadzonem od 28-go maja 1089 do 20 września 1093. Ściągnął tom na się nienawiść całego duchowieństwa angielskiego. „Wszelka sprawiedliwość znikła za jego rządów”—pisze kronikarz ówczesny, mnich Florencyusz z Worcesteru—„pieniądz był królem”. W r. 1099 F. został zamianowany biskupem Durhamu, gdy wszakże w rok potem Wilhelm II umarł, nowy król, Henryk I, który dawniej jeszcze miewał z wszechwładnym ministrem rozmaite zatargi, zamknął go w „Wieży” londyńskiej. F. zdołał stamtąd zbiedz do Norman-dyi, na dwór księcia Roberta, którego był do-radzcą w czasie wojny jego o tron angielski z Henrykiem I. Po klęsce Roberta pod Tinche-bray (28 września 1106) F-owi udało się przejednać zwycięskiego króla, który przebaczył mu uroczyście, przywrócił biskupstwo durhamskie i nawet pozwolił zatrzymać administracyę biskupstwa w Lisieux, nadanego mu przez księcia Roberta. Usunąwszy się od polityki, F. ostatnie lata życia poświęcił pracom artystycznym, mianowicie budownictwu. Ukończył budowę katedry w Durham, rozpoczętą przez poprzednika, opasał nowemi murami miasto, zbudował most kamienny na rzece Wear i wystawił zamek obronny Norham na pograniczu Szkocyi. Będąc jednem z głównych narzędzi absolutyzmu Wilhelma Rudego, F. wywarł wielki wpływ na ustrój państwowy Anglii; przyczynił się do zamiany starożytnego „heriot” anglo-saksońskiego na powinności lenne i zrównał pod względem tych powinności lenna kościelne za świeckiemi. -lego polityka fiskalna sfeudalizowała i jednocześnie wzmocniła monarchię englo - normandz-

Hml.

Flamen, Flamines (wyraz pochodzący według starożytnych „a filo [nić wełniana] fi lam en, quod per syncopam flamen dicimus”, według nowszej etymologii od czasownika fiare=dmu-chać, a najprawdopodobniej od pierwiastku flag |flagrare]=zapalający ogień ofiarny), grono kapłanów rzymskich, pełniących służbę przy poszczegól-

nym bóstwom. Było ich 15. Pierwszych już F. Dialis, Merula, sam sobie śmierć zadał, na-Numa ustanowił; w późniejszych czasach miano- stąpiła długa, bo aż do r. 13 przed Chr. trwa-wał ich pontifex maximus. Urząd ich (flamo- jąca, przerwa w mianowaniu najwyższego kapłani urn, nie flaminium) był, z nieliczneini wyjąt- na Jowisza.—Por. Ambrosch „Prooemium Quae-kami, dożywotnim. Nosili oni kapelusz szpiczasty, stionum pontifłcalimn” Wrocław r. 1847; „Quae-przy którym krótka różdżka grubą nicią wełnią- stionum pont, caput I. II. III.” Wrocław r. 1848, ną (filuin) była obwiązaną, albo też biret, prze- 1850, 1851. pasany wstążką wełnianą; z gołą głową nie było im wolno chodzić. Dzielono ich na F. majores i F. minores; pierwszych wybierano z rodów patrycyuszowskich, drugich także z rodów plebejuszowskich. F. majores byli: F. Dialis, F. Martialis i F. Quirinalis, a więc kapłani, przeznaczeni wyłącznie do służby Jowisza, Marsa i Romulusa. Do F. minores należeli pomiędzy innymi: F. Volcanalis, Carmentalis,

S. Dr z.

Flamen Albert, malarz i rytownik francuski; pracował w połowie XVII wieku w Paryżu. Był to jedyny historyograf-rytownik swoich cza-czów; uwagi jego nie uszło żadne zdarzenie polityczne lub religijne większej wagi. Z wielkim artyzmem przedstawiał ptaki i ryby. Pozostawi! około 600 dzieł swego rylca. Był także okolicznościowym poetą; z utworów jego można wymienić: „Le nouveau rétablissement de l'Etat bachique”; „Le triomphe bachique des bons compagnons” i „Carte des Etats du grand Duc Os-

Wł. K.

Flameng L eopol d, rytownik francuski (* w Brukselii 22 listop. 1831), kształcił się u Calamatty; do Paryża przeniósł się 1853, a od r. 1859 był stałym ilustratorem pisma „Gazette des Beaux-Arts”. W r. 1886 uzyskał za Śmierć św. Genowefy medal honorowy Salonu paryskiego. Z pod jego rylca wyszło 10 illustracyj do Naśladowania Jezusa Chrystusa Tomasza à Kempis; dalej popularyzował rylcem swoim dzieła Rembrandta.

Flameng Mar y an August, malarz francuski (* w Alzacyi 17 lipca 1843). Początkowo pejzażysta, wyspecyalizował się od r. 1874 jako malarz marynarki. Z dzieł jego pędzla, nabytych przez rząd do pałacu luksemburskiego, należy wymienić: „Le Bassin Vauban au Havre" i Wyjazd barek z Trou vil le.

Flameng Franciszek, malarz francuski, (* w Paryżu 6 grudniu 1856), debiutował w Salonie 1857, nagrodę Salonu uzyskał za scenę z czasów Rewolucyi p. t. „L’Appel des Girondins”. Ostatnie swe płótno, wystawione w r. 1891, zatytułował „Chrzciny w dolnej Alzacyi”.

Fläming (Der F.). Wyniosłość w Niemczech, na granicy księstwa Anhalckiego i pruskich pro-wincyj: Saskiej i Brandenburskiej; stanowi ona niejako ogniwo między stepem Lineburskim a Dolno - Łużycką wyniosłością, i zarazem wo • dodział między dorzeczem Elby i Haweli. Jest to pasmo przeważnie nagie, równie płonne, jak Lineburska płaszczyzna, równie piaszczyste i jezior pozbawione, lecz mniej błotniste i wrzoso

Pomonalis, Floralis, Palatualis. Za czasów cesarstwa ustanowiono jeszcze nowych kapłanów, t. z. F. ubóstwionych cesarzy. Najprzedniejsze móos”. miejsce pomiędzy wszystkimi owymi kapłanami zajmował F. Dialis, na wyłączną służbę Jowisza przeznaczony. Na szczególne odznaczenie przysługiwał mu jeden liktor, nadto: sella curulis, toga praetexta i mieszkanie urzędowe w t. zw.

wa. u.

F1 a m i n i a a e d e s; według dawnej tradycyi zasiadał on także w senacie, wszakże nie było mu wolno sprawować żadnego publicznego urzędu. Według surowych, nadzwyczaj skrupulatnych, przepisów, F. D. winien był zachowywać czystość zupełną i nieskazitelność własnej osoby.

Wł. R.

WTł. R,

I tak, nie było mu wolno jeździć konno, ani widzieć wojska zbrojnego, ani przysięgać, ani pierścienia, z wyjątkiem ażurowego, na palcu nosić, ani też żadnego węzła mieć na swem ubraniu, ponieważ pierścień i węzeł oznaczały zależność, niewolę. Sam powinien był pochodzić z małżeństwa zawartego według najsurowszego rytuału, zwanego confarreatio (ob.), i sam żyć w takiem sakramentalnem małżeństwie, które nigdy nie mogło być rozwiązanem. Jeżeli stracił żonę, winien był urząd swój złożyć. Dom jego był rodzajem azylu; kto w więzach do niego wszedł, zyskiwał wolność. W dawniejszych czasach nie mógł, równie jak jego towarzysze,

And. S.

Flaming (Flamingo, albo F leming er) Antonin, mnich zakonu cysterskiego, był wysłany przez generała zakonu z Franeyi do Czech,

F. Martialis i Quirinalis, więcej nad jedną noc, i to nie częściej jak dwa razy do roku, przepędzać poza miastem, aby tylko codziennie bez przerwy mógł składać Jowiszowi ofiary. W wyjątkowych tylko razach, w czasach naglącej potrzeby, zastąpić go mogła w tym obowiązku żona, t. zw. Flaininica Dialis. Była ona urzędową kapłanką bogini Junony. I jej ubranie wate.—Zachodnia część jest nieco wyższa i w Ha-i strój normowały szczegółowe przepisy: nosiła gelbergu pod Belzigiem dosięga 201 m., gdy na włosy uczesane w formie piramidy, t. zw. t u- wschodzie Golmberg, o 1 '/₂ mili na wschód od tulus, przeplecione purpurową wstążką weł- Juterboga, ma tylko 178 m.— Nazwa pochodzi nianą; publicznie wolno jej było pokazywać się od flamandzkich kolonistów, osadzonych tu przez tylko z twarzą zasłonioną welonem (fiammeum), Alberta Niedźwiedzia. Przedtem zamieszkiwali w długiej wełnianej sukui, nicią wełnianą szy- te okolice Serbowie Łużyccy, tej, zapewne purpurowej barwy, w obuwiu uszyłem ze skóry zwierzęcia ofiarnego. Gdy podczas pierwszej wojny domowej w r. 86 przed Chr.

gdzie r. 1599 został opatem klasztoru zbrasław-skiego. Ciesząc się wielkiemi względami cesarza Rudolfa II, korzystał z nich dla dobra klasztoru. Był przytem wizytatorem zakonu, a otrzymawszy od kongregacyi inkwizycyi polecenie, aby niszczył książki kacerskie, żarliwością swoją w tej sprawie wielką szkodę wyrządził piśmiennictwu czeskiemu. Godność opata złożył 1608, umarł 1611. *

zylea 1871).

Flaminius Gaj us, mąż stanu rzymski, z pochodzenia plebejusz, zażądał, jako trybun ludowy, w r. 232 przed Chr., aby wolny jeszcze „ager gallicus”, ziemię dawniej Gallów senoń-skich w okolicy Ariminum (Rimini), rozdano ple-bejuszom. Gdy wniosek jego senat odrzucił, energiczny trybun, opierając się na przysługującem mu prawie, odwołał się do zgromadzeń trybowych . („comitia tributa”) i przeprowadził swe żądanie wbrew woli senatu (pierwszy tego rodzaju wypadek w dziejach trybunatu). Wykonanie tej uchwały spowodowało wybuch wielkiej woj n y g a 11 i j s k i e j (225—222). F. był w r. 227 pretorem Sycylii, został z łaski ludu obrany na konsula na rok 223, wespół z Publiuszem Furyuszem. Wysłany na teatr wojny, przekroczył na czele wojska rzymskiego rz. Pad ((Po), ale doznał strat tak ciężkich, iż tylko przez zawarcie zawieszenia broni i uskutecz-

Flamingo (ptak), oh. Czerwonak.

Flamininus Titus Quinctius, patrycyusz rzymski, obrany r. 198 przed N. Chr. konsulem, prowadził zwycięską wojnę z królem macedońskim, Filipem V (ob.), którego pod Kynoske-falë w Tessalii poraził na głowę (197) i zniewolił do przyjęcia upokarzających warunków pokoju. Poczem na igrzyskach istmijskich w Ko-rjmcie (r. 196) ogłosił za wolne i niepodległe wszystkie szczepy i miasta greckie, które do owego czasu pod zwierzchnictwem macedońskiem pozostawały. W r. 195 przedsięwziął wyprawę karną przeciwko wiarołomnemu i krwiożerczemu tyranowi Sparty, Nabisowi; zamiast go jednak zupełnie zniszczyć, jak tego żądali Achajczycy, poprzestał jedynie na uczynieniu go nieszkodliwym dla Rzymu. Senat uczcił zasługi F-a, po powrocie jego do Italii (194), trzydniowym tryumfem. W r. 192 F. był wysłany powtórnie do Grecyi, aby odwieść Związek Achajski od sojuszu z Antyochem III, królem syryjskim, i umocnić Helienów w wierności względem Rzymu. Cenzorem był w r. 189, jeździł r. 183 w poselstwie do króla Bitynii, Prusyasza I, na którego dworze szukał był podówczas przytułku Hannibal po ucieczce z Syryi. F., dowiedziawszy się o tern, zażądał od Prusyasza wydania straszliwego zbiega, ale zwycięzca z pod Kannów, by uniknąć wszelkiej hańby, trucizną położył kres swemu życiu. Plutarch surowo potępia ten czyn F-a, wysoko przez Polibiusza cenionego dla jego talentu wojskowego i wykształcenia literackiego. — Gerlach „T. Q. Flamininus” (Ba-

Hml.

niwszy szybko odwrót, zdołał uratować swe legiony od zupełnej zagłady. Wkrótce potem ponowił swój najazd i, stanąwszy nad rzeką Addą, gotował się do wydania walnej bitwy Insubrom, kiedy otrzymał wezwanie od senatu, aby złożył urząd konsula, rzekomo na zasadzie „fałszywych auspicyów wyborczych”. F. zostawił pismo senatu nierozpieczętowanem, stoczył bitwę i odniósł świetne zwycięstwo. Wrócił do Rzymu dopiero po ukończeniu kampanii, witany przez lud jako tryumfator. Mianowany w r. 220 cenzorem, wypchnął z centuryj wyzwoleńców, zrównanych nakrótko przedtem pod względem prawa głosowania z wolnymi obywatelami, ograniczając tę reformę tylko do czterech miejskich „tribus”; zbudował wielką drogę wojenną ze Spo-letium (pośrednio z Rzymu) przez Apeniny do Ariminum, noszącą do dziś dnia jego imię („Via Flaminia”); popierał usilnie osadnictwo rzymskie w dolinie Padu, zarówno ze względów ekonomicznych, jak wojskowych. Za jego też cenzora-tu ustanowiono w Rzymie drugie doroczne święto ludowe, t. zw. igrzyska rzymskie (obok obchodzonych oddawna „Ludi Maximi”) i w związku z tern wybudowano na polu Marsowem nowy cyrk—„Circus Flaminius”. Popularność, jaką F. stale się cieszył u ludu, urosła jeszcze, gdy w r. 218 bronił, on jeden w senacie, wniosku trybuna ludowego, Kwintusa Klaudyusa, zabraniającego senatorom i ich synom trudnić się handlem. To też komicya wyborcze na rok 217 powołały go, pomimo gwałtownego oporu szlachty rzymskiej, po raz drugi na konsula (obok Gnejusa Serwiliusza). Atoli F. nie posiadał dość geniuszu wojskowego, aby w owej krytycznej dla ojczyzny chwili sprostać włożonemu na jego barki zadaniu i powstrzymać zwycięski pochód nadciągającego od północy Hannibala. Z obawy przed intrygami senatu opuścił potajemnie stolicę, nie dopełniwszy zwykłych przy objęciu urzędowania ceremonij, i udał się do obozu w Ariminum, skąd na czele wojska swojego wyruszył do Arretium w Etruryi. Drugie wojsko konsularne pod wodzą Serwiliusza pozostało w Ariminum. Tymczasem Hannibal obszedł niespodzianie rozdzielone stanowiska Rzymian i, przedarłszy się przez bagniste okolice rzeki Arno, ciągnął prosto na Rzym. F., nie czekając, wbrew radzie swych poddowódzców, na połączenie się z armią Serwiliusza, puścił się w pogoń za Kartagińczykami i dał się nieoględnie wciągnąć do bitwy w ciasnym wąwozie (między Kortoną a Peruzyą) nad jeziorem Tra-zymeń s ki em,*— miejscu, wyszukanem starannie przez Hannibala na przygotowaną dla Rzymian porażkę. Napadnięty tam z trzech stron, zginął F. wraz z połową (15 000 ludzi) swego wojska. Druga połowa została wzięta do niewoli (w kwietniu 217 r.).—Syn F-a również Flaminius Gajus, był w r. 193 pretorem Hiszpanii wschodniej („H. citerior”), gdzie walczył z po-

86

Eno. Powsz. Ilustr. Zesz. 171 T. XXII.

Hinl.

Dr J. P.

' Skij

z r. 1895).

wodzeniem z Celtyberami i zdobył Litabrum. R. 185 sprawował urząd konsula. Zbudował drogę z Arretium do Bononii, prosto idącą przez Apeniny, wówczas gdy towarzysz jego, konsul Aemilius Lepidus, przedłużył dawną „Via Fla-minia” aż do Płacencyi. Był on także jednym z założycieli kolonii rzymskiej A k w i 1 e i, owej późniejszej „Roma secunda.”

Flamińska droga, Via F lam i ni a, droga zbudowana przez cenzora C. Flaminiusza, w r. 220 przed Chr. Wiodła ona z Rzymu przez południową Etruryę i Umbryę do Ariminum (Rimini). — Naprawiali ją później Oktawian August i papież Juliusz III.—Jej część w samym Rzymie pomiędzy Porta Flaminia przy murach Aureliusza, a Porta Ratumena przy murach Serwiu-sza Tulliusza, nazywała się Via Lata (dzisiejsze Corso); wznosiły się przy niej między in-nemi: łuki Aureliusza, Klaudyusza i Dyoklecya-na, Septa Julia, świątynia i kolumna M. Aureliusza.—Tuż za Tybrem przy moście Milwijskim odgałęziała się od niej na lewo Via Cassia.And- s-

Flamm Dawid (* w Kaliszu w r. 1793,—f w Hamburgu d. 24 lutego r. 1866) lekarz. Do nauk uniwersyteckich przykładał się we Wrocławiu i w Berlinie, gdzie w r. 1818 po obronieniu rozprawy „De vertebrarum ossificatione” godność doktorską otrzymał. Powróciwszy do kraju, złożył ponownie egzamin w r. 1820 w Warszawie i osiadł w Kaliszu, gdzie zatrudniał się wykonawstwem lekarskiem do r. 1833, poczem przeniósł się do Warszawy i zjednał sobie wkrótce wziętość i sławę jako zdolny położnik. W r. 1862 zamieszkał w Hamburgu, gdzie po kilku latach żywota dokonał. W pamiętniku To w. lek. warszawskiego spotykamy kilka spostrzeżeń jego z dziedziny położnictwa i chorób niewieścich.— Por. Ko śmi ński eg o „Słownik lek. pols.” (str. 120); spis prac jego po niemiecku ogłoszonych podaje. Callisen w „Med. Schriftsteller-Lexikon” (T. VI, str. 311 i T. XXVIII, str. 59).

Flamm Filip, prawnik polski (* w r. 1828 w Kaliszu—f r. 1895). Po ukończeniu gimna-zyum w Warszawie, wstąpił na kursa prawne, a po otrzymaniu świadectw w r. 1846 oddał się zawodowi sądowemu; mianowany w r. 1850 patronem przy trybunale cywilnym w Warszawie, a w r. 1865 adwokatem przy sądzie apellacyj-nym, uzyskał w r. 1872 godność obrońcy przy senacie. Po wprowadzeniu organizacyi sądowej w Królestwie zaliczony został w r. 1876 do grona adwokatów przysięgłych. Z prac F-a wymienić należy: „O prawach spadkowych dziecka naturalnego” (1865); „Rzecz o wekslach i czekach” (1882    r.); „Interpretacya kodeksu cywil

nego Królestwa Polskiego” (Tom I, Warszawa 1888); „Współki rolnicze ekonomiczne na tle prawodawstwa porównawczego” (Lwów 1890). Zamieścił również w r. 1890 wespół z Kazimierzem Nowakowskim w książce zbiorowej „Alexandra” w Berlinie, rozprawę p. t. „Uebersieht des im Köiiigreicli Polen geltenden Konkurs-rechts und Konkursverfahrens”. F. celował znajomością prawa handlowego; jako specyalista w tej dziedzinie brał udział w pracach różnych komitetów i kommissyj, jakie w ostatnich czasach zajmowały się w naszym kraju opracowaniem opinij przygotowywanych na żądanie władz centralnych co do różnych projektów prawodawczych. Tu podnieść należy uczestnictwo F-a w pracach nad zaprowadzeniem regestru handlowego, oraz nad kwestyą zastosowania nowej

lifæ

Wif¹

Fig. 134. Flamm Filip.

ustawy wekslowej do Królestwa. F. należał do założycieli dwóch wydawnictw prawniczych : „Przeglądu Sądowego” w r. 1868, oraz „Gazety Sądowej” w r. 1872. Do r. 1890 tę ostatnią podpisywał w charakterze wydawcy. Obszerne wspomnienie o F-e wraz z oceną jego działalności naukowej zamieścił Władysław Andry-chiewicz w „Gazecie Sądowej” (Ne Are 27 i 28

H. K

Flammarion Kami 1, astronom i popularyzator trancuski (* 1842 w Montigny le Roi, dep. Haute-Marne), przeznaczony do zawodu duchownego, rozpoczął nauki w seminaryum w Lan-gres, ale przerwał je w czternastym roku życia i był przez pewien czas terminatorem u rytownika. Wrócił jednak do nauki, złożył egzamin licealny i przyjęty został do obserwatoryum paryskiego, skąd w r. 1862 przeszedł do Biura Długości, gdzie pozostawał do r. 1866. Już od r. 1862 ogłaszał dzieła popularne; w r. 1864 objął redakcyę pisma przyrodniczego „Cosmos”; w r. 1865—redakcyę działu naukowego w dzienniku „Siècle”. W r. 1882 założył miesięcznik popularny „L’astronomie”. W r. 1865 rozpoczął wykład popularny astronomii w amfiteatrze szkoły Turgot; od r. 1867 prowadził konferen-cye w sali Kapucynów. Obrany został na prezydenta ligi nauczania, oraz towarzystwa aero-statycznego francuskiego i sam odbył od r. 1873

kilka wypraw balonowych dla zbadania stanu [ (1878); „La pluralité des mondes habités” (1862, hygrometrycznego powietrza, oraz kierunku prą- J 36-e wyd. 1892; przekł. polski Jakóba Wagi dów w górnych jego warstwach. Dostrzeżenia astronomiczne prowadził najpierw w prywatnem swem obserwatoryum w Paryżu, następnie przeniósł je do Juvisy-sur-Orge, w dep. Seine-et-Oise; zajmował się badaniem gwiazd podwójnych i wielokrotnych, obserwacyami Marsa i księżyca, plam na słońcu, badaniem aerolitów. Ważniejsze wszakże znaczenie mają jego dzieła popularne, któremi niewątpliwie przyczynił się do rozbudzenia zamiłowania do astronomii, dał podnietę Mo założenia popularnych stowarzyszeń

W<:

'f:

c~~.

«mi

i-⁻¹ 'S

mmmm

„O wielości światów zamieszkiwanych” 1868, 2-e wyd. 1872); „Les mondes imaginaires et les mondes réels” (1865, 21-e wyd. 1892); „Les merveilles célestes” (1866, 7-e wyd. 1881); „Dieu dans la nature” (1867, 22-e wyd. 1892; przekł. pol. „Bóg w przyrodzie” 1875), „Uranie” (1889, 2-e wyd. 1891; przekł. pol. S. Kramszty-ka 1890, 2-e wydanie 1898); „Lumen” (1872, 40-e wyd. 1890); „Voyages en ballon” 1870. 20-e wyd. 1889); „Vie de Copernic” (1872; przekł. pol. F. Sulimierskiego „Życie Kopernika” 1873); „L’atmosphère” (1872); „Histoire du Ciel” (1873); „Les terres du ciel” (1877, 2-e wyd. 1881; przekł. pol. Stefanowskiej „Niebo” 1895); „François Arago” (1879); „Astronomie populaire” (1880, dzieło uwieńczone przez akademię francuską); „Le monde avant la création de l’homme” (1886); „Les tremblements de terre” (1886); „La planète Mars et ses conditions d’habitabilité” (1893) i in. Oprócz tego wydał „Atlas céleste” (1877, 8-e wyd. 1887), oraz karty Marsa i księżyca.—Por. S. Hugo „Camille Flammarion sa vie et son oeuvre” (1891).

Plammula (wyraz łaciński od fl am enmpło-mień), w późniejszych czasach cesarstwa chorągiewka (proporzec) jazdy; nazwany tak, czy to od barwy, czy od kształtu.    *

Flamski (z franc.), dawniej w Polsce tak nazywano towar z Flandryi sprowadzany.

Flamsteed John, astronom (* 1646 w Derby —f 1719 w Greenwich; przeznaczony do zawodu duchownego, zachęcił się do astronomii dziełem Sacrobosca „De sphaera”, zaczął budować kompasy słoneczne, następnie zajął się obliczeniem zaćmień i położenia planet. Prace te zjednały mu poparcie „Boyal Society”; został studentem w Cambridge i zyskał stopień magistra nauk. W r. 1675 otrzymał tytuł astronoma królewskiego z płacą 100 liwrów i objął kierunek nowo-założonego obserwatoryum w Greenwich. Dla szczupłych środków nie mógł jednak prowadzić badań ścisłych i dopiero w roku 1684 zdołał zbudować wielkie koło ścienne, co dozwoliło mu

S. K.

Fig. 135. Flammarion Kamil.

astronomicznych i kilku obserwatoryów prywatnych. Wpływ jego dzieł jest głównie wynikiem pięknego jego stylu, choć niekiedy zbyt błyskotliwego; często też, zamiast głębszego wnikania w istotę rzeczy i ściślejszych wyjaśnień, zadawala się słowami czczego zachwytu nad wspaniałością i ogromem świata. Nadto dzieła jego przejęte są często mistycyzmem, a w niektórych okazuje się stronnikiem spirytyzmu. Ogłosił: „Etudes et lectures sur 1’astronomie” (9 t., 1867—1880); „Catalogue des étoiles doubles et multiples en mouvement relatif certain”

urzeczywistnić dawny zamiar ułożenia katalogu gwiazd; obserwacye swe wszakże zmuszony był przesyłać komitetowi wyznaczonemu przez „Royal Society”, który zwlekał z ich drukiem i wprowadzał dowolne zmiany; katalog ten wydany został w r. 1712 p t. „Historia coelestis libri duo, observante Joanne Flamstedio in observatorio regio Grenovicensi, continua serie ab anno 167,6 ad annum 1705”. Dopiero po wielu sporach zdołał F. zyskać niezależność; z przygotowanych już druków zachował te tylko arkusze, które uznał za dobre, resztę spalił i sam zajął się nowem opracowaniem swego katalogu, którego druk wszakże ukończony został dopiero po jego śmierci przez Halleya, p. t. „Historia coelestis britannica” (3 t., 1725); katalog ten obejmuje

S. K.

T. XVII, str. 846).

Flandin Eugeniusz Napoleon, malarz i archeolog francuski (*15 sierpnia 1809 roku w Neapolu—f w Tours 1876), zwiedzał Algier i Persyę i jako rezultat tych podróży wydał przepyszne dzieło ilustrowane „Voyage en Perse” i „Monument de Ninive”, dalej napisał „Etudes sur la sculpture perse” (3 t., Paryż 1842) i „E-tudes sur la Perse moderne”, wreszcie wydał dzieło opisowe „L’Orient” i „Histoire des che-

Wł. b.

ne Fille â l’oeillet”.

WŁ E.

2    848 gwiazd. Dopełnienie jego stanowi „Atlas coelestis” (1729 z 25-u, 1753 z 28-u kart złożony). Zmniejszone wydanie tego atlasu sporządził Fortin (17776).—W r. 1833 odnaleziono w obserwatoryum Greenwich rękopisy F-a, zawierające między innemi jego autobiografię, którą wydał Baily: „Au account of the Rev. John. Flamsteed” (1835, oraz dodatek 1837).

Flandin Karol (* d. 13 marca r. 1803 w Les Aubues [dep. Nièvre]), lekarz i chemik francuski. Do nauk uniwersyteckich przykładał się w Paryżu i skończył je jako doktor medycyny w r. 1832 po obronieniu rozprawy „Propositions et questions sur le choléra morbus épidémique”, w której pierwszy dowiódł, że w czasie napadu choroby tej żaden lek przez ustrój wchłanianym nie bywa. Lata 1832—1835 spędził na podróżach naukowych: powróciwszy do Paryża wydał ich opis p. n. „Etudes et souvenirs de voyage en Italie et en Suisse” (Paryż 1838); równocześnie został współpracownikiem pisma „Journal général”, a do „Moniteura” pisywał sprawozdania z posiedzeń Akademii umiejętności, dla której razem z E. P. Dang erem napisał kilka prac toksykologicznych, skierowanych przeciwko O r fil i (ob.); wogóle zajmował się wiele badaniami nad trująeemi własnościami arszeniku, antymonu, miedzi, rtęci, ołowiu i trucizn roślinnych. W r. 1845 powołano go na członka rady zdrowotnej (Conseil de Salubrité), w której pracach czynnie i gorliwie uczestniczył; ze stanowiska tego ustąpił w r. 1853 wskutek procesu politycznego. Z dzieł jego są najważniejsze: „Traité des poisons, ou toxicologie appliquée à la Méd. legale, à la physiologie et à la thérapeutique” (Paryż 1846 — 1853,

3    tomy) i „Principes et philosophie de la chimie moderne, fondés sur la doctrine des équivalents” (tamże 1864).—Por. „Nouvelle biographie gén.”

Dr J. p.

valiers de Rhode”.

Flandrin Hipolit, malarz francuski (* 23 marca 1809 w Lugdunie—f 31 marca 1864 r. w Rzymie). W 1829 r. przybył do Paryża i tu był uczniem Ingresa. W 18-ym roku życia otrzymał wielką nagrodę państwową i stypendyum na podróż do Włoch. Po powrocie do Paryża oddał się . przeważnie malarstwu kościelnemu. W kościele paryskim S-t Germain des Prés przedstawił Wjazd Chrystusa do Jerozolimy, dalej przyozdabiał świątynie w Nîmes i w Lugdunie, Nadto malował świetne portrety, mianowicie Napoleona III, Rotszylda, lir. Walewskiego i innych. W r. 1853 otrzymał godność członka akademii. Z wybitniejszych dzieł jego wymienić nalpży: Chrystus wśród dzieci; Savo-narola każący we Florencyi; Młodzieniec nad morzem; Mater dolorosa; najlepszym portretem pędzla F-a jest panny Maisons, znany pod nazwiskiem „la Jeun-

\Vł. B.

Flandrin Jan Paweł, malarz franc., brat Hipolita, ur. w Lugdunie 1811. Uczył się wspólnie z bratem, któremu 1829 towarzyszył do Paryża, gdzie uczęszczał na kursa malarstwa w zakładzie Fugres. Żywego temperamentu, siłacz z muskułami Herkulesa, zabawiał kolegów popisami swej siły. W r 1834 wyjechał za bratem do Rzymu, gdzie wydoskonalił się jako pejzażysta. W roku 1838 powrócił do Paryża i osiągnął wielkie powodzenie płótnami „Nymphe” i „Les Adieux d’un proscrit”. Następnie wystawił „Les Pénitents de la campagne de Rome” i widok willi Borghese. W latach 1841 — 1851 dał znowu na wystawę kilka płócien, z których królowa Marya-Amelia nabyła „Rue de Tivoli”; uznanie zyskały również „La Rêverie” i Przechadzki nad brzegami Tybru, tudzież krajobrazy „Dans les Bois” i „Dans les Montagnes”. Przyozdobił także malaturami zamek Dampierre i kaplicę kościoła świętego Seweryna. Rząd nabył do muzeum luksemburskiego dwa jego krajobrazy: Góry Sab iii skie i Puszcza. Malował także portrety.

Flandrya, po flamandzku Vlaenderen, hiszp. F land es, niem. Flandern, niegdyś hrabstwo niderlandzkie, dzielnica, położona między uściem Skaldy a francuskiemi prowincyami Pikardyą i Artezyą. W najobszerniejszem znaczeniu F. obejmuje krainę, która dziś do trzech państw należy:—1) F. francuska, stanowi część francuskiego departamentu Nord, i dzieli się na F-ę nadmorską czyli flamandzką z m. głównem Cassel, i F-ę wewnętrzną, czyli wallońską, z m. gł. Lille.—2) F. niderlandzka należy do Hollandyi, stanowiąc część jej prowincyi Zelandyi, między zachodniem ramieniem uścia. Skaldy a granicą belgijską, z głów-nemi miastami: Sluis, Axel i Hulst,—3) F. belgijska, obejmuje największą część całości i administracyjnie dzieli się na F-ę Wschodnią i F-ę Zachodnią, z których każda tworzy pro-wincyę belgijską. W najobszerniejszem tem znaczeniu rozważana F. była od wieków ogniskiem wielkiego przemysłu, handlu i żeglugi morskiej, które wzrosły jeszcze bardziej, gdy dostała się dziedzictwem Niderlandom, i wraz z niemi przyłączona do Hiszpanii wzięła udział w zdobyczach nowo-odkrytej Ameryki. Wówczas-to doszły do najwyższego rozkwitu takie miasta, jak Gandawa, Brügge, Ypern (Ypres), Antwerpia, nie licząc wielu innych, a ludność stała się wo-góle jedną z najzamożniejszych i liajoświeceń-

And. S.

szych w ówczesnej Europie. Lecz z czasem nietolerancya hiszpańska podkopała dobrobyt, a wojny zniszczyły kraj; skoro zaś w r. 1576 Antwerpia została zburzoną, naówczas intelligen-tna i najbardziej rzutna część ludności wyemigrowała do Niderlandów, by śród tamtejszych marszów, żyznych, a mnniej dostępnych, przytułku szukać. Nowy rozkwit tej dzielnicy przypada na wiek obecny. Długotrwały spokój tych okolic i wielka pracowitość mieszkańców zdołały doprowadzić F-ę do stanu takiej kultury, jakiej równych przykładów niewiele znajdzie się nietylko w Europie, ale i w całym świecie. Flandrya belgijska graniczy z m. Północ-nem, z francuskim dep. Nord, z belgijskiemi prowincyami: Hennegau, Antwerpią i Brabancyą południową, wreszcie z niderlandzką prowincyą Zelandyą. Wybrzeże składa się z odsepisk morskich, czyli diun, poza któremi rozciąga się żyzny pas marszów; południową część na granicy z Francyą tworzy löss, zwany także gliną belgijską; resztę kraju wypełniają piaski, doprowadzone przez kulturę do wysokiej miejscami urodzajności. Powierzchnia wogóle nizinna; żaden jej punkt nie wznosi się ponad 200 m. nad p. m.; natomiast marsze i część kraju nad dolną Skaldą uległyby zalewowi morskiemu, gdyby od niego nie broniły diuny i groble sztuczne.—Lecz właśnie te najniższe części odgrywają wybitną rolę w produkcyi Belgii; przestrzeń bowiem niezdatna do uprawy wynosi we F-i zaledwie 5n/₀ ogółu,—pozostałe zaś 95°/₀ są prawie wyłącznie obrócone na pola orne, jak o-grody uprawiane. — Wprawdzie produkcya pszenicy jest tu mniejszą, niż w Belgii środkowej, lecz za to większą jest produkcya żyta, kartofli, lnu, buraków, rzepaku i t. p. Jako przykład intensywności gospodarstwa rolnego niech posłuży fakt, że w wielu okolicach F-i Wschodniej bywają dwa zbiory rocznie: najprzód zboże, a potem koniczyna lub buraki; szczególnie zaś powiedzieć to należy o krainie Waes, leżącej na lewym brzegu dolnej Skaldy, na granicy z Hollandyą. Powierzchnia zajęta przez lasy wynosi zaledwie 4°/₀ ogółu, cały zaś kraj ma wygląd sobie właściwy: szeregi drzew towarzyszą stale drogom bitym, kanałom i rzekom, niższe zaś krzewy i żywopłoty otaczają i rozgraniczają pola. Ogrodnictwo, sadownictwo i hodowla kwiatów bardzo rozwinięte; znaczną jest także hodowla ptactwa domowego i zwierząt domowych, czemu sprzyja obfitość sztucznych łąk i uprawa traw pastewnych. Zasługuje także na uwagę rybołówstwo Flandryi zachodniej, mianowicie zaś hodowla ostryg. Rzeką główną jest Skalda z lewym swym dopływem Lys, oraz nadbrzeżne rzeki, powiązane licznemi między sobą żeglownemi kanałami. Klimat umiarkowany, nieco wilgotny, dosyć zmienny, ale wogóle zdrowy. Górnictwo nie istnieje.—Drogi kommu-pikacyjne liczne i różnorodne: kanały, rzeki

spławne, gościńce bite, drogi żełazne.—Przemysł wysoko rozwinięty, zwłaszcza w gałęzi przędzal-niczo-tkackiej; słynne są tutejsze płótna i batysty (ognisko w Gandawie), koronki, sukna, tkaniny bawełniane, adamaszki; oprócz tego gorzelnie, dystylarnie, papiernie, mydlarnie, garbarnie, budowa statków mniejszych, warzelnie soli. Przemysłowi odpowiada również rozwinięty handel, wsparty przez liczne instytucye kredytowe. Flandrya Wschodnia ma przestrzeni 3 000 km. □ oraz 1 002 000 ludności (1896), prawie wyłącznie flamandzkiej,—t. j. 334 na 1 km. dzieli się na 6 okręgów: Gandawa (Gent, Gand), Alost (Aalst), St. Nicolas, Oudenaarde, Termon-de (Dendermonde) i Eccloo; stolica Gandawa. Flandrya Zachodnia na 3 235 km. Q liczy 781 000 m-ców (1896), prawie wyłącznie Fla-mandczyków,—t. j. 238 na 1 km. Q; dzieli się na 8 okręgów: Brügge, Ostenda, Ypern (Ypres), Fûmes (Veurne), Kortrijk (Courtray), Rousselae-re (Routers), Thielt i Dixmuiden. Miastem głów-nem jest Brügge.

Dzieje. W epoce najazdu Cezara bagniste puszcze F-i zamieszkiwały ludy częścią celtyckiego, częścią germańskiego pochodzenia: M e-napii, Morini i Atrebates. Ujarzmiony przez Rzymian kraj ten wszedł w skład pro-wincyi „Belgica secunda”. W czasach wędrówki ludów osiedli tu w znacznej liczbie Frankowie. Po podziale monarchii Karola Wielkiego, kiedy na mocy układu w Verdun rzekę Skaldę oznaczono jako granicę państwa Zachodni o-frankońskiego, t. j. Francyi, cała niemal F., która za panowania Merowingów znana była pod nazwą „pagus Mempiscus”, dostała się pod berło Karola Łysego. Nazwa F. („Vlae-land”, co znaczy kraj zalany wodą) utworzyła się dopiero w VII stuleciu, i rozumiano pod nią z początku jedynie ziemię Brügge (Bruges) i Sluys, nad którą ustanowieni byli w charakterze rządz-ców dziedzicznych t, zw. leśniczowie („forestiers de Flandre”). Jeden z tych rządzców, B al dwi n I, przezwany Ż elazną Ręką („Bras de Fer”), zaślubił córkę Karola Łysego, Judytę, został zamianowany przez tegoż króla markgra-fem (r. 864) i stał się w ten sposób założycielem panującego przez kilka wieków we F-i domu hrabiowskiego. Przydomek swój pozyskał on w walce z Normandami, na których rzucił taki postrach, iż za życia jego omijali starannie wybrzeża flamandzkie. Po śmierci Baidwina 1 (878) korsarze normandzcy, korzystając z mało-letności jego syna, Bald wina II (878—918), przezwanego Łysym, pustoszyli kilkakrotnie F-ę i opanowali Gandawę. Doszedłszy do lat pełnych, Baldwin II uwolnił ostatecznie kraj swój od Normandów, odbudował zburzone przez nich miasta i, w celu skuteczniejszej obrony od najazdów, ustanowił w każdym grodzie kasztelana z rozległemi pełnomocnictwami. Ypern, Cour-tray, Gandawa i Brügge były głównemi z tych

kasztelanij. Hrabia ten w interesie swej wła- czykiem, odkąd się ożenił z hrabiną Fryzyi, dzy nie oszczędzał ziem kościelnych i nie wa- Gertrudą, wdową po Florentym I. Rychilda jednak, hał się zamordować (r. 900) arcybiskupa Rheims’u korzystając z tego, że rozmaite przeszkody za-Fulka (Pełkę), który zabrał mu był opactwa Saint- trzymywały Roberta we Fryzyi, opanowała F-ę Bertin i Saint-Vaast. Był ożeniony z córką Al- z pomocą trzeciego męża swego, Normanda Wil-freda Wielkiego, Eltrudą. Syn jego i następca, helma. Niebawem wszakże wsie i miasta fla-Arnulf Stary albo Wielki (918—964), brał czynny udział w wojnach krewniaka swego Karola Prostaka, walcząc po jego stronie, i ściągnął na F-ę (946) najazd cesarza Ottona Wielkiego. Ku schyłkowi życia, oddawszy się de-wocyi, przelał władzę (958) na syna swego,

mandzkie, oburzone jej zdzierstwem, podniosły rokosz i wezwały Roberta. Zwyciężona, pomimo pomocy Francuzów, w bitwie pod Cassel, Rychilda musiała ustąpić F-ę „Fryzyjczykowi”; syn jej atoli, Baldwin, zachował Henegawię. Robert I naraził się duchowieństwu i z tego powodu musiał odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej, gdzie spędził trzy lata (1086—1089). Syn jego i następca, Robert II „Jerozolimski” (1093— 1111), był jednym z wodzów pierwszej wyprawy krzyżowej i zarazem jedynym, który przyprowadził z niej swe hufce napo wrót do kraju, odmówiwszy przyjęcia ofiarowanego mu tronu jerozolimskiego. Walczył zwycięsko z cesarzami Henrykiem IV i V, którzy żądali od niego przysięgi lennej z racyi ziem, posiadanych na prawym brzegu Skaldy. Sprawiedliwy i wspaniałomyślny, cieszył się ogólną miłością poddanych. Zginął przy oblężeniu miasta Meaux, dokąd przyprowadził królowi francuskiemu, Ludwikowi VI, posiłki w wojnie jego przeciw Anglikom. Po nim nastąpił syn jego, Baldwin VII (1111

Bald wina III, którego krótkie rządy zostawiły trwały ślad w dziejach flamandzkich. Otoczył on bowiem troskliwą opieką kiełkujący przemysł sukienniczy, który z biegiem czasu stał .się głównem źródłem bogactwa kraju; on też ustanowił w znaczniejszych miastach jarmarki doroczne. Po jego śmierci (961), stary Arnulf objął nanowo władzę, robiąc usilne zabiegi, aby zapewnić spokojne posiadanie dziedzictwa ojczystego nieletniemu wnukowi swemu, Arnul-fowi II. W tym celu szukał poparcia u króla francuskiego Lotaryusza i złożył mu homagium.

1119), zwany dla swej surowej i krwawej sprawiedliwości „od topora” („à la Hache”). Zaraz na początku swego panowania kazał on poddanym zaprzysiądz „pokój Flan-dryi”, zabraniający Flamandczykowi wszelkiego gwałtu i bezprawia względem innego Flamand-czyka, niezależnie od jego stanowiska społecznego. Dziesięciu rycerzy winnych złamania tej przysięgi powiesił przed krużgankiem swego zamku, innego zaś szlachcica kazał wrzucić do kotła z wodą wrzącą. Umarł w 28-ym roku życia od rany, otrzymanej podczas oblężenia zamku Eu. Ponieważ nie miał dzieci, mianował swym następcą ciotecznego brata, Karola, syna

Panowanie Arnulfa II (964—988) nie było jednak pomyślnem. Miał on ostry zatarg z Hugonem Kapetem, który siłą oręża zmusił go do uznania swego zwierzchnictwa. Syn jego, Baldwin IV (988—1035), zwany Brodatym („le Barbu”), prowadził zwycięską wojnę z cesarzem Henrykiem II i na mocy pokoju w Akwizgranie otrzymał w lenno Valenciennes, Walcheren i wyspy Zelandzkie (1007). W ten sposób, hrabia F-i, nie przestając być uważanym za wasala Francyi, został jednocześnie lennikiem niemieckim. Syn Baidwina IV, Baldwin V „z Lille” (1035—1067), ożeniony z Adelą, córką króla francuskiego, Roberta, był bodaj najznakomitszym księciem z rodu Baldwina Żelaznej Ręki.

kilku bogatych mouopolistów i sprzedawać je po nizkiej cenie ludowi. Co więcej, chciał złamać potęgę możnego rodu kasztelanów w Brügge. Otóż ci, którzy się uważali za pokrzywdzonych przez hrabiego, postanowili się zemścić i zamordowali go w kościele św. Donata w Brügge. Wieść o tern wzburzyła całą F-ę, Ludność Brügge i miast sąsiednich zdobyła cytadelę, gdzie

Dzięki szczęśliwym wojnom z hrabią Fryzyi i Hollandyi, Thierrym IV, oraz z cesarzem niemieckim, Henrykiem III, rozszerzył swą władzę na Fryzyę, ziemię Aalst (między Skaldą a Den- , króla duńskiego, Kanuta IV. Ow Karol (1119— derem), biskupstwo Cambrai, a przeż ożenienie 1127), przezwany Dobrym, trzymał bardzo starszego syna swego z Rychildą, jedyną córką krótko panów feudalnych, czem zaskarbił sobie i spadkobierczynią hrabiego Henegawii (Hainaut), i szczególną miłość włościan i mieszczaństwa, przyłączył do F-i tę bogatą krainę. Król fran- Popularność jego zresztą była tak powszechną, cuski, Henryk I, powierzył mu, umierając, re- iż baronowie królestwa jerozolimskiego ofiaro-gencyę królestwa na czas małoletności Filipa I, wywali mu koronę, a książęta niemieccy chcieli i hrabia F-i nie zawiódł położonego w nim zau- go obrać cesarzem (1125). Odrzucił obie te fania, sprawując przez sześć lat (1061 — 1067) propozycye i padł ofiarą swej chęci służenia chlubnie rządy Francyi. Umarł w r. 1067, uczciwie własnemu krajowi. W czasie głodu przekazując F-ę i Henegawię synowi swemu, 1125 r. kazał konfiskować zboże skupione przez Baldwinowi VI Mons (1067 —1070). Rządy tego pana trwały zaledwo trzy lata, ale były tak sprężyste, iż, według słów kronikarzy, rabunki i kradzieże znikły całkiem w jego krajach. Przed samym zgonem powierzył on re-gencyę F-i, nie żonie swej Rychildzie, która w oczach jego była zamało Flamandką, ale bratu, Robertowi I (f 1093), zwanemu Fryzyj-

się zaniknęli zabójcy, i posłała ich na rusztowanie. Karol został zaliczony w poczet świętych i jego szczątki były przechowywane jako relikwie. Ponieważ zginął bezpotomnie, więc wszczął się spór o następstwo tronu. Król francuski, Ludwik Otyły, zwołał do Arras szlachtę flamandzką i przedstawił jej jako nowego zwierzchnika Wilhelma, księcia Normandyi, spowinowaconego z domem flandryjskim. Mieszczanom król polecił przyrzec w imieniu hrabiego zniesienie podatku handlowego i czynszu od posiadłości miejskich. Hrabia przysiągł uroczyście, że dochowa tych warunków i przyjął w Brügge hołd od obywatelstwa. Wszelako, potrzebujące pieniędzy na odzyskanie swego księstwa Nor-mandzkiego,z którego wyzuł go był król angielski, Wilhelm, nietylko nie dotrzymał obietnicy względem zniesienia podatków, lecz zdzierstwem i samowolą wywołał powszechne przeciw sobie szemranie. Miasta: Lille, Saint-Omer, Gandawa i Brügge podniosły rokosz i obwołały hrabią F-i landgrafa Alzacyi Dietricha, najbliższego krewnego Karola Dobrego (1128). Królowi francuskiemu, który założył veto przeciwko tej elekcyi, Flamandczycy na zgromadzeniu w Brügge odpowiedzieli: „Król jest krzywoprzysięzcą i jego protegowany, Wilhelm Normandzki, uczynił się przez swe zdzierstwa niegodnym korony hrabiowskiej. Obraliśmy hrabiego, jaki nam się spodobał, i nie jest rzeczą króla Francyi sprzeciwiać się temu obiorowi.” Wilhelm poległ przy oblężeniu Alostu (Aalst) i Dietrich został wówczas uznany przez króla. Rządził mądrze (1128 — 1168); odbył cztery razy podróż do Ziemi Świętej; brał mianowicie udział w drugiej wojnie krzyżowej. Córka jego, Małgorzata, zaślubiła Baldwina (zwanego Odważnym, „Courageux”), syna i następcę Baldwina IV, hrabiego Henegawii. Po śmierci Dietricha rządy objął syn jego, Filip (1168—1196), który zmusił hrabiego Hollandyi. Florentego, do uznania się lennikiem F-i, a w wojnie przeciwko królowi angielskiemu, Henrykowi II, nałożył na niego daninę roczną w kwocie tysiąca grzywien srebra. Popierał gorliwie interesy mieszczaństwa flamandzkiego. Jako opiekun małoletniego Fili-pa-Augusta, króla Francyi, towarzyszył mu później, oraz Ryszardowi Lwie Serce, na trzecią wojnę krzyżową. Żołnierze francuscy nosili krzyż czerwony, angielscy krzyż biały, Flamandczyko-wie zaś zielony, zaznaczając tern, że F. nie jest prostem lennem, lecz udzielnym krajem. Filip umarł na zarazę pod murami St -Jean-d’Acre, przekazując tron, w braku potomków, siostrze swej, Małgorzacie, zamężnej za Baldwinem Odważnym Henegawskim (1191 — 1195). W ten sposób F. i Henegawia zoatały zjednoczone nanowo, ale Baldwin VIII (w Henegawii V) i Małgorzata utracili na rzecz Francyi południową część F-i,—późniejsze hrabstwo Artois. Syn ich i następca, Baldwin IX (1195 — 1206), odebrał w długiej wojnie od króla Filipa-Augu-sta ziemię Artois i, udawszy się następnie na czwartą wyprawę krzyżową, zasiadł na tronie konstantynopolitańskim (1204), rozpoczynając epokę t. zw. cesarstwa łacińskiego. Został zabity przez Bułgarów w r. 1206. Na nim wygasł ród Baldwina Żelaznej Ręki. Córka jego i następczyni, Joanna, zaślubiła Ferrand a (ob.) Portugalskiego, który wojował nieszczęśliwie z Filipem II Augustem i po bitwie pod Bouvines (1214) był więziony przez niego przez lat dwanaście. Po jego śmierci (1233) Joanna wyszła za mąż za Tomasza Sabaudzkiego, który umiał pozyskać względy Flamandczyków, przyznając im liczne przywileje. Po Joannie nastąpiła siostra jej, Małgorzata (1244—1279), zaślubiona najpierw Bouchardowi d’Avesnes. a później Wilhelmowi Dampierre. Syn jej z pierwszego małżeństwa, Jan d’Avesnes, otrzymał He-negawię, syn zaś z drugiego, Wit Dampierre — Flandryę. Z powodu licznych koncessyj, udzielonych przez Małgorzatę miszczaństwu flamandzkiemu, przezwano ją Dobrą Hrabiną. Od tego mniej więcej czasu władza hrabiów F-i przechodzi faktycznie w ręce bogatego mieszczaństwa, które zdobywa sobie coraz więcej swobód i przywilejów. Jednocześnie sojusz z Fran-cyą, nadwerężony już zdradziecką polityką zaborczą Filipa Augusta, ustępuje miejsce sojuszowi z Anglią i jaknajbardziej wrogiemu stosunkowi względem Kapetyngów. Za panowania hrabiów z linii Baldwina Żelaznej Ręki wytworzyła się rzeczywista narodowość flamandzka. Kraj uniknął szczęśliwie wszelkiego rozczłonkowania i anarchii. Silna władza hrabiowska umiała trzymać na wodzy niespokojną szlachtę. Powstały liczne i kwitnące miasta; rozwinął się handel, udoskonaliły się rękodzieła, pomiędzy które-mi szeroko zwłaszcza zasłynęły sukiennictwo i wyrób aksamitu. Miasto portowe Brügge już w XI wieku prowadziło rozległy handel wymienny, pośrednicząc między Północą a Południem; w XIV wieku liczyło z górą 200 000 mieszkańców i było targowiskiem całego świata, pełnem przepychu i bogactwa. Z Bruggią rywalizowała Gandawa. Włościanie tworzyli stan wolny, i gminy wiejskie cieszyły się prawie taką samą autonomią jak miasta. Potrzeba łączenia usiłowań w celu budowania tam dla ochrony uizin od zalewów i w celu osuszania błot przyuczyła tu wcześnie chłopa do stowarzyszania się i koope-racyi, a dobrobyt wyrobił w całej masie ludności ducha wolności. Owóż dopóki na czele kraju stali książęta dzielni, szanujący swobody ludu i uwzględniający jego potrzeby, książęta, jakimi była ich większość z dynastyi narodowej Baldwina Żelaznej Ręki,—miasta i wsie flamandzkie okazywały bez szemrania im uległość. Ale kiedy dynastya ta wygasła, kiedy nastał cały szereg książąt nieudolnych, myślących jeno o wyduszeniu z mieszczan i chłopów jak najwięcej pieniędzy dla zaspokojenia swej żądzy zbytku i zdradzających przytem zachcianki absoluty-styczne, wówczas i wsie, i miasta — te drugie przedewszystkiem — stanęły do otwartej walki z hrabiami i zaczęły dążyć do zupełnego wyzwolenia się z pod ich władzy. Walka ta, którą podsycali w widokach osobistych królowie francuscy, wypełnia ostatnie stulecie dziejów F-i jako samoistnego państwa. Zatarg wybuchnął najpierw za panowania Wita (Gui) Dampier-re’a (1280—1305), następcy Małgorzaty, który uczynił zamach na urząd ławniczy gandawski. Ów urząd („échevinage”) składał się z 39-u ławników (échevins), wybieranych dożywotnio z pośród patrycyatu kupieckiego. Posiadali oni nieograniczoną władzę i nie zdawali rachunku ani przed ludem, ani przed hrabią; byli dowódzca-mi milicyi. Podobna organizacya miejska istniała także w innych większych miastach F-i. Rządy ławników, jako oligarchia patrycyuszów, dawały się we znaki drobnemu mieszczaństwu, i dwie ostatnie hrabiny próbowały kilkakrotnie zaradzić temu stanowi rzeczy, co właśnie przyczyniło się niemało do popularności Joanny i Małgorzaty. Otóż Wit Dampierre, pod pozorem ukrócenia zdzierstwa, umyślił zniweczyć organizacyę ławników i zaczął od Gandawy. Atoli ławnicy odwołali się do króla francuskiego, Filipa IV Pięknego, który wziął otwarcie ich stronę. Wkrótce potem Filip Piękny zwabił podstępnie Wita wraz z jego córką, Filipiną, do Compiègne i tam zatrzymał ich jako więźniów. Hrabia został stawiony przed sądem pod zarzutem zdrady, ale sąd go uniewinnił, i Filip musiał go wypuścić, zatrzymawszy w charakterze zakładnika—Filipinę. Rozwścieczony Wit zawarł przymierze z królem angielskim, Edwardem I, z cesarzem niemieckim, Adolfem Nassauskim, z arcyksięciem austryackim, Albrechtem, z księciem Brabantu, Janem II, i ogłosił, że nie uznaje nadal zwierzchnictwa króla Francyi. Wszelako przerachował swe siły, albowiem sprzymierzeńcy go opuścili, a miasta flamandzkie nie chciały wcale popierać jego sprawy, skutkiem czego wojsko francuskie zajęło całą F-ę (r. 1297). Wit dostał się nano-wo do niewoli. Patrycyat miejski, rad, że Filip Piękny zatwierdził wszystkie jego przywileje, pogodził się łatwo z tym podbojem. Król odbył podróż po hrabstwie i został dobrze przyjęty. W czasie tej podróży żona jego, Joanna Nawarska, patrząc z zazdrością na przepych strojów bogatych mieszczanek Bruggii, wyrzekła te, przytaczane tak często jako dowód wielkiej zamożności Flamandów, słowa: „Myślałam, że jestem tu jedna królową, tymczasem widzę dokoła siebie tysiąc innych”. Ale niebawem rządy namiestnika królewskiego, Jakóba Chatillona, i możnego mieszczaństwa zaczęły coraz bardziej ciężyć na pospólstwie, na drobnych rzemieślnikach i na chłopach, którzy przytem zaczęli się obawiać, aby ich, jak we Francyi, nie obrócono w stan poddaństwa. W maju 1302 wybuchł ogólny rokosz, na czele którego stanęli Piotr Konynck, mistrz cechu tkackiego, i Jan Brey-del, przełożony cechu rzeźników, obaj w Bruggii. Rokoszanie pobili z kretesem liczniejszą i lepiej uzbrojoną jazdę francuską pod Courtrai (11 lipca). Miasta, zajęte przez załogi francuskie, musiały kapitulować, i wkrótce cała F. odzyskała wolność. Wprawdzie we dwa lata potem Filip Piękny powetował klęskę pod Courtrai zwycięstwem na morzu (pod Zerickzee, 13 sierpnia 1304) i na lądzie (pod Mons-en-Puelle, 18 sierpnia), ale nie mógł złamać całkowicie oporu Flamandczyków i musiał wejść z nimi w układy. Flamandowie otrzymali potwierdzenie dawnych swobód i przywilejów, prawo for-tyfikowania swych miast oraz zwrot dzielnic, zajętych jeszcze przez króla. Wzamian musieli zapłacić 800 000 liwrów kosztów wojennych (paźdz. 1304). Wkrótce potem umarł Wit Dam-pierre, więziony wciąż przez Filipa Pięknego. Syn i następca Wita, Robert de Béthune (1305—1322), wzięty wraz z ojcem do niewoli, okupił po śmierci jego swą wolność przyrzeczeniem rozmaitych ustępstw na rzecz Francyi. Miasta nie chciały uznać tych koncessyj, i Jan Breydel zabił własnoręcznie głównego doradzcę hrabiego. Zatargi z tego powodu doprowadziły do nowej z Francyą wojny, wskutek której Robert, na mocy pokoju paryskiego r. 1320, musiał odstąpić Filipowi V Lille, Douai i Orchies. Następcą Roberta był wnuk jego, Ludwik de Crécy (1322 — 1346), wychowany na dworze francuskim i ożeniony z córką Filipa V. Był on po matce dziedzicem hrabstwa Rćthel, i tam chętniej przebywał, niż w swych krajach flamandzkich. We Flandryi po bitwie pod Courtrai demokracya uczyniła ogromne postępy i w miastach władza z rąk oligarchii wielko-mieszczańskiej przeszła faktycznie w ręce ludu. W Bruggii, naprzykład, rządy były prawie czysto-ludowe: na 13-u ławników (échevins) 8-u było wybieranych przez drobnych rękodzielników. Podobnież zdemokratyzował się magistrat gan-dawski. Zaraz na początku panowania Ludwik de Crécy oburzył przeciwko sobie swych nowych poddanych, oddawszy zarząd i dochody z portu Sluys wujowi swojemu, Janowi Kayserowi. Brug-gijczycy, których okręty stawały w tym porcie, przestraszeni, że będą musieli płacić teraz wysokie myto, zbuntowali się. Za ich przykładem poszło wiele innych miast. Powstanie trwało trzy lata; hrabia został w końcu jeńcem rokoszan i tylko w skutek interwencyi papieża zwrócono mu wolność. Udał się tedy o pomoc do króla francuskiego, Filipa VI, który wyruszył na czele licznego wojska przeciwko Flamandom i pobił ich w bitwie pod Cassel (23 sierpnia 1328). Władza hrabiowska została przywrócona, ale nie nadługo. Przeciwko Filipowi VI Walezyuszowi wystąpił z prawami swe-mi do korony francuskiej król angielski, Edward

III. Szukał on przymierza z F-ą, hrabia jednak nie chciał opuszczać króla Francyi. Wówczas Edward zakazał wywozu wełny, co zadało cios śmiertelny flamandzkiemu przemysłowi sukienniczemu, z którego utrzymywała się, co najmniej, połowa ludności. Stanęły warsztaty tkackie i zapanowała nędza. Ze wszystkich stron zaczęto wołać o układy z Anglią, ale Ludwik de Crécy nie chciał słuchać o tern i nawet kazał ściąć Sohiera, pana na Tronchiennes, który najgoręcej przemawiał za zgodą z królem angielskim. Wtedy zięć Sohiera, Jakób van Artevelde (ob.), stanął na czele Gandawczyków i, pociągnąwszy za sobą inne miasta, wymógł siłą na hrabi neutralność F-i w wojnie pomiędzy Anglią a Francyą, poczem Edward III zezwolił na nowo na wywóz wełny. Zachęceni tą wygraną, Flamandowie zażądali od Filipa Walezyusza zwrotu miast Douai i Lille. Gdy ten odmówił, Artevelde, będący już faktycznym rządzcą F-i, zawarł przymierze przeciw Francyi z królem angielskim oraz z księciem Brabantu, Janem III, i, po zniszczeniu floty francuskiej przez Anglików i Flamandów pod Sluys (19 czerwca 1340), obiegł na czele 60 tysięcy ludzi Tournai. Przestraszony Filip VI wyprawił co rychlej do wodza flamandzkiego siostrę swą, Joannę Valois, która zawarła z nim rozejm na warunkach bardzo korzystnych dla hrabstwa. Zabezpieczywszy kraj na zewnątrz, Artevelde zabrał się do ustanowienia w nim trwałego rządu ludowego. Trzy główne miasta: Brügge, Gandawa i Ypern, których ławnicy tworzyli radę najwyższą, sprawowały władzę zwierzchniczą imieniem narodu. Niebawem jednak Artevelde przekonał się, że ustrój taki jest wadliwym, gdyż wywołuje szemranie innych miast, a w samej Gandawie nie zapobiega wybuchowi krwawych rozruchów pomiędzy tkaczami a gremplarzami. Zamierzał wówczas złożyć rządy Flandryi w ręce jednego z synów króla Edwarda III, kiedy został zamordowany przez motłoch, podburzony przez starszego zgromadzenia tkaczów, Gerarda Denysa, osobistego nieprzyjaciela swego (dnia 17 czerwca 1345). Po jego śmierci wygnany z F-i Ludwik próbował odzyskać władzę, ale, nic nie wskórawszy, odjechał z powrotem do Francyi, gdzie zginął w bitwie pod Crécy (1346). Dopiero syn jego, Ludwik II de Male, mógł w r. 1348 wrócić do F-i, dokąd go wezwało silne stronnictwo, pragnące położenia kresu walkom wewnętrznym, jakie nastały po zgonie dyktatora ludowego. Ludwik de Male rządził z początku mądrze, nie mieszał się do wojny pomiędzy Anglią a Francyą, i chcąc pochlebić dumie Flamandów, odmówił po śmierci Filipa Walezyusza złożenia homagium nowemu królowi francuskiemu, Janowi II. Długie rokowania, jakie z tego powodu wynikły, pozostały bez skutku. Później wszakże, ulegając namowom matki, Mał-

Eno. P owbz. Ilustr. Zesz. 171. T. XXII.

gorzaty Francuskiej, zgodził się jedyną córkę swą i spadkobierczynię, Małgorzatę Flan-dryj ską, wydać za mąż za Filipa Burgundzkiego, brata króla Karola V, wobec czego ten ostatni zwrócił F-i miasta, wydarte w r. 1320 przez Filipa V. W r. 1357 posiadłości Ludwika de Male powiększyły się przez pozyskanie miast Antwerpii oraz Malines od księcia Brabantu. Pomimo to hrabia ten cierpiał na ustawiczny brak pieniędzy, skąd polityka fiskalna jego doprowadziła w r. 1379 do groźnego rokoszu miasta Gandawy. Gandawczycy, z początku zwycięscy, zostali, skutkiem opuszczenia ich sprawy przez Bruggię, pobici pod Nevele, i miasto ich (które samych tylko tkaczów liczyło 40 000) było blokowane. Przyciśnięci głodem zrobili (3 maja 1382) pod wodzą Filipa Artevelde, syna Jakóba, wycieczkę i pobili na głowę wojsko Ludwika de Male. Cała niemal F. powstała znowu i Artevelde ogłoszony został regentem. Hrabia uciekł do Francyi, skąd przyprowadził z sobą przeciwko Flamandom króla Karola VI z potężnem wojskiem. W bitwie pod Rosebecque (list. 1382) rokoszanie ponieśli zupełną klęskę, Filip van Artevelde został zabity i F. dostała się nanowo pod władzę hrabiego. Jedni tylko Gandawczycy stawiali jeszcze bohaterski opór i dopiero w końcu 1383 zgodzili się na zawieszenie broni. Wkrótce potem Ludwik de Male umarł (9 stycznia 1384), jako ostatni niezależny hrabia F-i. Hrabstwo przeszło na rzecz księcia burgundzkiego, Filipa Śmiałego, z tytułu praw jego żony, Małgorzaty. Wielkie środki pieniężne i liczne wojsko, któremi rozporządzał książę, pozwoliły mu bez trudu opanować F-ę. Ostatnia poddała się Gandawa, na mocy układu, znanego pod nazwą Pacyfikacyi w Tournai (6 gr. 1385). Złączona z Burgundyą, F. dzieliła jej losy (ob. Burgundya). Po śmierci Karola Śmiałego (1477) córka jego, Marya, wniosła F-ę wraz z Niderlandami do domu habsburskiego, skąd kraje te przeszły do korony hiszpańskiej. Terrytoryum F-i uległo w kolei wieków znacznemu uszczupleniu: pokój westfalski 1648 r. dał Stanom Generalnym t. zw. F-ę hollenderską, a Ludwik XIV zagarnął znaczną część F-i południowej (Dunkierkę, Lille, Douai, Gravelingen, i t. d.); reszta kraju na mocy pokoju rasztadzkiego wróciła do Austryi. W r. 1794 cała F. wcieloną została do rzeczy-pospolitej Francuskiej, a później do cesarstwa Napoleona I i tworzyła departamenty du Lys i de 1’Escaut (Skaldy). Kongres wiedeński przyłączył je do królestwa Niderlandów, a rewolu-cya 1830 r. do królestwa Belgii. Za naszych czasów tytuł hrabiego F-i został przywrócony na rzecz Filipa (* r. 1837), drugiego syna króla belgijskiego Leopolda I.—Por.: Zbiór kronik flamandzkich, wydany przez Towarzystwo historyczne w Brukselli (Bruksela 1837 —1865. 4 t.); Warnkoenig „Flandrische Sta-ats-und Rechtgeschichte” (Tybinga 1835—1839,

87

5 t., toż samo w tłómaczeniu franc. E. Ghel-dolfa, Bruksela 1835—1864, 5 t.); Le Glay „Histoire des comtes de Flandre jusqu’à l’avènement de la maison de Bourgogne” (Paryż 1844, 2 t., nowe wyd. Brügge 1880); Kervyn de Lettenhove „Histoire de Flandre” (3-e wydanie, Brügge 1874, 4 t); Tenże „Histoire et chroniques de Flandre” (Bruksella 1879—80, 2 t.); Varenbergh „Histoire des relations diplomatiques entre le comté de Flandre et l’Angleterre” (tamże 1874); Van der kin der „Le siècle des Artevelde” (tamże 1879).

Flanela. Tkanina wełniana, w której wątek bywa z przędzy wełnianej * czesanej, rzadziej bawełnianej; niekiedy także i jedwab florefa; osnowę zaś tworzy zawsze przędza bawełniana gremplowana. — Rozróżnić wypada f 1 a n e 1 ę gładką, lub k i p r o w a n ą, mało folowaną, na prawej stronie raz jeden jeżoną, wcale nie strzyżoną, lub słabo, tylko raz jeden.—Swanskin, tak zw. skóra łabędzia, jest to cienko ki-prowana flanela.—B o y, rodzaj flaneli, różniącej się od Swanskinu stopniem postrzyże-nia.

Hml.

And. S.

L. K.

Flank albo Flanka, z francuskiego, do naszego języka wojskowego przyjęty i dotąd jeszcze wielorako używany wyraz. Odpowiada on właściwie polskiemu wyrazowi bok, ma jednak dwojakie znaczenie, wedle tego jak bywa w for-tyfikacyi lub w taktyce używany. W forfyfika-cyi nazywamy flankiem, czyli lepiej po polsku barkiem, linię przeznaczoną do ostrzeliwania z boku czoła innej linii fortyfikacyjnej. W systemie więc bastyonowym, którego podstawą jest właśnie flankowanie, czyli ostrzeliwanie czół ba-styonowych z boku, w celu tern dzielniejszej ich obrony, nazywają się flankami czyli barkami załamane linie, wiążące kurtynę z czołami bastyonów. Prowadzi się je zwykle prostopadle do linii obronnej, to jest do! tej, której swym ogniem strychującym bronić mają. Dla lepszej • osłony dział, ustawionych na takich barkach, od strychującego ognia bateryj oblężniczych, cofano dawniej w niektórych twierdzach F-i ku wnętrzu bastyonu, albo też zasłaniano je wyskakującem zaokrągleniem, tak zwanem uszkiem. Niekiedy piętrzono także kilka F-ów, jedne nad drugiemi, dla tern skuteczniejszego ostrzeliwania rowu bastyo-nowego. W dzisiejszych twierdzach osiąga się dużo lepiej oba cele, budując kazamatowane barki, u których poniżej wału flankowego sklepione znajdują się baterye. W taktyce nazywamy flankami boki czyli skrzydła szyku bojowego; u pojedyńczej więc linii tworzą je roty skrzydłowe, u kolumn albo też licznych mas wojska —skrajne po obu stronach oddziały. Skrzydła najsłabszą są zawżdy częścią, dlatego nacierający zwykle godzić w nie usiłuje i dlatego też należy zawsze zabezpieczyć je, czy-to korzystnie obranem stanowiskiem, np. opierając skrzydła o miejsca niedostępne, czy to mocnym oddziałem wojska.—Flankowym marszem zowie się marsz z obrotem w prawo lub lewo, w kierunku jednego ze skrzydeł. Takie marsze, w pobliżu nieprzyjaciela przedsiębrane, nader są niebezpieczne, bo maszerujący oddział niezwykle rozciąga najsłabszą, to jest boczną swoją stronę, zwracając ją przytem do nieprzyjaciela.— Wł. B. w „Enc. Org.”.

Flankiery odgrywają mniej więcej tę samą rolę w konnicy, co tyraliery w piechocie. Są to, po staropolsku mówiąc, harcownicy czyli jeźdźcy, których wysyła się naprzód w rozsypce, dla uważania nieprzyjaciela i dla ochrony głównego zwartego oddziału od ognia karabinowego. F. wysuwają się zwykle na sto kroków poprzed front szwadronu czyli pułku, i, rozsypawszy się wedle prawideł sztuki, niepokoją nieprzyjaciela ogniem z karabinów lub pistoletów. W niektórych wojskach każdy pułk jazdy ma osobny szwadron flankierski, odpowiednio wyćwiczony i uzbrojony. W innych wojskach daje się tylko pewnej liczbie jeźdźców po szwadronach karabinki i w razie potrzeby flankierowania, wyjeżdżają ci karabinkowi jeźdźcy naprzód.—Wł.

B. w „Enc. Org.”.

Flarchheim, Fladen heim, wieś w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Erfurckiej, powiecie Langensalza, na południe od m. Mühlhausen, pamiętna klęską, jaką w d. 27 stycznia 1080 r. poniósł cesarz Henryk IV od zbuntowaoych Sak-sonów i Turyngów, dowodzonych przez Ottona z Nordheimu i Rudolfa.

Flasieński Jan (* 1789—f J852), autor polski, kształcił się w uniw. krakowskim, potem u-rzędował w Warszawie i miał dom przy ulicy Twardej. Odbywał częste podróże po Europie i wydał pierwszy w jęz. polskim „Przewodnik dla podróżujących po Europie” (Warszawa 1851).

Flassan Jan Chrzciciel Kajetan de Raxis, dyplomata, historyk i publicysta francuski (* w Bédonin 7 sierpnia 1760—f w Paryżu 20 marca 1845). Wychowany w szkole wojskowej w Paryżu, odbył kilka razy podróż do Rzymu, gdzie brat jego był wyższym oficerem gwar-dyi papieskiej. W roku 1789 zaciągnął się do armii ks. Kondeusza, co wszakże nie przeszkodziło mu po 19 Termidora 1794 wstąpić do komitetu de Salut public. W r. 1796 pracował w drugiej sekcyi biura ministeryum spraw zagranicznych. Podejrzany o stosunki z emigrantami, miał być uwięziony, ale się uratował ucieczką do Marsylii. W r. 1812 został profesorem historyi w szkole kawaleryi, a d. 1 maja tegoż roku zamianowany historyografem ministeryum spraw zagranicznych, i w tym-to charakterze towarzyszył negocyatorom francuskim na kongres wiedeński. Z końcem r. 1829 usunął się od swoich obowiązków. Ważniejsze jego prace są następujące: „De la pacification de 1’Europe” (1802); „Histoire générale et raisonnée de la diplomatie française depuis la fondation

we opracowanie i ciąg dalszy Böttigera „Geschichte der Kurstaats und Königreichs Sachsen” (3 tomy, Gotha 1867—73), dalej nowe opracowanie Engelliardta „Vaterlandskunde des Königreichs Sachsen” (3-e wyd. Lipsk 1877), wreszcie „St Afra. Geschichte des Königlich - sächs. Fürstenschule zu Meissen” (1879); „Katechismus der allgemeinen Weltgeschichte” (wyd. 2-e, 1884); „Das Zeitalter der Restauration und Revolution 1815—51” (w Onkena „Allgemeine Geschichte”); „Die neueste Zeit” (tamże) i „Deutsche Reden”

m n.

(Lipsk 1892).

Flathead River, ob. Clarkes Fork.

Flatłieads, „płaskie głowy”, szczep Indyan Amerykańskich, zamieszkujących Góry Skaliste w Stanach Zjednoczonych Amer. Półn., wstanie Montana, w dorzeczu jeziora i rzeki Flathead (ob. Clarkes Fork); ludność to wogóle spokojna i pracowita; część jej mieszka w rezer-wacyi na południe od jez. F., gdzie leży fort Conner i stacya missyonarska St. Ignatius ze szkołą. Gramatykę języka F. ułożył jezuita

And. S.

And. S.

de la monarchie jusqu’à la fin du règne de Louis XVI” (Paryż i Strasburg 1808, w 6-u tomach, 1811 w 7-u tomach); „De la Restauration politique de l’Europe et de la France” (1814); „Histoire du congrès de Vienne” (1829, w 2-ch tomach); „De la neutralité perpétuelle de la Belgique” (1831); „Solution de la question d’Orient et neutralité de l’Egypte” (1840).    *

Flaszka Smil z Pardubicyiz Rychm-burga, błędnie zwany Janem z Riesenberga, synowiec pierwszego arcybiskupa praskiego, Arnosta z Pardubic (* przed 1350 — f 1403), otrzymawszy stopień bakałarza w uniwersytecie praskim, poświęcił się sprawom publicznym. W walce ówczesnej szlachty z Wacławem IV stał się wybitnym członkiem stanu panów, a w r. 1403 został rządzcą hetmaństwa czasławskiego, i tegoż roku poległ w boju z Kutnohorskimi. Możny i bogaty ten pan znał nietylko literaturę czeską, ale także niemiecką i łacińską, i sam się imał pióra, a był pierwszym z rzędu tych czeskich panów, którzy dla swych synów pisali rady „o umeni jak żiti” (jak późniejsi: pan z Persteinu, z Lobkowić i inni). Dziś na pewno za dzieło F-i uważana jest „Rada otce synovi”. R. 1294 napisał allegoryę dydaktyczną w wyższym stylu (2 116 wierszy ośmiogłoskowych), p. t. „Nova rada”, w której zgromadzone zwierzęta, ptaki pod księciem orłem (godło Moraw), dają rady nowemu królowi lwu (godło Czech). W obu tych poematach F. przemawia, jak dumny arystokrata ówczesny: chłopom nie sprzyja, natomiast nakazuje uszanowanie dla księży, ga-lanteryę dla dam; zaleca hojne uczty, gonitwy i turnieje, oraz wierność danemu słowu i t. p. Jak była ta „Nova rada” poczytna, dowodzi fakt, że się zachowała w trzech rękopisach i że biskup Dubravsky r. 1520 przełożył ją na jęy zyk łaciński (na niemiecki przetłómaczył Wen-zig 1855). Później F-e przypisywano i inne utwory tego rodzaju, jak np.: „Svar vody s winem”; „Podkoni a żak”. Oprócz tego F. ułożył pierwszy słowiański zbiór przysłowi (239) z końca XIV w., które odkrył i ogłosił Palacky r. 1827 w Czasopisie czeskiego Muzeum. „Rada otce” po raz ostatni wyszła r. 1892, według rękopisu petersburskiego; „Nową radę” wydał na podstawie dwóch rękopisów, z uwagami, słowniczkiem i pięknym wstępem, Jan Gebauer 1876 w „Pamńtkach stare literatury ceské.” * Flaszowe drzewo (botanika), ob. Ann o na, Flaszowcowate rośliny, ob. Annonaceae. Fiat (ang.) wyraź, muz., znaczy: mol. v. minor; np. G-flat=G-mol.

Flathe Henryk Teodor, historyk (* 1 czerwca 1827 w Tannenbergu pod Nassen), studyo-wał filologię i historyę w Lipsku, poczem był profesorem gimnazyalnym. Literacka jego działalność ograniczała się do historyi saskiej. Prócz rozmaitych monografij w Webera „Archiv für gächs. Geschichte”, wyszło z pod jego pióra no

Mengarini.

Flatholm, skalista wysepka na zacliodniem wybrzeżu Anglii, w kanale Brystolskim, wprost uścia rz. Severn i na południe od walijskiego miasta Cardiff; fort, latarnia morska.

Fiatów, ob. Złotowo.

Flatt Benjamin Jerzy Ç 1778 — f 1860), agronom polski, pierwszy dyrektor instytutu agronomicznego w Marymoncie (* w Skokach w w. ks. Poznańskiem—f w Radzyminie), nauki pobierał w Poznaniu, potem był nauczycielem w korpusie kadetów w Kaliszu. W r. 1818 zwiedziwszy kosztem rządu znakomitsze szkoły rolnicze w Niemczech i Szwajcaryi, urządził podobną w Marymoncie i wydawał czasopismo „Ceres” 1825 r. Oprócz tego ogłosił „Opis księstwa Warszawskiego z krótkim rysem dziejów polskich” (Poznań 1809, toż po niemiecku 1810); „Opis instytutu ubogich uczniów w Hochwyl” (Warszawa 1816) „Stan szkoły agronomicznej w Marymoncie” (1825); „Wiadomość historyczna o instyt. agron. w Marymoncie” (1830).

Flatt Oskar (* 1822 w Siedlcach—f 1872 w Warszawie), literat, synowiec poprzedniego, był urzędnikiem rządu gubernialnego w Warszawie, w końcu dyrektorem kancelaryi drogi żelaznej libawskiej. Wolne chwile poświęcał literaturze, był spółredaktorem „Gazety Codziennej”, zajmował się statystyką i historyą. Wydał oddzielnie „Opis miasta Piotrkowa” (1850); „Opis miasta Łodzi” (1853); „Brzegi Wisły od Warszawy do Ciechocinka” (z widokami i mapami 1854); „Gawędy i notatki z podróży” (1855).

Flatters Paweł Franciszek, podróżnik francuski (* 1834 w Laval—f 1881). Wstąpiwszy do wojska, pod Sewastopolem został porucznikiem, w r. 1861 kapitanem, w 1871 rotmistrzem, a w 1879 pułkownikiem. Większą część swej służby wojskowej odbył w Algieryi, a ja-

20 km.

Dr J. P.

ko zarządzający oazą Uargla miał sposobność stykać się z plemionami saharskiemi. W roku 1879 powołano go do Francyi, aby uczestniczył w komissyi mającej się naradzać nad połączeniem drogą żelazną Algieryi z Sudanem. Jemu też powierzono dowództwo nad wyprawą, która miała obejrzeć nieznane do owego czasu krainy na południu od oaz algierskich. Opuściwszy 5-go marca 1880 r. Uarglę w trzydzieści dziewięć osób, wyruszył na południe doliną Igharghar, a dotarłszy do Timassinin, zwrócił się ku południo-wschodowi; d. 16 kwietnia rozłożył się obozem nad jeziorem Menghugh na krawędzi krainy Tuareg-Alzer. Stąd, z powodu braku żywności i złego usposobienia krajowców, musiał dalszej drogi zaniechać i d. 17 maja powrócił do Uargli, w połowie tylko swe zadanie spełniwszy. Wkrótce wszakże zorganizował nową wyprawę z 93 ludzi i dnia 4 grudnia puścił się w drogę, zamierzywszy przez ziemię Hoggar dostać się do Timbuktu. Dnia 16 lutego 1881 r. zatrzymał się w Bir-el-Gharama, o 200 kilometrów na północ od Asiu, gdzie na obóz jego napadło 600 Tuaregów, a w starciu z nimi poległ on sam i towarzysze jego: kapitan Masson, inżynierowie Roche i Beringer, doktor Guiard, Dennery oraz 20 przewodników. Pozostali przy życiu: inżynier Santin i porucznik Dianous, objęli dowództwo nad odwrotem rozbitej karawany, którą Tuaregi ścigając, porywali jej ludzi, upadających ze znużenia, oraz zwierzęta juczne. W nowej utarczce pod Atigidem poległ Dianous. Dalej zaczął się pochód opłakany przez krainę pozbawioną wody i pożywienia, w której wędrownicy, ginący z głodu, dopuszczali się kanniba-lizmu. Nareszcie d. 4 kwietnia niedobitki do

wlokły się do Messegemu, gdzie udzielono im pomocy i prawie konających odprowadzono do Uargli. Z liczby 93 pozostało przy życiu ledwie 21, lecz ani jednego Francuza między nimi nie było. Wszystkie papiery wyprawy zaginęły. Jednakże, dzięki listom, pisanym przez F-a przed katastrofą, zdołano odtworzyć część obserwacyj, poczynionych przez niego i jego towarzyszy. Cbserwacye te, jakkolwiek niezupełne, stanowią cenną podstawę najpoważniejszych wiadomości o Saharze.—Brosselard „Les deux missions de Flatters” (Paryż 1889, wyd.

2-gie).    *

Flatz, znaczny dopływ górski Innu w Szwaj-caryi, powstaje z połączenia strumieni Rosegg i Berniny, spływających z lodowców Berniny, i zlewających się pod Pontresiną; połączone tu rzeki otrzymują nazwę Flatz i wpadają do Innu powyżej Samaden. Obfity zapas wody; długość

And. S.

Flaubert Achilles Kleofas (* d. 15 listopada r. 1784 w Mézières [dep. Aube]—f w Rouen dn. 15 stycznia r. 1846), słynny chirurg francuski. Nauki lekarskie ukończył w Paryżu w r. 1810 i obronił rozprawę doktorską p. n. „Sur la manière de conduire les maladies avant et après les opérations chirurgicales”; poczem osiadł w Rouen, gdzie resztę życia spędził. Początkowo miewał . odczyty o chirurgii i położnictwie, następnie został chirurgiem w Hôtel-Dieu, profesorem kliniki chirurgicznej i dyrektorem szkoły lekarskiej. Obok Dupuytrena (ob.) był w swoim czasie najdzielniejszym chirurgiem we Francyi; dorównywał mu w biegłości operowania, a o wiele go przewyższał pod względem moralnym, będąc nawskroś zacnym i prawym. W chirurgii utrwalił swe imię przez znaczne ulepszenie sposobu operowania polipów noso-gardzielowycli i przez rozpowszechnienie szwu kostnego. Do pióra był nieskorym i żadnej pracy większej nie napisał; na wzmiankę zaszczytną zasługuje „Mém. sur plusieurs cas de luxation, dans lesquels les efforts pour la réduction ont été suivis d’accidents graves” (Rép. gén. d’anat. et de physiol. pathologiques r. 1827). — Por. Dech ambre „Dictionn. encyclopédique” (Serya IV, T. Il, str. 374) iCallisen „Medicin. Schriftsteller. Lexicon” (T. VI, str. 316).

Flaubert Gustaw (* 12 grudnia 1821 w Rouen— f tamże 7 maja 1880 r.), znakomity po-wieściopisarz francuski, poczytywany powszechnie za mistrza współczesnej powieści realistycznej.—Był synem lekarza i początkowo sam oddawał się studyom medycznym, które rychło porzucił dla literatury.—Zawód swój literacki rozpoczął w epoce przemożnego panowania romantyzmu, jako gorliwy wielbiciel Wiktora Hugo i Mussefa, zacięty wróg mieszczaństwa, zwolennik wszelkiego egzotyzmu i wszelkiej wybujałości fantastycznej. — Ale to usposobienie było u F-a raczej wynikiem mody i naśladownictwa, aniżeli skłonności wrodzonych, które w życiu jego prywatnem zaznaczyły się właśnie bardzo mieszczańskiemi upodobaniami, oraz wytrwałą, systematyczną pracowitością, będącą krańcowem przeciwieństwem samorodnych wzlotów fanta-zyi.—Świadczą o tem wymownie wszystkie jego utwory powieściowe, w formie swej mozolnie wypracowane, z ogromnym nakładem umiejętności i sztuki, w treści zaś wysnute, bądź to z niezmiernie drobiazgowej obserwacyi otaczającego życia, bądź też z pedantycznych studyów nad tematami egzotycznemi i historycznemi.—Współ-czesno-obyczajowe powieści F-a: „Madame Bovary” (Paryż 1857) i „L’éducation sentimentale” (Paryż 1869), poczytywane są za klasyczne wzory najnowszej realistycznej literatury. Szczególnie pierwsza z tych powieści epokowe pod tym względem posiada znaczenie. Jest to niezmiernie wierny, do najdrobniejszych szczegółów prawdziwy i charakterystyczny obraz codziennej powszedniości życiowej, z której wysnuwa autor posępną historyę przeniewierstwa małżeńskiego, piorącego swój początek w niedorzecznem ma-rzycielstwie romantycznem i pociągającego za sobą, w nieuchronnej konsekwencyi swych skut-

W. Gr.

me-

1893).

ków i następstw, naprzód materyalną ruinę, a w końcu tragiczną, samobójczą śmierć bohaterki.—Cała ta osnowa rozwinięta została w rysach niezrównanej prawdy psychologicznej i w nader subtelnem jej cieniowaniu, przy doskonałej plastyce w odtworzeniu wszystkich szczegółów i drobiazgów rzeczywistości życiowej. — Bezwzględna przedmiotowość psychologiczna i artystyczna stanowi tu główną właściwość autora, który wykłucza wszelkie objawy liryzmu lub tendencyi moralnej, a mimo to, przez wewnętrzną prawdziwość i artyzm zewnętrzny swej powieści, daje nam bardzo żywo odczuć całą smutną grozę i moralne zwyrodnienie przedstawionych w niej ujemnych objawów życia.—Przy-tem „Madame Bovary” jest arcydziełem stylu prozaicznego, który, dzięki niesłychanie mozolnej pracy autora, osiągnął tu wszelkie możliwe zalety nieposzlakowanie poprawnej, jasnej, wyrazistej i plastycznej prozy narracyjnej.—Druga powieść obyczajowa F-a: „Wychowanie uczuciowe” posiada te same zalety treści i formy, choć nie w tym samym stopniu co „Pani Bovary”. Jest to też realistyczny obraz życia powszedniego, trzymany w bardziej jeszcze szarych tonach i posępniejsze jeszcze czyniący wrażenie przez bezgraniczną pospolitość odtworzonych w nim z drobiazgową prawdą i przedmiotowo-ścią zjawisk i stosunków życiowych. Pewne wspomnienia i upodobania, które F. zachował po swym romantyzmie młodzieńczym, skłoniły go do szukania, poza obrębem otaczającej rzeczywistości tematów i przedmiotów w odległych bardzo czasach i krajach. Ale w tym kierunku jego metoda objektywnej obserwacyi i pracowitego ślęczenia, mniej dodatnie, a czasem zgoła ujemne, wydała rezultaty.—Powieść z dziejów starożytnej Kartaginy p. t. „Salambo” (Paryż 1862), choć pełna malowniczych obrazów i scen dramatycznych, razi nadmiarem uczoności; a powieść fantastyczna Pokusa świętego Antoniego („Tantation de saint Antoine”, Paryż

1874) jest rzeczą zrobioną oschle i na zimno. Mniejszą jeszcze wartość posiadają utworzone w ostatnich latach życia Trzy opowieści (Les Trois Contes: la Legende de saint Julien; l’Hospitalier, Herodius, Paryż 1877), oraz wydany już po śmierci F-a (w r. 1881) romans p. t. „Bouvard et Pécuchet”. — Zbiorowe wydania dzieł F-a: Carpentier 11 tomów (Korresp. z G. Sand 1 t., Korresp. ogólna 4 t.); Lemerre 10 t, (9 t. romansów 1 t. teatru); Quantin 8 t.—Godniejsze uwagi studya o F-e: Notices de G. de Maupassant et de Mme Commanville (objaśnienia do dwóch wydań korrespond.); Max. Du Camp „Souvenirs littéraires” (2 t.); P. Bourget „Essais de psychologie contemporaine”; G. Dou-blett „La Composition de Salambo” (1894).

Flaum Maksymilian (* w Warszawie d. 4 grudnia r. 1864), spółczesny lekarz warszawski. Skończywszy szkoły w r. 1882, zapisał się w mieście rodzinnem na wydział fizyko-matema-tyczny, na takiż wydział uczęszczał następnie w Dorpacie i w r. 1885 otrzymał tam stopień kandydata chemii. Powróciwszy do Warszawy zajął się chemią mineralną i wkrótce dał się poznać w kołach szerszych, jako krzewiciel wiedzy przyrodniczej oraz jako tłómacz dzieł chemicznych. W r. 1890 wyjechał za granicę i oddał się nauce lekarskiej, uczęszczając na uniwersytety w Bernie i Monachium, gdzie w r. 1893 otrzymał stopień uniwersytecki doktora dycyny. Po powrocie do kraju udał się znów do Dorpatu i tam po złożeniu egzaminów osiągnął dyplom lekarski w r 1894, poczem wyjechał znów w celach naukowych do Berlina i po krótkim pobycie tamże osiadł jako lekarz w Warszawie, gdzie dotąd stale zamieszkuje.— F. jest pisarzem bardzo płodnym; przeważna część prac jego, zarówno przyrodniczych, jak i lekarskich, przeznaczona jest dla ogółu wykształconego i należy zatem do rodzaju kompi-lacyjno-sprawozdawczego, stawiającego sobie za zadanie szerzenie wiedzy danej w sposób przystępny w kołach niezawodowych. Długi szereg prac tego rodzaju, zaczynając od roku 1886, F. ogłosił przeważnie we „Wszechświecie”, w „Bibliotece warszawskiej” i w „Ateneum”; spotykamy się z niemi także i w innych wydawnictwach tygodniowych warszawskich. Wygłaszał też kilkakrotnie odczyty publiczne z dziedziny fizyolo-gii i hygieny, drukowane następnie w wydawnictwach przytoczonych powyżej. Prace poważniejsze, lekarsko-naukowe, umieszczał w pismach: „Gazeta lekarska”, „Kronika lekarska”, „Wiadomości farmaceutyczne” i w zagranicznych: „Zeitschrift für Biologie” i „Correspondenzblatt für schweizer Aerzte”. Z prac jego chemicznych jest najważniejszą: „Rudy miedziane gór kieleckich” (Pamiętnik Fizyograficzny, Warszawa 1886 i 1887); z lekarskich, wydanych osobno, wymienić można: „Alkohol i alkoholizm” (Warszawa 1894); „Wykłady o hygienie żywienia” (tamże 1896); „O życiu i śmierci” (tamże 1897) i 3 atlasy anatomiczne, poglądowe, jako to: „Ciało człowieka. Wykład początkowy anatomii i t. d.” (Warszawa 1896); „Anatomia głowy ludzkiej” (tamże 1897) i „Oko ludzkie” (tamże t. r.). Oprócz tego przyswoił literaturze polskiej następujące dzieła obce: Hager „Chemia farmaceutyczna” (Warszawa 1887); Bunge „Chemią fizyologiczna” (tamże 1888); Zeisl „Chemia nieorganiczna i organiczna” (tamże 1894); Mos-so „Strach” (tamże 1891); tenże „Znużenie” (tamże 1892); Prager „O spostrzeżeniach nad rozwojem umysłu u dzieci” (tamże 1892), Brücke „Jak ochraniać zdrowie i życie dzieci?” (tamże 1893) i Migul „Bakterye” (tamże

Dr J. P.

Flaveria, żółtnik, roślina z rodź. złożonych (Compositae). Rośnie w Ameryce Połu dniowej i Indyach Zachodnich po polach i oko-

żółto.

T. D.

s p a z y a n.

Flavigny 1) F. sur O z er ai n, stolica kantonu we francuskim departamencie Côte d'Or, okręgu Semur, nad rz. Ozerain, w górzystej okolicy; starożytny kościół gotycki, ruiny opactwa i dawnej twierdzy; uprawa wina i anyżu; około 1 200 m-ców.—2) F. wioska w Lotaryngii Niemieckiej, w pobliżu Vionville i granicy francuskiej; była teatrem krwawych zapasów armii francuskiej z 3 korpusem niemieckim d. 16 sierpnia 1870 r.

Flaviobriga, Bellum vadum, n. łac. B i 1-

And. S.

Wł. R.

ło dróg; kwitnie latem. Krajowcy cenią go jako lek przeciwczerwiowy znakomity, oraz wzmacniająco - pobudzający; kwiatami zaś barwią na

B. M.

Flavia Aeduorum, August o dunum albo Bib rac te, n. łac. star. i średnw. m. Au tun we Francyi.

Flavia gens (F 1 a w i u s z e), ród plebej ski w Rzymie starożytnym, z którego wyszło wielu mężów głośnych za rzeczypospolitej i za cesarstwa, a między nimi: — 1) Flavius Gnaeus, Edyl kurulny w roku 450 przed Narodzeniem Chrystusa, który podał do wiadomości publicznej zbiór formuł sądowych (legis actiones) i spis dni (fasti), w których można było sporządzać akta prawne. W czasach, kiedy Collegium ponti-ficum miało główny nadzór nad prawem sakral-nem i po części nad świeckiem (jus humanum), kapłani znali przedewszystkiem modły, czyli formuły prawne, za pomocą których sprawy przed sądownictwem spornem wnosić należało. Wiadomo jaka formalność i ścisłość cechowała owe legis actiones; najmniejszy błąd w wypowiedzeniu twierdzeń, niewłaściwe użycie wyrazu pociągało za sobą nieważność zawartego stosunku i przegraną sprawy najsłuszniejszej. Tylko członkowie kollegium pontifików mieli wstęp do archiwum, które przechowywało dawniejsze orzeczenia, postanowienia, modły procesualne i wyroki sądowe, mające ważne znaczenie w prak-tycznem zastosowaniu. Według świadectwa Pom-poniusza miał F. G. skraść owe formuły sądowe swemu pryncypałowi, u którego był pisarzem (scriba). Pryncypałem był zaś znakomity mąż stanu, sławny cenzor i konsul Appius Claudius Caecus Centimanus (por. „Encyklop.” tom III str. 485), autor ogłoszonego zbioru i dzieła „De usurpationibus”. Z drugiej strony twierdzi Pliniusz, że ogłoszenie tej pracy miało nastąpić z upoważnienia Appiusza. Z ogłoszenia tego radował się lud w Rzymie, który teraz znał formuły skarg, za pomocą których mógł każdy obywatel dochodzić swych praw i pretensyj. Zbiór ten nazwano jus civile Flaviamim. Niektóre ułamki z „jus Flavianum” zawiera Vale-rii Probi „De notis antiquis expositio”.

2) F. Flavius Clemens, konsul w r. 95 po N. Chr., syn Flawiusza Sabina, brata cesarza Wespazyana, był bratem stryjecznym cesarzy: Tytusa i Domicyana. Ożeniony z wnuczką Wespazyana, Flawią Domicyllą (Do mit i 11 a), miał z nią dwóch synów, których Domicyan wyznaczył jako następców swoich. Atoli w r. 95 Domicyan posłał go na śmierć, jako oskarżonego o bezbożność i trzymanie się obyczajów żydowskich, z czego niewątpliwie wynika, iż Fla-wiusz był męczennikiem chrześciaństwa. — 3) Flavius Crispus, syn Konstantyna Wielkiego i jego pierwszej żony Minerwiny, otrzymał w r. 317 tytuł cezara i walczył z powodzeniem przeciwko Frankom oraz Licyniuszowi. Wszelako

Fausta, druga żona Konstantyna, zadenoncyowa-ła tego księcia przed ojcem jako rokoszanina, skutkiem czego Crispius z rozkazu Konstantyna został posłany na śmierć w Poli, (w Istryi) r. 336.

4) C. Flavius Fimbria ob. Fimbria.—5) F. Flavius Sabinus a) syn Flawiusza Petro, z miasta Reate, był poborcą podatków w Azyi; zaślubił Wespazyę Pollę, z którą miał dwóch synów, Sabina (ob. niżej) i Wespazyana, późniejszego cesarza; b) syn poprzedzającego, brat starszy cesarza Wespazyana, sprawował dwukrotnie urząd prefekta, za Nerona w r. 57 i za Ottona w r. 69. Urzędował jeszcze, kiedy We-spazyan został okrzyknięty cesarzem; zginął podczas walki ze stronnikami Witeliusza. Miał dwóch synów: Sabina (ob. niżej) i Flawiusza Klemensa (ob. wyżej); c) syn poprzedzającego, konsul w r. 82; został w tymże roku skazany przez krewnego swego, cesarza Domicyana, na śmierć, ponieważ w dniu obioru jego na konsula herold przez pomyłkę nazwał go cesarzem.—Obacz Domicyan, Tytus i W e-

Hml.

b ao.

Flavionia, Flavionum, nazwa łacińska m. Sant Jago de Compostella w Hiszpanii.

Flavus t. j. blondyn, brat Arminiusza; nie brał on atoli udziału w powstaniu przeciwko Warrusowi, lecz pozostał wierny Rzymianom i walczył przeciwko ziomkom swoim. Przed bitwą Germanicusa nad Wezerą w r. 16 przed

n. Chr., spotkał się z bratem Arminiuszem, który mu gorzkie czynił wymówki. Syn F-a, nazwiskiem Italieus, powołany został w r. 47 po n. Chr. z Rzymu na księcia Cherusków, ale wybór jego nie złagodził wewnętrznych waśni, szalejących wśród tego plemienia.

Flawia święta, panna, siostra Placyda zakonnika, ucznia błogosławionego Benedykta opa-ta, tudzież Eustachiusza i Wiktoryna, wraz z bracią, jakoteż z Donatem, Firmatem dyakonem i trzydziestu innymi zakonnikami, zamordowani r. 545 za wiarę Chrystusową przez Manucha, rozbójnika morskiego. Pamiątka tych świętych męczenników uroczyście jest obchodzona w Messynie na Sycylii. Kościół ją święci dnia 5 października.

Flawian święty, rodem z Antyochii, w początkach IV w. Za młodu już odznaczał się

And. S.

Wł. E.

A. Pol.

gorliwością o wiarę, i r. 349, będąc jeszcze laikiem, śmiało wystąpił przeciw Leoncyuszowi, biskupowi antyocheńskiemu, który rozkrzewiał aryanizin w swoim kościele. Towarzyszem F-a był mąż wielkiej pobożności Dyodor, później biskup Tarsu. Wygnani z miasta skutkiem intryg Aryanów, w różnych miejscach zgromadzali katolików i utwierdzali w wierze. Po śmierci św. Melecyusza, biskupa antyocheńskiego, r. 381 F. wybrany został na miejsce jego; ale, że pewna część katolików, zwanych Eus tacy anaini, uznawała biskupem Paulina, przeto F. doznawał mnogich przeciwności i goryczy. Kiedy lud an-tyocheński z powodu nowo ustanowionego podatku potłukł posągi cesarza Teodozyusza i jego synów, pośpieszył F. do Konstantynopola i umiał złagodzić gniew cesarza, oraz uzyskać jego przebaczenie dla Antyocheńczyków. Po śmierci Ewagryusza, następcy Paulina na biskupstwo Antyochii, wielu jeszcze katolików nie uznawało F-a za swego pasterza, chociaż Innocenty I papież przyjął go do społeczności duchownej. Umarł św. F. r. 404. Przyjaciel jego św. Jan Złotousty często wspomina o nim z największe-mi pochwałami w swoich homiliach. Żadna z prac religijnych św. F-a nie doszła naszych czasów. Kościół obchodzi jego pamiątkę dnia 21 lutego.

Flawian Świfty, patryareha konstantynopolitański, nastąpił na tę godność po świętym Pro-klusie, między rokiem 446 a 449. Po wyborze swoim przesłał, według zwyczaju, eulogia czyli chleby święcone cesarzowi; lecz ten zwrócił mu je, kazawszy powiedzieć, że powinny być ze złota, nie zaś z pszenicy. „Nie mam ani złota, ani srebra, odrzekł patryareha, a skarby kościoła nie do mnie należą”. F. był nieustraszonym obrońcą wiary katolickiej przeciw herezyi Mono-fizytów i Eutychianów. Stronnik tych ostatnich, eunuch Chryzafius, wyjednał u cesarza Teodozyusza Młodszego zwołanie soboru w Efezie, pod przewodnictwem Dyoskora, patryarchy aleksandryjskiego, który uniewinnił Eutychesa; F-a zaś nietylko złożono z urzędu patryarszego, ale zelżono, a obalonego na ziemię, bito i kopano nogami, tak, że we trzy dni potem umarł w Hy-pepe, w Lidyi, roku 449. Sobór ten nazwano „rozbojem Efeskim”. Sobór chalcedoński ogłosił F-a męczennikiem za wiarę i świętym. Ciało jego przeniesiono z wielką uroczystością do Konstantynopola, za cesarza Marcyana, następcy Teodozyusza. Grecy obchodzą pamiątkę św. F-a 16 lutego, a łacinnicy 18. Doszły naszych czasów trzy jego listy przeciw Eutyche-sowi.

Flawil, Flawyl, stolica okręgu w szwajcarskim kantonie St. Gallen, przy drodze żelaznej Wintherthur - St. Gallen, w okolicy górzystej; fabryki muślinu, tkanin bawełnianych i dzierz-ganych; 4 200 m-ców.

Flawiusze, ob. Flavia gens.

Haman John, rysownik angielski i rzeźbiarz (* 6 lipca 1755 w York); uczęszczał od 15-go roku życia do król. wszechnicy, którą atoli opuścił, udając się 1787 do Rzymu. Powróciwszy 1794 do Londynu, wybrany został 1799 na członka akademii król., a 1810 na profesora rzeźbiarstwa tejże akademii. Umarł 9 grudnia 1826. Illustrował Odysseę i Uliadę Homera, dalej Dantego, Eschylosa i Hezyoda. Z jego dzieł rzeźbiarskich znany jest pomnik lorda Mansfielda, grobowiec Nelsona i pomniki: Reynoldsa i Howego w katedrze św. Pawła w Londynie, Pitta w Glasgowie, Kemble’a w opactwie Westminsteru. Wreszcie wspomnieć należy: We-stalkę, Psyche, Apolliha jako pasterza i t. d. Z dzieł teoretycznych wymieniamy: „Lectures on sculpture” (1829)

Flażeolet: 1) nazwa fieciku małego z drzewa lub kości słoniowej, posiadającego skalę od d dwukreślnego do d czterokreślnego.—2) Regestr fletowy w organach, jedno- i dwu- stopowy.—3) Nazwa tonów na instrumentach smyczkowych i szczypanych (arfa, gitara) brzmiących fletowo, eterycznie, a powstałych, wskutek częściowego drgania strun. F-y na instrumentach smyczkowych są dwojakie: naturalne i sztuczne. Naturalne wydobywa się z instrumentu za pomocą lekkiego dotykania palcem struny w pewnych jej częściach (nie przyciskania silnego, jak zwykle) i delikatnego pociągania smyczkiem po tej strunie; sztuczne, przez silne przyciskanie struny do gryfu jednym palcem, i jednoczesne lekkie dotykanie struny innym palcem, innej cząstki struny. Tak np. jeśli na skrzypcach na strunie a dotkniemy lekko punktu, w którym znajduje się ton d dwukreślne, otrzymamy dźwięk (F. naturalny) a trzykreślnego; gdzie na tejże strunie znajduje się e, otrzymamy e trzykreślue; przyciskając zaś pierwszym palcem ton dowolny, a czwartym dotykając lekko tej samej struny, otrzymamy tenże sam ton, lecz brzmiący o dwie oktawy wyżej (F-y sztuczne).

Flebektazya (gr. Phlebektasia)=rozsze-szenie żył, oh. Żylak.

Hebile (włos.), wyr. muz., znaczy: żałośnie, smętnie—domyślne grać czy śpiewać.

Flebitis = zapalenie żył, ob. Phlebitis.

Flebotomia (gr. Phleboto mi a)— nacięcie żyły, upust krwi.

Flèche, la F., stolica okręgu we francuskim departamencie Sarthe, nad rz. Loir, połączone drogą żelazną z Saumur, Angers i le Lude; szkoła wojskowa, kollegium jezuickie, założone w r. 1607 przez Henryka IV, z bogatą biblioteką; sąd, fabryki płótna, kapeluszy, ^blicharnie wosku, garbarnie; 10 249 m-ców (gmina w r. 1891). W tutejszem kollegium wychowywali się: słynny Descartes, książę Eugeniusz i astronom Picard; Henryk IV chętnie przebywał w La F.; postawiono mu tu pomnik bronzowy. D. 8 grudnia 1793 republikanie pod Westermannem po-

And. S.

mowy.

Fleck Konrad, poeta niemiecki z XIII wieku. O życiu jego żadnych nie mamy wiadomości, prócz tej, że pochodził z rycerskiej rodziny, ze Szwabii.—Był on autorem poematu p. t. „Flore und Blancheflure”, którego osnowa, poczerpnięta ze staro-francuskich podań karlo-wińskiego cyklu, zawiera piękną i pełną szczerego uczucia historyę miłosną dwojga wiernych kochanków: królewicza saraceńskiego i. chrześciańskiej księżniczki, od których, jako ich wnuk w prostej linii, miał pochodzić Karol Wielki.— Poemat ten ogromne w Średnich Wiekach osiągnął rozpowszechnienie i największą po „Try-

stanie i Izoldzie” Gottfrieda ze Strasburga cie-

w. G.

And. S.

W r. 1648 za-

razili rojalistów. Okrąg la F. obejmuje 1543 km. Q, dzieli się na 7 kantonów i 75 gmin, w r. 1891 liczył 91 375 m-ców.

Fléchier Esprit, kaznodzieja i literat franc. (* 10 czerwca 1632 w Pernes — f 16 lutego 1710 w Montpellier), wstąpił do zakonu Nauki Chrześciańskiej, następnie był nauczycielem retoryki w Narbonnie, 1659 przeniósł się do Paryża, gdzie wkrótce wsławił się jako kaznodzieja; jego mowy pogrzebowe na cześć Montausie-ra i Tureniusza są arcydziełami. 1673 został członkiem Akademii; 1687 otrzymał biskupstwo Nîmes. W Nîmes założył akademię. Wymieniamy jego „Oraisons funèbres”; „Histoire de Théodose le Grand”; „Histoire du cardinal Xi menés” i „Panégyriques des Saints”. Poezye F-a wydano w „Oeuvres posthumes”. Przewyższając Bossueta co do poprawności stylu, nie dorównywa mu w kazaniach swoich pod względem bogactwa myśli i porywającej wy-

Wł. R.

szył się poczytnością.

Fleetwood, miasto w angielskiem hrabstwie Lancaster, przy uściu rz. Wyre w morzu Irlandz-kiem; założone w r. 1836, rozwija się pomyślnie, i w r. 1895 liczyło przeszło 12 000 m-ców. Jest tu latarnia morska, warsztaty okrętowe, doki, kąpiele morskie, ożywiony port, w którym roczny ruch wynosi do 3 600 statków, objętości przeszło 1 mil. t.; handel głównie z Ameryką Północną; stała kommunikacya parowcowa z Belfastem i wyspą Man.

Fleetwood Jerzy, szlachcic angielski z hrabstwa Buckingham; r. 1643 wystawił pułk dragonów na usługi parlamentu, a w 1647 był wybrany na członka izby gmin. siadał w trybunale sądzącym Karola I i podpisał na niego wyrok śmierci. Cromwell powołał go do izby lordów (1657), lecz on przyjął natomiast dowództwo pułku od Moncka i proklamował Karola II w Jorku (11 maja 1660). Skazany na śmierć przez Restauracyę jako kró-lobójca, wybłagał sobie łaskę, wsparty protek-cyą Moncka, ale dobra jego skonfiskowano. Umarł prawdopodobnie w Ameryce.    *

Fleetwood Karol, mąż stanu i generał angielski (f 1692). W r. 1642 wstąpił do gwar-dyi przybocznej hrabiego Essex i odniósł ranę w bitwie pod Newbury. W r. 1644 dowodził pułkiem w armii hrabiego Manchester; odznaczył się pod Naseby i Stow-in-the Wold. R. 1646 został wybrany do izby gmin; lecz nie grał żadnej roli ani w drugiej wojnie domowej, ani też w procesie Karola I. W maju 1649 był mianowany gubernatorem wyspy Wight i jako generał lej tenant kawaleryi przyczynił się do wygranej bitwy pod Dunbar w wyprawie Cromwella do Szkocyi (1650). D. 17 lutego 1651 wybrany do rady państwa został zarazem zamianowany wodzem wojsk angielskich i przyczynił się wielce do zwycięstwa w bitwie pod Worcester. W roku następnym zaślubił jedną z córek Cromwella, Brygidę, wdowę po Iretonie, i został wielko-rządzcą w Irlandyi, gdzie od r. 1662 do 1655 piastował pełną władzę cywilną i wojskową. Katolicy, których prześladował surowo, oraz presbiteryanie, przeciwko którym protegował sekciarzy krańcowych, zachwiać pozycyi jego nie zdołali. Wrócił do Anglii na żądanie powszechne, by się przyczynić do ustanowienia protektoratu, podczas którego zajmował najpierwsze miejsce na dworze Cromwella, zawsze w zgodzie ze swoim teściem, tak w sprawach politycznych, jak i religijnych; przypuszczają niektórzy, jakoby Cromwell miał zamiar zamianować go swym następcą. Mimo to jednak F. wziął udział w wyniesieniu swego szwagra, Ryszarda; ale nie mógł przeszkodzić temu, żeby oficerowie stronnictwa republikańskiego nie wybrali go na przewódzcę swej oppozycyi przeciwko nowemu protektorowi. Stając na czele demonstracyi wojskowej, zmusił Ryszarda 22 kwietnia 1659 do rozwiązania parlamentu; d. 9 czerwca przyjął główne dowództwo nad armią trzech królestw; ale musiał ustąpić przed reak cyą rojalistowską Moncka. Restauracya nie wymierzyła mu innej kary nad pozbawienie go na zawsze prawa pełnienia obowiązków publicznych. Po zgonie pierwszej żony, która umarła 1662, zaślubił wdowę, Maryę Hartopp, i zamieszkał w jej domu w Stoke Newington, gdzie i życie zakończył.

Flegel Robert, podróżnik (* 13 października 1855 w Wilnie—f 11 września 1886 w Brass); wstąpił r. 1869 jako uczeń do księgarni w Rydze, 1872 do szkoły haudlowej w Monachium, później zaś do wielkiej hamburskiej firmy ta-bacznej; od r. 1875 był faktorem w Lagos, w Afryce zachodniej. Trzy lata przeżył na wybrzeżach Gwinei; w r. 1879 podjął wyprawę w góry Kameruńskie, a w lipcu tegoż roku na parowcu missyi angielskiej „Henry Venn” odbył wycieczkę po rzece Binue, przyczem dotarł 200 km. dalej aniżeli Baikie w r. 1854 i dokonał dobrego zdjęcia i pomiarów tej rzeki. Wyzyskanie tej wiele obiecującej drogi wodnej w interesie handlu niemieckiego poczytywał odtąd za zadanie swego życia. Poparty przez niemieckie To-

schaft in Deutschland”

Dr J. p.

WarzystWo afrykańskie, udał się w roku 1880 naprzód do Nupe i Sokoto, ażeby uzyskać od sułtanów tamtejszych listy rekomendacyjne, któ-reby ułatwiły mu zwiedzenie krajów nad rzeką Binue; w kwietniu 1881 powrócił do Rabba, stamtąd wyruszył w listopadzie do Loko, nad rzeką Binue, i po krótkim pobycie nad wybrzeżem dotarł 31 lipca 1882 do Joli, stolicy Ada-mauy; 18 sierpnia odkrył pod Ngaundere źródła rzeki Binue. W marcu 1883 powrócił do Lagos. W nowej podróży, podjętej w celu dotarcia na południe aż do Kongo, po raz drugi znalazł się nad brzegami rzeki Binue, ale z powodu wybuchu zamieszek zmuszony był podróż tę przerwać. W połowie 1884 roku, powrócił do Europy i agitował na rzecz niemieckiego osadnictwa handlowego nad Nigrem i Binue. W kołach handlowych nie znalazł poparcia dla planów swoich; natomiast poparły go: Towarzystwo afrykańskie i niemieckie Towarzystwo kolonialne. Z funduszów państwowych, przeznaczonych na zbadanie Afryki, przyznano mu środki, a cesarz niemiecki powierzył mu missyę złożenia podarków sułtanowi w Sokoto. W kwietniu 1885 podjął F. trzecią wyprawę. Niekorzystny stan wody w Binue utrudniał podróż. Tymczaserii usadowiła się też nad Nigrem i Binue angielska kompania nigrzańska, wskutek czego wyprawa F-a nie mogła liczyć na powodzenie. W drodze do Joli w lipcu 1886, doszedł go rozkaz powrotu do Europy.—F. napisał listy z Afryki i „Lose Blätter aus dem Tagebuch meiner Haussa- Freunde.” O wynikach jego działalności znaleźć można bliższe szczegóły w „Mitteilungen der Afrikanischen Gesell-

Wł. R.

Flegeton, od flegein, palić się, goreć, nazwa rzeki piekielnej (także Per i flegeton), wiodącej fale ogniste naokoło Tartaru. Rozpłomie-nym jej nurtom najzjadliwsze przypisywano własności; nad brzegiem nie rosły ni drzewa, ni krzewy. Biegnąc dość daleko w przeciwną stronę niż Kocyt, F. wpada razem z tą rzeką do Ache-rontu. Opisali ją: Wergiliusz w Eneidzie, Owi-dyusz w Przemianach, Stacyusz w Tebai-dzie i Italikus w poemacie swoim o wojnie pu-nickiej.

Flegma: w chemii tak nazywają niekiedy ciecz mętną, pozostającą przy dystylacyi płynów alkoholowych, w części aparatu dystylacyj-nego, zwanej deflegmatorem (ob.).

Flegma (gr. Phiegma) = śluz (ob.). Flegmatyczny temperament, ob. Temperament.

Flegmazya (gr. Phi e gm atia)=o puchł i na (ob.).

Flegmona (gr. i) cpXeY|ióv7]), zapalenie tkanki łącznej (ob.), przedewszystkiem podskórnej, ale i głębiej położonej, występujące szczególniej w tych częściach ustroju, które w tkankę taką obfitują, więc pod pachą, na szyi, w pier-siacli niewieścich, w sąsiedztwie kiszki prostej, w pachwinach i na kończynach. Jako przyczyny najzwyklejsze F-y podawane bywają: ciała obce w skórze tkwiące, rany, szczególniej kłóte i postrzałowe, złamania kości otwarte, ciężkie oparzenia, które jednak działają tylko pośrednio, właściwym bowiem powodem tej sprawy zapalnej jest zakażenie, chociaż nieraz F. powstaje też na pozór dobrowolnie (Phlegmone spontanea). Objawami miejscowemi F-y są: obrzmienie, mniej lub więcej rozległe, ograniczone, twarde, silnie zaczerwienione,—-czerwoność ta pod uciskiem palca badającego, albo nie ustępuje wcale, albo też, jeżeli zblednie cokolwiek na chwilkę, zaraz powraca; jeżeli sprawa zapalna odbywa się bardzo głęboko, albo w miejscach posiadających naskórek bardzo zgrubiały, czerwoności może nie być. Chorzy czują w miejscu na-wiedzonem: naprężenie, ból silny, palący, kolący, albo też skarżą się na pukanie czyii tętnienie bardzo dotkliwe, przyczein część ciała dotknięta wydaje się im cięższą niż zwykle. Jeżeli zapalenie jest rozległe i w głąb sięgające, towarzyszą mu też zawsze objawy ogólne, mianowicie: dreszcze, gorączka, czasami nawet bardzo wysoka, zaburzenia w trawieniu i wogóle oznaki ciężkiego zapadnięcia na zdrowiu. Wyjątkowo tylko udaje się F-ę rozpędzić, zwykle przechodzi ona szybko w ropienie, wymagające energicznego leczenia chirurgicznego, i to zastosowanego jak najwcześniej, ponieważ F-y rozległe a zapuszczone narazić mogą chorego nietylko na długie a ciężkie cierpienia i kalectwo, ale nawet na utratę życia, szczególniej, jeżeli się rozwiną w głębszych warstwach.—F. palców nazywana bywa zwykle z an o g ci cą albo zastrzałem (panaritium)\ zapalenia tkanki łącznej różnych narządów ciała także miewają swoje nazwy właściwe.—Bliższych szczegółów dostarczyć może każdy podręcznik chirurgii.

Flegon (Phlegon), historyk grecki, wyzwoleniec cesarza Hadryana, żyjący w pierwszej połowie II wieku; od miasta Tralles w Lidyi, jako od miejsca swego urodzenia, T raili anus zwany. Pod jego nazwiskiem była wydana autobiografia cesarza Hadryana. Spartianus (16, 1), biograf tego monarchy, wyraźnie opiewa „Famae celebris Hadrianus tam cupidus fuit, ut libros vitae suae scriptos a se libertis suis litteratis dederit jubens, ut eos suis nominibus publicarent, nam et Phlegontis libri Ha-driani esse dicuntur.” Niestety, życiorysu tego nie posiadamy. Autobiografia Hadryana była bez wątpienia tendencyjną pracą; zawierała jednakże cenny materyał do poznania ówczesnych stosunków państwowych, była obfitem źródłem do zrobienia spostrzeżeń, które rzucały światło na charakter cesarza. F., historyk niewielkiej wartości, ułożył kronikę („Chronica”) dziejów Rzymu aż do Hadryana. Praca ta, której fragmenta jeszcze Focyusz czytał, obejmowała głównie

Kucyki. PowBu. Tliistr. Zork. 171. T. XXII.

sehe Blätter” (str. 20).

And. S.

antykwaryczne wiadomostki i drobnostki, napisane stylem nieattyckim. Z niej korzystał Euzebiusz. Prócz tego F. opisał Sycylię, topograficzne osobliwości Rzymu i uroczystości rzymskie. Powyższe prace nie dochowały się do czasów naszych z wyjątkiem kilku fragmentów z pracy „o dziwach i cudach, i ludziach długowiecznych” (de macrobiis), zdradzające nadzwyczajną łatwowierność autora. Prace te wydali: West ermann w zbiorze „Paradoxographi” (1839) i Keller w „Rerum naturalium scripto-res” (tom I, 1877). Z F-a wziął Goethe treść swej ballady o narzeczonej z Koryntu („Braut von Korinth”).—Por. Friedländer „Sittengesch. Roms.” (III 649b str. 767¹ ); Rhode „Zu den Mirabilien des Phlegon” („X. Rhein. Museum” XXXII, 1877, str. 329) i tegoż autora „Der griech. Roman” (str. 391, 2), Di eis „Sibyllini-

T. D.

Fleimser Thal, włos. Val die Fiemme, dolna, dobrze zaludniona część doliny rzeki Avi-sio w Tyrolu południowym,—stanowi przedłużenie doliny F as sa (ob.).

Fleischer Henryk Leberecht, znakomity orjentalista niemiecki, jeden z najgruntowniej-szych znawców języka i literatury arabskiej, ur. 21 lutego 1801 w Zandowie (Schandau) nad Elbą w Saksonji, urn. 10 lut. 1888 w Lipsku. Nauki gimnazjalne kończył w Budyszynie (1814—19), i tu, ucząc się hebrajskiego, zapoznał się nieco z językiem arabskim. Od r. 1819 studjował w Lipsku teologję i języki wschodnie, którym też poświęcił rok cały po ukończeniu studjów teologicznych. W r. 1824 udał się do Paryża, gdzie, obok obowiązków nauczyciela w domu Caulaincourta, zajmował się w dalszym ciągu nauką arabskiego i perskiego pod kierunkiem znakomitego Sylwestra de Sacy, oraz nowoarab-skiego pod Arm. Coussin’em de Perceval. Jednocześnie także stosunki zawiązane z młodzieżą egipską w Paryżu, wysyłaną tam przez wicekróla na nauki, ułatwiły Fl-owi nabycie praktycznej znajomości jęz. nowoarabskiego. W czasie tym ogłosił on pierwsze swoje studjum krytyczne z arabszczyzny w „Journal Asiatique” (1827), poświęcone rewizji pierwszej części zbioru powieści arabskich p. t. „Tysiąc nocy i jedna”, ogłoszonego przez Habichta. Badania swoje F. oparł na rękopisie, z którego dokonał przekładu tych powieści Ant. Galland, prof. arabskiego w Paryżu (2 tomy, 1704 i nst.). W r. 1828 powrócił do Saksonji, i tu pracował dalej w zakresie ulubionych studjów głównie w kr. bibljotece drezdeńskiej, gdzie sporządził katalogi rękopisów arabskich, perskich i tureckich (1831 r.). W tym też czasie przygotował do druku i wydał Izmaela Abulfedy historję królów arabskich przed Mahometem: „Abulfedae Historia anteislamica” (Lipsk 1831), tekst arabski z przekładem łacińskim. Jest to część 4-ta dzieła tego historyka (żyjącego od 1273—1331), p. t. „Historja skrócona rodu ludzkiego", której części 4-ta i 5-ta stanowią poważne źródło historyczne. W Dreźnie F. był od r. 1831 do 35 nauczycielem gimnazjalnym, W r. 1835 ofiarowano mu katedrę profesorską w instytucie języków wschodnich w Petersburgu, której jednak nie przyjął (zajął ją Alb. Dorn), jednocześnie bowiem powołano go do Lipska na katedrę języków wshodnich po śmierci Rosenmiillera. W tymże r. 1835 FI. wydał w Lipsku przekład Zamachszarego „Złotych naszyjników” (Goldene Halsbänder), arabskiego zbioru prawd nauki moralnej, z własnemi uwagami i przedmową, zawierającą ostre wycieczki przeciw doz. Hammerowi-Purgstall, który przedtym wydał również przekład tego utworu wraz z tekstem arabskim (Wiedeń 1834). W r. 1836 ogłosił rozprawę krytyczną o 4-ch pierwszych tomach „Tysiąca i jednej nocy”, wydanych przez Habichta; tytuł jej: „Dissertatio critica de glossis Habichtianis in IV priores tomos MI noctium”. Obie te prace odznaczają się ścisłością badania filologicznego, która pozostała wybitnym znamieniem dalszej działalności naukowej F-a; w obu przebija niepospolite uzdolnienie lingwistyczne i historyczne autora. W r. 1837 ukazała się jego praca p. t. „Ali’s Hundert Sprüche, arabisch und persisch paraphrasiert von Watwat”, a następnie 1838 r. „Catalogus Librorum manuscriptorum Bibliothe-cae civitatis Lipsiensis”. Ukazanie się ich dostarczyło dowodów, że F. jest gruntownym również znawcą jęz. perskiego i tureckiego. Oprócz tego w latach 1842—43 dokończył wydania „Tysiąca i jednej nocy”, rozpoczętego przez Ha-bichta i przerwanego wskutek, jego śmierci (Wrocław 1842—3, t. IX—XII); następnie zaraz od

r. 1844 zajął się wydaniem Beidhawiego, teologa mahometańskiego, komentarza do Koranu: „Beidhawii Commentarius in Coranum” (2 tomy, Lipsk 1844—48). Jest to największa i najważniejsza z prac wydawniczych F-a, wykonana po mistrzowsku, i dowodząca nietylko głębokiej znajomości języka tekstu, ale także teologji i prawa muzułmańskiego. Skorowidz do Komentarza Beidhawiego wyszedł w r. 1878 staraniem Fella, ucznia Fl-ra. W r. 1846 FI. wybrany został członkiem czynnym nowoutworzonego kr. Towarzystwa naukowego saskiego, w 1855 zastępcą sekretarza, a następnie sekretarzem gieneralnym tego towarzystwa, i godność tę piastował do r. 1883. Tutaj czynny jego udział naukowy zawiera się w rocznikach towarzystwa, gdzie ogłaszał cenne swoje badania z zakresu arab-szczyzny. W r. 1847 opracował i wydał oddzielnie gramatykę nowożytnego jęz. perskiego Mirzy Muhammeda Ibrahima p. t. „Grarnmar of the Persian language” (Lipsk), które w 2-im wydaniu ukazało się w 1875 p. t. „Grammatik der modernen persischen Sprache” (t-że); wydał także niewielki tekst „Hermes trisme-gistus” (1870). Pomiędzy pracami F-ra, ogła-

A. A. K.

R.

szanemi w Rozprawach Towarz. nauk. saskiego (Abhandlungen), największą wartość naukową posiadają dopełnienia i poprawki do gramatyki arabskiej de Sacy’ego, które mieszczą się tam w 11-tu zeszytach (1863—83), pod nagłówkiem przyczynków: „Beiträge zur arabischen Sprach-kunde, Verbesserungen u. Exkurse zu de Sacys grosser Grammatik”; wskutek tych uzupełnień dzieło de Sacy’ego nabrało znaczenia najgruntow-niejszej pracy naukowej o języku arabskim. Podobnie cenne są dla leksykografji arabskiej dopełnienia Fl-a do znakomitego dzieła Reinharta Dozy’ego „Supplément aux dictionnaires arabes” (2 tomy, w Leidzie 1877—81). Obie te prace krytyczno-dopełniające wyszły w osobnym wydaniu wraz z innemi pismami pomniejszemi F-a jako „Kleinere Schriften” (3 tomy, stron. 2225, Lipsk 1888). Pierwszorzędny badacz i gruntowny znawca języków wschodnich i świata ina-hometańskiego, F. był także dzielnym nauczycielem swych słuchaczów, których umiał zachęcić i wdrożyć do samodzielnych ścisłych badań naukowych. Znany też był ze swej gotowości, z jaką udzielał rad i wskazówek w swej specjalności spółczesnym uczonym europejskim. Brał udział w każdej niemal ważniejszej pracy wydawniczej, podejmowanej w rozległej dziedzinie badań Wschodu, dostarczając swym piórem cennych uwag i przyczynków naukowych; tak np. korzystały z tego: wydawnictwo źródeł M. Amarego p. n. Bibliotheca Arabo-Sicula, Juyn-bolla wydanie Abul-mahasina, Makkari, Tornber-ga wyd. Ibn-ul-atir, Wüstenfelda Jakut, Flügela Fihirst, Wrighta Kamil, Jahna Ibn-Ja‘isz, de Goeje Bibliotheca geographorum Arabicorum i inne. Zaznaczyć też należy przyczynki jego krytyczne do słowników Levy’ego: „Targumimwör-terbuch” (2 t-y, Lipsk 1867—68) i „Neuhebräisches und chaldäisches Wörterbuch über die Tal-mudim und Midraschim” (4 t-y, t-że 1875—89) i do 8-go i 9-go wydania słownika hebrajskiego Geseniusa: „Hebr. u. chald. Handwörterbuch” (t-że 1878 i 1883). F. podjął się także przekładu Koranu, pracy tej jednak nie dokończył; część przetłumaczona pozostała w rękopisie. Dodać wreszcie należy, że był on jednym z założycieli towarzystwa „Deutsche Morgenländische Gesellschaft” (r. 1845) i aż do r. 1880 wprost duszą tego towarzystwa i zajmował się redakcyą jego czasopisma (Zeitschrift d. D. M. G.), gdzie wiele artykułów zamieścił. Dawniej pisywał także do „Literaturzeitung”, wychodzącej w Halli i do „Repetitorium” Gersdorfa. F. i jako nauczyciel i jako pisarz stanowi epokę w badaniach arabszczyzny; jemu zawdzięcza nauka pogłębienie wiedzy gramatycznej arabskiej, szczególnie w zakresie składni tego języka i dokładniejszego rozumienia dawnych tekstów. Ze szkoły Fl-ra wyszło wielu najwybitniejszych orjentali-stów.—Porów. prof. A. Müllera „Memoir of H.

L. Fleischer” (Waszyngton 1892).

Fleischmann Gustaw Fryderyk Wilhelm, pisarz z zakresu gospodarstwa mlecznego (* 1837 w Erlangen), studyował nauki przyrodnicze w Würzburgu, Erlangen i Monachium, i tam później pracował w laboratoryum Liebi-ga. W r. 1863 został przełożonym szkoły rzemieślniczej i naczelnikiem stacyi doświadczalnej w Mommingen; w 1867—rektorem królewskiej szkoły rzemieślniczej w Lindau, nad jeziorem Bodeńskiem; w 1876—przełożonym stacyi doświadczalnej gospodarstwa mlecznego i szkoły męskiej mleczarstwa w Raden, w ks. Me-klenburg-Szweryńskiem. W r. 1886 posłano go jako profesora zwyczajnego do prowadzenia instytutu gospodarczego przy uniwersytecie Królewieckim. F. jest autorem dzieł następujących: „Landwirtschafiiche Wandervorträge” (Lindau. 1871); „Studien über das Molkereiwesen in Dänemark, Schweden und Finnland” (Gdańsk 1875); „Das Schwartzsche Aufrahmungsverfahren,, (wyd. 2-e Brema 1878); „Das Molkereiwesen” (w Bim-bauma „Lehrbuch der Praxis der landwirtschaftlichen Gewerbe” w tomie 4-ym, Brunświk 1879); „Bericht über den gegenwärtigen Stand der milchwirtschaftlichen Unternehmungen und Molkereischulen in Deutschland” (Brema 1882): „Jahresberichte über die Thätigheit der milchwirtschaftlichen Versuchstation in Raden für 1878 —85”; „Der Centrifugentrieb in der Milchwirtschaft” (Brema 1885); „Die Wirksamkeit der Versuch-Molkerei zu Klein-Tapiau in Ost-Preussen pro 1877/88” (Gdańsk 1889); „Untersuchung der Milch von 16 Holländer Kühen während der Dauer einer Lactation” (Berlin 1891).

Fleksja (łac. flexio zgięcie, zginanie; odmiana) w językoznawstwie oznacza właściwość pewnych języków odmieniania postaci ich wyrazów dla uwydatnienia różnych stosunków pomiędzy pojęciami, jakie wyrazy te oznaczają. Do zakresu fleksji należą: a) odmiana imion czyli deklinacja albo skłanianie, polegająca na zmienianiu zakończeń różnych przypadków (np. dom, dom-u, dom-em, dom-y, i t. p.); b) odmiana słów czyli konjugacja albo spajanie, polegająca na zmienianiu zakończeń różnych osób i czasów (np. da-m, da-sz, da-my, i t. p.). Tak w jednym, jak w drugim razie przy zmianie zakończeń zachodzić też może zmiana w samej postaci pierwiastku czyli pnia wyrazu (np. stół, stoł-u, stol-e,...; nios-ę, nieś-e-sz, nieś... i t. p.). Prócz tego wyrazem ‘fleksja’ nazywamy cały zasób form deklinacyjnych i konjugacyjnych pewnego języka. W tym znaczeniu mówi się np. o bogatej fleksji sanskrytu, języka greckiego, jęz. litewskiego, o uszczuplonej fleksji języków słowiańskich, o szczątkach fleksji w językach gier-mańskich i romańskich, i t. p. Wreszcie nazwę fleksji nosi część gramatyki, wyjaśniająca odmiany wyrazów; w tym znaczeniu fleksja inaczej nazywa się nauką o odmianach albo od-miennią.—Utworzenie się fleksji językowej się-

ga odległej, niedającej się ściśle oznaczyć prze- ne znaczenie swoje zachowały, służą do wyra-szłości rodu ludzkiego. Sposób jednak jej po- żenią stosunków wzajemnych między temi wy-wstania jest w zasadzie bardzo prosty. Wyrazy razami. Wyrażenie w każdym z tych języków odmienne dzisiejszej mowy naszej składają się z pni czyli pierwiastków i z przyrostków, zwanych końcówkami deklinacyjnemi i kon-jugacyjnemi. Obie te części, t. j. pnie i przyrostki, stanowiły niegdyś wyrazy samoistne, odrębne, i w mowie były w pewnym porządku składniowym obok siebie wypowiadane. Z biegiem czasu dopiero, wskutek stałego w określonych celach używania jednych wyrazów obok drugich, nastąpiło połączenie się ich ze sobą i stąd powstały różne postaci czyli formy wyrazów odmiennych z rozmaitemi zakończeniami.

Końcówki więc te, które pierwotnie były wyrazami o samodzielnym znaczeniu, zmieniły się na cząstki formalne i stały się tylko znakami, uwydatniaj ącemi różne stosunki tychże wyrazów w zdaniu. Utworzone w ten sposób różne formy imion stanowią ich deklinację, w przeciwstawieniu do form słownych, stanowiących koniugację.

(Ob. „Enc.” XV, 255 i XIII 723).

Fleksura (geogr.) jest to taka dyslokacya warstw, a w szczególności taki uskok, przy którym warstwy nie ulegają rozerwaniu, lecz tylko zgięciu i pewnemu wyciągnięciu, jak to wskazuje fi

dnym.

A. A. K.

miimnm

"Ig

Fig. 136. Fleksura.

gura. Z figury tej widać, że F. jest formą przejściową między uskokiem i fałdą. Orograficznie F. objawia się jako taras, a przy pewnych modyfikacyach nawet jako łańcuch gór

z jednym spadkiem stromym, a drugim łago-

w. N.

Fleksyjne języki albo odmieniające. Wszystkie języki, znane na kuli ziemskiej, pod względem formy zewnętrznej swych wyrazów, czyli budowy ich morfologicznej, podzielić się dają na trzy główne klasy, przedstawiające zarazem trzy epoki rozwoju mowy ludzkiej: 1. Języki jedno-zgłoskowe, albo nieskładające, izolujące, w których pierwiastek albo pień stanowi jednocześnie wyraz, a wyrażenie jest szeregiem pierwiastków jednozgłoskowych, oddzielnie i bez zmiany jeden po drugim wypowiedzianych. Taką budowę przedstawiają np. jęz. chiński, tybetański, birmański i inne. 2. Jęz. przyczepko-we, albo aglutynacyjne, zlepiające, w których pierwiastki przyczepiają się mechanicznie jeden do drugiego, czyli zlepiają się w pewne zbitki wielozgłoskowe. W językach takich pewne pierwiastki ze stanu wyrazów niegdyś samodzielnych, niezależnych, przeszły do znaczenia prostych przyrostków lub przedrostków i w połączeniu z innemi pierwiastkami-wyrazami, które zupeł-nie jest już szeregiem odosobnionych pierwiastków jednozgłoskowych, ale składa się z wyrazów przeważnie wielozgłoskowych, powstałych z połączenia pierwiastków z przyrostkami i przedrostkami. Klasa języków o takiej budowie jest najliczniejsza na ziemi; tu należą grupy języków uralsko-ałtajskich i ugro-fińskich, tj. jak: fińskie, madziarskie, tureckie, tatarskie jęz. itd. (ob. „Encykl.” I, 275). Pewną, dość znaczną, odmianę języków tej klasy stanowią języki wcielające albo polisyntetyczne, w których z pierwiastkiem głównym myśli łączą się inne pierwiastki i to nietylko celem wyrażenia stosunku jednego pojęcia do drugiego, lecz dla wypowiedzenia całej myśli, t. j. podmiotu, przedmiotu i innych względów, tak, że wyraz wielo-zgłoskowy w ten sposób utworzony ma znaczenie całego zdania. Budowę taką przedstawiają języki Indjan amerykańskich (ob. „Enc.” II, 1002 nst.), a w Europie jęz. baskijski (ob. „Enc.” VII, 51). 3-cią klasę stanowią języki fleksyjne albo odmieniające, t. j. posiadające odmianę imion i słów. Pierwiastki wyrazowe tych języków, dla wyrażenia wzajemnych stosunków pomiędzy pojęciami, również zrastają się z innemi cząstkami (przedrostkami i przyrostkami), określaj ącemi lub modyfikuj ącemi znaczenie tych pierwiastków; zrośnięcie to jednak części składowych nie jest czysto mechanicznym szczepieniem, lecz połączeniem wewnętrznym, powodującym często pewne zmiany głosowe w obu cząstkach spojonych; powstały stąd wyraz jest nową jednostką wyrazowrą, w której części składowe charakter swej odrębności i samodzielności utraciły. Do języków fleksyjnych należą dwa odrębne szczepy językowe: indoeuropejski i semicki, tj. języki ludów, które są twórcami dzisiejszej wszechświatowej kultury. Szczep indoeuropejski, zwany także a r j o e u r o p e j-s k i m, albo a r y j s k i m (a przez Niemców «indogiermańskiin»), składają następujące rodziny językowe: w Azji: 1. rodzina języków indyjskich; 2. języków perskich albo irańskich, 3. języków armeńskich; w Europie: 4. rodzina języków greckich, 5. język albański, 6, rodzina italska albo romańska (obejmująca między innemi język łaciński i romańskie: włoski, hiszpański, portugalski, prowansal-ski, rumuński i retoromański); 7. jęz. celtyckie, 8. jęz. gier mań skie (t. j. gocki, nor-dyjskie: islandzki, norweski, szwedzki i duński; dolnoniemiecki, angielski, holenderski; górnonie-miecki); 8. rodzina litewska (jęz. staropruski, litewski i łotewski al. łotyski); 9. rodzina języków słowiańskich (gromada wschodnia: jęz. wielkoruski, małoruski i białoruski; grom. południowa: jęz. starosłowiański, bułgarski, serbo-chorwacki, słowieński i rezjański; grom. zachod-

1891).

W'

wm.

rai

u).

]r,

mi

Fig. 137. Fleming (herb polski).

nia: jęz. polski, nadłabski albo drewiański, jęz. czeski i serbo-łużyckie). Do języków o budowie przeważnie fleksyjnej należą także języki kaukaskie (ob. art. „Europejskie języki”, Encyklop. XX, 813 nst.). Drugi szczep języków fleksyj-nych stanowią języki semickie, t. j. język hebrajski, syryjski i chaldejski, arabski i język etjopski (al. język geez; ob. „Enc.” XX, 701). Jakkolwiek należą one niewątpliwie do fleksyj-nych, różnią się jednak wybitnie od języków szczepu indoeuropejskiego zarówno wewnętrzną swoją budową jak i naturą samej fleksji. Przedewszyst-kim szczep semicki przed rozdzieleniem się na pojedyncze języki nie miał pierwiastków (pni) o takiej formie pełnej, dającej się głosem wypowiedzieć, jak pierwiastki języków indoeuropej-skich. Pierwiastki semickie są trójspółgłosko-we, tj. złożone z trzech spółgłosek, np. qtl ‘zabić’, ktb ‘pisać’, dbr ‘mówić’, gdl ‘być wielkim’ i t. p. W samych tylko spółgłoskach każdego z podobnych pierwiastków spoczywało znaczenie pierwiastku, zapomocą zaś dodawanych tym pierwiastkom samogłosek, czyli zapomocą ich woka-lizacji wyrażał się pewien stosunek jednego pojęcia do drugiego. Tak np. z pierwiastku trój-spółgłoskowego qtl, znaczącego ‘zabić’, utworzyły się następujące wyrazy: hebrajski qâtal, arabski qatala ‘on zabił’, qutila ‘był zabity’, łiebr. hiqtil ‘kazał zabić’, arab. maqtûlun ‘zabity’ i t. d. Wszelkie samogłoski, dodawane do tych trzech spółgłosek qtl. wprowadzają do znaczenia tego pierwiastku pewno znamię stosunku jednego pojęcia do drugiego. Inaczej rzecz się ma z pierwiastkami indoeuropejskiemi, gdzie znaczenie wyrazu tkwi w pierwiastku, który jest zgłoską, wyraźnie wygłosić się dającą; np. pierwiastek hi- wyrazów bi-ć, za-bi-ł, za-bi-ty i t. p., pierw, i słów: iść, idę,... łać. ire; pierw, da słów: dać, dam, dany,... łać. dare; pierw, sta wyrazów: stać, stały, stan,... łać. stare; i t. p. System fleksji języków semickich jako też jej zakres znacznie różni się od fleksji indoeuropejskiej. W deklinacji semickiej są trzy przypadki: mianownik, to jest przypadek podmiotowy, biernik czyli przypadek przedmiotowy i dopełniacz albo przyp. przynależnościowy, każdy oznaczony właściwemi samogłoskami (u, a, i) na końcu wyrazu; gdy tymczasem fleksja indoeuropejska zna osiem form różnych przypadków. Słowo semickie jest jeszcze uboższe w formy czasowania, gdyż dwie ich tylko posiada: jedną na wyrażenie czynności dokonanej, drugą dla czynności odbywającej się, trwającej; formy słowne na wyrażenie pojęć teraźniejszości, przeszłości i przyszłości, tak zwykłe w jęz. indoeuropejskich i innych, nie istnieją w semickich. Nadto słowo semickie w osobie 2-ej i 3-ej odróżnia zakończeniem rodzaj podmiotu żeński od męskiego; np. qatalat ‘zabiła’, qatala ‘zabił’ itp., co nie jest właściwością języków indoeuropejskich; rzecz prosta, nie dotyczy to form opisowych pewnych czasów, gdzie

część składową stanowią imiesłowy z zakończeniami rodzajowemi, np. w pols. zabił, zabiła, zabiło; pisałeś ( =pisał + jeś ), pisałaś ( = pisała ijeś) i t. p. O formach opisowych w język, fleksyjnych obacz w art. „Analityczne języki”, Encykl. t. III, 61.—Bibljografja. H. Steinthal „Charakteristik der hauptsächlichsten Typendes Sprachbaues” (Berlin 1860); Aug. S c h 1 e i c h e r „Sprachen Europas in systematischer Uebersicht” (Bonn 1850); A. Hovelaque „La linguistique” (Paryż, wyd. 3-e 1877); W. D. Whitney „Lan-guage and the Study of Language” (wyd. 3-e Londyn 1870); Tegoż „Życie i wzrost języka” tłum. A. Dygasiński (Warszawa 1883); Gabe-lent z „Die Sprachwissenschaft, ihre Aufgaben, Methoden und bisherigen Ergebnisse” (Lipsk

A, A. K.

Flemalle Bertholet, albo F1 e m a e 1, malarz niderlandzki (* 1614 w Liège — f 1675 tamże), uczeń G. Douffeta; r. 1638 udał się na studya do Rzymu, i tam osiągnął wielką biegłość techniczną w malowaniu al fresco. Po przydłuższym pobycie we Florencyi osiadł w Paryżu, gdzie przyozdobił wiele świątyń malowidłami sufitowe-, mi i kopułowemi. W r. 1647 wróciwszy do ojczyzny, mieszkał to w Brukselli, to w Liège, a wreszcie przeniósł się znowu do Paryża i otrzymał tam r. 1660 profesurę w Akademii.—W stylu F-a widać przewTażny wpływ Poassin’a. Naj-wybitniejszem jego dziełem są malowidła w kopule kościoła Karmelitów w Paryżu, przedstawiające Wniebowzięcie proroka Eliasza. Galery a drezdeńska posiada jego Pożegnanie Eneasza z Troją

Fleming. Herb polski z indygenatu. W polu błękitnem wilk biały w złotej koronie na łbie; w prawo wspięty trzyma w łapach pierścień z czerwonym kamieniem. Nad hełmem

w koronie szlacheckiej pawi ogon. Herbem tym pieczętują się Flemingowie, rodzina według naszych heraldykówhol-lenderska (Vleming), podług zaś niemieckich, czysto pomorska. Z niej Jerzy Fleming, hrabia państwa rzymskiego, przybywszy do Polski z Augustem Il-gim, o-trzymał indygenat polski w 1700 r. (Nie-siecki; Krasicki: Zedlitz Neukirch; Liebrna-cher III, 1 tabl. 8 i IV, 14 tabl. 4-o). Potomkowie jego wylegitymowali się w 1843 r. w gub. Mińskiej z tym herbem bez tytułu; linia zaś hrabiowska dotąd

J>.

w wieku XVII i XVIII.

st. Zakrz.

St. Zakrz.

istniejąca w Niemczech pieczętuje się odmianą jego, nadaną temuż hrabiemu Jerzemu Flemingowi wraz z tytułem hrabiowskim państwa Rzymskiego w 1700 r., mianowicie: na tarczy pięciodzielnej przez pola I i IV złote—przechodzi czarna laska marszałkowska z końcami

srebrnemi ukośnie w prawo; II-giem i III-ciem czarnych—trąbka pocztowa złota, zakręcona wylotem w lewo do góry, w V-em zaś przedstawia właściwy herb Flemingów, wyżej opisany. Nad hrabiowską koroną trzy hełmy ukoronowane; nad pierwszym laska marszałkowska, jak na tarczy; nad drugim trzy pawie pióra, nad trzecim zaś trąbka pocztowa. Właściwie Flemingowie powinni byli być przyjęci do indygenatu z tym herbem—w państwie atoli równości szlacheckiej zadawalniać się musieli swoim pierwotnym, bez odmiany hrabiowskiej.

Fleming. Rodzina pochodząca prawdopodobnie z Flandryi (Flamandyi — stąd nazwisko); w końcu XIII w. lub początku XIV w. osiedli Flemingowie na Pomorzu. Mieli tam znaczne posiadłości, formujące okrąg Fiszofski. W XVII w. piastują urząd marszałka ziemi Pomorskiej. Z rodziny tej wyszło wielu dyplomatów, i generałów, czynnych w służbie Szwecyi, Brandenburgii, Saksonii, Polski i innych jeszcze państw. Typ kosmopolityczno - niemiecki, powszechny

St. Zakrz

Fleming Clas-Erikson (* 1530—1540,—f w Pojo w Finlandyi w r. 1597); najwcześniej zasłynął z linii szwedzkich Flemingów, osiadłej w Finlandyi od XV w. Wybitny dowódzca i mąż stanu finlandzko-szwedzki. Był namiestnikiem Finlandyi; jako namiestnik taki stanął przeciw Karolowi Sudermańskiemu, a po stronie Zygmunta III polskiego. Był dowódzcą floty, która przewiozła Zygmunta III z Gdańska do Szwecyi, w czasie jego wyprawy po szwedzką koronę.— (Lamirault „La Grande Encyclop.”).

Fleming Henryk Heino (* 8 maja 1632

r.—f 1 marca 1706 r. na zamku w Bukowcu). Generał w służbie saskiej i brandenburskiej. Dostąpił godności feldmarszałka brandenburskiego, ministra wojny, gubernatora berlińskiego i namiestnika Pomorza. W r. 1672 należał do oddziału pomocniczego, wysłanego przez „wielkiego” elektora Fryderyka Wilhelma do Polski, z pomocą Michałowi Wiśniowieckieinu przeciw Turkom; dowódzcą jednakże był. nie on, lecz Dónhof (Fridericus cornes a Dinophoff, jak tego dowodzi list dziękczynny króla Michała, wydrukowany w t. III na str. 259 „Doli i niedoli Jana Sobieskiego” przez T. Korzona). Zresztą oddział ten, z 500 dragonii złożony, nie miał sposobności walczenia z Turkami, gdyż znajdował się w obozie pod Gołębiem przy królu. F. był dowódzcą kontyngensu Sasów w odsieczy Wiedeńskiej w r. 1683.

Fleming Jakób Henryk (* 3 marca 1667 roku—f 30 kwietnia 1728 w podróży do Wiednia). Syn brata poprzedniego, brandenb. tajnego radzcy, Jerzego Kacpra, i Agnieszki Heleny z Flemingów.—Generał i dyplomata w osobistej służbie Augusta II, równie ważny dla saskiej jak i polskiej liistoryi.—Odbył gruntowne studya, a po ich skończeniu podróż do Anglii w r. 1688. Pisywał filozoficzne rozprawy, z pewnym pastorem korrespondował w kwestyach teologicznych. Po podróży do Anglii wstąpił do służby brandenburskiej, potem przeszedł do saskiej. W r. 1697 został posłem Augusta na sejm elekcyjny warszawski. Przez zręczne rokowania (w których dzielną pomocą był mu Przebendowski, już wówczas z Fleminżanką, siostrzenicą Henryka, ożeniony), posługując się też przekupstwem, wyjednał Augustowi II koronę. Chociaż dyssydent, zaprzysiągł w imieniu swego pana pacta con-venta w kościele św. Jana. Odtąd w dziejach Polski gra wybitną rolę. W r. 1699 dowodził wojskiem saskiem, dosyć nieumiejętnie, w wyprawie na Liflandyę. Brał udział w bitwie pod Kliszowem 1702, gdzie został ciężko ranny. W r. 1703 został posłem w Kopenhadze. W r. 1709 zabiega koło powrotu Augusta do Polski. W r. 1712 układał się ze St. Leszczyńskim; potem walczył na Pomorzu; w r. 1713 przeprowadził ugodę Augusta ze Szwedem; w roku 1719 podpisał sojusz Augusta II z Cesarzem Karolem VI i Hanuowerem przeciwko Brandenburgii. Wogóle F. odgrywa czynną rolę w stosunkach dyplomatycznych między Dreznem, Warszawą a Berlinem, gdzie rodzina jego i on sam mieli wielkie wpływy i stosunki. W r. 1710 został generałem artylleryi koronnej, złożył tę godność w r. 1712 w skutek oppozycyi szlachty przeciwko cudzoziemcom. Był naczelnym do-wódzcą „cudzoziemskiego autoramentu” w Polsce. Wybuchły stąd zatargi z hetmanami i szlachtą. W końcu i cudzoziemski autorament przeszedł pod zwierzchnictwo hetmańskie w r. 1724. Podczas konfederacyi tarnogrodzkiej dużo zrobił dla utrzymania Augusta. Nie chciał pośrednictwa Dołgorukiego, wolał godzić się ze szlachtą wprost za pośrednictwem wojewodów podolskiego i czernihowskiego. Cudem wtedy uszedł przed rozjątrzeniem szlachty. W nagrodę zasług obdarzył go król w r. 1716 starostwem tczewskiem. Na Augusta miał wpływ ogromny; był z nim bardzo poufały; tytułował go wprost „monsieur”. Szlachta go niecierpiała; na sejmach często wybuchały przeciwko niemu burze, największa w r. 1719, gdy F. przeprowadził małżeństwo królewicza (Augusta III) z ar-cyksiężniczką austryacką. Pomimo tej opinii, Julian Bartoszewicz wydaje o nim naogół sąd dosyć korzystny; pragnął F. wzmocnienia władzy królewskiej, lecz szkodziło mu w opinii szlachty, że był Niemcem, a znaczył wszystko. Dopiero gdy wszystkie jego zamiary złamały się o opór szlachty, przyłożył rękę do zamiarów Augusta, by w porozumieniu z Berlinem i Pe-

skiej (Przew. lit. i nauk, Tom. XIII), nazywa go synowcem dyplomaty, a więc wnukiem    Henryka Heino, feldmarszałka bran

tersburgiem uszczuplić terrytoryalnie Rzeczpospolitą. Z możnowładztwem polskiem wszedł F. w blizkie stosunki. Ożenił się l-o voto z Franciszką Sapieżanką, córką w. koniuszego litew. Rozwiódł się z nią i pojął Radziwiłłównę, kanclerzankę litewską. Zmarł bezpotomnie, już w czasie, gdy wpływ jego na dworze znacznie osłabł. Pozostało po nim w literaturze politycznej kilka raportów i broszur okolicznościo-

Iii-i

11

il

::

WL

Wà

A'

ii

wył

W/k

mm

iii

fm

Fi:-, 138,

denburskiego. Po śmierci ojca szukał chleba na szerokim świecie. Był w służbie francuskiej. Wezwany przez stryja, bezdzietnego, przybył do Polski. W r. 172'4 dostał pułk królowej, potem był pułkownikiem i generałem w artylleryi litewskiej. Wreszcie został generałem lejtenan-tem wojsk koronnych. Przyjął wyznanie katolickie, w r. 1746 został podskarbim w litewskim, w r. 1752— starostą grodowym brzeskim; niegro-dowych miał dwa: Bzadowskie i Sze-reszowskie. W roku 1755 dostał ros-syjski order św. Andrzeja, w r. 1756 był marszałkiem trybunału litewskiego. W r. 1759 odstąpił starostwo brzeskie Józefowi Sosnowskiemu. Karyerę swą zawdzięczał głównie stosunkom z „Familią”. Za żonę miał z kolei dwie Czartoryskie, córki kanclerza Fryderyka Michała: Antoninę i, po jej śmierci, Eleonorę. Był wiernem narzędziem w ręku Familii, która wypłaciła mu się niewdzięcznością, zmuszając go w r. 1764 do rezy-gnacyi z podskarbiostwa na rzecz Michała Brzostowskiego. Jako podskarbi F. był jednym z lepszych urzędników Rzpltej. Przeprowadził wspólnie z Wes-slem redukeyę monety, pozostawił po sobie przeszło milion złp. remanentu. Mimo niewdzięczności Familii trzymał z nią, za co mu „Panie Kochanku” zniszczył ulubiony Terespol. W r. 1766 dostał od Stanisława Augusta, któremu świadczył hojne finansowe usługi, województwo Pomorskie ze starostwem gro-dowem Skarszewskiem i order św. Stanisława. Był wrogiem konfederacyi Barskiej, za co nałożono na niego okup wr. 1769, a satyra z czasów pierwszego rozbioru p. t. „Sen na jawie z okazyi trzech senatorów polskich i dygnitarza litewskiego wkrótce po sobie zmarłych w Warszawie 1771 r.” chłoszcze pamięć jego wielu docinkami: „Coś ty z Wołkońskim i Saldernem radził? (odpowiedź F-a): Przyjaźń z posłami te sprawiły żądze Bym z dóbr w całości mych miewał pieniądze; Że zaś lud ginie śmiertelne-

wych.—(Obacz Estreicher „Bibliogr.” Tom XVI). mi groty, Sprawuje skryte m........ .

Majątki odziedziczył po nim przeważnie syno- przewroty, Których ja z gruntu nie wiem cho-wiec.—Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbr.” Ży- ciąż wojewoda, Skąd w Polszczę wojna i skąd chliński. Rauft: „Leben und Thaten Jacobs Hein- w niej niezgoda. Ale Przezdziecki tak jest rieh Fleming” (Naumburg 1731—2). st. Zakrz. biegła    głowa Opowie panu do jednego słowa,

Fleming Jan Jerzy Detlof (* 1699 r.—f Bo w rady wchodził z kanclerzem xiążęciem (Mi-10 grudnia 1771 roku). Synowiec poprzedniego, chałem Czartoryskim), Więcej niżeli ja, chociaż Nie podobna rozstrzygnąć, czy był synem Henry- dwakroć zięciem... Lecz który pierwszy z nich ka, jak chce Niesiecki, czy też Filipa Krystyna, przed Tobą (Bogiem) stanie, Zechce mieć spra-jak chce Ży chliński. Pamiętnik Izy Czartory- wę o Terespol. Panie”. Był to rządny i zapo-

St. Zakrz.

St. Zakrz.

St. Zakrz.

KL"

w. G.

biegliwy gospodarz. Po stryju otrzymał dobra w Hollandyi, szacowane przeszło na 2 miliony złp., skupił dobra po-pociejowskie i część po Sapieże kanclerzu. Zarządzał niemi wzorowo, dwór miał w Terespolu, w Brzeskiem, gdzie stale przebywał, otoczony cudzoziemcami, przeważnie Niemcami. Mimo to wywierał wpływ znaczny na szlachtę brzeską, naturalnie, na rzecz Familii. Jedyną córkę, Izabellę, z żony Antoniny, wydał w roku 1761 za Adama Czartoryskiego generała (starostę) ziem podolskich i po jego śmierci wszystkie majątki przeszły w dom Czartoryskich.—(Bartosz, w „W. Enc. Orgel.”, Zychliński „Zł. Ks. Szl. poi.” Matuszewicz „Pamiętniki”; Dr. Antoni J. „Dwór w Terespolu”).

Fleming Karol Jerzy (* 1705 r.—f 1767

r.) brat poprzedniego, dyplomata saski. Ożeniony z córką Lubomirskiego, w. miecznika koronnego, otrzymał od teścia starostwo Gniewskie. Zostawił syna, Jana Henryka.

Fleming Jan Henryk (* 1752 r.—f 1830

r.). Syn poprzedniego. Był miecznikiem koronnym, w r. 17 75 zrezygnował i wyniósł się do Prus. Potomkowie żyją do dziś dnia.

Fleming^] an Fryderyk baron (* w drugiej połowie XVII w.—f po r. 1 726), pułkownik saski, szambelan polski. Wiele podróżował. Wydał: „Die volkommene teutsche Jäger und Fischer” (Lipsk 1719— 1724; wyd. 2-e, w r. 1749). Ma książka ta znaczenie historyczne, np. jako odbicie ówczesnych luksusowych dworskich polowań.—Meyer’ „Encyklopädie”.

Fleming Paweł, poeta-liryk niemiecki z XVII wieku (* 5 paźdz. 1609 w Hartenstein — f 2 kwietnia 1640 w czasie chwilowego pobytu w Hamburgu). Był synem protestanckiego pastora, kształcił się na lekarza w uniwersytecie lipskim, oddając się jednocześnie twórczości poetyckiej, której pierwsze próby ogłosił jeszcze w czasie studyów uniwersyteckich, p. t. „Davids Busspsalmen und Manasses Gebet” (Lipsk 1631) i „Klagegedichte” (tamże 1632). Okropny zamęt wojny Trzydziestoletniej, w pełnym jej rozwoju po śmierci Gustawa Adolfa, dotkliwie dał się uczuć poecie.—Lipsk, zrabowany przez wojska cesarskie, dotknięty został nadto zarazą morową, której ofiarą padła młodzieńcza kochanka F-a. Ten smutny stan stosunków krajowych i doznane osobiste straty skłoniły go do opuszczenia ojczyzny na czas dłuższy, ku czemu szczególna nadarzyła się okazya, gdy Fryderyk III, książę Holstein Gottorp, postanowił wysłać uroczyste poselstwo do Persyi przez Ros-syę, w celu zawiązania stosunków handlowych ze Wschodem. Dzięki poparciu swego przyjaciela, Adama Oleariusa, F. został mianowany członkiem poselstwa, i w r. 1634 wyruszył w daleką drogę. — Do 1636 roku bawił wraz z towarzyszami w Rewlu i w Moskwie;—w r. 1637 przez Wołgę i morze Kaspijskie poselstwo przybyło szczęśliwie do Persyi i zabawi-

ło przez pięć miesięcy w stolicy jej, Ispaha-nie.—W powrotnej drodze, w czasie dłuższego pobytu w Rewlu, F. zaręczył się z córką jednego z dygnitarzy miejskich, ale wkrótce umarł, w czasie, gdy starał się o otrzymanie stopnia doktora, aby się oddać praktyce lekarskiej w Rewlu.—Poezye F-a, zebrane i ogłoszone zostały już po jego śmierci p. t. „Doktor Paul Flemings poetischer Gedichten Prodromus” (Hamburg 1641), oraz „Paul Flemings Teutsche Poe-mata” (pierwsze wydanie w Lubece 1646; z późniejszych najlepsze: Sztutgard 1865; wybór przez Z. Tillmanna, Lipsk 1870).—F. należał do liczby zwolenników i uczniów wszechwładnego wówczas w poezyi niemieckiej Opitza, i podzielał poniekąd pedantyczno-uczony kierunek jego szkoły, ale, dzięki wrodzonemu talentowi i silnym, świeżym wrażeniom, otrzymanym podczas

gïgà

Y ■■ Ji

F/s

Fig. 139. Fleming Paweł.

dalekiej podróży, w wielu swoich pieśniach wyzwalał się z pod wszelkich wpływów tego rodzaju, i rozwijał samoistny polot natchnienia, który osobliwie w jego pieśniach religijnych i miłosnych objawia się wielką siłą uczucia i pięknością formy.—Dzięki temu F. zaliczony został do najlepszych liryków niemieckich; niektóre jego pieśni do dziś dnia ogromną w całych Niemczech cieszą się popularnością.

Flemming Karol Fryderyk (* w Jiiter-bock [Brandenburg^ d. 27 grudnia r. 1799— f w Wiesbadenie d. 27 stycznia r. 1880), zasłużony psychiatra niemiecki. Początkowo uczył się aptekarstwa od ojca swego, Karola Fryderyka Wilhelma, potem w r. 1818 zapisał się na wydział lekarski w Berlinie, ukończył go w r. 1821 i otrzymał dyplom doktorski. Od

r. 1823—24 pełnił obowiązki assystenta w domu

dują się liczne statki, ułatwiające kommunika-cyę z portami Bałtyku.—Z zakładów przemysłowych: browary, warsztaty okrętowe, dystylarnie, huty szklane, młyny, cegielnie, fabryki machin i t. p.—Wyborny port dostępny jest dla statków o 5 m. zagłębienia. Własna flota F-a wynosiła w r. 1888 59 statków objętości 27 890 t. regestr.—W tymże roku przypłynęło żaglowców 1 417, parowców 2 621, objętości 137 000, wzgl. 704 000, metr. kub., wypłynęło żaglowców i parowców 4 029, objęt. 849 000 m. kub.—W F-u urodził się historyk niemiecki Jerzy Waitz, w r. 1813.—W pobliżu ruiny zamku Duburg, gdzie zakończyła życie Małgorzata królowa Danii, Norwegii i Szwecyi (Semiramida Północy), w r. 1412. — F. otrzymał prawa miejskie w r. 1284 od księcia Holsztynu Waldemara IV. — Jako stolica księstwa, F. przechodził często z rąk duńskich do holsztyńskich, cesarskich i szwedzkich, doznał też w biegu czasu srogiego nieraz losu wojny.—Od r. 1866 należy do Prus.—Powiat F-ski, leży po obu stronach fiordu F-skie-go, przeważnie jednak w południowej jego części; zajmuje 1 074 km. [[], w tein 665 km. Q pól ornych, 89 łąk, 56 lasów.—Ludność bez miasta głównego wynosiła w 1895 r. 42 000 głów.—Porów. F. Holdt „Flensburg früher und

And. S.

Fiers, 1) F. d e l’Orne, stolica kantonu we francuskim departamencie Orne, okręgu Dom-front, nad rz. Vère; piękny kościół w stylu romańskim, zamek z XV wieku z parkiem; sąd handlowy, filia banku franc., ożywiony przemysł przędzalniczo-tkacki i chemiczny, tak w mieście, jak i w okolicy, 13 713 m-ców (1891).—2) F. miasto w departamencie francuskim Nord, okręgu Lille, o milę na wschód od Lille; blicharnie płótna, farbiarnie, fabryki wyrobów passamoni-czyeh; 4 200 m-ców (gmina).    And- s-

Flessynga, Flies singen, ob. V li s singen.

Flet (łac. Tibia, włos. Flauto, franc. Flûte); 1) instrument muzyczny, dęty, drewniany, znany już w głębokiej starożytności, w licznych odmianach. Pierwotnie flet był wyrabiany z jednej sztuki drzewa, w kształcie rury, najczęściej z buku lub hebanu, i posiadał trzy dziurki, później, aż do XVII w., sześć dziurek. We Francyi dodano następnie jeszcze jedną dziurkę, którą przykrywano, nie palcami—jak inne—lecz za pomocą klapki metalowej. Flet późniejszy składał się, już nie z jednej, lecz z trzech części: górnej, z otworem służącym do zadęcia, środkowej, z sześciu dziurkami otwartemi, i dolnej, z jedną dziurką z klapką. Flet dzisiejszy, systemu Böhma, posiada 14 dziurek z klapkami, i obszar skali chromatycznej od małego h aż do c czterokreślnego. W XV—XVII wieku wyrabiano F-y, które, stosownie do rozmiarów, nosiły nazwy: dyszkantowy, altowy i basowy. Dziś, prócz F-u „wielkiego” (zwyczajnego) znajdują się w użyciu: F. „mały” v. pikulina (Flauto pic-

Dr J. p.

dla obłąkanych na Sonnensteinie pod Pirną (Saksonia), poczem został lekarzem ordynującym w szpitalu chorych umysłowych w Świeżynie, a od r. 1830 dyrektorem zakładu nowowznie-sionego dla takichże chorych w Sachsenbergu pod temże miastem; stanowisko to zajmował do r. 1854, w którym otrzymał emeryturę. Należał w swoim czasie do rzędu najlepszych przedstawicieli psychiatryi w Niemczech i przyczynił się bardzo do rozwoju i postępu tej gałęzi sztuki lekarskiej w ojczyźnie swej; zakład, któremu przewodniczył przez lat tyle, stał się wzorem dla innych niemieckich. Napisał wiele prac poważnych i dobrych, z których, opuszczając mniejsze, wymienimy: „Beiträge zur Philosophie der Seele” (Berlin 1830, 2 części); „Die Irrenheilanstalt Sachsenberg bei Schwerin” (Swieżyn 1833, z 4-a tabl. wydanie II, tamże 1851 z 5-a tabl.);

„Pathologie und Therapie der Psychosen” (Berlin 18591 i „Ueber Geistesstörungen und Geisteskranke” (Berlin 1872). Napisał też cztery dramaty (1859 — 1865) i dwa tomiki humorystyczne p. n. „Luftblasen von Veratrinus Leuchtkäfer” (I 1851, II 1853). Od r. 1837 był współredaktorem pisma „Zeitschrift f. d. Beur-theilung u Heilung der krankhaften Seelenzustände”, od r. 1840 do 1843 redagował „Me-dicinisches Conversationsblatt des Wissenschaft- jetzt” (Flensburg i 884). liehen Vereins f. Aerzte u. Apotheker Mecklenburgs”, nakoniec od r. 1844 należał do współ-wydawców „Allgem. Zeitschrift für Psychiatrie und psychischgerichtliche Medicin.” Przez długie lata był członkiem, a przez wiele lat prezesem. towarzystwa psychiatrów niemieckich (Verein deutscher Irrenärzte). W r. 1883 wzniesiono mu pomnik w Sachsenbergu przed zakładem, którego niegdyś był cblubą.—Por. „Allg.

Zeitśchr. f. Psychiatrie” (r. 1880, T. XXXVI. str.

770 i nst.).

Flensburg, miasto główne powiatu i stolica własnego okręgu miejskiego w pruskiej prowin-cyi Szlezwidzkiej, w głębi fiordu Flensburskiego i w węźle dróg żelaznych do Szłezwigu, Eckernförde, Apenrade i Leck; 41000 m-ców (1896).—-Jest to starodawne, bo już w XII w. istniejące, największe i najpiękniejsze miasto na półwyspie Jutlandzkim, zarazem najbardziej przemysłowe i handlowe. Leży ono malowniczo, śród niewielkich wzgórzy, na granicy języków; duńskiego i niemieckiego; rozpostarte w podkowę, ciągnie się głównie jedną ulicą, do 4 km. długą; ma trzy dworce dróg żel., sąd ziemiański, sztab 18-ej dywizyi i 35-ej brygady, izbę handlową, kościół katolicki, 4 zbory ewangielickie, szkołę marynarki, giinnazyum, progimnazyum realne, szkołę maszynistów, rolniczą, handlową, muzeum sztuki stosowanej, szkołę rzemieślniczą, zakłady dobroczynne, stary ratusz, giełdę, teatr, dom robót przymusowych, kilka banków i instytucyj społeczno-ekonomicznych. — Dla celów żeglugi istnieje kilka towarzystw, w których ręku znaj-

Rncykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 172. T. XXII.

89

Fletscher Giles — Fleuri eu Karol.

colo) i flety wojskowe w des i F, wyższe od cie Gers, okręgu Lectoure (dzielnica Armagnac,( pikuliny o pół tonu, lub o małą tercyę.—2) F. nad rz. Gers, lewym dopływem Garonny, i przy w organach jest nazwą głosów jedno, dwu, naj- dr. żel. Agen-Auch; piękny kościół gotycki, zbu-

704

Fig. 140. Flet.

dowany w XIV w., odnowiony w r, 1845. z cie-kawemi malowidłami na szkle; nowy ratusz; fabryki rękawiczek i wyrobów ze skóry, przędzalnie wełny, garbarnie; ożywiony handel zbożem, winem, drobiem i bydłem; 4 200 m-ców. And-s-

Fleurier, duża osada w szwajcarskim kantonie Nefszatelskim, w pięknej dolinie Travers, i w pobliżu drogi żel. Nefszatel - Pontarlier; jedno z ważniejszych ognisk szwajcarskiej pro-dukcyi zegarków (do 100 000 sztuk rocznie); szkoła zegarmistrzowstwa; wyrób likierów i słynnego absyntu; wyrób koronek; punkt zborny turystów', zwiedzających poblizki szczyt Jury szwajcarskiej Cliasseron (1 611 nr.); 3 600 m-ców, głównie Francuzów-kalwinów.

Fleurieu Karol Piotr Claret de, hrabia, mąż stanu i uczony francuski (* r. 1738 w Lug-dunie—f 1810 w Paryżu). Syn wysokiego urzędnika w Lugdunie, w 14-t/m roku życia wstąpił do marynarki i wkrótce dał dowody biegłości i obszernej nauki. W r. 1766 zbudował wraz z Ferdynandem Berthorrd (ob.) pierwszy chronometr żeglarski; dla wypróbowania dwóch nowych zegarów własnego pomysłu przedsięwziął podróż specyalną na fregacie Izys (1768—69), z czego zdał relacyę w dziele pod tyt.: „Voyage fait par ordre du roi pour éprouver les horloges marines” (Paryż 1773, 2 t.). Mianowany w r. 1777 dyrektorem portów i arsenałów Fran-cyi, pracował nad reorganizacyą marynarki francuskiej i miał naczelny kierunek operacyj morskich przez cały ciąg wojny o niepodległość Fletscher Jan, poeta angielski, oh. Beau- | Stanów Zjednoczonych Ameryki Półn. (1778 — mont Franciszek.

Fletrowers (z włos. flaiito traverso), czyli flet | sprawował urząd ministra marynarki i kolonij,

był następnie guwernerem młodego delfina, został uwięziony w pierwszych dniach Terroryzmu i odzyskał wolność 9 Thermidora. Mianowany członkiem Instytutu i Biura pomiarów długości (1795), należał kolejno dorady starszych (1797), do rady stanu, stał parokrotnie na czele inini-steryum marynarki, a po wstąpieniu na tron Napoleona I został naczelnym intendentem listy cywilnej, senatorem, wielkim oficerem Legii honorowej i gubernatorem pałacu Tuileryów. W r. 1808 otrzymał godność hrabiego. Znakomite jego prace hydrograficzne oddały wielkie usługi nauce i marynarce. Jego „Neptune des mers du Nord” czyli „Atlas du Cattégat et de la Baltique” (Paryż 1809), opracowany przy współudziale Beautemps-Beauprégo i Buache’a, jest Fleurance, miasto we francuskim departamen- dziełem kolosalnem, które kosztowało go 25 lat

Fig, 141. Pikuliua.

częściej jednak 4 lub 8-mio stopowych, naśladujących dźwięki F-ów różnego rodzaju: Flauto amabile. Flauto dolce, Flauto italico, Flauto nia-

A. Pol.

Fletscher Giles, dyplomata angielski (* r. 1549—f 1611), członek parlamentu w r. 1585, jeździł kolejno w missyi dyplomatycznej do Szkocyi, Niemiec i Rossyi (1588). Podczas pobytu swojego w Moskwie miał tam wiele nieprzyjemnych przygód, zdołał wszelako uzyskać pewne koncessye dla handlu angielskiego. Po powrocie do Anglii (1589) został referendarzem oraz sekretarzem („remembrancer”) City londyńskiej. W r. 1597 był opiekunem hrabiego Essex. Napisał dużo wierszy łacińskich; wszakże 'książką, która uratowała imię F-a od zapomnienia, jest opis podróży jego do Rossyi, wydany p. t. „Of the russe Common Wealth... with the manners and fashions of the people of that country” (Londyn 1591 i 1643; nowe wydanie przez E-A. Bond’a pod zmienionym tytułem: „Russia at the close of the sixteenth Century”, Londyn 1856, — przekład franc. 1864, 2 t.). Dzieło to przez pewien czas było zabronione w Anglii, jako zawierające ustępy, ubliżające samowładzcy moskiewskiemu (carowi Fiedoro-

Hml.

jor, minor i t. d.

And. S.

wi).

| 1783). Od 25 paźdz. 1790 do 15 kwietnia 1791

poprzeczny; nazwa fletu dzisiejszego, nadana mu dla odróżnienia od używanego w czasach starożytnych i średniowiecznych fletu à bec z mund-sztukiem, na którym grano jak na klarynecie lub fujarce, gdy tymczasem zadęcie na F-ie odbywa się nie wprost z góry, lecz z boku.

Fletschhorn, ogromny pień górski w szwajcarskim kantonie Wallis, na lewym brzegu Renu; wisi nad m. Brieg, między Symplońską drogą na wschodzie a doliną Saas na zachodzie, od południa zaś zrasta się z pniem Weissmies. Ku zachodowi w dolinę Saaz stacza się lodowiec F., a ku północy lodowce Gamser, Bodmer i Rossboden. Najwyższy szczyt tej grupy wy: nosi 4 001 m. nad p. m.; dosięgną! go w r. 1840

And. S.

Studer.

A. Pol.

pracy i 200 000 liwrów wydatków, zwróconych zresztą po śmierci F-go jego żonie. Oprócz tego napisał: „Découverte des Français en 1768 et 1769 dans le sud-est de la Nouvelle Guinée” (Paryż 1790); „Fondements des cartes du Cat-tégat et de la Baltique” (tamże 1794): „Voyage autour du monde d’Et. Marchand” (tamże, rok VI, 4 t.). Kierował wreszcie wykonaniem „Neptune amćrico-septentrionar Rigobert-Bonne’a i pozostawił w rękopisie pierwszą część dzieła „Histoire générale des navigations de tous les peuples.”—Fréd. Chassériau „Notice sur le comte F.” (Paryż 1856).

Fleurus, Fleury, starodawne, dziś przemysłowe miasto w belgijskiej prowincyi Hennegau, okręgu Charleroi, o '/₂ mili od lewego brzegu Sambry, w węźle dróg żelaznych; tkalnie wyrobów wełnianych i bawełnianych; fabryki cyko-ryi; kopalnie węgla kamiennego, wydobywanie krzemieni kwarcytowych, które po oszlifowaniu noszą nazwę dyamentów z F.; 6 500 m-ców.

11 ml.

And. S.

Bitwy pod F. Miasteczko F. pamiętne jest czterema bitwami. Pierwszą stoczył tu 29 sierpnia 1622 r. wódz hiszpański, Cordova, z księciem brunświckim, Krystyanem, i lir. Ernestem Mansfeldem, dowodzącymi armią Związku protestanckiego. Ci ostatni pobili Hiszpanów, torując sobie tern zwycięstwem drogę do Hol-landyi, gdzie dali odsiecz oblężonemu przez Spi-nolę miastu Berg-op-Zom.— Druga bitwa pod F. była wydana dnia 1-go lipca 1690 r. przez marszałka francuskiego Luxemburga księciu Waldeck, dowodzącemu połączonemi wojskami niemieckiemi, hiszpańskiemi i hollenderskiemi. Pierwszy rozporządzał 35 000 ludzi, drugi miał ich około 50 000. D. 29 czerwca Francuzi przeprawili się przez Sambrę i, rozproszywszy przednią straż Waldecka—korpus jazdy pod wodzą hrabiego Berło — zajęli pozycyę pod F. Rankiem 1 lipca, gdy artyllerya francuska zatako-wała front nieprzyjaciela, Luxemburg, dowiedziawszy się, że Waldeck pozostawił nieosłonio-nem lewe skrzydło swej armii, postanowił zajść go z tyłu. Jakoż nader zręcznie wykonanym ruchem koncentrycznym wszystkich sił swoich opasał dokoła armię cesarską. Waldeck, spostrzegłszy niebezpieczeństwo, dał sygnał do odwrotu i cofnął się ku Charleroi, dokąd wszakże przyprowadził w porządku zaledwo trzecią część swego wojska. Piechota hollenderska stawiała bohaterski opór aż do ostatka; jej wódz na uczynione przez Luxemburga wezwanie do poddania się odpowiedział, że, umierając z bronią w ręku, chce zasłużyć na szacunek tak wielkiego męża. Została posiekana w kawałki, ale też i jazdę francuską przyprawiła o ciężkie straty. Sprzymierzeńcy utracili ogółem 6 000 zabitych, 1Ï 000 wziętych do niewoli, prawie całą swą artylleryę (około 90 dział) i 120 sztandarów. Luxemburg, dzięki tej bitwie, pozyskał przydomek tapi ce-ra katedry N. P. Maryi („tapissier de Notre Dame”), gdzie zdobyte sztandary zostały zawieszone. Straty Francuzów wynosiły 4 000 ludzi; w liczbie poległych znajdował się także inżynier Dumetz, współzawodnik Vaubana. Świetne to zwycięstwo pozostało jednak bez rezultatu. Zazdrosny Louvois uszczuplił rozmyślnie wojsko Luxemburga, zabrawszy mu do swojej armii 10-tysięczny korpus Boufflers’a, natomiast książę Waldeck otrzymał w Brukselli znaczne posiłki, tak, iż zwycięzca zmuszony był poprzestać wyłącznie na ruchach obronnnych. — Trzecia i najsławniejsza bitwa pod F. została stoczona 26 czerwca 1794 r. (8 Messidora roku II) pomiędzy Francuzami a Austryakami. Jourdan, wyparty z doliny Mozeli, połączył się nad brzegami Sambry z armią Ardeńską i częścią armii Północnej, powiększając w ten sposób swe siły do 80 000 ludzi. Przeprawiwszy się przez Sam-brę, po czterokrotnych, czynionych przedtem nadaremnie, próbach, zajął 25 czerwca Charle-roi, gdzie stanął naprzeciwko 80-tysięcznej z górą armii księcia Koburga. Wojsko francuskie utworzyło półkole naprzeciw Charleroi, front dobrze redutami osłoniony, skrzydła oparte o rzekę Sambre, prawe o folwark Lambusart, lewe o Landely, a środek w Gosselies. D. 26 czerwca o świcie,' armia austryacka, podzieliwszy się na 5 pojedynczych korpusów i 9 kolumn, udełzyła na pozycyę Jourdana. Korpusem prawego skrzydła dowodził książę Oranii, drugim— generał Quasdanowich, trzecim Kaunitz, czwartym arcyksiążę Karol, wreszcie na czele korpusu piątego, czyli korpusu lewego skrzydła—stał Beaulieu. Wkrótce walka wszczęła się na całej linii. Na lewem skrzydle francuskiem książę Oranii odebrał z początku Francuzom Fontaine-l’Evêque i zamek Vespe, niebawem jednak został wyparty przez generała Dauriera i musiał się cofnąć. Mniej szczęśliwie niż Daurier walczył generał Montaigu, którego Austryacy wypchnęli za Sambrę. Atoli dzięki dzielnej pomocy i przytomności umysłu Klóbera, odzyskał i on napowrót swe pozycye. W centrum Francuzi również wytrzymali zwycięsko wszystkie ataki Quasdanowicha. Na prawem skrzydle gen. Cham-pionnet musiał zrazu cofnąć się przed natarciem Kaunitza, ale Jourdan, zawiadomiony o ruchach nieprzyjaciela przez oficera z balonu, unoszącego się nad polem bitwy, pośpieszył w to miejsce z kilku batalionami i odparł Kaunitza. Najgorętszy bój wrzał na końcu prawego skrzydła. Tam jazda lekka Lefebvre’a, odrzucona w tył przez arcyksięcia Karola, ukryła się za szańce i mężnie odpierała wszystkie ataki Au-stryaków. Tymczasem Beaulieu wyrzucił gene-. rała Marceau z folwarku Lambusart; nie mogąc jednak posunąć się dalej, postanowił na czele 3-ch silnych kolumn obejść prawe skrzydło francuskie i uderzyć na Francuzów z tyłu. Atoli Lefebvre zabiegł mu drogę i odparł trzy kolejne

Po zwycięstwie Jourdana sprzymierzeńcy opuścili Belgię, a wojska Rzeczypospolitej wkroczyły do Brukselli.—Czwartą bitwą pod F. była bitwa, znana więcej pod nazwą bitwy pod Ligny, w której Napoleon I poraził

Hml.

Tortaire ( 1063), Hugona de Sainte-Marie, oraz Helgauda, autora Żywota króla Roberta („Vita regis Roberti”). Biblioteka we F. była szczególnie bogatą. Została ona zniszczona przez kalwinistów w r. 1551. Baili Daniel uratował pewną liczbę rękopisów; część ich przechowuje się obecnie w bibliotece miejskiej w Orleanie, część inna, sprzedana królowej szwedzkiej, Krystynie, przeszła wraz z biblioteką w posiadanie Watykanu, reszta zaś znajduje się w bibliotece miasta Berny. Obecnie z budynków klasztornych pozostał tylko kościół, wspaniała świątynia romańska z XII wieku. Zawiera ona między innemi pomnikami grób króla Filipa I, dzieło z XIII stulecia.—Rocher „Histoire de l’abbaye de Saint - Benoît - Loire” (Orlean 1865); Cuissard-Goucheron „L’Ecole de F. fin du X-e siècle et son influence” (w de la Soc. archéol. de l’Orléanais”, t. XIV).

Fleury sur Andelle, miasto główne kantonu we francuskim departamencie Eure, okręgu An-delys, nad rzeką Andelle, — przemysł tkacki; 1 500 m-ców.

ans

1*1«

■HI

D.

V ig. 142. Fleury (herb).

ataki jego, zaścielając pole trupami nieprzyjaciół. „Rzeź była straszna — mówi historyk A. Hugo — zawziętość obu stron jednakowa; ogień krzyżowy obu artylleryj zapalił zboża oraz namioty obozowe, tak, że bataliony walczyły wśród płomieni i gęstych kłębów dymu.” Raz po raz wybuchały z hukiem jaszczyki z ainmunicyą, objęte ogniem; Jourdan śród największego niebezpieczeństwa zagrzewał swym przykładem żołnierzy do boju. Gdy ktoś krzyknął: „Odwrót!”, wódz francuski zawołał: „Niema odwrotu! Dziś śmierć albo zwycięstwo!” i tysiąc głosów powtórzyło jego słowa. Entuzyazm żołnierzy republikańskich pozwolił wkrótce Lefebvre’owi odebrać Austryakom napowrót Lambusart. O godzinie szóstej wieczorem dzielny Beaulieu zaniechał bezskutecznej walki, aczkolwiek dopiero na wyraźny rozkaz księcia Koburga. Bitwa pod F. uratowała Francyę republikańską od najazdu cudzoziemskiego. Kosztowała ona Francuzów 6 000 ludzi, Austryaków zaś 10 000.

Bliichera (16 czerwca 1815).

Fleury-sur-Loire (łac. Floriacum), niegdyś sławne opactwo benedyktyńskie, dokoła którego rozłożyło się dziś miasteczko Saint-Benoît-sur-Loire, w okręgu Gien, dep. Loiret. Klasztor został założony przez opata Leodebalda za panowania Klodoweusza II. Znajdująca się przy nim bazylika była pierwotnie pod wezwaniem św. Piotra. Według podania do F. przeniesiono z Monte Cassino zwłoki św. Benedykta, skąd klasztor wziął nazwę St.-Benoît-de-Fleury. Posiadanie relikwij tak czczonego świętego zapewniło opactwu szczególne łaski papieżów, królów i możnowładzców. Bogactwa jego były ogromne; pielgrzymi ze wszystkich stron dążyli do F. Wojny religijne XVI wieku sprowadziły stopniowy jego upadek, a w r. 1621, za wpływem kardynała Richelieu’go, który otrzymał opactwo, przyłączono je do kongregacyi św. Maura.— Za Karolingów i pierwszych Kapetyngów klasztor św. Benedykta we F. był ogniskiem oświaty i piśmiennictwa ówczesnego. Słynęły szeroko jego szkoły, które, zwłaszcza za kierownictwa A b b o n a (ob.), z początku scholasty, później opata, dosięgły wysokiego rozkwitu (w drugiej połowie X w.). Wielka liczba prac historycznych i literackich powstała we F. Adrevald rozpoczął tu w IX stuleciu pisanie opowiadań o cudach, jakie się wydarzyły u grobu św. Benedykta („Miracula sancti Benedicti”, wydane przez E. Certain’a, Paryż 1858). Aimoin (ob.) prowadził dalej jego pracę, a oprócz tego napisał tu „De Gestis Francorum”, „Vita Abbonis”, etc. Z innych uczonych zakonników tego klasztoru wymienić należy: Andrzeja z F., Raoula

la

Hml.

And. S.

Fleury, herb polski z nadania. W polu czer-wonem lew złoty, wspięty w prawo, z wywieszonym językiem i ogonem zadartym; w prawej łapie trzyma pię-ciolistną koniczynę. Nad hełmem w koronie szlacheckiej złotej takiż lew. Herb ten nadany został Filipowi F., ad-j utantowi S t a n i s ł awa Augusta w 1790 r. (Kon-styt. sejmu wielkiego str. 225; ks. Kanclerska 99 w Arch. Głów. Warsz.).

Fleury K1 a u d y u s z, francuski historyk kościelny (* 6 grud. 1640 w Paryżu—f 14 lipca 1723 r.), otrzymał wychowanie w kollegium je-zuickiem w Clermont, poczem słuchał prawa, później jednak został księdzem; od r. 1672 zajął się wychowaniem młodych książąt Conti, którzy uczyli się razem z następcą tronu. Później powierzył mu Ludwik XIV wychowanie swego naturalnego syna, hr. Vermandois, i w r. 1684 zrobił go opatem klasztoru Cystersów w Loc-Dieu; w r. 1689 drugim ochmistrzem wnuków swoich: książąt Bourgogne, Anjou i Berry. Wreszcie F. został przeorem w Argenteuil. Od r. 1716—22 był spowiednikiem Ludwika XV. Z pism F-go wymieniamy: „Moeurs des Israélites” (Paryż 1681); „Moeurs des Chrétiens” (Paryż 1682; nowe wydanie, 3 tomy, tamże 1802);

cyjną.

„Institution au droit ecclésiastique” (2 tomy, tamże 1687), „Histoire ecclésiatique” (20 tomów, Paryż 1691), która sięga do 1414 r., i którą kontynuował J. Kl. Fabre (16 tomów, Paryż 1726), a potem A. Lacroix do r. 1778. Łac. tłómaczenie tego dzieła ukazało się w Augsburgu 85 tomów, 1768 —1793), niemieckie w Rostoku (14 tomów, 1751 —76). Po śmierci F-go ukazały się „Discours sur les libertés de l’église gallicane” (Paryż 1724). Kilka pism F-go umieszczono na indeksie, wydanie włoskie jego historyi Kościoła nie jest — skutkiem zabiegów

Rzymu—tłómaczeniem, lecz przeróbką tenden-

Wł. K.

Fleury Andrzej Herkules de, kardynał i mąż stanu francuski (* r. 1653 w Lodève w Langwedocyi—+ 29 stycznia 1743 w Paryżu), był synem poborcy podatków. Nauki pobierał u jezuitów w Paryżu, poczem wstąpiwszy do stanu duchownego, został (r. 1679), dzięki pro-tekcyi kardynała Bonsy’ego, jałmużnikiem królowej Maryi Teresy, a po jej śmierci (1683) —jałmużnikiem króla. Był to początek jego nadzwyczajnej karyery. Ludwik XIV obdarzył go kolejno opactwem Rivour (1686) i biskupstwem Fréjus (1698), a kodycylem z 23 sierpnia 1715 powierzył mu wychowanie młodego delfiifa (Ludwika XV). F. zrezygnował wówczas ze swej stolicy biskupiej i, otrzymawszy wzamian bogate opactwo Tournus, oddał się całkowicie nowym obowiązkom. Pobłażliwością i sztuką przypodobania się nietylko pozyskał względy łaskawe swego ucznia, ale tak go opanował, iż ten zupełnie nie umiał sobie radzić bez niego. To też, kiedy król został ogłoszony pełnoletnim, a Dubois zamianowany pierwszym ministrem, F. wszedł również do rady stanu, gdzie Ludwik XV nominalnie przewodniczył i gdzie, oprócz niego i Dubois, zasiadali wyłącznie książęta krwi (w lutym 1723). Po śmierci księcia regenta F. nie sądził jeszcze, że nadeszła dlań stosowna chwila do objęcia władzy, i przedstawił królowi księcia de Bourbon na urząd pierwszego ministra (2 grudnia 1723). Ale chociaż pozostał w cieniu, był w rzeczywistości potęgą. Książę de Bourbon próbował walczyć z jego wpływem ukrytym. Wynik tej walki był do przewidzenia: Bourbon poszedł na wygna.nie do Chantilly (11 czerwca 1726), a F. został nadal sam jeden u steru rządów. Nie przyjął wszakże tytułu pierwszego ministra, lecz zadowolnił się kapeluszem kardynalskim (wrzesień 1726), aby dać i Ludwikowi XV sposobność do powiedzenia, iż chce być sam swym własnym ministrem, jak Ludwik XIV. Rządy F-ego nie miały tego blasku, co rządy Richelieugo i Mazari-niego, niemniej jednak dały Francyi kilkanaście lat względnego spokoju i nawet pomyślności. Oszczędny z natury, kardynał zredukował znacznie wydatki państwowe. Dzięki powiększeniu czynszu dzierżawnego z dóbr skarbowych i monopolów, dzięki rozwojowi handlu, mógł poczynić te oszczędności, nietylko nie powiększając podatków, lecz nawet je zmniejszając. „Tailles” (podatek płacony przez nieszlaclitę i nie-księży) zostały zmniejszone; w ściąganiu „cinquantième” zaszły ulgi, a wkrótce nastąpiło zupełne zniesienie tej opłaty (w lipcu 1727); kurs pieniędzy i stosunek ich wartości został ustalony na mocy deklaracyi 15 czerwca 1726. W sierpniu 1726 F. przeprowadził redukcyę procentów od długu krajowego,—środek krzywdzący i niesprawiedliwy w zasadzie, który wszelako pozwolił kardynałowi pokryć część dawniejszych deficytów. Pańszczyzna („corvée”) królewska, przywrócona w r. 1 733, była również bardzo uciążliwą dla ludności, przynajmniej w niektórych intendenturach, atoli, dzięki jej, kraj się pokrył siecią nowych dróg bitych. Cała ta gospodarka, naogół rozumna i przezorna, przyczyniła się znakomicie do wzrostu handlu i przemysłu. Według Voltaire’a, francuska marynarka handlowa liczyła 1738 roku 1 800 statków, wówczas, gdy w r. 1715 było ich zaledwie 300. Polityka kościelna F-ego, który w sprawach religijnych ulegał całkowicie wpływowi jezuitów, była nacechowana zawziętem prześladowaniem janseni-stów. Biskup Senezu, Soanen, został potępiony na synodzie w Embrun (1727), i ostatni profesorowie jansenistowscy Sorbonny musieli wyemigrować do Utrechtu. Prześladowania wywołały ten skutek, iż jansenizm ze stronnictwa religijnego przedzierzgnął się w stronnictwo polityczne, którem oppozycya parlamentarna posługiwała się zręcznie dla powiększenia swej popularności i wpływu.—Polityka zewnętrzna kardynała mniej była szczęśliwą, niż wewnętrzna. Obracała się ona około trzech spraw: przymierza angielskiego, zjazdu w Soissons i wojny o następstwo tronu w Polsce (wojny o sukces-syę austryacką zaliczyć tu nie można, gdyż Fran-cya wzięła w niej udział wbrew woli F-ego). Sojusz z Anglią dawał się poniekąd usprawiedliwić, bo przynajmniej dopomógł F-emu oddać ważne usługi Burbonom hiszpańskim, naturalnym sprzymierzeńcom Francyi. Ale, aby rozbroić zawiść brytańską, zgodzono się na zatracenie francuskiej marynarki wojennej. Zjazd w Soissons (1729) był wygraną F-ego, a przedewszystkiem jego ministra spraw zewnętrznych, Chauvelina. Dzięki układom tam prowadzonym jeden z Bur-bonów hiszpańskich, Don Carlos, syn najstarszy z drugiego łoża Filipa V, otrzymał Parmę i Pla-cencyę. Co się tyczy wojny o następstwo tronu w Polsce, to aczkolwiek prowadzona była ona od samego początku nieudolnie, ostatecznie jednak zakończyła się, dzięki Chauvelinowi—powodzeniem dyplomatycznem Francyi. F. nader słabo popierał Stanisława Leszczyńskiego, usiłując zaspokoić elektora saskiego kosztem dziedzictwa Karola VI. Elekcya Fryderyka Augusta, klęska Francuzów pod Gdańskiem (dokąd

tique”, mianowano go profesorem przybranym (Agrégé). W r. 1843 założył „Journal de médecine” i pisywał do niego artykuły różnej treści; wogóle był pisarzem bardzo płodnym, szczególniej ogłosił wiele prac o leczeniu zimną wodą, którego był gorliwym zwolennikiem i krzewicielem. Z ogromnej liczby rozpraw i książek jego przytoczymy tylko: „L’homéopathie dévoilée, ou Examen théorique et pratique d'une prétendue doctrine médicale” (Paryż 1839); „Quelques mots sur l'organisation de la médecine en France” (tamże 1844); „Mémoires sur l’hydrothérapie” (tamże 1847—55, 2 tomy); „Traité pratique et raisonné de l’hydrothérapie” (tamże 1852, wyd. IV tamże 1875); „Clinique hydrothérapique de Bellevue” (tamże 1855); „Etudes sur les écoles de médecine modernes” (tamże 1860); „Cours d’hygiène fait à la Faculté de méd. de Paris” (tamże 1861—72, 3 tomy.—Podług wydawnictwa wcześniejszego posiadamy przekład polski K. Jurkiewicza p. n. „Wykład hygie-ny i t. d.” Warszawa 1853 — 1856, 3 części; jest to os. odb. z „Tygodn. lekarskiego”).—Por. Dech ambre „Dictionn. encyclopéd.” (sery a IV, Tom. II, str. 406).

wysłana była śmiesznie mała eskadra), upadek , le rapport de la pathologie et de la thérapeu-zupełny sprawy Stanisława, zadały cios stanowczy wpływowi francuskiemu w Polsce. Austrya, która popierała elektora saskiego, zapłaciła koszta wojny. Ustąpiła ona na dożywocie Stanisławowi Leszczyńskiemu, który abdykował, księstwa Lotaryngię i Bar, oraz wzamian za Parmę i Placencyę oddała Don Karlosowi Neapol i Sycylię. Traktat wiedeński (3 paźdz. 1735) naprawił przeto błędy F-ego. Po śmierci cesarza Karola VI (1740) 90-letni blizko kardynał usiłował napróżno zapobiedz wzięciu przez Francyę strony przeciwko Austryi i opierał się awanturniczym projektom Belle-Isle’a (ob.), którego wszakże w r. 1745 niepotrzebnie odwołał z Czech.

Brakło już F-emu energii i stanowczości, zalet, których zresztą nigdy nie posiadał w dostatecznej mierze. — Jobez „La France sous Louis XV” (t. II i III, Paryż 1865—1866); Verlaque „Histoire du cardinal F.” (tamże 1879); L. Farges w „Gr. Encycl.” Lamiraulta.

Fleury de Chaboulcn, Piotr Aleksander Edward, baron (* r. 1779—f 1835), sekretarz prywatny Napoleona I, służył z początku w mi-nisteryum skarbu, za Konsulatu był audytorem w radzie stanu, następnie zarządzał jako pod-prefekt okręgiem Chateau-Salins w dep. Meur-the, gdzie położył ważne usługi, zajmował się w Reims organizacyą obrony przeciwko najazdowi wojsk sprzymierzonych. Za pierwszej Restauracyi podróżował po Włoszech jako agent tajny stronnictwa bonapartystów, przyczynił się w znacznej mierze do powrotu z Elby Napoleona, i był jego sekretarzem prywatnym podczas Stu Dni. Cesarz posyłał go pod fałszywem nazwiskiem do Bazylei w celu zaszachowania intrygi, jaką minister Fouché nawiązał z Metternichem (w kwietniu 1815). Za drugiej Restauracyi F. wyjechał do Anglii, gdzie ogłosił „Mémoire pour servir à l’histoire de la vie privée, du retour et du règne de Napoléon en 1815” (Londyn 1819, 2 t.),

im czasie narobiło dużo hałasu. Wróciwszy do Francyi, został przez Ludwika Filipa mianowany członkiem rady stanu (1830), a od r. 1834 zasiadał w parlamencie.

Hml.

Dr J. P.

W r.

Fleury Emil Feliks, hrabia, generał fran-W r. 1814 cuski i dyplomata (* r. 1815 w Paryżu—f 1884 tamże), wstąpił w r. 1837 jako ochotnik do świeżo utworzonego podówczas korpusu spahów w Algieryi i dzięki waleczności swej już po siedmiu latach służby otrzymał rangę kapitana. Wróciwszy w lipcu 1848 r. jako oficer sztabowy do Paryża, oddał się cały na usługi bona-party&mu, wskutek czego po obiorze księcia Ludwika Napoleona na prezydenta Francyi, został jego oficerem ordynansowym. Brał czynny udział w zamachu stanu 2 grudnia 1851. Mianowany w roku następnym pułkownikiem, uorganizował pułk gidów, i objął jego dowództwo.

Hml.

Hml.

Flibustyerzy, franc, flibustiers (z angielskiego freebooter wolny rabuś; według innych z fly-boat, hollend. vlieboot, franc, flibot — nazwa lek-

1856 awansował na generała brygady. Adjutant dzieło, które w swo- Napoleona III, dyrektor stadnin cesarskich, był używany także parokrotnie do poufnych missyj dyplomatycznych. W r. 1863 został generałem dywizyi, a we dwa lata później senatorem. W r. 1869 otrzymał stanowisko ambasadora francu-Fleury Ludwik Józef De z y dery (* w Pe- skiego w Petersburgu, na którem przetrwał do tersburgu—f w Paryżu d. 15 grudnia r. 1872), upadku cesarstwa, lekarz francuski. Do nauk przykładał się w Paryżu, i będąc studentem jeszcze .ogłosił w „Archives générales de méd.” kilka poważnych rozpraw naukowych; także w tym czasie dostąpił kich statków, któremi F. posługiwali się w swych zaszczytu, że niektóre prace jego zostały odczy- wyprawach morskich). Tak nazywano w XVII tane na posiedzeniach Akademii medycznej, w. awanturników europejskich, osiadłych na An-Otrzyinawszy w r. 1839 dyplom doktorski, zo- tyllach (Indye Zachodnie), gdzie, utworzywszy stał lekarzem szpitali paryskich i biura central- ‘ rodzaj rzeczypospolistej korsarskiej, byli długi nego, oraz rozpoczął w szkole praktycznej (Eco- czas postrachem Hiszpanów. Początek im dali le pratique) wykłady hygieny, patologii ogólnej osadnicy francuscy, przeważnie zbiegi i wszel-i szczegółowej i przewodniczył w klinice clio- kiego rodzaju szumowiny społeczne, dla których rób wewnętrznych; w r. 1844, na mocy rozpra- j Antylle w ciągu całego XVII stulecia służyły wy konkursowej „De l’infection purulente sous I za uprzywilejowane miejsce schronienia. Żyjąc

pierwiastkowo z myśliwstwa, polując mianowicie na bawoły, których ogromne stada pasły się w lasach i stepach wysp San Domingo (Haiti), Gwadelupy, Martyniki i innych, rozwinęli osobny przemysł „boucanage” (skąd zwano ich naprzód bukanierami). Robili zapasy wędzonego mięsa, oraz skór, które znosili na brzeg morski i odprzedawali przybijającym tam okrętom. Idąc na polowanie, brali z sobą namiot z grubego płótna, sforę psów (25—30), fuzyę, kordelas i parę noży. Broń i proch sprowadzali z Dieppe, Nantes i Cherbóurga. Ich odzież stanowiły dwie koszule płócienne, spodnie sukienne do kolan, kapelusz pilśniowy i trzewiki skórzane, łydki były gołe. Odcięci od świata, pozbawieni kobiet, bukanierzy wyrobili godną podziwu karność, która stanowiła ich siłę. Mieszkali po dwóch albo po ’’ czterech, mając wszystko wspólne, ich chatki siały zawsze otworem, gdyż kradzieże nie zdarzały się nigdy. Spory załatwiali za pomocą pojedynków. Do posług i grubszych robót używali swych nowozaciężnych towarzyszów, którzy musieli przebyć twardy nowicyat. Bukanierzy gnieździli się głównie na północnem wybrzeżu wyspy Haiti, gdzie z jednej strony musieli wkrótce z konieczności zetrzeć się z Hiszpanami, z drugiej zaś weszli w styczność z rozbójnikami morskimi, właściwymi F-ami, z którymi rychło ich utożsamiono. Ci właściwi F. byli to- piraci wszelkich narodowości, którzy łupili okręty handlowe hiszpańskie. Pierwszy ich zawiązek został utworzony przez Francuzów, którzy około r. 1625 osiedlili się na wyspie św. Krzysztofa. Nieco później przenieśli się oni na północo-zachodnie wybrzeża Haiti i zajęli wyspę Żółwią (Fortuga), skałę straszliwą, prawie niedostępną, która dawała im bezpieczne schronienie. Tam porozumieli się łatwo z bukanierami, osadnikami lądu, pochodzącymi po większej części z Normandyi. Od tej chwili sąsiedztwo tych osadników zaczęło być bardzo niedogodnem dla Hiszpanów, którzy z początku mało zwracali na nich uwagi. Zaatakowani Hiszpanie rozpoczęli wojnę regularną przeciwko bukanierom, wycinając w pień zarówno spokojnych osadników, jak i żyjących z łupiestwa. Miało to ten skutek, że bukanierzy oddali się pod opiekę Francyi, która główne ich osady przekształciła w kolonie swoje, F. zaś, zagrożeni, uorganizowali się w prawdziwą potęgę morską. W r. 1637 Ludwik XIII mianował gubernatorem Martyniki kapitana Duperquet’a, jednego z wodzów fłibustyer-skicli. Hiszpanie, nie mogąc dojść do celu prostą drogą, wytępili wszystkie bawoły, co zniewoliło bukanierów do zmiany trybu życia. Część ich została rolnikami. W r. 1665 Francya posłała im gubernatora oraz transport kobiet, i w ten sposób powstała kolonia francuska Haiti, która w XVII wieku była najbardziej kwitnącą na Antyllach. Atoli bardzo znaczna część awanturników, zamiast zostać kolonistami, wolała prowadzić dalej życie pełne przygód i niebezpieczeństw. Podzieleni na oddziały od 50-u do 150-u ludzi, F. wsiadali na barki, gdzie czasami zaledwo z trudem mogli się pomieścić i, urągając burzom i niepogodom, czyhali na okręty hiszpańskie. Legrand z Dieppe’u, jeden z pierwszych F-ów, na czele nędznej barki z osadą 29-u tylko ludzi, opanowywa galion wice-admiralski. Czyny bohaterskie F-ów, ich olbrzymie łupy. przyciągały do nich tysiące ochotników. Ich drobne kompanie od 25-u do 30-u ludzi, zwane majtko wstwami („matelotages”), posiadały zupełny samorząd; rosły one wraz z powodzeniem, a dla większych wypraw łączyły się po kilka i nawet kilkadziesiąt razem. Ławice, rafy i wysepki skaliste u południowego brzegu Florydy dostarczały im kryjówek, gdzie żaden pościg nie mógł ich dosięgnąć. Na tych wysepkach, albo na poblizkiem wybrzeżu, zakopywali swe skarby i prawdopodobnie niejeden skarb taki przechowuje się tam dotychczas, którego właściciele zginęli gdzieś podczas burzy albo w jakimś ataku morderczym. W czasie ich uczt i przy podziale zdobyczy, rozniecały się nierzadko między nimi straszliwe kłótnie. Żadnej wspólnej organizacyi, żadnej władzy centralnej nie byli w stanie wytworzyć ci piraci. Pomimo to byli dość silni, aby napadać nietyl-ko na okręty, lecz także na miasta i twierdze Hiszpanów. Niektóre z tych przedsięwzięć miały ogromny rozgłos. Historya zachowała imiona następujących F-ów: Francuzów—Montbars’a, przezwanego „l’Exterminateur”, Nau 1’Olonais, Mon-tauband’a, Franciszka Gramonfa albo Grandmon-t’a, Michela le Basque; Anglików: Morgana i Mansfielda; Hollendrów: Roe Graffa i Van Horna (z Ostendy); Portugalczyka Barthélemy’ego i in. Najświetniejsze, niemal legendowe, czyny związane są z imionami tych osobliwych bohaterów. Sława ich datuje się mniej więcej od r. 1060, kiedy Bracia z wybrzeża (jak F. mianowali się sami) uorganizowali się według pewnej metody pod swą czarną flagą, ozdobioną trupią głową i klepsydrą, a zwaną przez nich „wesołym Rogerem”. Wspomnijmy tu wyprawę Montbar-sa, Nau 1’Olonais’go i Michela Baska, którzy na czele 440-u ludzi splądrowali miasta: Puerto, Ca-bello, San Pedro, Gibraltar, Hawannę, Maracaibo; Morgana, który spustoszył Portobello, wyspę św. Katarzyny, Charges i Panamę (1670); Van Horna i 1 200 F-ów francuskich, którzy złupili Vera-Cruz i uprowadzili stamtąd 1 500 niewolników (1683); wielką wyprawę 4 000 F-ów, przedsięwziętą w celu podboju Peru, która chybiła tylko skutkiem niezgody i niesforności jej uczestników. Zanotujmy jeszcze szaleństwo 50-u F-ów, którzy z zatoki Meksykańskiej na wątłej barce okrążyli przez cieśninę Magellańską całą Amerykę Południową i dotarli do Kalifornii, plądrując po drodze porty hiszpańskie i biorąc do niewoli pierwszorzędny okręt wojenny, nała-

1884).

1892 r..

Wł. u.

Em. S.

dowany zlotem i srebrem. Ostatnim świetnym czynem F-ów było zdobycie przez nich Karta-geny („de las Indias”) w r. 1697. Wojna pomiędzy Francyą a Anglią, która podzieliła F-ów na dwa ogromne obozy, przyczyniła się wiele do ich zniknięcia; kolonizacya metodyczna Haiti, damaiki i uorganizowanie przez Anglików na wielką skalę usłużnej kontrabandy, dokonały reszty, tak, iż w XVIII wieku zostało jeno wspomnienie po Braciach z wybrzeża.—W XIX wieku F-rami nazywano awanturników, którzy urządzali wyprawy ze Stanów Zjednoczonych w celu wywoływania rewolucyj w sąsiednich posiadłościach hiszpańsko -amerykańskich. Najgłośniejszymi z nich byli: Miranda, Lopez, (głośny patryora kubański, twórca dwóch wypraw w roku 1850 i 1851, stracony dnia 1 września w roku 1851 na Kubie). — Exquemelin „De Americaensche Zee Roovers” (Amsterdam 1678; jest w tłómaczeniu francuskiem, angielskiem i niemieckiem): Archenholz „Geschichte der Bukaniere” (Tybinga 1804); Bu me y „History of the Buccaneers of America” (Londyn 1816); „Les Flibustiers au XVII-e siècle” (Limoges

Hml.

Fliedner Teodor, wskrzesiciel instytucyi dyakonisek w kościele protestanckim (* 21 stycznia 1800 w Eppstein, w ks. Nassau), słuchał w Giessen i w Getyndze teologii; 1822 został pastorem w Kaiserswerth nad Renem. W 1826 założył w Dysseldorfie Towarzystwo reńsko-west-falskie opieki nad więźniami, a we wrześniu 1833—przytułek dla kobiet wypuszczonych z więzienia; 1835 —szkółkę dla dzieci (ochronkę) w Dysseldorfie, a w r. 1836, w połączeniu z taką ochronką—pierwszy zakład kształcenia ochro-niarek; zakład ten rozszerzono później i utworzono seminaryum dla nauczycielek szkół ele-mentartarnych i wyższych żeńskich. Założywszy/ 30 maja 1836 reńsko-westfalskie Towarzystwo dyakonisek, otworzył w paźdz. t. r. pierwszy protestancki zakład dyakonisek w Kaiserswerth; na wzór tego zakładu powstało przeszło 60 głównych domów dyakonisek. Zakłady takie powstały także poza granicami Niemiec; F. kierował i uiemi i popierał je. Złożywszy w r. 1849 urząd pastora, podjął podróż do Ameryki Północnej i założył w Pittsburgu 1849 dom dyakonisek, a zwiedzając Wschód w latach 1851, 1856 — 57, pozakładał szpitale w Jerozolimie, Carogrodzie i Aleksandryi, oraz ochronki w Smyrnie, Jerozolimie, i Bejrucie.—Osadził 430 dyakonisek w przeszło 100 stacyach w domach dla ubogich, chorych, sierot, dla wypuszczonych więźniów i w gminach; nadto liczne wychowanki zakładu w Kaiserswerth pracowały we wszystkich stronach Europy. Wymieniamy założone przez F-a pensyonaty i wyższe szkoły żeńskie: w Hilden, Bukareszcie, Florencyi, Smyrnie, Bejrucie; przytułki dla dziewczyn w Berlinie i Dysseldorfie. Liczba stacyj (są stacye także w Rzymie, Peszcie, Kairze, Bukareszcie) wzrosła w r. 1873 do 233, w których pracuje 867 dyakonisek; pochłania to przeszło 700 000 marek rocznie.—Z pism F-a godne są wspomnienia: „Buch der Märtyrer” (4 tomy, Kaiserswerth 1853—60) i „Christi. Volks. Kalender”. Zakładami F-a, w których znajduje przytułek przeszło 70 000 chorych i nędzarzy, kierują: jego zięć, pastor Diisselhoff, synowie, Jerzy i Henryk i córka Wilhelmina. Żona jego, Karolina, z domu Ber-theau, uczennica Amelii Sieveking w Hamburgu, wspierała go dzielnie; zmarła 15 kwietnia

Wł. R.

„Fliegende Blätter“, znany humorystyczny ilustrowany tygodnik niemiecki, założony w r. 1844 przez Kacpra Brauna i Fryderyka Schneidra, właścicieli ksylograficznego zakładu w Monachium. Obecnie redaguje je syn Schneidra, Juliusz, wraz z bratem, malarzem Hermanem, oraz Kacprem Braunem jun., Edwardem Jellem i Franciszkiem Bonnern. Powodzenie swe zawdzięczają „F. B.” częstokroć artystycznie wykończonym, humorystycznym rysunkom. Wsławił się we „F. B.” oryginalny rysownik, Wilhelm Busch. Głównym ilustratorem jest Adolf Oberländer. Nadto zatrudniają, lub dawniej zatrudniały „F. B.” rysowników: Ludwika Bechsteina, Karola Gehrtsa, Edmunda Harburgera, A. Hengelera, Ludwika Nagła, Emila Reinickego, René Reinickego, Henryka Schlittgena, Hermana Vogla, Karola Staube-ra, Fryderyka Steuba, Maurycego Schwinda, Franciszka Pocciego, Karola Spitzwega, Hermana Dycka, Ferdynanda Dietza, Fryderyka Los-sowa, Wilhelma Dieza,—literatów: Feliksa Dahna, Hermanna Lingga, Marcina Greifa, Ernesta Eck-steina, Rodenberga i t. d.

Fliegner Albert Fryderyk, profesor me-/chaniki na politechnice związku Szwajcarskiego w Zurichu (* w Warszawie-4-5 września 1842); po śmierci matki otrzymał pierwsze nauki prywatne w Warszawie, następnie dostał się do szkół na Szląsku prus. i w 20-ym roku życia wstąpił do politechniki Szwajcarskiej w Zurychu. Studya na wydziale mechanicznym, przerwane tylko w 1866 wojną austryacko-pruską, ukończył w 1867 r.; początkowo pracował jako assystent przy katedrze wykreślnej geometryi (przy prof. Fiedlerze) 1867 — 69; następnie zaś 1869 — 71 przy katedrze mechaniki i budowy machin (przy prof. Zeunerze). Od jesieni 1871 objął po Zeunerze, którego powołano do Drezna, katedrę mechaniki.—Oprócz znacznej liczby prac naukowych w bieżącej literaturze technicznej — wydał prof. F. dzieło p. t. „Ueber Umsteuerungen der Lokomotiven”.

Füge, generał-major wojsk rossyjskich, wojenny gubernator miasta Kamieńca i podolski gubernator cywilny do r. 1841. W r. 1842 ułożył Atlas gub er ni i podolskiej. Atlas ten składa się z 6-ciu poszytów, zawierających 294 arkuszy, wyobrażających rozliczne pamiątki kra-

ju tamtejszego, jako to: piękne i ciekawe pozy-cye, nowe i dawniejsze budowy, ubiory, narzędzia rozmaite, kopie ze starożytnych napisów, monety i charaktery, osobliwości natury i t. d. W szóstym poszycie znajduje się właściwa statystyka, gdzie prócz ogólnej karty Podola, są nadto każdego powiatu oddzielnie, ze szczegól-nem oznaczeniem wszystkich miejsc, potem plany wszystkich miast. Szacowne to dzieło złożone było w statystycznym oddziale rady mi-nisteryum spraw wewnętrznych w Petersburgu. Szczegółowy opis jego ogłosił „7Kypuajii> mh-HiicTepcTBa îmyTpeHHHXT) ßhiT.” z roku 1843. N« 8.

Australii, a w r. 1798 okrążył wraz z Bassem Tasmanię. W podróży w r. 1801, w której towarzyszył mu Robert Brown, badał południowe wybrzeża Australii aż do przylądka Lecuwin. W r. 1802 odkrył „drogę Torresa”, jedyny przejazd na północy wyspy księcia Walii. Gdy wracał do Europy, statek jego rozbił się, ale F. uszedł z życiem i dostał się na wyspę Maurycego, gdzie go Francuzi trzymali w więzieniu przez lat 6. F. pierwszy rozpoznał wpływ żelaza okrętowego na bussolę i w celu zneutralizowania go umieścił pod igłą magnesową prostopadły magnes, który dziś jeszcze nazywa się drążkiem Flindersa. Napisał „Voyage to Terra Australia” (2 tomy i atlas, Londyn 1814). Jego mapy morskie Australii uchodziły w swoim czasie za najlepsze.

Flindersa rzeka, w australskiej prowincyi Queensland, nazwana na cześć znakomitego podróżnika angielskiego, wypływa z wyniosłości w okolicy Mt. Courtney, płynie zrazu ku południu, lecz wkrótce zatacza łuk, zwraca się ku północy i wpada do zatoki Carpentaria; dopływy lewe: Cloncurry i Gilliat,—prawe: Grateful i Dut-ton; długość około 800 km. Uście odkrył Stokes w r. 1841, środkowy bieg Walker w r. 1862, a górny Landsborough w r. 1868. Mianem F-a ochrzczono wiele miejscowości, jak np. Pass aż F. w Wielkiej Ławicy Koralowej na wschodnim brzegu Australii, wyspę F., największą z grupy Furneaux (ob.), góry F. w Australii Południowej, na północ od zatoki Spencera, ze szczytami przenoszącemi 3 000 stóp i t. p.

Flinsberg, osada w pruskiej prowincyi Szlą-

Fligely August, geograf austryacki (* 1810—

4 1879), po ukończeniu akademii wojskowej w Nowem-mieście (Wiener Neustadt), otrzymał rangę porucznika, a następnie majora sztabu generalnego; w r. 1848 walczył pod rozkazami generała Rotha przeciw rewolucyi węgierskiej i pod Ozorą dostał się do niewoli, gdzie blisko rok pozostawał. W r. 1853 został naczelnikiem wojskowego wydziału geograficznego w Wiedniu, a w r. 1859 walczył w randze generała podczas wojny włoskiej. Pod jego kierunkiem były dokonane pomiary tryangulacyjne Austryi i ułożona mapa wojskowa tego kraju. Zyskał także rozgłos jako członek kommissyi europejskiej, mającej na celu wymiar stopnia południka. Od r 1872 był prezesem austryackiej kommissyi mierniczej.

Fliktena (gr. Phlyktaena) ^ pęcherzyk, pryszczyk (oh.).

Flims, osada w szwajcarskim kantonie gry-zońskim (Graubünden), na północnym stoku doli- skiej, regencyi Lignickiej, powiecie Löwenber-ny Renu, o 3 mile od Chur, 1102 m. nad p. skim, 526 m. nad p. m., w silnie zalesionych m.; uzdrowisko klimatyczne i kąpiele w jeziorze, i malowniczych górach Izerskich, nad rz. Kwis-Zakład otwarty w 1877 r. szybko się rozwija, są (Queiss); uzdrowisko klimatyczne oraz zakład dzięki taniości i łagodnie pobudzającemu klima- zdrojowo-kąpielowy, z siedmiu źródłami żelazisto-towi. Stacya kolejowa w Chur.    Dr A-p- alkalicznej szczawy. Nadto kąpiele, igliwiowe,

Flinck Govaert, malarz niderlandzki (* 25 borowinowe, ziołowe, natryskowe, zakład mleczny, żętyczny i kefirowy, oraz kuracya dyete-tyczno-mechaniczna według dr. Oertela (Terrain-kurort); klimatyczne warunki, dzięki obfitości lasów i wyniesieniu, bardzo dobre. Sezon od 15 maja do końca września. Rocznie leczy się około 3 000 osób; koszta pobytu 350 m. miesięcznie; stacya kolejowa o godzinę drogi w Friedenber-gu, od Berlina 5‘/₂, od Wrocławia 4 i od Drezna 5 godzin koleją. Znajduje, się tu kościół ewangelicki i katolicki. Ludność, w liczbie około 2 000 dusz, trudni się handlem drzewa, snycerstwem i młynarstwem.

Flint, 1) F., hrabstwo w angielskiem księstwie Walii, składa się z dwóch części, przedzielonych hrabstwem Denbigh: część południowa, Flinders Matthew, podróżnik angielski (* mniejsza, leży na wschód od rz. Dee i nosi na-16 marca 1774 w Donnigton [Lincolnshire]—f zw§ Maelor Saesneg, t. j. kraj Sasów,—część w Londynie 19 lipca 1814 r.); towarzyszył chi- północna, większa, przylega do m. Irlandzkiego rurgowi Bassowi w r. 1795 w jego podróży i do rozszerzonego liścia Dee. Wybrzeże morza czółnem wzdłuż południo-wschodniego wybrzeża płaskie, wnętrze górzyste, do 550 m. nad p. m.

Wł. u.

N.

And. S.

stycznia 1615 w Cleve—f 2 lutego 1660 w Amsterdamie), gdzie był uczniem Rembrandta i malował portrety, potem obrazy religijne i obrazy rodzajowe. W zdolności malowania położeń zbliża się do Rembrandta. W galeryi amsterdamskiej znajdują się jego najwybitniejsze płótna, jak „Schuttervreugdefeest” (amsterdamscy strzelcy obchodzą uroczyście zawarcie pokoju westfalskiego 1648) i Kapralstwo kapitana Basa z r. 1642; w pałacu królewskim znajduje się jego płótno przedstawiające Kuryusza Denta-ta jako wieśniaka. Biblijne jego obrazy rozrzucone są po galeryach amsterdamskich, paryskich, drezdeńskich, monachijskich i berliń-

Wł. u.

Dr A. P.

skich.

Rpc, PnwsŁ IlusCr. Zesz. 172. T. XXII,

90

Klimat zdrowy, umiarkowany, nieco wilgotny. Grunt wogóle żyzny. Przemysł słabo rozwinięty; górnictwo bardziej (kopalnie węgla kam. i rud ołowianych). Ludność 77 189 głów na 655 km.    t. j. 103 na 1 km. Q; stolica

Mold.—2) F. miasto, przedtem stołeczne, hrabstwa tejże nazwy ad 1),—w uściu rz. Dee; port dla mniejszych statków, ruiny zamku, w którym był więziony Ryszard II aż do r. 1399; fabryki przetworów chemicznych; 5 500 m-ców. Jest to prawdopodobnie dawna rzymska stacya wojskowa, czego dowodzą wykopaliska z czasów rzymskich.-—3) F., miasto w Stanach Zjednocz. Amer. Półn., w stanie Michigan, o 12 mil na północo-za-cliód od stolicy stanu Detroit, nad rz. tejże nazwy; instytut głuchoniemych, znaczny przemysł i handel (zbożem); 11 500 m-ców.—4) F. rzeka w stanie Georgii, w Stanach Zjedn. Amer. Półn.; ma źródła w niewielkich wyniosłościach na południe od m. Atlanta; płynie ku południu; od m. Albany dostępną jest dla parowców; pod miastem Chattahooche łączy się z rzeką Chat-tahooche (ob.) z którą tworzy rzekę Apala-chicola (ob.). Dopływy prawe: Spring R. i Kin-chafoonee, lewe nieznaczne; długość 480 km. Rzeka F. zowie się inaczej Thronatee-s k a.

And. S.

Flint Robert, spółczesny filozof angielski (* 14 marca 1838 w Szkocyi w hrabstwie Dum-fries), studyował literaturę i teologię na uniwersytecie w Glasgowie przez lat 8; jako licencyat został pastorem r. 1859 w East Aberdeen, a 1862 w Kilconquhar w hrabstwie Fife. Powołany do uniwersytetu Saint-Andrews w 1864, objął katedrę filozofii moralnej i ekonomii politycznej; w r. 1876 przeniósł się do Edymburga na katedrę teologii, i tę wykłada do dziś dnia. Umiarkowane swoje zapatrywania filozoficzne wyłożył w rozprawach: „Scientia Scientiarum” i „Classification of the Sciences”, z których pierwsza ogłoszona była w „Princeton Review of Philos.”, a druga w „Presbyterian Review”. Zasilał swemi artykułami kilka innych czasopism oraz Ency-klopedye Brytańską i Chambersa. Dzieła jego mają wielkie powodzenie: „Theism” od 1877 do 1891 wychodził w 8-u wydaniach „Antitheistic théories” między 1879 i 1891 w 4-ch wydaniach; studyum o Vico (1884) zostało przetłóma-czone przez Finochiettego (1888) na język włoski i zjednało autorowi tytuł członka honorowego Towarzystwa Historycznego w Palermo. Główną wszakże pracą jego jest obraz Historyo-zofii, uprawianej przez myślicieli francuskich tak w samej Francyi, jak w Belgii i w kantonach francuskich Szwaj caryi. Dzieło to, ogłoszone pierwotnie w r. 1874, znacznie rozszerzone i uzupełnione w 1893, nosi tytuł: „History of the Philosophy of History; Historical Philosophy in France and french Belgium and Switzerland” (Edinburgh ą. London W. Blackwood 8-vo, str. 706). W obszernym wstępie F. przedstawia rozwój Historyi u wszystkich narodów cywilizowanych, poczynając od najstarożytniej szych i wprowadzając literaturę rasy Żółtej, mianowicie chińską i japońską. Rozporządzał doskonałemi in-formacyami, jakie dostępnemi się stały dopiero w ostatnich czasach Anglikom i Amerykanom; korzystał też ze wskazówek osobistego przyjaciela swego, Japończyka Korehin-Kurahara. Dla nas tedy, nieobeznanych z dalekim Wschodem, wielką cenę posiada ten ustęp (str. 44—47). Niemniej . starannie jest scharakteryzowany roz- * wój piśmiennictwa historycznego u Muzułmanów, a na szczególną uwagę zasługuje Ibn Chaldun (1332—1406), minister monarchów muzułmańskich Hiszpanii, Maroku, Egiptu, chwilowo jeniec Tamerlana, autor Historyi Powszechnej, zawierającej nietylko opowieść o losach wielu narodów, ale i filozoficzne wnioski (mimo protesta-cyi przeciwko filozofii) tak imponujące, że F. nazywa go znakomitym teoretykiem Historyi, jakiego nie posiadała Europa aż do czasu pojawienia się dzieła Vico’na, i wywyższa go ponad Platona, Arystotelesa, św. Augustyna (s. 86,

157—171). Z przyjemnością zaznaczamy, - że ów Tunetańczyk przed 500 laty zdobył się na takie określenie Historyi, jakie niżej podpisany usilnie proponuje i powtarza w tych samych prawie wyrazach: „Jak wielkość jest przedmiotem geometryi, ciała niebieskie—astronomii, organizm człowieka—medycyny, tak cywilizacya czyli kultura będzie przedmiotem nowej nauki—Historyi”.

Ta nowa nauka, ciekawa tak ze względu na oryginalność, jak na obszar i użyteczność, będzie tedy nauką o cywilizacyi (str. 163). Nie pomija F. Greków i Rzymian; wymienia wybitniejszych kronikarzy średniowiecznych; zestawia poglądy nowoczesne na zadania Historyi; wreszcie określa własne stanowisko i temat swojej pracy w ten sposób, że pisać będzie, nie Historyogra-fię, nie Historykę, lecz Naukę czyli Filozofię Historyi. Zdaniem jego, Historya ludzka (human history) może być przedmiotem i nauki, i filozofii, albowiem na sprawy ludzkie rozciąga się poniekąd panowanie prawa; świat działalności intelektualnej i moralnej nie jest wydany na łaskę kaprysu i przypadku, nie jest anarchią i chaosem; jest owszem ujęty w pewny porządek, mniej lub więcej doskonały. Wypadki wiążą się wzajemnie za pomocą pewnych stosunków i każdy stan społeczny wytwarza się z innego stanu, z którym utrzymuje się łączność przez spólne cechy. Nauka może osiągnąć powodzenie wtedy tylko, gdy zechce być filozoficzną, a filozofia gdy zechce stać się naukową. Taka tylko zachodzi różnica, że nauka dąży do wykazania przebiegu, planu i praw Historyi, filozofia zaś bada stosunki przyczynowości i powinowactwo Historyi z innemi działami wiedzy, albo bytu (str. 16, 19, 21). Filozofia Historyi jest wytworem najnowszych czasów, ostatnich 60—70 lat. Rozwinęła się wyłącznie prawie

we Francyi, Niemczech, Włoszech i Brytanii.

de Pouilly, który w r. 1722 odczytał „Dissertation sur l’incertitude de l’histoire des quatre premiers siècles de Rome” i dwa znakomite odczyty Turgota w Sorbonnie (1750), w których ukazuje się obraz historyi powszechnej niezrównany, szereg wieków i pokoleń w takim związku, jakiego przedtem nikt nie dostrzegał. Przyznaje mu F. głębszą mądrość w porównaniu z Con-dorcefem i nasuwa domysł, że Comte u niego znalazł zawiązek swojego prawa trzech stanów (teologicznego, metafizycznego i pozytywnego). Monteskiusz, Wolter, Russo, naturalnie, mają bardzo staranną i gruntowną ocenę z przytoczeniem wydań i studyów nad tymi autorami, jakich dostarczyła obficie literatura europejska.

dopiero od Restauracyi wznawia się ruch ożywiony i występuje świetny orszak historyków, historyozofów, myślicieli, zaczepiających o zagadki historyczne. Wszyscy są uwzględnieni przez F-a, nawet pani de Staël ze swą „Koryn-ną” i „Niemcami”. Ale wynalazki na polu mechaniki, fizyki, chemii, zastosowanie pary i elektryczności zrządziły rewolucyę w przemyśle i wywołały na widownię stan czwarty, robotniczy, groźniejszy i gwałtowniejszy od trzeciego czyli mieszczańskiego, który zrobił wielką rewolucyę w XVIII w. Rzecznikami tej nowej potencyi stali się filozofowie-socyaliści. Z niezachwianą sprawiedliwością i życzliwą wyrozumiałością krytykuje F. dzieła Saint-Simona, Fourier’a, Bûchez’a, Piotra Leroux, Ludwika Blanc; przyznaje, że teorya sprawiedliwości (La Justice) Proud-hon’a jest w gruncie moralną: lecz wykazuje sprzeczność jej z wszelką religią; tłómaczy też, jakim sposobem jego teorya wolności i równości stała się anarchistyczną, wrogą wszelkiemu państwu i wszelkiej narodowości; jak stała się natchnieniem dla Bakunina i anarchistów rossyj-skich, oraz federalistów hiszpańskich (s. 443— 445). Anarchia jest kamieniem obrazy przy porównaniu Proudhon’a z Cointein, który podobnie radby znieść narody i państwa, lecz w społeczeństwie swojem pragnie stworzyć wszechpotężną powagę i władzę. Co do Comte’a Augusta (bo na chwalebną ocenę zasłużył Karol, prawnik, autor „Traité de Législation” 1822) F. nazywa go niewdzięcznym uczniem Saint-Simona (s. 585), sformułowane przez niego prawa stawia „niżej wszelkiej krytyki” (s. 598), historyczne jego wywody zbija, wytykając w pierwszym okresie mylne pojmowanie fetyszyzmu, w drugim niesprawiedliwość względem protestantyzmu, w trzecim (pozytywnym) potworną koinbinacyę fetyszyzmu, sceptycyzmu, katolicyzmu, rozsądku, szaleństwa nauki i sentymentalizmu (603, 606, 607). Nie przywiązuje też wielkiej wagi do poprawki ucznia jego, Littré’go, który podzielił Histo-ryę Powszechną na cztery okresy (s. 617). Za pokrewnych dążnością poczytuje E. Renana i Tai-

W takim też porządku pragnie F. opracować tę gałąź wiedzy. Tymczasem daje Filozofię* Histo-ryi francuską. Mielibyśmy słuszny tytuł do upomnienia się o miejsce dla pisarzy słowiańskich, a przynajmniej chociaż dla Józefa Supińskiego, który w „Myśli Ogólnej Fizyologii Wszechświata” (1859) dał oryginalną i głęboko uzasadnioną filozofię Historyi Powszechnej: ale wstrzymujemy się od protestacyi ze względu na warunki praktyczne, albowiem, choćby dane było autorowi jaknajdłuższe życie, nie przypuszczamy, żeby podołał pomienionym trzem krajom przy utrzymaniu tak rozległego i szczegółowego planu, jaki zarysował dla Francyi, i wykonał z godną podziwu pracowitością, sumiennością, bez- Rewolucya od czasów terroryzmu i despotyzm stronnością. Niepodobna tu wyliczyć kilkuset j Napoleona I zahamowały rozwój dziejoznawstwa; pisarzy, przestudyowanych i scharakteryzowanych na 540 stronicach części szczegółowej.

Dość powiedzieć, że F. nie ograniczył się dziełami, zawierającemi całkowity system historyo-zoficzny, lecz dopytywał się luźnych pomysłów i poglądów na zadania historyi lub na losy ludzkości. W dziełach filozoficznych, historycznych, socyologicznych, ekonomicznych, kwerendę taką rozpoczął od Villehardouin’a i Joinville’a; Frois-sard’a porównywa z Herodotem, u Commines’a zaś znajduje elementy pragmatyzmu w zaznaczaniu przyczyn i skutków każdego faktu. Wiek XVI dostarcza już znakomitych badaczy chronologii, instytucyj politycznych i teoretyków dzie-joznawstwa, jak Scaliger, Hotmail, Pasquier,

Bodin. Ten ostatni zostaje jeszcze pod władzą średniowiecznych pojęć o upadku człowieka.

Bacon’owi Werulamskiemu przypisuje F. zasługę wprowadzenia idei postępu (s. 197). W XVIII w. obok erudytów, zasłużonych na polu nauk pomocniczych, obok autorów, którzy usiłowali stworzyć, „Naukę Historyi” (La Science de l’Hi-stoire), występuje Bossuet ze swoim „Discours sur l’Histoire”. F. poświęca mu obszerniejsze studyum (s. 216—234). Przyznaje mu wielkie zalety, podziwia „wspaniałą panoramę” narodów, a ich „portrety” nazywa „cudem piękności i siły”: lecz gani jego punkt widzenia teologiczny.

„Brać ideę Opatrzności Boskiej lub inną teologiczną za podstawę do Filozofii Historyi... jest to odwracać właściwy stosunek między nauką i teologią; filozofia religijna poczyna się tam, gdzie się nauka kończy” (s. 226). Przytem Bossuet nadawał Bogu cechy antropomorficzne: namiętności ludzkie, małe zamiary i wątpliwe po budki. Co gorsza, króla swego, Ludwika XIV, robił bogiem na ziemi, a Pana Boga wyobrażał jako Ludwika XIV-go w niebie (s. 227). Przytaczamy te zdania na dowód, że F., chociaż jest z zawodu teologiem i pastorem, umie przecież zastrzedz dla wiedzy takie granice, w których wszelkie badanie swobodnie rozwijać się może.

W XVIII w. rewidując rozprawy akademickie,

F. znalazł poprzednika dla Niebuhra, a był nim

’nea, mieszcząc ich pod spoiną klasyfikacyjną nazwą: naturalizmu i pozytywizmu. Rozbiorowi poddaje dzieło Taine’a „O Intelligencyi” i zarzuca mu, że rozkłada umysłowość na nieskończenie małe elementarne czucia (sensations), tak jak gdyby katedrę gotycką rozbijał na ziarnka piasku, z których składają się jej kamienne ściany. Nie wymaga od niego kompletnej Historyi; przyjmuje z uznaniem jego studyum historyczne, zachwycające rozległością badań oryginalnych, przenikliwością psychologiczną i siłą rysunku (s.

żnych systeinatach—przeważnie angielskich; wykazał bezzasadność w porównywaniu człowieka pierwotnego, który posiadał normalne władze psychiczne, lecz bez żadnej tradycyi i wprawy, z ludami dzikimi, dziś istniejącymi, które posługują się nabytkami przodków swoich, a wypaczają swój rozum, swoje serce właśnie pod wpływem złej tradycyi i lichych urządzeń. Krytyka religij, mytów, legend, objawień zatrzymuje się na okresie pierwotnym, nie sięgając do okresu wtórnego, t. j. do wytwarzania dogmatów. Ale szeroko i dokładnie wyłożony jest związek Historyi z moralnością. Wytłómaczył Renouvier, jak z rodzin, plemion, narodów przez ustalenie zwyczajów i obyczaju, przez wyrobienie cech spólnych charakteru wytworzyły się rasy etyczne, ważniejsze od ras etnicznych. Cała Historya jest formacyą etyczną i wzajemnie etyka czyli moralność jest wytworem historycznym. F. oświadcza, że nie może krytykować Renou-viera, ponieważ godzi się na wszystkie jego twierdzenia.

Zamykając sprawozdanie swoje o pisarzach francuskich, dodał krótki referat o najświeższych postępach Historyki, wprowadzonych do nauki przez Tardif a, Tarde’a i Sei-gnobos’a. Szwajcarya zapełnia zaledwo 9 stronic i 6 nazwisk: Rossel („Histoire Littéraire de la Suisse Romande” 1889, 2 t.j, Viuet, Secré-

638). Moglibyśmy wytknąć przeoczenie artykułu, zamieszczonego w „Revue Germanique” 1863 (vol. 27, s. 625—649) p. t. „L’Histoire, son présent et son avenir”: ale szkoda stąd nie wynikła, ponieważ wyłożone tu przez autora tezy były przez F-a dostrzeżone w innych pracach jego. Epigonem tego kierunku w obecnej książce jest Mougeolle, który dowodził, że cywiliza-cya posuwała się od równika ku biegunom („Statique des civilisations”), a „Problèmes de l’Histoire” 1886 zarobiły sobie na nazwę „śmiesznej książki”. Dałyby się tu jeszcze zaliczyć dyletanckie dzieła Bourdeau: „Historya i Historycy”

tan, Trottet, Rougemont i Malan; trzej ostatni snują swe pomysły na tle teologii protestanckiej lub katolickiej, Secrétan marzy („Mon Utopie” 1892) o kościele bez dogmatu i wyznania, o kol-lektywizacyi własności ziemskiej i równouprawnieniu płci. Nie znał jeszcze F. dwóch historyków, którzy obecnie zdobywają sobie uznanie w Europie: Meyer von Knonau i Stern. Belgia przy 7-u katedrach Historyi w Gandawie, 5-u w Liège i 3-ch w Louvain może chlubić się znakomitemi nazwiskami profesorów, jak Altme-yer, Tiberghien, Laforet, a szczególnie Laurent, autor 18-tomowych Studyów nad dziejami Ludzkości. Twórcą kollektywizmu był Belgijczyk, Colins (f 1859). Jezuita Bollandysta de Sinert zasłużył się nietylko wydawnictwem „Corpus chronicorum Flandriae”, ale i wielce pożyteczną dla specyalnych historyków książką p. t. „Principes de la critique historique” (1883). Oto treść pracy F-a w pobieżnym zarysie. Dodać winniśmy zapewnienie, że historyk znajdzie w tej książce ogrom informacyj bibliograficznych i daty życia przy każdym prawie pisarzu.

Flinta (z niemieckiego), strzelba ręczna, muszkiet, samopał; wyraz przyjęty u nas na początku w. XVIII; stąd flintownik albo flinto w y żołnierz pieszy; stąd f 1 i n t p a s, bandolet od strzelby, czyli rzemień, służ ący do zawieszania jej przez ramię.

Flintglas (z ang. flint, skałka), szkło kryształowe, zawierające ołów, służące do budowy

szkieł achromatycznych.—Ob. Szkło i Achro-

s. K.

T. K.

(po polsku 1895, nakładem Lewentala w Warszawie; we Francyi zaś 1888), oraz „Conquête du monde minéral,—végétal,—animal”. Nie wspomina o nich F. Może sądził, że nie zasługują na rozbiór, ani na wzmiankę—i słusznie. W szkole eklektycznej uwydatnia najbardziej Cousin’a, w szkole demokratycznej—Quinef a, którego dzieła zawierają dużo spostrzeżeń filozoficznych i przeniknione są taką szczerą czcią dla prawdy, że nawet wysławianie patryotyczne własnego narodu, lub nieograniczone wielbienie pewnych faktów, jak np. wielkiej Rewolucyi pod piórem Lamartine’a i Micheleta, jest zwalczane drogą bezwzględnej argumentacyi. Cezaryzm, reprezentowany przez Rornieu, Dubois Guchan’a i Napoleona III, zaciera się anty-cezaryzmem Lan-frey’a i Ferron’a. Ostatnie słowo w tej ogromnej dyspucie otrzymała „szkoła krytyczna”, do której zaliczeni zostali: August Cournot (f 1877) i żyjący jeszcze Renouvier. Dzieła pierwszego zaleca F. do przeczytania wszystkim badaczom Historyi, gdyż oryginalniejszego myśliciela nie napotkał na całym obszarze spekulacyi historycznej (s. 654). Podnosi jego określenie prawa naturalnego, jako „stałego matematycznego stosunku między dwiema zmiennemi ilościami”. Tego właśnie nigdy nie posiędzie Historya, poszukująca tylko przyczyn i związków między faktami, a mieszcząca też w łańcuchu rozumowanym sporo faktów przypadkowych, o niezbadanych przyczynach i stosunkach, więc przypisywanych z konieczności Przypadkowi (le Hasard), Losowi (Fatum), Woli Bożej lub Opatrzności (s. 646—7).

Karol Renouvier w „Essais de Critique Générale” 1864 roztrząsnął i ocenił magistralnie hy-potezy Comte’a, Lubbocka, Taylora, Darwina,

Spencera, Romanes’a; zbadał ewolucyonizm w ró- maty z m.

And. S.

Flis, Flisak, majtek rzeczny, żeglarz, szkutnik, zajmujący się spławianiem po rzekach naszych zboża, drzewa i innych płodów wiejskich. Kiedy Polska prowadziła obszerny handel zbożowy z zagranicą, F-ów była tak wielka liczba w XVI i XVII wieku, że Volumina leguni nakładają na nich podatek osobisty. „Fliśnicy, każdy od siebie, płacą po groszy dwudziestu, okrom tych fłiśników, którzyby na statkach szlacheckich płynęli, a ich poddani właśni byli, takowi mają być od tego wolni” (III, 51). Z tego okresu przysłowie: Nabożeństwo flisów-skie, gdy kto zajadle przeklina, charakteryzuje tych żeglarzy. Popędliwość bowiem, przy wielu dobrych przymiotach, jak pracowitości, odwadze i dzielności, odznacza ich wydatnie. Flisow-stwo idzie u naszych kmieci nadrzecznych rodami; od dzieciństwa wprawiają się do niego. Kiedy spławią do Gdańska produkt przez kogo im powierzony, wracają gromadnie do stron rodzinnych, ochoczo śpiewając przy wtórze swego grajka. Płynąc po Wiśle w czasie wielkiej i głuchej ciszy, która nie dozwala rozwinąć im żagli, biorą płachtę, zmoczoną w smole, zapalają i puszczają na wodę, przygrywając na fujarkach i skrzypkach. Jest to sposób niewątpliwy, podług dawnego podania, uproszenia wiatru, aby zadął w żądanym kierunku. W drodze z powrotem wybierają najchętniej miejsce odpoczynku pod figurą czyli krzyżem, albo przy kapliczce, gdzie się pomodlić mogą. Idąc przez las, wybierają grubą sosnę, albo dąb stary, wycinają korę i wprawiają w pień drzewa obrazek Matki Boskiej, aby towarzyszom, co idą za nimi, przy-mnożyć miejsc odpoczynku. W Gdańsku, prócz innych drobiazgów, ochoczo kupują sławne u nich pasy włóczkowe pąsowe, któremi opasują się czy na koszuli pod kamizelą, czy też po wierzchu żupana. W XVII w. stroili się w sute karazye, czapkę magierkę (węgierską), w białe szarawary, buty z długiemi po kolana cholewami i ten pas włóczkowy. Najulubieńszą ich potrawą w czasie spławu jest pęczak, czyli kasza jęczmienna, suto okraszona słoniną i skwarkami, czyli Szwedami, jak zowią, i tę potrawę nazywają f lisowską jarzyną. Sebastyan Klonowicz w sławnym swym poemacie, p. t. „Flis”, opisując spław zboża do Gdańska, któremu sam towarzyszył, zbadawszy charakter nadrzecznych mieszkańców, oddanych temu zawodowi, trafnie pisze:

„Bo kiedy już flis zasmakuje komu,

Już się na wiosnę nie zastoi w domu,

Choćbyś mu stawiał najlepszą zwierzynę,

Przecie on woli flisowską jarzynę.”

Klonowicz zachował nam język właściwie fli-sowski XVI wieku; każdy z tych żeglarzy musiał go dobrze umieć, aby nie był za fryca wzięty i za nieumiejętność karany. Przywiedziemy tu niektóre z tego wieku wyrażenia F-ów: ziemię zwali lądem, równie jak brzeg; brzeg jest dwojaki: ostry (głęboki i wygodny flisowi) i płaski, przykry, miałki, w którym zawady z piasku i kamieni; grunt na Wiśle, zewsząd oblany wodą, jest wyspą; gdy na niej rosną dęby i topole—ostrowem; kępa, gdzie chróst porastał, albo gaj rzadki i piasku dosyć. Drzewo, które wyrwane z ziemi płynie po rzece, to prąd; jak leży bez gałęzi, ogniłe, to wilk. Nurt rzeki, którym bezpiecznie płynąć, jest wartem. Gdy rzeka zmieni w którem miejscu pod ostrowem nurt swój, to jest w a n-n ą niebezpieczną, w której, nie kąpiel, ale śmierć znajduje żeglarz zuchwały; rafa—kamień, co ukryty w wodzie szkodzić może; trel—śpiewka flisowską; bzdziel, młyn pobrzeżny na Wiśle; mamka—mgła (mamka wstaje=mgła powstaje); stryj, wiatr wiejący; ciotuchna — wrona; ksiądz Wo j cie ch — bocian; cholewa —-F. odbierający chłostę, frycówkę. Język ten fli-sowski utrzymał się dotąd pomiędzy nimi, tylko znacznie zbogacony. Mamy go w całości zachowany w ważnem dziele p. n. „Słownik leśny, bartny, bursztyński i orylski” przez Wiktora Kozłowskiego (Warszawa 1846). Odmianą F-ów są O ryle (ob.).—K. Wł. Wójcicki „Enc. Org.”

Flitsch, słów. Bolec, miasto w austryackim kraju koronnym Gorycya i Hradyska, powiecie Tolmein, przy drodze bitej z Gorycyi do Tarvis, w samotnym wąwozie górskim rzeki Isonzo, w którym Austryacy dzielnie się bronili w r. 1809 przeciw Francuzom; sąd powiatowy; szkoła koronkarska; 2 091 m-ców.

FlitlS, miasto starogreckie, które ze swoim okręgiem, F1 i a z y a, stanowiło niegdyś państewko niezależne, na pograniczu między Argolidą, Arkadyą i Sycyonem, u górnego biegu Azopu. O F-e znajdujemy już wzmiankę u Homera pod mianem poetycznem A r a n t i a, albo A r a i t h y-r e i a. Nazwa A r a n t i a ma związek z nazwą góry Arantina (dziś Polyfengó), gdzie dotychczas widzieć się dają resztki akropolu fliunc-kiego. Araithyreia, w której się rozmiłował był bożek Dionysos, była córką Aranta, mitycznego założyciela miasta, jej zaś syn, z Dionysosa zrodzony, Argonauta Flius, był bohaterem-eponi-mem miasta. Pierwotni obywatele F-u, Jończycy, byli ujarzmieni przez Doryjczyków; składali wszakże obok trzech fil doryckich filę czwartą i, lubo w mniejszej mierze, brali jednak udział w sprawach państwowych. W wojuach Greków z Persami F. stawił do boju 1 200 hoplitów, w wojnie ze Spartą liczono we F-e aż 5 000 mężów zbrojnych. Od wieku VI przed Chr. F. był członkiem związku peloponeskiego, aż dopiero przez pokój Antalcydasa odzyskał niezależność; ale po dwudziestomiesięcznem oblężeniu przez Age-zylausza (380—379) musiał przyjąć załogę spartańską, która trzymała go w swych ręku aż do bitwy pod Leuktrą. Za czasów Epaminondasa został F. przyłączony do Sparty; w r. 268 był

bezskutecznie oblegany przez sprzymierzonych Arkadyjczyków i Elejczyków. W dobie macedońskiej rządzili nim tyrani, których się pozbył dopiero przy pomocy związku achajskiego. Kiedy zanikł, niema o tern wiadomości w historyi. Zwaliska jego, zajmujące rozległą przestrzeń nad Azopem. wznoszą się amfiteatralnie na pięciu naturalnych tarasach i znane są pod nazwą Stafyliki.—Leak „Travels in the Morea” (Londyn 1830, tom III); Ross „Reisen und Reiserouten in Griechenland” (Berlin 1841, tom I).    *

Fliz (fran. dalle, niern. Fliese - Pflastersteine) płyty kamienne ciosowe, granitowe i marmurowe, układane na chodnikach dla udogodnienia kommunikacyi pieszej. Płyty tego rodzaju w klimatach ostrych przez zużycie stają się bardzo ślizkiemi, szczególniej w porze zimowej i w wielu miejscowościach zastąpone zostały chodnikami asfaltowemi (ob.) lub betonowemi nabijania. Kurek pełny ma na główce stalowy ostry karb, którym, spadając, rozbija kapslę z materyą wybuchową, zapalającą nabój. Musi on mieć mocną sprężynę i powinien najściślej przylegać do ' brzegów lufy, żeby zapo-biedz wybuchowi od tyłu, opatrzony zaś jest dwoma sprężynowemi szponami, które po spuszczeniu go chwytają blaszaną koszulkę wystrzelonego ładunku i przy odwodzeniu wyciągają ją z iufy. Są wszakże Flobery systematu innego, w których usuwanie wystrzelonego ładunku odbywa się za pomocą tak zwanego wy ciąga cza, stanowiącego spodnią połowę tylnego brzegu lufy, obracającego się na szarnierze, a poruszanego za pomocą rączki, osadzonej na osi po prawej stronie zamka. Oprócz tu opisanych i przedstawionych na rycinach Floberów, zarówno sam wynalazca, jak też i inni fabrykanci broni, powprowadzali ostatniemi czasy rozmaite

'T ' i

Fig. 143. Pistolet Floberta z odciągaczem.

Fig. 144. Pistolet Floberta z odchyloną lufą.

-,

li

■3

fi i

Ęm

Fig. 145. Karabin Floberta.

E. D.

u.

(ob.). Na południu jednak, gdzie warunki klimatyczne bardziej są sprzyjające, użycie F-ów bardzo jest rozpowszechnione, nietylko do chodników, ale i do przejść ulicznych, a także ścieżek dla pieszych na obszernych placach publicznych.

Flobert (wymawia się F 1 o b e r, w mowie potocznej niewłaściwie Flower), broń palna, odtylcowa, pistolet lub karabinek, tak nazwany od jego wynalazcy, Floberta (f 1894), który nań w r. 1845 patent otrzymał. Jest to broń niewielkiego kalibru (6 — 7 min.), o słabej sile strzału, nie bardzo celna i niedalekonośna,—nawet i przy 9-milometrowyin kalibrze nie sięga dalej nad 25 do 30-u metrów. To też używają jej tylko do strzelania na blizką metę, np. w pokoju do celu (kulami), lub w ogrodzie do małych ptasząt (szrótem). Do nabijania używa się ładunków, pomyślanych przez samego Floberta, które zakłada się w lufę, od tyłu. Lufa bywa bądź stała, bądź też odchylana do

w nich zmiany i ulepszenia, nad któreini tu się rozwodzić nie będziemy.

Flocon Ferdynand, polityk francuski (* r. 1800 w Paryżu—f 1866 w Lozannie), z zawodu dziennikarz, pisywał od r. 1825 sprawozdania z posiedzeń izby deputowanych do „Courrier français” i „ConstitutionnePa”, później został redaktorem działu politycznego w „Tribune”, a w r. 1845 redaktorem naczelnym Refonme’y, której rola i wpływ na rewolucyę 1848 r. powszechnie są znane. Sekretarz rządu tymczasowego (r. 1848), został następnie jego członkiem. Wybrany 23 kwietnia z dep. Sekwany do Zgromadzenia Ustawodawczego 121 865 głosami, otrzymał 11 maja tekę ministra rolnictwa i handlu. Rola jego na tern stanowisku była dość skromną. Przeciwko powstaniu czerwcowemu protestował energicznie i domagał się ogłoszenia stanu oblężenia w Paryżu (23 czerwca). W ministeryum Cavaignaca (28 czerwca) za-

straction” (1833, 2 t.), etc.

Flodden, wzgórze i wieś w ang. hrabstwie Nortumberlandyi, na granicy Szkocyi. Na przyległych polach (F.-Field) stoczoną tu została 9 września 1513 roku krwawa bitwa pomiędzy Szkotami a Anglikami, w której ci drudzy, pod wodzą hrabiego Surrey, odnieśli zwycięstwo. Poległo 10 000 Szkotów, a w tej liczbie król Ja-kób IV.

s. K.

K. J.

And. S.

brakło dlań teki. Zasiadł wówczas na skrajnej lewicy i żądał amnestyi dla skazańców czerwcowych oraz postawienia w stan oskarżenia Ludwika Napoleona. Po zamachu stanu 2 grudnia poszedł na wygnanie. Osiadł w Lozannie, gdzie umarł w nędzy. Napisał: „Dictionnaire de morale jésuitique” (Paryż 1824); „Ned Wilmore”, romans obyczajowy (tamże 1827, 3 L); „Ballades allemandes” (1827); „Révélations sur le coup de pistolet du 19 nov. 1832” (1832); „Di-

Hml.

Hml.

Flodoard, kronikarz i poeta łaciński (* w E-pernay 1894—j w Reims 28 marca 906). Kształcił się w najsławniejszych szkołach w Reims, poczetn poświęcił się służbie Bożej; poróżniwszy się z arcybiskupem Hugonem, schronił się do klasztoru w Saint-Basle. W r. 951 wybrany został na biskupa Noyon i Tournai. Przyciśnięty wiekiem i chorobą zrezygnował w r. 962 a umarł „in odore sanctitatis” w trzy lata później. Głownem jego dziełem jest „Historia ecclesiae Remensis” od założenia tego kościoła do r. 961; materyały do tego dzieła czerpał z archiwów kościoła w Reims, a w szczególności z kor-respondencyi Hinkmara. Dzieło to, posiadające wartość pierwszorzędną dla historyi IX i X w., wydał po raz pierwszy Sirmond w r. 1611; ostatnią i najlepszą edycyę znaleźć można w „Monumenta Germaniae” w dziale „Scripto-res”, w tomie wydanym w roku 1881 przez Hellera i Waitza. Nadto F. w formie roczników napisał hi-storyę swoich czasów od 919 do 966, której najlepsze, ale niezupełne wydanie znajduje się w dziale „Scriptores” w Pertza „Monumen-,ta Germaniae” (1839). Nadto Flodoard ułożył obszerny poemat (14 000 wierszy łacińskich w trzech księgach) o tryumfach Jezusa Chrystusa i Świętych.    Wł- K

Flögel Karol Fryderyk, historyk literatury (* 1729 w Jauer na Szląsku—f 1788 w Li-gnicy); kształcił się na wydziale teologicznym w Halli, w 1761 został nauczycielem w gimna-zyum wrocławskiem, wkrótce potem rektorem szkoły w Jauer, wreszcie w 1774 profesorem filozofii w akademii szlacheckiej w Lignicy, i na tern stanowisku życie zakończył. Napisał: „Geschichte der komischen Litteratur” (w 4-cli tomach, Lignica 1784—87); „Geschichte der Grotesk-komischen” (tamże 1788 i nowe opracowanie Ebelinga, Lipsk 1867, wyd. 5-te 1888); „Geschichte der Hoffnarren” (Lignica 1789) i „Geschichte des Burlesken” (Lipsk 1794).    *

Flogiston, substancya hypotetyczna, przyjmo-wana w wieku XVII i XVIII dla wyjaśnienia zjawisk palenia się ciał i w ogólności dla ujęcia wszelkich działań chemicznych teoryą jednolitą. Teorya flogistyczna ustąpiła dopiero wobec zwrotu, jaki chemii nadały badania La-voisiera. (Ob. Chemia, str. 501—504). Flogistyczna teorya, ob. Fl ogiston. Flogistyczne choroby ch. zapalne, ob; Choroba.

Flogopit Breithaupt. Mika magtiezyowa (mineral.). Minerał układu jednoskośnoosiowego według C z er mak a C. wł. 2.75—2.97. Barwy czerwonej, żółtej, brunatnej; w cienkich blaszkach zupełnie przezroczysty. Różne jego odmiany zawierają 41 do 44 krzemionki, 13 do 15 glinki, 1 do 2 tlenku żelaza, 27 do 29 ma-gnezyi, 8 do 10 potażu, 1 do 2 sody, 1 do 4 fluoru, 0.5 do 3 wody, ślady wreszcie litymi. Są one więc mikami magnezyowemi bez żelaza prawie. Czerniak uważa je za związki K₆(Ala)₃8i₆Oa4 z H₈Si₁₀O₂₄ i MgiaSi#Oa4, często w stosunku 3:1:4. Wszystkie flogopity czerwonawo brunatne zawierają fluor, żółto-zielona-we ledwie jego ślady. Znajdują się one w Par-gas w Finlandyi (z pargasytem i dyopsydem w wapieniu ziarnistym); w Oker w Szwecyi, w Campolungo w kantonie Tessyńskiin (jasno brunatne, doskonale przezroczyste, w dolomicie); w Rezbanya w Węgrzech (bezbarwne prawie), w dolinie Fassa w Tyrolu, w stanie Nowojorc-kim, w Kanadzie, na Cejlonie.

Flöha, prawy dopływ rzeki Zschopau (syste-mat Elby przez Muldę), w król. Saskiem, ma źródła w Czechach, na północnym stoku gór Kruszcowych, niedaleko miasta Hrob (Klostergrab), płynie ku północo-zachodowi malowniczą doliną i, ubiegłszy 78 km., wpada do rzeki głównej pod miasteczkiem F., które jest stolicą powiatu; ma przędzalnie bawełny; fabryki kotłów parowych i masy drzewnej; 2 000 m-ców. And- s*

Floing, duża wieś we francuskim departamencie Ardennów, o 2 km. na północo-zachód od Sedanu; z tkalniami wełny i 2 400 m-ców; pamiętna w bitwach, toczonych w d. 1 września 1870 r. naokoło Sedanu.

Floks (Phlox)—rodzaj roślin z rodź. pozioł-kowatych (polemoniaceae), odznacza się trwałym 1-działkowym, o 5 wcięciach kielichem, koroną w rurce długiej, talerzykowatej, 5- dzielnej. Owoc—torebka. Są to rośliny trwałe lub jednoroczne; pochodzą z Ameryki Półn. i w naszych ogrodach, dla pięknych, barwistych, wie-chowatych kwiatów chętnie hodowane. F-y zo-wią się inaczej płomykami, płomień czy-kami, a także płomieniowcami. Naliczają płomieńczyków do 40 gatunków, obok licznych odmian i mieszańców. Najpospolitsze są: Pł. bar w i sty (P. Drummondii Hook), jednoroczny, z Texas, o koronie świetnej, purpurowej lub różowej, czasem białej, z plamką fioletowo-purpu-rową w otworze, o liściach podłużnych lub lance-

B. M.

r~:

S. M.

-i

towatych, szorstkawym, gruczołkowatym włosem okrytych; P. gałęzisty (P. speciosa Pursh) trwały, kępiasty, pochodzący z Kolumbii, o koronie białej, w gardzieli czerwonej lub purpurowej, rozgałęziony, z liściem szczupłym, równo-wązko-szydełkowatym; P. wiecho waty (P. pa-niculata L.) trwały, z Wirginii i Karoliny, na parę stóp czasem wysoki, o kwiatach zwykle czerwonych lub lila, czasem białych, obszerne piramidalne wiechy tworzących, o liściach podłużnych lub jajowato - lancetowatych, mocno szpiczastych, w nasadzie często sercowatych, gładkich; P. rozłożysty (P. divaricata L.) z Wirginii i Kanady, trwały, mający kwiaty blado-błękitne, wcięcia korony rozdwojone, liście jajowate lub podłużne; P. szydłolistny (P. subu-lata L.) gatunek nizki, kępiasty, z Karoliny, odznaczający się liściem twardawym, szczupłym, równo - wązko-szydełkowatym, kielichem omszonym, kwiatem purpurowym, dość wielkim.—(Leu-nis, Figuier).

Flondra, nazwa ryb kościstych, zamknięto-pęcherzowych (Aphg so storni), stanowiących rodzinę Płastugowatych, czyli Bokopływów (Pleuro-nectidae). Ciało ich, z boków spłaszczone, w kształcie tarczy, oczy po jednej stronie: u jednych gatunków po prawej, u innych po lewej, u innych już - to po prawej, już po lewej. Strona z oczyma jest zabarwiona i do pewnego stopnia zmienia się odpowiednio do dna mor-

'Ł

Fig.'" 146. Flondra (Pleuronectes platessa).

skiego, tak, że niekiedy dostrzedz całkiem nie można ryby na dnie leżącej pomimo płytkości i zupełnej przezroczystości wody. Większą też część życia F-y przepędzają przytulone do dna morskiego. Ślepa strona jest zawsze skierowana na dół i przeto prawie bezbarwna. Gęba przesunięta jest nieco ku stronie ślepej. Płetwy, grzbietowa i odbytowa, bardzo długie, odbyt daleko na przodzie. Płetwy brzuszne przed piersiowemu Promieni ciernistych brak. Zasługuje na uwagę, że młode fłondry są symetryczne, tak jak inne ryby, pływają brzuchem na dół, a oczy siedzą każde po innej stronie głowy; później jedno oko przechodzi na drugą stronę i po czterech tygodniach, do sześciu, zwierzę zaczyna kłaść się bokiem na dnie morskiem, wystającemi oczami pilnie zdobyczy śledząc. Obok śledzi i dorsza fłondry stanowią nader ważny przedmiot rybołówstwa, bo mięso mają jadalne, często wysoko cenione. W morzu Północnem i w Bałtyku żyją między innemi: Płastuga czyli Flondra właściwa (Pleuronectes L.). Poznano jej 22 gatunki. Z tych PL platessa (F. pospolita): oczy ma po prawej stronie, bardzo rzadko po lewej; dochodzi 90 cm. dł. Długość 2¹/.₂ raza większa od szerokości. Mięso ma bardzo smaczne, na świeżo ugotowane, czy solone. Łuski gładkie. Barwę ma zmienną, stosownie do gruntu, na którym przebywa: zwykle na tle brunatnem żółto-czerwone centki.— FI on derka (PL Flesus L.): centki żółto-czerwone rzadko się tu zjawiają; dł. 20—50 cm. Z wierzchu pokryte są ziarnistemi, skórnemi kostkami. Wchodzi do rzek, między innemi do Wisły. Obie te ryby często trzymają się razem, lecz F. przekłada dno piaszczyste, fłonderka zaś woli mułowate. Flonder-ka oczy często miewa po lewej, zamiast po prawej, stronie. Z innych rodzajów: Podeszw-nica (Solea), której gatunek zwany językiem morskim (S. vulgaris) również ważną odgrywa rolę w handlu. Wchodzi często w liścia rzek i zagrzebuje się w mule. Długość 30—60 cm. O wiele większe od poprzedzających, a jednak mniej ważne w znaczeniu ekonomicznem są: F. olbrzymia (Hippoglossus vulgaris Fie mW żyje w oceanie Atlant., dochodzi do 3-ch m. dł. Oczy ma, jak PI. piat., po prawej stronie. Skarp (Rhombus maximus GünthW oczy ma po lewej stronie, żyje w morzu Śródziemnem i w Oceanie Atlantyckim na północy. Dochodzi do 2 m. dł. Długość półtora raza tylko większa niż szerokość. Mięso bardzo smaczne. Rh. megastoma żyje w m. Północnem. Dł. 50 cm. Rh laevis, dł. 60 cm. i wiele innych (Leu-nis, Brehm, Wrześn.).

Flood Henryk, mąż stanu irlandzki (* r. 1732—f 1791 w Farmley, hr. Kil-kenny), syn naturalny Wardena F., sędziego trybunału królewskiego w Irlan-dyi; studyował prawo w Dublinie i Ox-fordzie; w roku zaś 1759 został wybrany do parlamentu irlandzkiego. Jego „Maiden speech” zrobił ogromne wrażenie. F. został wkrótce leaderem stronnictwa ludowego i przywódzcą oppozycyi w parlamencie, która w r. 1768 pogrzebała bill o powiększeniu armii irlandzkiej i spowodowała rozwiązanie izby. Wybrany ponownie, miał z jednym ze swych współzawodników przy wyborach, Jamesem Agarem, dwa głośne pojedynki. Rani wszy śmiertelnie swego przeciwnika, stawał przed sądem, który go wszakże uniewinnił (1770). W r. 1769 przyczynił się głównie do odrzucenia money-billu. Jednocześnie prowadził wraz z Grattanem kampanię przeciwko rządowi w prasie i domagał się uporczywie odwołania wicekróla Irlandyi

Ireland” (1871).

ri

: -i

W

;r

Townslienda, co nareszcie w r. 1772 osiągnął. Przez następcę Townslienda, hrabiego Harcourta, został powołany na urząd wiceskarbnika Irlan-dyi (1775); gdy wszakże nie przestał występować gwałtownie przeciwko rządowi, otrzymał dymissyę (1781). Niemniej jednak popularność jego zaczęła od tego czasu gasnąć i wpływ, jaki posiadał w stronnictwie ludowem, przeszedł powoli do Grattana. Głucha nienawiść, jaka nurtowała oddawna między tymi dwoma współzawodnikami, doprowadziła wreszcie do sceny gwałtownej w parlamencie, zakończonej pojedynkiem (1783). R. 1783 F. przedstawiał izbie projekt reformy parlamentarnej, ale nie zdołał go przeprowadzić, pomimo, że na rzecz jego zebrał petycye w 26 hrabstwach. Dotknięty tern niepowodzeniem, postawił swą kandydaturę w Winchester do izby gmin angielskiej i został tam wybrany. Nie potrafił jednak w nowem otoczeniu posiąść żądanego wpływu. F. był jednym z najznakomitszych mówców swojego czasu. Dla katolików irlandzkich domagał się w sprawach religijnych jaknajszerszej toleran-cyi, praw politycznych wszelako im odmawiał. Przypisywano mu autorstwo słynnych „Letters of Junius”.—W. Flood „Memoirs of Henry F.” (1838); Lecky „Leaders of public opinion in

H ml.

Flood Konstanty, pisarz norweski (* w Portgrundzie r. 1837). Lat kilka spędziwszy na służbie morskiej, wstąpił potem do szkoły agronomicznej w Mulkwoldzie (1856) i przez czas pewien zajmował się rolnictwem, wolne chwile poświęcając pracy pisarskiej. W r. 1883, zachęcony powodzeniem, jakie znalazły niektóre jego dzieła, zamieszkał w Chrystyanii, postanowiwszy oddać się wyłącznie zawodowi literackiemu, i już w rok potem sejm mu przyznał 1 000 koron rocznej subwencyi. Po dwóch dramatach historycznych, napisanych w latach 1863—1864 i granych w Trondhjem, przerzucił się do powie-ściopisarstwa, opowiadań z dziejów ojczystych, życiorysów, jako też obrazków z życia wiejskiego i żeglarskiego, bardzo przez publiczność cenionych. Nie wymieniamy tu wszystkich, dosyć licznych, jego utworów, zaznaczymy jedynie, że najlepszym jest zbiór zatytułowany „Listerlan-det” (Ziemia Listerska).    *

Floquet Piotr, historyk i erudyt francuski (* w Rouen 1797—f we Fromentin, w dep. Calvados, 1881), był członkiem korrespondentem Akademii napisów, a zajmował się głównie dziejami politycznemi i kulturalnemi Normandyi. Z bardzo licznych prac jego, których poczet zupełny podał Edward Frère w „Manuel du bibliographe normand”, wymienimy tu najważniejsze: „Histoire du parlement de Normandie” (1840— 43 w 7-u tomach); „Essai historique sur l’Echiquier de Normandie” (1840) i „Etude sur la vie de Bossuet” (1855—64, w 4-ch tomach). *

Floquet Karol Tomasz, mąż stanu fran-cuski (* 2 paźdz. 1828 w Saint -Jean -Pied- de-Port, dep. Dolnych Pirenejów — f 18 stycznia 1896 w Paryżu), uczęszczał do szkół w Paryżu, gdzie otrzymał stopień doktora praw. Będąc jeszcze uczniem kollegium św. Ludwika, wziął udział w walce barykadowej d. 22—24 lutego 1848. Poświęciwszy się adwokaturze, występował jako obrońca we wszystkich niemal główniejszych procesach politycznych za drugiego Cesarstwa, a jednocześnie był czynnym współpracownikiem dzienników republikańskich. W r. 1863 podczas wyborów do ciała prawodawczego uorganizował wraz z Garuier-Pagès’em, Carnotem, Heroldem, Ferrym i innymi demokratyczny komitet wyborczy i, postawiwszy swą kandyda turę w dep. Hérault, zdołał pozyskać 6 000 gło-

Ki

ijg§

'ß

-V

Fig. 147. Floquet Karol Tomasz.

sów republikańskich, wskutek czego^w roku następnym musiał stawać przed sądem policyi poprawczej (t. zw. sprawa Trzynastu). Pewien rozgłos zjednał sobie także okrzykiem: „Vive la Pologne, Monsieur!” zwróconym do osoby cesarza Aleksandra II, kiedy monarcha ten, w czasie pobytu swego w Paryżu w r. 1867, zwiedzał Pałac sprawiedliwości (później zresztą F. nie przyznawał się do tej manifestacyi, nazywając ją wymysłem „Figara”). W sprawie księcia Piotra Bonapartego o zamordowanie dziennikarza, Wiktora Noir, F. popierał przed kratkami trybunału najwyższego w Tours powództwo rodziny zabitego, uderzając namiętnie na cały bonapartyzm, jako system samowoli i gwałtów (w marcu 1870). Po upadku Cesarstwa (4 września) został adjutantem mera Paryża, Stefana

Arago, atoli po wypadkach 31 października złożył ten urząd i, zaciągnąwszy się w szeregi gwardyi narodowej, poświęcił się całkowicie obronie oblężonej stolicy. Wybrany 8 lutego 1871 z dep. Sekwany do Zgromadzenia Narodowego, głosował przeciwko preliminaryom pokojowym oraz przeniesieniu Zgromadzenia do Wersalu. Po wybuchu powstania w Paryżu, 18 marca, usiłował pośredniczyć pomiędzy rokoszanami a rządem wersalskim, kiedy zaś postawa Zgromadzenia narodowego uczyniła wojnę domową nieuniknioną, złożył mandat poselski i pozostał w Paryżu. Utworzył tam „Ligue d’union républicaine des droits de Paris” i ponawiał próby pokojowego załatwienia zatargu pomiędzy Kommuną a Zgromadzeniem w Wersalu. W tym roku staraniem Ligi został zwołany do Bordeaux kongres rad municypalnych całej Francyi. Ale rząd zabronił tego zjazdu, a F-a, który 9 maja opuścił był Paryż, kazał uwięzić w Biarritz, jako podejrzanego z jednej strony o współdziałanie z Kommuną, z drugiej zaś o znoszenie się z Gam-bettą w San-Sebastianie w celu ukartowania wspólnego zamachu na Zgromadzenie Narodowe. Osadzony w zamku Pau, F. dopiero po upływie miesiąca odzyskał wolność. W roku 1872 XI okrąg paryski wybrał go do rady municypalnej Paryża, a r. 1876 wysłał, niemal wszystkiemi głosami wyborców, do izby deputowanych, do której F. należał odtąd stale. Zajął miejsce na skrajnej lewicy i wkrótce jako znakomity mówca uzyskał wpływ znaczny, broniąc haseł radykalizmu drobnomieszczańskiego nietylko na trybunie, ale także w założonym przez się dzienniku „Peuple”. Domagał się zupełnej amnestyi dla skazańców Kommuny, oraz zniesienia ciążącego jeszcze nad 42-a departamentami stanu oblężenia. Należał do komitetu i8-tu, ustanowionego przez izbę w celu samoobrony przed zamachem monarchistów, został prezydentem Unii republikańskiej (1878), a następnie (1881) wice-prezydentem izby. Zamianowany w styczniu 1882 prefektem Sekwany, na miejsce Herolda, musiał, stosownie do wymagań prawa, złożyć mandat poselski, wszelako już w październiku zrezygnował z nowego stanowiska, nie chcąc być w rękach rządu narzędziem do ograniczenia swobód municypalnych Paryża. Wszedłszy ponownie do izby, wystąpił pierwszy z wnioskiem o zabronienie pobytu na ziemi francuskiej członkom rodzin, które panowały dawniej we Francyi, i o odebranie im wszelkich praw politycznych (16 stycznia 1883). Żądał, aby senat wybierany był przez bezpośrednie głosowanie powszechne. W kwietniu 1885 został obrauy prezydentem izby na miejsce Brissona, który objął przewodnictwo gabinetu. Kierował obradami z wielką zręcznością, bezstronnością i taktem, czem zasłużył na szacunek nawet u swych przeciwników politycznych. Po ustąpieniu Juliusza Grć-vy’ego (w grudniu 1887), był poważnym kandy

datem na urząd prezydenta rzeczypospolitej. Kiedy narodził się bulanżyzm, który na sztandarze swym wypisał popularne hasło rewizyi konstytucyi, F. postanowił wytrącić ten atut z rąk agitatorów: przyjąć mianowicie ich żądanie do programu stronnictwa szczerze republikańskiego i postarać się o nadanie mu sankcyi urzędowej. Sposobność po temu niebawem mu się nastręczyła. D. 31 marca 1888 upadł ga-gabinet Tirarda i F. otrzymał missyę utworzenia nowego rządu, w którym objął prezydyum oraz tekę ministra spraw wewnętrznych. Złożona w parlamencie (3 kwietnia) deklaracya nowego ministeryum przyrzekła wziąć pod rozwagę sprawę oddzielenia Kościoła od państwa, jak również sprawę rewizyi konstytucyi, ale odkładała zbadanie tej ostatniej kwestyi do chwili, którą rząd uzna za stosowną. Deklaracyę tę senat przyjął prawie jednogłośnem szemraniem i, aby zaznaczyć brak zaufania do gabinetu radykalnego, zredukował do minimum czas trwania feryj wielkanocnych. Co się tyczy jednak opinii publicznej, to przychylność jej dla nowego rządu ujawniła się w setkach adresów, które ze wszystkich miejscowości Francyi napływały na plac Beauvau, Gdy po świętach parlament zebrał się nanowo, F., broniąc w izbie deklara-cyi ministeryalnej, rzekł: „musimy zaczekać, aby rewizya, nie w porę podjęta, nie stała się połap-ką, zastawioną przez stronnictwa monarchistycz-ne, albo dziurawym płaszczem dyktatury”, po-czem izba 353-a głosami republikańskiemu uchwaliła mu votum zaufania (19 kwietnia). Zabrał się tedy energicznie do poskromienia agitacyi bulanżystowskiej, posiłkując się w tern wszakże (jak się okazało później) środkami, których nie wahał się czerpać z mętnych źródeł „Panamy.”

D. 4 czerwca, kiedy generał Boulanger rozwijał w izbie swój program rewizyonistyczny, F. nazwał ten program „manifestem neocezaryzmu” i, zwracając się do Boulangera, zawołał: „W pańskim wieku, panie generale, Napoleon już nie żył, i pan będziesz jeno Sieyès’em konstytucyi nieżywo urodzonej”. Nagłość rewizyi, wniesiona przez Boulangera, Izba odrzuciła 377-miu głosami, a nadto uchwaliła mowę pierwszego ministra obwieścić plakatami we wszystkich gminach Rzplitej.—D. 12 lipca, generał Boulanger wystąpił z wnioskiem rozwiązania izby i, zaatakowany ostro przez F-a, zelżył go słownie. Następstwem tego był pojedynek na szpady ■"* (w lasku Neuilly), w którym generał otrzymał dość ciężką ranę w szyję. Tegoż dnia (13 lipca) bulanżyzm poniósł klęskę przy wyborach w dep. Ardèche i Dordogne, a jednocześnie prezydent ministrów był przedmiotem gorących owa-cyj przy odsłonieniu pomnika Gambetty na placu Karuzelu. Wszelako wzrastające wrzenie polityczne w kraju, podsycane wybuchłemi w wielu naraz miejscach strejkami robotniczemi, niesłabnąca, mimo pojedyńcze porażki, popular-

Flor — Flor Roger.

721

(Paryż 1885, 2 tomy).

Tj. r.

ność Boulangera, urządzone przez jego stronników próby plebiscytu skłoniły F-a do złożenia w parlamencie, zaraz po feryach letnich (15 paźdz.), projektu rewizyi konstytucyi. Projekt zmierzał do większej demokratyzacyi ustawy konstytucyjnej, był jednak bardzo ostrożny i umiarkowany. Większość republikańska izby przyjęła z uznaniem dodatkowe oświadczenie rządu i uchwaliła żądany przezeń porządek dzienny. Równocześnie F. przygotowywał cały szereg pomniejszych reform społeczno-ekonomicznych. Kiedy wybór generała Boulangera w departamencie Sekwany (27 stycznia 1889) powiększył niebezpieczeństwo dla Rzeczypospolitej, prezydent ministrów zarządził niezwłocznie nowe i wyjątkowe środki, mogące zapewnić spokój wewnętrzny kraju i uratować go od zamachu stanu. W celu skuteczniejszej walki z roz-kiełznaną agitacyą bulanżystowską, F. przedstawił izbie, między innemi, (31 stycznia) projekt prawa, zmierzający do przywrócenia głosowania jednoimiennego według okręgów („scrutin d’arrondissement”). W dziesięć dni potem dawny sposób głosowania miał już moc i sankcyę prawa. Bezpośrednio po uchwaleniu prawa wyborczego, izba, na żądanie F-a, miała wziąć pod obrady projekt rewizyi konstytucyi, atoli 14 lutego znaczna większość posłów (307 przeciwko 218) oświadczyła się za wnioskiem radykalisty Douville-Maillefeu, odraczającym sprawę rewizyi na czas nieoznaczony, wskutek czego F. ujrzał się zmuszonym podać się do dymissyi. Zajął napowrót fotel prezydyalny w izbie deputowanych (w listop. 1889). Wplątany w sprawę panam-ską, w r. 1892, F. przyznał, że, będąc prezesem gabinetu, brał istotnie pieniądze od Towarzystwa panamskiego, które obracał wszakże, nie na osobisty użytek, ale wyłącznie na popieranie w prasie polityki rządowej i na walkę z bulanżyzmem. Wskutek tego, przy otwarciu nowej sessyi parlamentarnej, 10 stycznia 1893, nie został wybrany na przewodniczącego, a w sierpniu tegoż roku upadł przy wyborach do izby. Doznanej klęski nie mógł mu chyba powetować wybór do senatu (7 stycznia 1894), instytucyi, przeciwko której F. w młodszych swych latach jaknaj więcej powstawał.— A. Faivre wydał „Discours et opinions de F.”

Hml.

Flor (po niemi, der Flor), po poi. Krepa, (z fran. crêpe), rodzaj tkaniny jedwabnej, koloru czarnego, znanej powszechnie ze swojego zastosowania do celów dekoracyi żałobnej. Zależnie od sposobu tkania i wykończenia (appretury), bywają różne odmiany, jak: kr e p a z wyc z a j n a, morowa i t. d. Pod względem technicznej fa-brykacyi, F. należy do gatunku tak zw. gaz jedwabnych, do których, oprócz krepy, zaliczają: 1) marli, 2) stramin jedwabny, 3) gazę na pytle i 4) bareż (tkanina jedwabna przezroczysta).

Flor Roger de. wódz kataloński (* w Brindisi, zamordowany przez Greków w Adryanopo-lu r. 1305). Matka jego była Włoszką, ojciec, Ryszard F., Niemiec z pochodzenia, był sokolni-czym cesarza Fryderyka II i poległ pod Taglia-cozzo (1268), walcząc w szeregacli Konradyna przeciwko Karolowi Andegaweńskiemu. Roger, 15-letni. po śmierci ojca, zgodził się na służbę, do pewnego Templaryusza, a później sam został przyjęty do zakonu. W r. 1291, podczas zdobycia St-Jean d’Acre przez Saracenów, dał schronienie na swych okrętach pewnej liczbie clirze-ścian wraz z ich mieniem, ale oskarżony przed wielkim mistrzem o przywłaszczenie sobie kosztowności, ukrytych przed rabunkiem Muzułmanów, musiał uciekać. Przyjął służbę u króla Sycylii, Fryderyka, który zamianował go wiceadmirałem. W r. 1303, Almogawarowie, awanturnicy kata-lońscy i aragońscy, obrali F-a na swego wodza, udając się, w liczbie 8 000, do Konstantynopola na pomoc cesarzowi Andronikowi II, naciśniętemu przez Turków.—Powitany przez Greków jako zbawca, F. zaraz po przybyciu otrzymał tytuł wielkiego księcia, a nadto został członkiem rodziny cesarskiej, ożeniwszy się z siostrzenicą Andronika, Maryą, córką króla bułgarskiego Azana, i Ireny, siostry cesarza. Jakoż Almogawarowie pobili w Azyi Mniejszej emira Karamana, który obiegł był Filadelfię, i odnieśli zwycięstwo nad drągiem wojskiem muzułmań-skiem w okolicach gór Taurus, między Armenią a Cylieyą (1304). Turcy musieli na chwilę ustąpić z prowincyj, które już opanowali byli; Bizancyum miało dzień chwały. Tymczasem Andronik, przestraszony łupiestwem i chciwością Ahnogawarów, którzy rabowali zarówno Turków, jak Greków (Magnezya z tego powodu podniosła nawet przeciwko nim rokosz), odwołał z Azyi F-a: zgotował mu jednak wspaniałe przyjęcie i obdarzył go tytułem cezara. Tytuł wielkiego księcia („Megas Dux”) przeszedł na Be-rengaryusza Entenzę, świeżo przybyłego na czele nowych band. Gdy wszakże awanturnikom tym zaprzestano płacić żołd, albo wypłacano go fałszywemi pieniędzmi, rozłożeni kwaterą w Gallipoli Katalończycy zaczęli traktować Cesarstwo jako kraj zdobyty, ich zaś liczba zwiększała się ustawicznie, zasilana łaknącemi łupu nowemi hufcami. Nie śmiejąc zaatakować otwarcie swych straszliwych sprzymierzeńców, cesarz Michał Paleolog, przybrany prócz ojca swego, Andronika, za współregenta, zaprosił Rogera F-a do Adryanopola, rzekomo w celu przygotowania nowej wyprawy przeciwko Turkom. Gdy F. tam się udał, Michał kazał go zamordować w czasie uczty, a jednocześnie pospólstwo wyprawiło rzeź jego towarzyszom. Almogawarzy pomścili srodze tę zdradę, pobili Bizantyjczyków i pustoszyli straszliwie ich kraj w ciągu lat kilku pod wodzą Entenzy i Rocaforta.—Pachy-mére „Histoire d’Orient” (1666—69, 2 t.);

goneses

1840).

Dr P.

S. K.

Sztuka

S. Drz.

R.

Moncada „Expedicion de los Catalanes y Ara-contra Turcos y Griegos” (Paryż

Hml,

Flór Franciszek (* w Wielkim Warażdy-nie d. 10 października r. 1809 — f w Peszcie d. 7 lipca r. 1871), lekarz węgierski. Uniwersytet skończył w Peszcie w r. 1832, poczem dla dalszego kształcenia się wyjechał do Niemiec; po powrocie naprzód został assystentem w peszteńskim zakładzie weterynaryjnym, później assystentem kliniki chirurgicznej; w r. 1840 objął jako prymaryusz oddział chirurgiczny w szpitalu św. Rocha; w r. 1847 posunął się na dyrektora tego szpitala, oraz otrzymał urząd bzyka naczelnego stolicy węgierskiej. W czasie wojny r. 1849 był naczelnikiem służby zdrowia wojsk narodowych, po stłumieniu powstania siedział w więzieniu przez 1 '/₂ roku, ale go sąd wojenny uniewinnił Wydostawszy się z więzienia, osiadł na wsi i oddał się rolnictwu; w r. 1861 powołano go znów na dawne urzędy, z których jednak po 10-u miesiącach dobrowolnie ustąpił i dopiero w r. 1867 dał się skłonić do ponownego objęcia ich; urzędował aż do śmierci, którą poniósł wskutek przejechania przez tramwaj. Pisał tylko po węgiersku: o śmierci pozornej (Peszt 1835), o główniejszych operacyach chirurgicznych (tamże tegoż r.) i w innych przedmiotach; od r. 1838 wydawał razem zBugńtem „Orvosi Tar” (Magazyn lekarski). Był też członkiem Akademii węgierskiej i słynął z prawości charakteru i wielkiego przywiązania do kraju.— Por. Wurzbacha „Biograph. Lexicon d. Kaiserthums Oesterreich etc” (T. IV, str. 267) i „Wiener med. Presse” (r. 1871, str. 750).

Flora, planetoida (8), odkryta przez Hinda w Londynie 18 października 1847; czas jej obiegu dokoła słońca wynosi 3.27 roku, inimo-śród 0.157, odległość średnia od słońca 2.2 promienia drogi ziemskiej, pochylenie względem ekliptyki 5" 54'.

Flora, staroitalska bogini kwiecia i wiosny. Kult jej w Rzymie zaprowadził podobno już Sa-bińczyk Titus Tatius, Numa zaś ustanowił na jej cześć osobnego kapłana, t. zw. fi amen Flora-1 i s, przy starożytnej świątyni na pagórku kwi-rynalskim. Późniejszemi czasy wybudowano jej świątynię w pobliżu Circus Maximus. Uroczystość bogini, zwana Floralia albo Lu di Florales, ustanowiona urzędowo już w r. 241 przed Chr., a od r. 173 dorocznie obchodzona, przypadała na dni od 28 kwietnia do 3 maja. Podczas świąt tych wieńczono drzwi domów kwiatami, a ludność, zdobna w wieńce na głowie, oddawała się wszelkiej swawoli, hulance, często zaś i wyuzdanej rozpuście. Wyjątkowo wolno było przybierać się w owe dni niewiastom w pstre suknie. Przedstawiano także podczas dni świątecznych cyrkowe igrzyska, które urządzali edylowie kurulni i plebejscy; rozpoczynały się one łowami na kozy i zające, a widzowie obrzucali się grochem i łubinem. W teatrach odgrywano sztuki mimiczne, w których tancerk-(były niemi nierządnice), musiały się na żąi danie publiczności zupełnie obnażać, rzymska, nie umiejąc zdobyć się sama na stworzenie oryginalnego typu swej rodzimej bogini, zapożyczyła go od greckiej, co do istoty wprawdzie blizko z nią pokrewnej, bogini Chloris (— Kwitnąca), małżonki Zebra a matki Karyzosa (=nOwocu), po części także od helleńskiej Flory, bóstwa opiekuńczego pory wiosennej. Na denarze z czasów Rzeczypospolitej Rzymskiej przedstawiona jest głowa F-y, zdobna w kwiaty we włosach, w zausznice, naszyjnik, z tyłu zaś głowy przegląda lituus (zakrzywiona laska kapłańska) albo też kwiat jakiś. Znaczenie mitologicznych szczegółów z obrzędów kultu F-y jest następujące: Jako bogini kwiecia jest ona zarazem patronką zapłodnienia i wszelkiego rozwoju w przyrodzie. Pstre szaty niewiast rzymskich przypominają zatem barwne kwiaty jako naj-pierwsze dary pory wiosennej; aktorki-nierządni-ce, w mimicznych scenach pozbywające się wszelkiej odzieży, symbolizują opadanie kwiecia po zapłodnieniu, wreszcie kozy i zające, jako też obrzucanie się grochem i łubinem są to również symbole nadzwyczajnej płodności, znajdujące obbtą analogię w mitologicznych opowieściach wszystkich indo-europejskich ludów.

Flora w botanice oznacza ogół roślin, dziko rosnących w pewnej miejscowości, o ściśle oznaczonych granicach, czy to politycznych, czy przyrodzonych—geologicznych, klimatycznych: F. lądów stałych, F. wysp, F. stref rozmaity c h i t. d. F. służy także za tytuł dziełom, opisującym rośliny danej miejscowości. Tytuł ten po raz pierwszy ukazał się na książce, wydrukowanej w Leydzie r. 1695: „Flora lugduno-batava”,; potem usankcyonował go powagą swą Linneusz w piśmiennictwie powszechnem. wydawszy r. 1737 w Amsterdamie „Flora Lapponica”. Z dzieł poświęconych Florze ziem dawnej Rzeczypospolitej, a pisanych po polsku, po łacinie lub po niemiecku, wymieniamy znane nam w porządku chronologicznym: Bessera Willibalda „Primitiae Florae Galiciae austr. utriusque” 1809; Grabowskiego i Wimmera „Flora Silesiae” 1827; Herbicha Franciszka „Additamentum ad Florarn Galiciae” 1831; Zawadzkiego Aleksandra „Flora der Stadt Lemberg” 1836; Pampucha Alberta „Flora Tremescensis” 1840; Dembosza Stanisława „Ten-tamen Florae cracoviensis medicae” 1841; Wagi Jakóba „Flora polska” (1847 — 49); Winklera Edwarda „Flora lekarska” 1852; Berdaua Feliksa „Flora okolic Krakowa” 1859; Hueckela Edwarda „Ueber die Flora der Umgegend v, Drohobycz in Galizien” 1866; Andrzejowskiego Antoniego „Flora Ukrainy” 1869.

Florac, miasto główne okręgu we francuskim departamencie Lozère, na lewym brzegu rz. Tarnon, w pobliżu jej uścia do rz. Tarn, w ma-

And. S.

i:.

d e n).

'Tl

Fig. 148.

oczyszczaniu olejów ze smoły otrzymywanych.

Florencka lakka, ob. Lakka.

Florencka rzeczpospolita, ob.Florencya (dzieje).

lowniczej dolinie gór Seweńskich; stary zamek (dziś więzienie), romański dom Templaryuszów z wysoką wieżą (dziś klasztor żeński): uprawa cebuli, latorośli winnej, morwy i drzew owocowych; wyrób płótna, sukna, skór, lin, noży i sierpów; 2 157 m-ców. Było niegdyś jednem z ważniejszych ognnk protestantyzmu na południu Francyi.

Florans, materya jedwabna, pierwotnie wyrabiana we Floreneyi. Jest to tkanina podobna do kitajki, ale przerabiana inaczej, miększa i z piękniejszym połyskiem; bywa w rozmaitych kolorach i gatunkach: pojedyńcza, kolorowa, służy zazwyczaj na podszewki; podwójna, najczęściej czarna—na suknie. Do Francyi wprowadzono ją za czasów Colberta i nazywano taffetas de Florence, dziś Florentine; u nas weszła w użycie dopiero w w. XVIII.

Floréal, tyle co K w i e c i e ń, w kalendarzu pierwszej rzeczy pospolitej Francuskiej, była to nazwa miesiąca, który obejmował czas od 20 kwietnia do 19 maja.    ~

Floren (łac. florenus), moneta niemiecka), pochodząca od włoskiej fiorino. Ta ostatnia była niegdyś monetą złotą we Floreneyi (florini d’oro), następnie srebrną monetą toskańską, wreszcie stała się monetą rachunkową, czyniącą l²/₃ lira toskańskiego, co wynosiło zatem 33'/3 solda. Dawny ten lir toskański czyni 0.84 nowego lira włoskiego, czyli franka, skąd wypada, że fiorino srebrny miał wartość 1.4 franka.— Fioriny złote były to monety wielkości dukata, bite z wyobrażeniem lilii, które naśladowano też w Hiszpanii i Francyi. W Niemczech był floren pierwotnie również monetą złotą, inaczej zwaną gulden, następnie zaś nazwa ta przeniesioną została i na guldeny srebrne, których

skrócony znak pozostał dotąd fl. (ob. Gul-

s. K.

Florencia Franciszek, pisarz hiszpańsko-amerykański (* we Florydzie około 1620 — f w Meksyku 1695). Wszedłszy do Towarzystwa Jezusowego, wykładał z powodzeniem teologię i filozofię w kollegium śś. Piotra i Pawła w Meksyku. W r. 1688 przeniósł się do Europy, jako prokurator swojej prowincyi w Madrycie i w Rzymie, potem przez lat kilka mieszkał w Sewilli, jako prokurator wszystkich prowincyj amerykańskich. Napisał: „Monologio de los varo-nes mas senalades de la compania de Jesus de la provincia de Nueva Espana” (Barcelona 1661, wryd. 2-e, powiększone przez J. A. de Oviedo, Meksyk 1747); „Historia de la provincia de la compania de Jesus de la Nueva Espana” (Meksyk 1694); oprócz tego wydał kilka życiorysów zasłużonych Jezuitów; opisywał kościoły i obrazy święte, układał panegiryki i kazania.

Florencka flaszka, florencki odbieralnik, przyrząd służący do rozdzielania dwu cieczy rozmaitej gęstości, a z sobą się nie mię-szających. Jest to flaszka o szerokiej szyjce, opatrzona rurą boczną (ob. fig. 148), która od dna flaszki wznosi się wysoko w górę i kończy liściem zagiętem. Gdy flaszka ta napełnia się mieszaniną dwu cieczy, cięższa opada na dno i wznosi się w rurze bocznej, skąd pod naciskiem cieczy, wciąż dolewanej, wypływa przez otwór górny. F. f. ma zastosowanie zwłaszcza przy destylacyi olejków eterycznych,, do oddzielania ich od wody; cięższa woda odpływa bezustannie, a destylacyę tę prowadzić można tak długo, dopóki flaszka nie zostanie wypełniona olejkiem czystym. Po-

dobneż urządzenie służy i przy

s. K.

Florencka szkoła malarstwa, ob.Florencya. Florencka Unia, ob. Unia florencka. Florencki kwartet, ob. Becker Jan.

Florencya, stolica departamentu włoskiego tegoż imienia, a niegdyś wielkiego ks. Toskańskiego i czas jakiś królestwa Włoskiego, jedno z największych, najstarszych i najpiękniejszych miast we Włoszech. Leży nader malowniczo u stóp wzgórzy Subapeninu Toskańskiego w żyznej i gęsto zaludnionej dolinie rzeki Arno, na obu jej brzegach, głównie jednak na prawym, 55 m. nad p. m., w węźle dróg żelaznych do Bolonii, Faenzy, Liworna i Rzymu, — 207 000 m-ców (1897). Prowincya czyli departament F-i obejmuje część dawnej Toskanii, na zachodnich stokach Apeninu Etruskiego, który tu niekiedy nazywa się Toskańskim. Kraina górzysta, pocięta licznemi, bardzo malowniczemi i wogóle dobrze uprawnemi dolinami, w których pracowita i gęsta mieszka ludność i któremi do głównej rzeki spływają liczne strumienie, jak Sieve, Om-brone, Elsa, Pesa, Bisenzio, Greve i t. p. Najwyższe szczyty (Montoggioli, Sasso di Castro) nie dochodzą 1 300 m. Klimat w dolinach, zwłaszcza niższych, bardzo łagodny; średnia temperatura zimy wynosi -|- 1°C.; dni bezdeszczowych w roku około 250. Na przestrzeni 5 798 km. Q mieszka około 910 000 m-ców, t. j. 157 na 1 km.    Główne produkty: zboże, kasztany

słodkie, jedwab’, wino, oliwa, wełna (znaczna hodowla owiec). Przemysł słabo rozwinięty; naj-ważniejszemi jego artykułami są: tkaniny jedwabne i wełniane, wyroby ze słomy ryżowej, mozaiki i wogóle przedmioty sztuki stosowanej (z marmuru, bronzu, drzewa). Kommunikacye drogami żelaznemi i bitemi wystarczające. Administracyjnie dzieli się prowincya na 4 obwody: F., Pistoja, Rocca San Casciano i San Miniato,—te zaś na 31 okręgów i 74 gminy. Właściwe miasto leży na obszernej płaszczyźnie, podnoszącej się na krawędziach do znacznych dosyć wzgórzy,

za-

z których szczytu (San Mmiato, Fiesole) roztacza się czarujący widok na szeroko rozsuniętą, mnóstwem wież i kopuł urozmaiconą i żółtawym Arnem przepasaną Florencyę, z przydomkiem „la Bella”. Starożytna ta osada, ze względu na położenie za najpiękniejszą we Włoszech po Neapolu i Genui uważana, jest zarazem niewątpliwie jednem z najważniejszych miast włoskich, z uwagi na historyczne znaczenie i niezmierne bogactwa sztuki wszelkiego rodzaju. Jeśli cały świat antyczny najpełniej i najdokładniej streścił się w Rzymie, to Florencya stała się ogniskiem duchowego rozwoju Italii średniowiecznej, a poniekąd i nowożytnej. Z tego ogniska wybiegały świetne promienie nauki i sztuki, utwory literatury, malarstwa, rzeźby i budownictwa; z tego też źródła wypłynął język, będący dziś językiem literackim i książkowym narodu, mówiącego kilkunastu dyalektami, bardzo nieraz różniącemi się od siebie. Nigdzie może na tak małej stosunkowo przestrzeni nie zgromadzono tylu rzetelnych arcydzieł malarstwa i rzeźby wszystkich czasów i ludów, nigdzie tylu wspaniałych budowli i pomników, wplecio nych w dzieje nietylko miasta i dawnej rzeczy-pospolitej, ale całej niemal Italii;—to też nie bez słuszności rzec można, że F. jest jednem z najciekawszych miast na ziemi. W rozwoju sztuki włoskiej F. zajmuje przodujące stanowisko, dopóki Rzym od czasów Juliusza II i Leona X nie wystąpi na miejsce naczelne. Poczynając od XIII w., pracują tu i tworzą szkoły malarskie, Giotto i jego następcy: T. Gaddi i A. Orcagna; epokę Odrodzenia rozpoczyna Masaccio i Fra Angelico da Fiesole; pracują dalej Fra Filippo Lippi i Pollajuolo, a przedewszystkiem Andrea Verrocchio, z którego szkoły wyszedł Leonardo da Vinci i nauczyciel Rafaela, Pietro Perugino, rozwijający gdzieindziej kierunki i ■ sady szkoły florenckiej. Pod koniec XV wieku artystyczna działalność Florencyi dosięga swego zenitu, jaśniejąc takiemi imionami, jak Dom. Ghirlandajo, Sandro Botticelli, Filippino Lippi, a głównie Fra Bartolommeo i Andrea del Sarto. Lecz i po odstąpieniu pierwszeństwa Rzymowi malarstwo florenckie wykazuje mistrzów niepośledniej miary, zwłaszcza z kierunku przez Ca-raccich wskazanego; tu należą między innymi: Giorgio Vasari, Bronzino, Alessandro i Cbristo-fano Allori, Pontormo, Cigoli, Rosselli, Giovanni da San Giovanni i najgłośniejszy ze wszystkich Carlo Dolci. Architektura florencka świeci też imionami pierwszorzędnego blasku. Na ich czele stoi imię założyciela stylu Odrodzenia, Filipa Bruneleschiego, a po niem słynne w budownictwie imiona: Szymona Cronaca, Benedykta da Majano, Michelozzo. Rzeźbę wspaniale reprezentują: Lorenzo Ghiberti, Donatello, Luca della Robbia, Benedetto da Majano, Benvenuto Cellini, Giovanni da Bologna,—podczas gdy wielki Michał Anioł pracował tu czas jakiś na wszystkich

polach sztuki,—a Rafael, po dwukrotnym we F-i pobycie, odrazu przeobraził pierwiastki w zmanierowanej szkole Perugina nabyte. Epoka najżywszej i najowocniejszej działalności artystycznej we F-i schodzi się z rozkwitem politycznym i materyalnym, jakiego dosięgła demokratycznie rządzona rzeczpospolita pod Medyceuszami, t. j. mniej więcej całe stulecie od 1429 do 1531 r. Przechodząc do szczegółów, zaznaczyć należy, że na pierwszy rzut oka miasto dla przybysza, przywykłego do okazałości i przepychu nowoczesnych stolic, nie przedstawia się ponętnie: stare dzielnice mają place szczupłe, ulice wązkie i ciasne, domy prywatne wysokie i ciemne, a w podwórzach dosyć brudne; w nowszych dzielnicach brak również tych gmachów nowożytnych, które ogromem swym i zbytkiem nęcą może gdzieindziej, ale zdradzają zarazem banalność stylu i ornamentyki. Lecz po bliższem wniknięciu w architekturę dawnych budowli kościelnych i świeckich, rozrzuconych w takiej obfitości i rozmaitości po całej F-i. zaciera się wnet pierwotne niekorzystne wrażenie i dochodzi się do przekonania, że to jedna z najcenniejszych w świecie kamiennych bibliotek, pełna arcydzieł szczerym artyzmem natchnionych, rozmaita w formie i stylu i konieczna w studyach każdego architekta-artysty, zwłaszcza w zakresie epoki gotyku włoskiego i Odrodzenia. Rozpoczyna długi ten szereg słynna katedra florencka, znana także jako „Santa Maria del Fiore”, t. j. Matka Boska Kwietnia, nazwana tak od kwiatu lilii, będącej herbem miasta i jego symbolem (Florentia = kwitnąca). Nieśmiertelne to dzieło Arnolfa di Cambio rozpoczęto w r. 1296, a ukończono w r. 1462, prócz fasady, która dopiero w r. 1887 według rysunku De-Fabrisa wzniesioną została. Słynną na świat całą kopułę, której techniczne szczegóły oraz przedziwny kontur podziwiał Michał Anioł, wzniósł Filip Brune-leschi około 1436 r. Wnętrze pełne interesujących rzeźb i sarkofagów oraz obrazów (Donatello, Sansovino, Luca della Robbia, Ghiberti, Be-nedetto da Majano, Credi, Orcagna i i.). Obok katedry piękna dzwonnica (campanile) Giotta, wy-kończoua w r. 1387, a naprzeciwko głównego wejścia słynne baptysteryum, dawniej będące katedrą, dziś wzbudzające podziw trojgiem drzwi bron-zowych, z których południowe są dziełem Andrzeja Pizańczyka, północne zaś i wschodnie wielkiego Ghibertiego. Kościół św. Krzyża (Santa Croce) jest również dziełem Arn. di Cambio, rozpoczętein w 1294, skończonem w r. 1442, z fasadą, według rysunku Szym. Cronaca, wzniesioną dopiero w r. 1857—63, i z odkrytemi niedawno pod tynkiem freskami Giotta. Jest to panteon wielkich mężów włoskich z grobowcami Michała Anioła, Dantego, Alfierego, Macchiavel-lego, Bruniego (Aretina), Marsupiniego, Galileusza i i. Wielkie tu bogactwo rzeźb i obrazów mistrzów florentyńskich; kaplica Pazzich.—Ko-

ściół S. Maria Novella, rozpoczęty w r. 1279 ze wspaniałym portalem renesansowym, mieści, śród wielu dzieł znakomitych, cenne malowidła Cimabuego i Ghirlaudaja. Kościół św. Warzyń-ca, wzniesiony na miejscu dawnego kościółka z r. 390 przez Bruneleschiego w r. 1425, oprócz kaplicy książęcej, mieści przy sobie t. zw. Nową Zakrystyę, a właściwie zbudowane przez

M. Anioła mauzoleum Medyceuszów, w którem znajdują się słynne grobowce Juliana i Wawrzyńca, dłóta M. Anioła (nieskończone) z alle-gorycznemi postaciami dnia, nocy, zmierzchu i świtu, jak również Madonna tegoż mistrza. Kościół św. Marka z klasztorem Dominikanów zawiera cenne malowidła Kra Angelico, Fra Bartolommeo, Ghirlandaja, oraz celę Savonaroli. Inne kościcły, zasługujące także na baczną uwagę, są: S. Maria Maggiore, Badia, Or San Michele, Santa Annunziata, S. Trinità, Santo Spirito, S. Maria del Carminé, wreszcie bardzo interesujący kościół romański z XII w. San Miniato al Monte, przy cmentarzu na wzgórzu. Z gmachów świeckich pierwszeństwo trzyma „Stary Pałac” (Palazzo Vecchio), dawniej siedlisko rządu rze-czypospolitej (Siguoria), dziś ratusz, zbudowany massywnie | rzez Arn. di Cambio w r. 1298, z pięknemi komnatami, kolumnadą w dziedzińcu i kształtną wieżą; obok wdzięczna loża włócz-ników (dei Lanzi), niegdyś odwach, dziś pomieszczenie wielu słynnych rzeźb (Perseusz Cellinie-go, Porwanie Sabinek Giov. da Bologna, Judyta Donatella, antyczny Menelaus, czy Ajaks?).—Rozległy i piękny stylowo pałac rządowy czyli Palazzo degli Uffizi, dzieło Vasarego z r. 1560— 74, mieści pocztę, bibliotekę narodową (300 000

t. 8 000 rękopismów), centralne archiwum Toskańskie (140 000 numerów), a nadewszystko słynny zbiór obrazów i rzeźb wszechświatowego znaczenia dla sztuki. Śród mnóstwa arcydzieł znajduje się tu: Wenus Medycejska, Satyr, Szlifierz, Aleksander umierający, grupa Niobidów, jako najważniejsze szczątki antycznego artyzmu; dalej dzieła M. Anioła, Rafaela, Tycyana, Gior-gionego, Leonarda da Vinci, fra Bartolommeo, A. del Sarto, Fra Angelico i wielu innych malarzy włoskich, a obok tego szkoły: hollenderska, flamandzka, niemiecka i francuska świecą imionami Rubensa, Dowa, Metsu, Mierisa, Diirera, Holbeina, Ruysdaela, Breughela, Cloueta i t. p. Przez długi i kręty korytarz, idący także starym mostem przez Arno, łączy się Pałac Uffizi z pałacem Pitti, jednem z najpoważniejszych dzieł renesansu włoskiego. Wzniesiony na wzgórzu przez Bruneleschiego około r. 1440 i otoczony wspaniałemi ogrodami Boboli, służy dziś za rezydencyę królów włoskich i za pomieszczenie galeryi obrazów, która ilościowo ustępuje galeryi Uffizi, ale jakościowo może ją nawet przewyższa. Oprócz zbiorów sztuki w Uffizi i Pitti, F. posiada mnóstwo innych i to znakomitych muzeów. Do takich należą: muzeum przy katedrze, akademia sztuk pięknych z galeryą obrazów, doskonale skompletowanych dla pochwycenia charakterystyki florenckiego malarstwa; muzeum archeologiczne ze zbiorem gobelinów; nader cenne muzeum narodowe w pięknym gotyckim pałacu Bargello (niegdyś pałac najwyższego sędziego i więzienie); nadto niezliczone skarby w rozmaitych kościołach, klasztorach, pałacach, domach prywatnych, placach i t. p.— Możne rody florenckie pozostawiły po sobie wiele pięknych gmachów, wzniesionych stylem pałacowym w XV i XVI w. przez najprzedniejszych architektów. Do takich przed innemi należą: Pałac Riccardi, dzieło Michelozza z 1430, niegdyś Medyceuszów, dziś prefektura; pał. Cor-sini z galeryą obrazów; pał. Strozzi według pomysłu Ben. da Majano, uważany za najpiękniejszy okaz florenckiego renesansu (słynne gzemsowanie jest dziełem Szym. Cronaca, dotąd nieskończonem); pał. Ruccelai z r. 1450 podług planów Leona Bapt. Albertego, pałace Torna-buoni, Larderel, Antinori, Bigallo (pierwotnie dom podrzutków, z r. 1352), Bartolini Salimbene z r. 1520; Gondi z 1490 r., Gherardesca, Pan-dolfini z r. 1530, Uguccioni; pałac arcybiskupi z r. 1574 i wiele innych. Styl budowli florenckich, tak kościelnych, jak i świeckich, a zwłaszcza pałacowych, ma swoje cechy właściwe. Niema tu błyskotliwej i przeładowanej ornamen-tacyi, niema źle zrozumianych lub fałszywie przystosowanych motywów, niemasz powiewności, lekkości i powabu,—ale jest surowa powaga, czystość stylowa i jakaś potężna siła, która budowli nadaje charakter monumentalny i przemawia z każdego głazu, z każdego sklepienia lub filaru, z gzemsowania lub odrzwi kamiennych. Bloki granitu mają nieraz do 6 m. długości a do 2 grubości i tworzą potężne masy kamienne, które, zczerniałe wiekiem, wywierają na umysł wrażenie grozy i obudzają poszanowanie.—Objaśnia się to i epoką, w której pałace możnych tak budowane być musiały, by zdolne były wytrzymać oblężenie i szturmy.— W kościołacli uderza oko ogromne bogactwo marmuru (niedalekie łomy w Massa i Carrara). Jeden z podróżnych, zwiedzając katedrę, zawołał: „czyż całą górę marmurową wyłamano, by ten kościół postawić?” Z nowszych gmachów wyróżnia się giełda (1860) i bank narodowy (1865). Najważniejszym placem jest Piazza délia Signoria, główny teatr wielkich wydarzeń dziejowych miasta (tu Savonarola spalony na stosie); plac Katedralny, plac Zwiastowania (Annunziata), plac św. Marka, plac Pitti, plac Wikt. Emmanuela, d’Azeglio, Cavoura etc., a także place targowe: Nowy, Stary i Centralny. Sześć mostów, rzuconych przez Arno, łączy przeciwległe brzegi i leżące na nich dzielnice,—dwa żelazne pochodzą z bieżącego wieku; z czterech kamiennych dawnych najciekawszym jest Ponte Vecchio, pochodzący z 1345 r. i prócz miejsca

fiifiP

*<

T~

:\

Ac

r- r-f

■t!

•'

at.—.—Srr    pT*

"T; |

. Kv -X\l

¥,m

pn

*W

(il

■

-~*

r \|

. _3

uiL^ÆWM

*p»^⁽-----

h-»

■r

i.

i⁴- '■ • ..

>vJi

ja

Fig. 149. Kościół św. Krzyża (Santa Croce) z pomnikiem Dantego.

UB-

<T

#K-*1

!éé?

il

gj$jj

lr

Uffi

TT

rwiri

A.. %

I :;ygzac:

^WPPfJ

.*

y II

Ré^j

• ■■■■■■■,

Fii>*. 150. Kościół i plac S. Maria Xovella.

wy

Ml

"4»

fr

iu

Bff!

jr*-+&#KzS"r~ '

gaił

vf

Fig. 151. Plac Aimuncyaty.

\£±

fflwi

wMM

hmm

IW

« ii pi-

lip

ÄS

iv

■i

Fig. 152. Front pałacu Pitti.

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 172. T. XX1L

-I

-1

mm

92

-i:

OJ

CC-

=3

o⁵

03

— dzieje.

ogrodów, poczynając od Fiesole, górującego wdzięcznemi budowlami nad miastem, aż do błękitnych garbów gór Lukkańskich, rysujących się na złotem tle zachodniego nieba? Jak tu wszystko, wszystko nosi na sobie ślady tysiącletniej duchowej pracy człowieka! Jak lilia wodna wznosi się nad zwierciadłem jeziora, tak samo na tern powabnem podłożu spoczywa jeszcze powabniejsza Florencya z nieśmiertelnemi swemi dziełami i nieprzebranem ich bogactwem. Od śmiałej, powietrznej wieży „Starego Pałacu”, co, na-kształt śmigłego masztu, strzela ku niebu, aż do przecudnej kopuły katedralnej Bruneleschiego, od starodawnego domu Spini aż do najwspanialszego ze wszystkich, jakie świat oglądał, pałacu Pitti, od ogrodu w klasztorze franciszkańskim aż do przepysznych spacerów Cascine—wszystko zjawia się tu dla oka pełnem wdzięku, powabu i nieporównanej piękności. Każda ulica Florencyi jest sama w sobie światem sztuki, a mury, co miasto opasują, są kielichem, mieszczącym w sobie najpiękniejsze kwiaty ludzkiego geniuszu.”

dla przejazdu, zawierający liczne sklepy, wraz z biegnącą nad niemi, a wyżej wspomnianą, ga-leryą krytą z Uffizi do Pitti. Bulwary wśród rzeki noszą nazwę Lungarno. Śród zakładów dobroczynnych najstarszym jest szpital Santa Maria Nuova, założony w r. 1388 przez Portina-rego (ojca Beatryczy Dantego), z galeryą obrazów i biblioteką; dom podrzutków (Spedale de-gli innocenti), dziewo Bruneleschiego, i szpitale św. dana, św. Łukasza, św. Onufrego, dom sierot (w Bigallo) i kilka innych. Między instytu-cyami wychowawczemi i naukowemi we P-i istnieją: szkoła wyższa (di studj superiori), gimna-zya, licea, szkoły techniczne (Reale Istituto tec-nico Galileo-Galilei), szkoła mechaniczna, szkoły rysunkowe, akademia sztuk pięknych, akad. délia Crusca; akademia rolnicza, wiele bibliotek prywatnych i publicznych, kilkanaście teatrów; obserwatoryum astronomiczne, ogród botaniczny, towarzystwa naukowe. F. jest siedliskiem centralnych władz prowincyi oraz arcybiskupstwa; ma sąd apellacyjny, trybunał cywilny, sąd poprawczy, izbę handlową i przemysłową. Kwitnące niegdyś rękodzieła, przemysł i handel dziś w upadku; zaledwie kilka fabryk tytoniu, tkanin i wyrobów ze słomy; na baczniejszą u-wagę zasługuje tylko produkcya przedmiotów sztuki i do ozdoby służących, jak mozaiki, statuetki z marmuru i bronzu, wyroby jubilerskie, galanteryjne i t. p. Municypalność czyni wiele dla podniesienia porządku i dobrobytu miasta, jednak ono, jak dotąd, żyje głównie z turystów, których setki tysięcy przewijają się corocznie przez piękną stolicę Toskanii. W epoce, kiedy po zjednoczeniu się Włoch, F. stała się ich stolicą (1865—1871), obciążyła znacznie swój budżet pożyczkami na monumentalne budowle oraz na rozszerzenie i upięknienie miasta; powstał stąd dług, około 160 mil. lirów wynoszący, który jeszcze dotkliwiej uczuwać się dawał po przeniesieniu stolicy państwa do Rzymu. Rzeczy doszły do tego, że w r. 1878 skarb włoski musiał przyjąć na siebie 49 mil. lirów długu, by miasto ochronić od bankructwa.—Malownicza okolica przedstawia dla wycieczek wiele interesujących miejscowości; do takich należy przede-wszystkiem Fie sole (ob.), San Miniato al Monte, z cmentarzem i placem M. Anioła; dalej Certosa di Val d’Ema, Monte Oliveto, Cascine (wzdłuż prawego brzegu Arna, lasek Buloński lub Prater F-i). Dla dalszych wycieczek: Val-lombrosa, Verna, Camaldoli. O Florencyi tak mówi dr Herm. Adalb. Daniel („Handbuch der Geographie” Tom II Lipsk 1882 wyd. 5-e): „Poniżej okolica (rzeki Arno) staje się coraz bardziej ożywioną i ozdobną. Gaje oliwne pną się po zboczach gór, poprzerastałe zielenią bujnych winnic,—na wzgórzach urocze wille. Ale któż zdoła opisać ów przepyszny widok, jaki przedstawia stolica sztuki Toskańskiej wraz z otacza-jącemi ją ogrodami? Kto odmaluje granice tych

And. S.

Dzieje. Początek swój F. zawdzięcza rzymskiej kolonii wojskowej, założonej prawdopodobnie przez Sullę w I wieku przed Chr. Osada z biegiem czasu zaliczoną została do muni-cypiów, nie odegrywała jednak w dziejach Rzymu żadnej wybitniejszej roli. W r. 18 po Nar. Chr. Florentczycy ustanawiają igrzyska doroczne na cześć Liwii, Augusta i Tyberyusza. Cesarz Hadryan doprowadza drogę Kassyusza („via Cassia”) do F-i. Miasto wszakże rozwijało się powoli. Podanie odnosi do III wieku męczeństwo sześciu świętych chrześciańskich, którzy zostali patronami F-i: Miniasa, Fabiana, Korneliusza, Sykstusa, Wawrzyńca i Aerisiusa. Mi-nias miał być umęczony na wzgórzu, które dotąd nosi jego imię (San Miniato); pod wezwaniem św. Wawrzyńca stanęła najdawniejsza świątynia chrześciańska we F-i, sławny kościół San Lorenzo, poświęcony wrzekomo przez św. Ambrożego w r. 393. Bądź-co-bądź w IV stuleciu miasto było już stolicą biskupią. W r. 405 Ostrogoci pod wodzą Radagaisa obiegli F-ę, ale zostali odparci przez Stilichona. Ocalenie miasta przypisano następnie św. Reparacie, pannie i męczenniczce, której imieniem, trzy wieki później, nazwany został dawny kościół Zbawiciela. Na miejscu tego kościoła wznosi się dzisiejsza katedra florencka. Totila w roku 542 oblegał również F-ę, wszelako jej nie zburzył, jak to głosi późniejsze podanie. Za panowania Longobardów posiadała ona, oprócz biskupa, także księcia (hercoga). Szybszy rozwój miasta następuje jednak dopiero w IX wieku, kiedy władzę nad Toskanią v. Tuscyą dzierżyli potężni książęta Spoleta. Lambert odbył tu sejm (897) i wybudował kościół San Miniato. F. była jedną z głównych stacyj na drodze z Pawii do Rzymu i cesarzowie często tu się zatrzymywali.

Za panowania markgrafiny toskańskiej, Matyldy, protektorki Stolicy Apostolskiej, była to ulubiona rezydencya papieżów. Wiktor II odbył tu (1055) sobór, na którym zakazał symonii i sprzedaży dóbr kościelnych. Tu zmarli j pochowani byli (w kościele św. Reparaty) wspomniany papież Wiktor II, oraz jego następcy, Stefan IX i Mikołaj II. Papieże Aleksander II i sławny Grzegorz VII również przebywali chętnie we F-i.

i wkrótce, z wyjątkiem paru klasztorów, zostały po nim tylko ruiny. Sztandar florencki połączył odtąd w sobie barwy obu miast (czerwoną i niebieską). F. stała się najpotężniejszem miastem Toskanii. Ujarzmiała baronów okolicznych i rozszerzyła swe panowanie na sąsiednie miasteczka Pogno i Prato. Możne rodziny szlacheckie Mon-tebuonich, Ubaldinich musiały się zobowiązać, iż przez trzy miesiące w roku będą zamieszkiwały we F-i. Guidowie (Guidi) przypłacili opór zburzeniem warownego ich zamku Montecroce (1154). W ten sposób oczyszczone były drogi ku Pizie i ku Rzymowi. Przymierze z Pizą otworzyło F-i dostęp do morza; zato z innemi większemi miastami musiała ona wejść w zatarg. Główną współzawodniczką jej była Siena.; antagonizm między dwiema temi rzplitemi miejskiemi trwał tak długo, jak ich autonomia. W r. 1081 Sieneńczycy pomagali cesarzowi Henrykowi IV oblegać F-ę. Walka Fryderyka Barbarossy przeciwko papiestwu wyszła na korzyść miastom toskańskim. F. i Piza, zacieśniwszy silniejszym węzłem przymierze wzajemne (1171), sprowadziły do zera władzę wika-ryusza cesarskiego i szydziły jawnie z rozkazów cesarza.

Faktycznym rządzcą miasta był biskup, atoli w r. 1063 wybuchł pomiędzy nim a jego owczarnią zatarg, który znacznie osłabił władzę biskupią. Oskarżony o symonię przez mnichów z klasztoru San Salvi de Settimo, biskup Mer-rabarba musiał ustąpić (1068), pomimo poparcia markgrafa Godfryda, ojczyma Matyldy. W walce pomiędzy Grzegorzem VII a Henrykiem IV Florentczykowie pozostali wiernymi papieżowi.

Cesarz bezskutecznie oblegał ich przez cztery miesiące w r. 1081; nowe fortyfikacye F-i zwycięsko wytrzymały próbę. W ciągu tych wojen ludność miejska uzyskała pewne przywileje.

W roku 1197 (a może 1186) utworzył się związek miast toskańskich, skierowany, na wzór związku lombardzkiego, przeciwko panowaniu niemieckiemu. Łamiąc w daszym ciągu potęgę feudalną i powiększając kosztem jej swe terry-toryuin, F. z małego miasta staje się na początku XIII wieku silnem państwem. Lukka, Bo

dy toskańskie: Pitti, Barberini, Villuti, Del Tus-co, osiedlają się we F-i. Mieszkańcy wsi płacą jej podatki.

Rozwój swój F. zawdzięczała przemysłowi, który dosięgnął tu szybko wysokiego rozkwitu. Jedną z głównych gałęzi przemysłu był wyrób tkanin wełnianych. Nie mając pod ręką rnate-ryału surowego, Florentczycy sprowadzali pośledniejsze gatunki sukna z Szampanii i Flan-dryi, przerabiali je na miejscu i, ufarbowawszy, wywozili na wschód. Obok tego, lecz nieco później, rozwinęło się na dużą skalę jedwabnictwo. Atoli specyalnością Florentczyków było od najdawniejszych czasów bankierstwo i wymiana pieniędzy. Pod tym względem zajmowali oni pierwsze miejsce. Taksa prowizyi była ściśle unormowana i wynosiła cztery szelągi (denary) od liry miesięcznie (20 °/₀ rocznie). Kapitały używane były na spekulacye. Jedną z przyczyn bogactwa Florentczyków było to, iż papieże oddawali im w komis pobór dochodów Stolicy Apostolskiej, przez co wielkie kapitały przechodziły przez ich ręce. Bankierowie papieżów zostali wkrótce bankierami całego świata chrze-

Podczas pierwszej wyprawy krzyżowej Florent-czyk Pazzo di Pazzi, mianowany przez Urbana II superintendentern generalnym krzyżowców na całą Toskanię, pierwszy zatknął chorągiew na murach Jerozolimy, skąd przyniósł do ojczyzny kilka kamieni z Grobu św. Rodzina Pazzich u-stanowiła na pamiątkę tego umyślną uroczystość, która dziś jeszcze obchodzona jest tam w Wielką Sobotę. W r. 1107 Florentczycy zdobyli i zrównali z ziemią zamek na Monte Orlandi, skąd Cadolingi, hrabiowie Settimo, rozbijali podróżnych na wielkiej drodze handlowej z F-i do j lonia i Peruzya szukają z nią przymierza; Sie-Pizy. Hrabina Matylda, za której rządów mia- na, pokonana w wojnie, traci na rzecz jej nie-sta toskańskie zażywały pewnej autonomii, była które swe posiadłości i musi przyjąć pokój na bardzo lubioną przez poddanych i przez pamięć uciążliwych warunkach (1208). Znakomitsze rodła niej Florentczykowie w ciągu czterech stuleci dawali swym córkom imię Tessa (skrócone z „Contessa”, hrabina). Po śmierci Matyldy (1115) walki wszczęte o jej dziedzictwo pozostawiły otwarte pole miastom. Wikaryusz cesarski, installowany w San Miniato al Tedesco (między F-ą a Pizą), nie ruszał się wcale z miejsca. Kiedy zaś chciał przeszkodzić zburzeniu przez Florentczyków zamku Monte Cascioli, został zabity (1199). Hrabiowie Settimo, wygnani ze swych kryjówek, szukali schronienia we Fie-sole (Faesulae). Gród ten, położony w bezpo-średniem sąsiedztwie F-i na niedostępnym prawie cyplu góry, stał się niebawem siedliskiem rycerstwa rozbójniczego z całej doliny Arno; stąd urządzane były ustawiczne wyprawy łupie-skie na okoliczne wsie i miasta. Florentczykowie położyli wreszcie kres temu, zmusiwszy owo gniazdo zbójeckie głodem, po trzymiesięcznem oblężeniu, do poddania się (12 września 1125).

Ludność Fiesoli, która sama cierpiała dużo od gospodarki raubritterów, przesiedliła się gromadnie, na wezwanie zwycięzców, do F-i; starożytny gród Etrusków opustoszał zupełnie

, »Sjil

Aà^A i

Ri

i3M

■*rr\ .

HÄ,

MM»

»*«

mm

Huit,

■•s

il

*»

iaè

rr

âgé'*

p¹¹

U:

Fig. 153. Ogród Boboli ze skrzydłem pałacu Pitti i widokiem na^pałac Vecchio.

IB|

4 :;<§Ê&Êkj

w.

as

;i

%: î

ą

il

W'

H? 'ms

sîi i

il

’/■

• HÜI*-    ;

Â.p

4§

-î

d2ü.

•k -

î JE

■fï

fi

ÿ%

II

-55*-

Lina

Fig. 154. Dziedziniec starego pałacu Vecchio.

ściańskiego. Podział tego przywileju z Sieną zaostrzył współzawodnictwo obu miast. Wielka rozmaitość będących w obiegu pieniędzy czyniła wymieniaczy bardzo poszukiwanymi i zapewniała im wielkie zyski. Uprościli oni zadanie, wynalazłszy weksel. Kupcy sukienni, bła-watnicy, tkacze i wekslarze, tworzyli cztery najważniejsze korporaeye, czyli cechy; oprócz nich istniały osobne cechy lekarzy i aptekarzy (którzy byli także kupcami korzennymi), białoskór-ników i kuśnierzy, oraz prawników (sędziów i no-taryuszów). Członkowie tych siedmiu kunsztów („arte”) stanowili naród, t. j od 1 000 do 2000 obywateli; reszta ludności, z wyjątkiem szlachty, była w stanie poddaństwa. Kierownictwo spraw państwowych spoczywało w ręku szlachty i arystokracyi kupieckiej. Zresztą tylko te dwie klasy polityczne płaciły w mieście podatki. Przełożeni siedmiu cechów zwali się priorami („priori delle arti”), później zaś „ca-pitudini”. Głową miasta był z początku biskup. Z biegiem czasu starsi cejhów stali się urzędnikami miejskimi, pod nazwą konsulów. Wybierani na rok, konsulowie ci, których liczba wahała się od dwóch do dwudziestu, reprezentowali pojedyńcze dzielnice miejskie. Ku końcowi XII wieku utworzył się senat, złożony ze stu „buoni uomini”. Co się tyczy szlachty, ta tylko podczas zimy przebywała w mieście, lato zaś spędzała w swych zamkach na wsi. W mieście, gdzie zamieszki były częste, arystokracya wiejska otaczała się zbrojnymi hajdukami i mieszkała w pałacach, obwarowanych nakszałt twierdz i najeżonych basztami. Takich baszt czworobocznych o potężnej grubości murach F. liczyła w XII wieku 150; później było ich daleko więcej. Pomimo, że mieszczaństwo było klasą przeważającą, urzędy wyższe powierzano jednak zazwyczaj przedstawicielom wielkich rodów. Tak np. urząd podesty (o którym pierwszą wzmiankę znajdujemy w r. 1193), czyli sędziego najwyższego i naczelnego wodza sił zbrojnych, piastował zawsze członek stanu rycerskiego, częstokroć nawet cudzoziemiec. Władzę tych dygnitarzy mieszczaństwo florenckie umiało wszakże utrzymywać w granicach, odejmując jej attrybu-cye polityczne. W razie wojny szlachta dostarczała jazdy, mieszczaństwo zaś—posiadacze łącznie z proletaryuszami („popolo grasso” i „po-polo minuto”)—piechoty. Później jednak i arystokracya kupiecka zaczęła dosiadać konia, stając w jednych szeregach ze szlachtą. Organizowano się według sześciu cyrkułów miejskich („sestiere”); każdy cyrkuł występował z własną chorągwią („gonfalone”). W razie pochodu u-stawiano się dokoła „carrocio”, wozu na dwóch kołach, na którym umieszczano „martinella”, dzwon kommunalny.

W czasie walki pomiędzy cesarzem Fryderykiem II a papieżem, Florentczykowie, podobnie jak wszyscy Włosi, podzielili się na gwelfów i g i b e 1 i n ó w. Zatarg prywatny pomiędzy rodami Buondelmontich i Amideicli zapalił wojnę domową (1215). Pierwsi, słabsi, aby pozyskać lud, szukali oparcia w Kościele: 38 rodów szlacheckich połączyło się z nimi. Po stronie Amadeich stanęły 32 rody, w tej liczbie Uberti i Guidi. Zatarg ten przez 32 lata trzymał pod bronią obydwa stronnictwa; pomimo to nie zatamował ani przemysłu, ani handlu, które rozwijały się normalnie. W r. 1237 ulice otrzymały bruki; w latach 1218, 1237 i 1252 wybudowano trzy nowe mosty. Jednocześnie F. prowadziła wojny zewnętrzne; w tej bowiem epoce nastąpiło zerwanie z Pizą, która pod jakimś błahym pozorem skonfiskowała towary kupców florenckich. Pizańczycy zostali pobici pod Castello del Bosco (1222). Następnie przyszła kolej na Pistoję; zwyciężona, utraciła ona Car-mignano (1226). Wtedy Piza, Pistoja, Siena, Arezzo utworzyły koalicyę przeciwko F-i i jej sprzymierzeńcom (Lukce, Orvieto, Peruzyi), popieranym przez papieża Grzegorza IX. F. przechodzi stanowczo na stronę gwelfów. Wszelako Grzegorz IX zrywa wkrótce z Florentczykami; nie mogąc ich nakłonić do wzięcia udziału w no-wej wyprawie krzyżowej, rzuca na miasto klątwę (1237); F. oddaje się wówczas pod opiekę Fryderyka II i obiera oddanych mu podestów. Obydwa stronnictwa: cesarskie i papieskie, odo-sobniają się wzajemnie jaknajściślej: nietylko strój ich jest różny, ale nawet kształt domów odmienny. Cesarscy, np., mieli po trzy okna frontowe w swych domach, papiescy tylko po dwa. Nazwy gwelfów i gibelinów zostały przyjęte w r. 1240; pierwsi zgromadzali się w kościele św. Piotra Scheragio, drudzy w kościele św. Jana. Na ogół stronę cesarza trzymała szlachta, lud zaś papieża. Wszakże jeżeli gibe-lini chełpili się należeniem do ich stronnictwa Ubertich, Fifantich, C-aponsacchich, Lambertich, Guidich, — gwelfowie liczyli również w swych szeregach sporo znamienitych rodów: Donatich, Pazzich, Buondelmontich, Rossich etc. Liczebnie mieli oni przewagę, wszelako nie posiadali tej karności, co gibelini, zostający pod znakomitem kierownictwem Ubertich. Poczynając od r. 1247 bito się bezustanku na ulicach, z poza barykad. Po roku walki przybycie 120 jeźdźców niemieckich zadecydowało o zwycięstwie gibelinów. Walczono jeszcze przez trzy dni, poczem gwelfowie wyszli z miasta (w nocy 2 kwietnia 1248); schronili się do zamków sąsiednich, skąd niepokoili nieprzyjaciela. Ów „exodus” miał doniosłe następstwa. Odtąd waśni wewnętrzne stają się prawdziwemi wojnami; zwycięzcy wyganiają każdym razem z miasta zwyciężonych, ci zaś zbierają na wygnaniu nowe wojsko i nie zostawiają tamtym ani chwili spokoju. Gibelini zburzyli 36 baszt obronnych, należących do gwelfów, w tej liczbie pałac Tosinghi, najpiękniejszy w mieście. Tryumf ich jednak był krótki. „Po-polani” odbyn zgromadzenie w klasztorze Santa Croee i ukartowali tam rokosz przeciwko rządom Ubertich. Przewidując wynik walki, gibelini ustąpili bez oporu. W celu zabezpieczenia mieszczaństwa („popolo vecchio”) przeciwko szlachcie przekształcono konstytucyę. Rada starszych („anziani”), którzy zastąpili konsulów, zredukowała wysokość wież feudalnych ze 120 łokci do 50; cyrkuły miejskie urzędownie odgraniczono i nadano im nową organizacyę; miały one swych „caporali”, obieranych corocznie (w liczbie 20-tu razem), z których każdy dowodził oddziałem milicyi; oprócz tego każdy cyrkuł dostarczał po szwadronie jazdy, nie licząc kuszników, łuczników Lt. p.; 96 parafij wiejskich całego „contado” miały obowiązek wystawić każda po jednej kompanii. Naczelny wódz wojska, czyli „capitano del popolo”, był obierany z pośród szlachty, wszelako należącej do gwelfów, jako stronnictwa ludowego. Anzia-n ó w było 12-tu, po dwóch z każdego cyrkułu; dodano im do boku jeszcze osobne ciało doradcze, złożone z 36-u członków. Podeście zostawiono władzę sądowniczą oraz dowództwo konnicy. Po śmierci strasznego Fryderyka II gwelfowie wrócili do ojczystego miasta (1251). — Nastał krótki okres spokoju wewnętrznego. W r. 1252 wybito we F-i pieniądz złoty z wyobrażeniem lilii, który otrzymał nazwę florena („fiorino”). Wartość jego odpowiadała mniej więcej wartości dukata (około 12 franków). Handel florencki współzawodniczył z pizańskim, a nawet tu i owdzie zaczynał go wypierać. Atoli w r. 1258 wznowiły się kroki nieprzyjacielskie pomiędzy gw elfami a gibelinami; ci ostatni, wypędzeni z F-i, szukają schronienia w Sienie. Zagrożona przez gwelfów, Siena oddaje się pod opiekę króla Neapolu, Manfreda, który przysyła jej posiłki oraz swego gubernatora. W bitwie pod Montaperti (4 września (1260), Sieneńczycy w liczbie 20 000 żołnierzy znoszą do szczętu 33-tysiączne wojsko florenckie. Poległo 18 000 gwelfów, 15 000 zostało wziętych do niewoli. Tryumf gibelinów był zupełny. F. otworzyła im swe wrota; teraz z kolei gwelfowie poszli na wygnanie. Część ich wyemigrowała wówczas do Francyi, gdzie zakładając banki i rozmaite przedsiębiorstwa, przyczyniła się do rozszerzenia stosunków handlowych swej ojczyzny. Niebawem jednak zwyciężeni gwelfowie znaleźli potężnego protektora w osobie Karola Andegaweńskiego, brata króla francuskiego, Ludwika IX. Król Manfred poległ w bitwie z Francuzami pod Beneventem (1266), wkrótce zaś potem wojsko Karola, pod wodzą Gwidona Montforta, wyruszyło na F-ę. Na wieść o tern, gibelinowie opuścili miasto (w nocy z 16 na 17 kwietnia 1267). Przywróceni do władzy przez cudzoziemca, gwelfowie florenccy musieli uznać nad sobą jego zwierzchnictwo. Mianowali oni Karola podestą najwyższym i słuchali jego na-miestnika. Konstytucya z r. 1250 została zmieniona. Liczbę rajców miejskich zmniejszono z 36-u do 12-u; każda ich uchwała musiała być oddaną pod rozpatrzenie najpierw rady 100 przedstawicieli możnego mieszczaństwa („popolo grasso”), a następnie dwóch rad ludowych: rady „credenza” czyli zaufania, złożonej z 80 osób, i rady ogólnej. Nadto musiała być zatwierdzona przez dwie rady podesty: specyalną (90-ciu) i ogólną (390-ciu), w których szlachta zasiadała obok „popolani”. W wyjątkowych wypadkach, wszystkie rady łączyły się razem, stanowiąc pod przewodnictwem „capitano del popolo” zgromadzenie narodowe. Stronnictwo gwelfów otrzymało urzędową organizacyę i jako takie („parte guelfa”) występuje odtąd w aktach publicznych. Kierowały nią dwie rady: rada tajna z 14-tu osób i rada publiczna z 60-ciu. Zajmowały one wybitne stanowisko w państwie: wszystkie twierdze, szańce i gmachy publiczne były w ich zawiadywaniu. Organizacya ta przetrwała do XVI wieku. Tymczasem gibelini znaleźli oparcie w Pizie i wezwali na pomoc Konradyna. Karol Andegaweński pośpieszył do Toskanii i odbył wjazd uroczysty do F-i (1267); z wyjątkiem Pizy i Sieny, wszystkie miasta ofiarowały mu na lat sześć godność podesty. Konradyn, zrazu zwycięski, poniósł klęskę pod Tagliacozzo (1268); śmierć jego utrwaliła panowanie Andegaweńczy-ka. Karol zawiera pokój z Pizą i Sieną (1270) i obdarza Florentczyków, wzamian za pożyczone u nich pieniądze, liczneini przywilejami. Wszelako w łonie gwelfickiej ludności F-i wynikają niesnaski pomiędzy mieszczaństwem a szlachtą, która butą swą i samowolą zraża ku sobie kupców i rękodzielników, a w dodatku, podzie liwszy się między sobą na dwa wrogie obozy, Adimarich i Donatich, wywołuje ustawiczne zamieszki w mieście. Zrozpaczeni Florentczyko-wie zwracają się o pośrednictwo do papieża Mikołaja III (1279), który posyła do nich sprytnego kardynała Latino Frangipani. Kardynał godzi między sobą zwaśnionych gwelfów, a nadto doprowadza do skutku pojednanie ich z gibeli-mi. Obydwa stronnictwa przysięgają sobie pokój pod grozą klątwy kościelnej; gwelfowie zwracają gibelinom skonfiskowane majątki; ogłoszono amnestyę polityczną (1280). Zgoda ta, niestety, trwała niedługo. W r. 1282, z podniety papieża Marcina IV, większość gwelficka we F-i popiera Karola Andegaweńskiego w wojnie jego przeciwko Sycylijczykom, dostarczając mu żołnierzy i pieniędzy. Ponieważ gibelini temu się sprzeciwiali, zawarty z nimi pakt został zerwanym i opponentów wykluczono od urzędów publicznych. Rzeczpospolita otrzymuje jednocześnie nową formę rządu, na czele którego stają priorowie czyli przełożeni sześciu głównych cechów; cech siódmy (sędziów i no-taryuszów) nie ma przedstawiciela w tern kolle-gium, aczkolwiek w wyborze jego bierze udział

Floreneya

Wraz ź pięciu cechami pomniejszemi, tudzież z 12-u reprezentantami szlachty. Czas urzędowania priorów ograniczono do dwóch miesięcy; nie mogli oni być wybrani powtórnie wcześniej, jak po upływie dwóch lat; musieli zasiadać bez przerwy w wieży „Castagna”, gdzie zabronione im było mieć jakąkolwiek styczność z osobami postronnemi; trzy razy w tygodniu udzielali posłuchań publicznych. Urząd ten, w którym skupiała się najwyższa władza w państwie, przetrwał do r. 1532, kiedy został zniesiony przez Aleksandra Medyceusza. Obok priorów urzędowali w dalszym ciągu podesta i „ca-pitano del popolo”; pierwszy, głowa szlachty, był najwyższym sędzią kryminalnym; drugi, wódz ludu oraz gwelfów, aczkolwiek w hierarchii urzędniczej stał niżej, posiadał większy wpływ i znaczenie; miał on juryzdykcyę finansową. Jeden i drugi zachował swe rady, o których była mowa wyżej. Każda sprawa większej wagi musiała być roztrząsaną przez kollegiuin priorów, radę stu (rodzaj senatu) oraz przez rady spe-cyalne i główne—podesty i „kapitana”. Nowa ustawa konstytucyjna, oddając władzę kierowniczą w ręce bogatego mieszczaństwa, miała na celu sprowadzenie szlachty na poziom nic nie-znaczącego czynnika politycznego w państwie.

Reformom zewnętrznym r. 1282 i 1283 towarzyszył wzrost potęgi florenckiej na zewnątrz. Gibelini, sąsiedzi i współzawodnicy handlowi, byli pokonani. Miasto, liczące 100 000 mieszkańców, stało się poważnem państwem w Europie, sięgając daleko swemi stosunkami politycznemi i fi-nansowemi. Polityka jego była „par excellence” kupiecką, gdyż, jak się już rzekło, w przemyśle i handlu czerpało ono swe siły. W r. 1300 było czynnych we F-i 300 warsztatów tkackich, które wyrabiały rocznie 100 sztuk sukna wartości około 1 200 000 florenów i zatrudniały 30 000 ludzi. Liczbami temi nie objęta jest t. z w. „calimala”, t. j. fabrykacya cienkich inateryj wełnianych, która stanowiła cech osobny, jeden z najważniejszych w owych czasach. Domów bankierskich liczono we Florencyi w r. 1338 około 80; największemi z nich były domy Bardich i Peruzzich, a później także Fresco-baldich, Strozzich, Medyceuszów etc. Obracały one (w końcu XIV w.) kapitałem dwóch milionów florenów w monecie brzęczącej. Bankierowie papieżów, królów angielskich, książąt burgundz-kich, Florentczycy posiadali swe kantory w całej Europie; sama tylko rodzina Peruzzich miała ich 16: w Londynie, Brügge, Paryżu, Awinio-nie, na Majorce, w Pizie, Genui, Wenecyi, Caglia-ri, Neapolu, Palermie, Klarency (na Morei), Rodosie, Cyprze, Tunisie. Na glebie dobrobytu materyalnego wykwitło wspaniałemi barwami życie literackie i artystyczne F-i, które stanowi najpiękniejszy tytuł jej sławy. Rozwój sztuk i nauk w tern mieście datuje się od XIII w. W tej epoce urabia się język ludowy, wyodręb-

«2:.

CD-

-Jt-

co

'CO

niając się od średniowiecznej łaciny. Dyalekt sycylijski, przeszczepiony na grunt florencki, staje się tu, dzięki wielkim pisarzom, klasycznym językiem włoskim. Pierwszym wybitnym pisarzem florenckim był Brunetto Latini (1230— 1294); za nim podąża cała szkoła poetycka: Łapo Gianni, Chiaro Davanzati, Ottaviano degli Ubal-dini, Gionni Alfani, Dino Prescobaldi, Francesco di Barberino. Ponad nimi jaśnieją nazwiska Gwidona Cavalcanti i Ciuo di Pistoia, wreszcie największego geniusza, jakiego wydały Włochy, Dantego Alighieri. Z prozaików naczelne miejsce zajmuje Giovanni Vil ani (f 1348), pierwszy w szerszym stylu dziejopis swej ojczyzny. Jednocześnie w sztukach pięknych, pod wpływem budzącego w XIII wieku zwrotu ku studyom antycznym, F. wydaje sławnego budo-downiczego i rzeźbiarza Arnolfa di Cambio (1232—1310) oraz genialnego malarza, Cima-buego (ob.), nauczyciela Giotta.

W r. 1288 zatarg zbrojny pomiędzy Pizą a Genuą roznieca wojnę w całej Toskanii. Gwelfy sprzymierzają się przeciwko Pizie, której stronę trzymają gibelini. W bitwie pod Campaldino, Florentczycy odnoszą świetne zwycięstwo nad gibelinami z Arezzo (1289); wszelako wojna trwa jeszcze lat pięć. Wreszcie zawarty w r. 1294 pokój uświęca przodownictwo F-i w Toskanii: Siena zostaje jej wiernym sprzymierzeńcem, Poggibonzi płaci daninę, Prato i Pi-stoja uznają zwierzchnictwo florenckie, Arezzo ofiaruje przyjaźń, Piza musi się upokorzyć. W tym samym czasie odbył się we F-i ważny przewrót wewnętrzny. Szlachta florencka, aczkolwiek de jure pozbawiona praw politycznych, zachowała w rzeczywistości wielkie znaczenie w rzeczypospolitej mieszczańskiej. Mieszczaństwo jej się obawiało, tembardziej, że wawrzyny, zdobyte przez nią w ostatniej wojnie, uczyniły ją na pewien czas popularną u pospólstwa. Jej twierdzą było urzędowe stronnictwo gwel-fów, „parte guelfa”, mające charakter nawskroś arystokratyczny, gdyż „grandi” (panowie) nie dopuszczali do swych rad ludzi z gminu („po-polani”). Przez szczególną anomalię władze rzplitej w sprawach pieniężnych skazane były na zależność od szlachty, albowiem „parte guelfa”, mając powierzonym sobie zarząd dóbr, skonfiskowanych gibelinom, skapitalizowała je i została przez to pierwszą potęgą finansową w gminie. W dodatku szlachta miała oparcie w arystokracyi kupieckiej, z którą wstępowała chętnie w związki małżeńskie. Węzły rodowe były bardzo silne; wszyscy agnaci tworzyli jedną solidarną grupę; mieszkali w jednej dzielnicy, pałac przy pałacu, otoczeni licznymi klientami i służbą. Wszystko to razem dawało szlachcie przewagę i zapewniało jej bezkarność. Ufna w swą siłę, występowała ona z wielką butą i popełniała rozmaitego rodzaju gwałty i bezprawia. Taki stan rzeczy uprzykrzył się wresz-

cie Florentczykom. Za sprawą Giana della Bella oraz paru innych przywódzców stronnictwa ludowego, mieszczaństwo podejmuje systematyczną walkę przeciwko szlachcie. Aby pozbawić arystokracyę oparcia w jej poddanych wiejskich, nadano włościanom wolność osobistą (1289). Zabroniono nosić broń na ulicach miasta. Ograniczono wpływ sprzymierzonych ze szlachtą „popolani grassi”, przez przyłączenie do siedmiu Cechów głównych pięciu drugorzędnych (rzeźników, szewców, kowali, cieśli i mularzy, tandeciarzy); w ten sposób powołano do życia politycznego drobne mieszczaństwo, dotychczas pomijane. Jednocześnie do sześciu wybieranych przedtem priorów dodano siódmego pod nazwą chorążego sprawiedliwości („gon-faloniere della giustizia”). Szereg tych reform uwieńczono w roku 1293 wydaniem tak zwanych rozkazów sprawiedliwości („ordina-menta justitiae”). Określały one porządek prawny wyboru priorów i oddawały pod rozkazy gonfaloniera sprawiedliwości milicyę, złożoną z 2 000 ludzi. Orgarizacya cechów stanowiła podstawę państwa. Wybierały one corocznie swych syndyków, którzy składali wobec władz rządowych przysięgę; należenie do jakiegokolwiek stowarzyszenia prywatnego było zabronio-nem pod karą grzywny, ściąganej z całej kor-poracyi. Każdy „popolano” w wieku od lat 18 do 70 musiał być wpisanym na listę któregokolwiek cechu (było ich razem 21). Złodziejów, morderców, kazirodzców wpisywano na listę szlachty, którą wyłączono od wszelkich niemal czynności publicznych. Drakońskie kary ustanowione były na każdego pana, któryby się poważył zadać gwałt człowiekowi z gminu. Twórca tej bezkrwawej rewolucyi, Giono della Bella, został, wskutek intryg szlachty, wyklęty przez papieża i poszedł na wygnanie, atoli dzieło jego zostało. Co więcej, Siena i Piza uchwaliły podobne prawa. Zbrojny rokosz szlachty r. 1295, łacno-stłumiony, ściągnął na nią nowe jedynie repressalia. Na zewnątrz rosło znaczenie F-i. Posyłała ona posiłki Karolowi II Andegaweńskiemu, gwelfom bolońskim, papieżowi Bonifacemu VIII. „Nigdy—pisze Macchiavelli—miasto nasze nie było w bardziej kwitnącym stanie, jak w o-wym czasie, kiedy miało podostatkiein ludzi, pieniędzy, sławy, kiedy w murach swych liczyło 30 tysięcy ludzi, mogących nosić broń, a na swem terrytoryum 70 tysięcy; kiedy cała Toskania go słuchała. Było wprawdzie między szlachtą a ludem dosyć powodów gniewu i podejrzenia, ale nie sprowadziło to żadnego złego skutku.” Wiekopomne dzieła sztuki dają świadectwo ówczesnej cywilizacyi florenckiej. W r. 1298 zaczęto przebudowywać stary kościół św. Reparaty, który otrzymał nową nazwę Santa Maria del Fiore. Trzy lata przedtem położono kamień węgielny pod kościół franciszkański św. Krzyża (Santa Croce). R. 1299 zbudowano nowy pałac rządowy „Palazzo Vecchio”, który połączono w jedną całość z wieżą Foraboschi,—dla pozyskania pod olbrzymi gmach ten miejsca, zburzono stary kościół św. Piotra Scherazzo. Wreszcie opasano miasto trzecim murem (1298 —1327), cztery razy większym niż drugi, a dziesięć razy niż pierwszy. Posiadał on 9 bram i 68 wież od 40 do 60 łokci wysokości.

Skutkieni wydania „rozkazów sprawiedliwości« nastąpiło nowe ugrupowanie stronnictw. Ry-walizacya pomiędzy Corsem Donatim a Vie rim Cer cli im podzieliła miasto na dwa wrogie obozy (1294). Cerchi mieli za sobą kupców i szlachtę gibelińską, Donati pospólstwo i szlachtę gwelflcką. W tym samym czasie F. została u-wikłaną w zatarg domowy Pistojczyków, którzy się podzielili na Biały cii („Bianchi”) i Czarnych („Neri”). Biali zwrócili się o pośrednictwo do Florentczyków, mianowicie do Cercliich, ofiarując im na lat pięć balię („balia”), t. j. pełnomocnictwo do załatwienia sporu z prawem zreformowania według ich woli instytucyj Pistoi i zarządzania miastem w ciągu tego czasu. Odtąd Cerchi zsolidaryzowali się z Białymi i przyjęli ich nazwę, Donati zaś stale się zwali Czarnymi (1296). Biali jakkolwiek posiadali w swych rękach władzę, odznaczali się wielkiem umiarkowaniem i zajmowali stanowisko więcej obronne. Po ich stronie byli teoretycy, jak Dante, Guido Cavalcanti, ojciec Petrarki; Czarni, mniej liczni, mniej intelligentni, posiadali natomiast więcej energii. Kłótnie i zwady były bezustanne, papież napróżno usiłował pojednać przeciwników, wysyłając w tym celu do F-i kardynała Mateusza Acquasporta, Pomiędzy priorami ówczesnymi, którzy należeli do stronnictwa Białych, był Dante Alighieri, z cechu aptekarzy. Próbowano przywrócić pokój, wyganiając z miasta przywódzców obu stronnictw (1801), wszelako Biali wrócili niebawem. Wówczas Corso Donati, udawszy się do Rzymu, wyjednał na korzyść swych stronników interwencyę zbrojną Bonifacego VIII i jego sprzymierzeńca, Karola Walezyu-sza (brata króla franc. Filipa IV). Walezyusz na czele rycerstwa francuskiego wkroczył do F-i, a za nim Corso Donato, paląc domy swych przeciwników; przez sześć dni miasto wydnne było na rabunek (w listop. 1301). Przywódzców Białych, w tej liczbie Dantego, skazano na banicyę, a we dwa miesiące potem Karol Walezyusz, pod pozorem knowanego jakoby spisku, wygnał z miasta wszystkich Białych (1302). Jak zawsze, bogaci kupcy i motłoch połączyli się ze zwycięzcami. Na wygnaniu Biali stracili dużo na popularności przez swój sojusz z gibelińską sżlachtą feudalną. Uchwalono przeciwko nim nadzwyczaj surowe kroki; na ich głowy nałożono cenę, wydano rozkazy aresztowania ich wszędzie, gdzie-by się znaleźli, ich dobra skonfiskowano. Rozpierzchli się oni wówczas po miastach sąsiednich. Rychło jednak Czarni zaczynają kłócić

ISiîï

SBC

1«

t*.

pH*!"

■V-

•".Ł-4

y'

Fig. 155. Fasada kościoła katedralnego Santa Maria del Fiore i wieża Giotta.

się-pomiędzy sobą; dochodzi nawet do walki u-licznej (1304). Kardynał Prato przywraca pokój i próbuje go utrwalić, przywołując z wygnania Białych. Tworzy się stronnictwo pojednawcze, z bankierów i zamożnego mieszczaństwa. Atoli Czarni podpalają miasto i biorą w niem górę. Napróżno Biali w liczbie 1 600 jeźdźców i 10 000 pieszych obozowali pod murami Floren-cyi: nie mogli opanować bram miejskich i musieli uciekać w nieładzie (1304). Tryumf Czarnych zostaje zapewnionym przez wodza ligi gwelfickiej we Włoszech, Roberta Kalabryjskie-go, syna króla neapolitańskiego Karola

II. W czasie wszczętej na nowo wojny z Białymi arystokracya finansowa usiłuje pochwycić w swe ręce ster rządów we F-i, co spowodowuje obostrzenie słynnych „rozkazów sprawiedliwości”.

Corso Douati, znużony walką na dwie strony, szuka wreszcie zbliżenia z gibe-linami, ale w toku układów z nimi ginie z rąk zabójców (1308). Gibelini oddają się wówczas pod opiekę cesarza Henryka VII, który, wezwany do Włoch, chce rozbroić zwaśnione stronnictwo; F. jednak stawia mu czoło, wznawia ligę gwelficką i traktuje posłów cesarskich jako nieprzyjaciół (1311). Henryk VII wkracza tedy z wojskiem do Toskanii i staje pod F-ą (1312); nie mając jednak sił dostatecznych, aby prowadzić ze skutkiem oblężenie, cofa się po upływie miesiąca do Poggibonzi i poprzestaje na wyrzeczeniu uroczystego potępienia („Reichs-achtu”) przeciwko opornym Florent-czykom. W odpowiedzi na to, F. oddaje na pięć lat rządy rzplitej (signo-rię) w ręce jego wroga, Roberta, króla Neapolu. Wkrótce potem cesarz Henryk umarł (1313), unosząc z sobą do grobu ostatnie, nadzieje gibellinów i Białych.

Lata następne sprowadziły na F-ę szereg klęsk. W r. 1315, Ugucpione della Faggiuoia, kondotyer na służbie gibelinów pizańskich, poraził na głowę 50-tysięczną armię Florentczyków pod Montecatini. Ocalenie sweF. zawdzięcza jedynie kłótni, wynikłej pomiędzy Uguccionem a wodzem gibelinów lukańskich, Castruccio Ca-stracanim. W mieście powstała anarchia, namiestnik króla neapolitańskiego darł koty z gon-falonierem sprawiedliwości. Stan ten trwał do r. 1322, kiedy Florentczycy zrzekli się dalszej o-pieki króla Roberta. W r. 1325 rządzca Lukki, Castruccio, opanował Pistoję i zniszczył flotę florencką pod Altopascio. Klęska ta zdemoralizowała Florentczyków: wciąż bici, nie chcą więcej pełnić służby wojskowej i posługują się odtąd wyłącznie wojskiem najemniczem. Nie mogąc

Encykl. Powsz. llustr. Zesz. 172. T. XXII.

stawiać w polu czoła najeźdźcy lukańskiemu, wracają znowu pod zwierzchnictwo króla Roberta, którego syna, Karola, księcia Kalabryi, obierają na lat pięć swym signorem, z bardzo rozległą władzą. Jego namiestnik, Walter de Brienne, książę ateński, wymaga od Florentczyków przysięgi na wierność i mianuje wszystkich urzędników, nie wyłączając priorów. Samowładne rządy księcia Kalabryi kosztowały rzeczpospolitą rocznie 450 000 florenów złotych. Prawie ?je-dnocześna śmierć Karola i straszliwego Castruc-cia (1328) pozwoliła F-i odetchnąć swobodniej.

Uîp?

W L ' jm

îi^

ßü®

%|ï» f|i||5 Æi/.s

ES

IS

rrraHHSHrt

Odzyskuje ona Pistoję (1331), a w wojnie przeciwko Marcinowi della Scalla opanowywa Arez-zo (1337). Atoli w tym samym czasie na bogate miasto spada wielka klęska ekonomiczna. Domy bankierskie Bardich i Peruzzich, wierzycieli królów, nie mogąc odzyskać swych kapitałów, zawiesiły wypłaty (sam tylko Edward Ili angielski zapożyczył u nich 1 465 000 fl. zł.; dług ten nie został nigdy spłacony). Bankructwo to sparaliżowało na pewien czas handel i przemysł florencki, a było tern dotkliwsze, że nastąpiło wkrótce po strasznej powodzi r. 1333. Pieniądz

93

stał się rzadkim, ceny wszystkich towarów spadły ogromnie. W r. 1342 Florentczycy, pobici przez Pizańczyków. z którymi wszczęli wojnę o Lukkę, obierają Waltera de Brien ne na „zawiadowcę i protektora Rzplitej”. Książę występował jako absolutny władzca, kazał siebie zamianować signorem dożywotnim i nie znosił najmniejszej przeciwko sobie oppozycyi. Despotyczne rządy jego zostały obalone już w roku następnym (1343). W r. 1348 dżuma („czarna śmierć”) wyludniła miasto, zabierając w ciągu sześciu miesięcy 96 000 ofiar, na ogólną liczbę 150 000 mieszkańców. Pomimo chwilowego osłabienia rzeczpospolita prowadzi w latach 1356 i 1362—64 dwie zwycięskie wojny z Pizą i no-wemi zaborami powiększa swe terrytoryum. W r. 1375 sprzymierza się z Medyolanem przeciwko papieżowi Grzegorzowi XI. Wojsko florenckie wkracza do państwa Kościelnego, opanowywa tam wiele miast i wypędza władze papieskie; Florentczycy sekularyzują majątki kościelne i pociągają za sobą Pizę i Bolonię. Papież rzuca wielką klątwę na F-ę i wzywa monarchów chrze-ściańskich do odmawiania gościnności kupcom florenckim i konfiskowania ich majątków. Widząc zagrożonemi przez to swój handel i przemysł, Florentczycy decydują się w r. 1378 zawrzeć pokój. W czasie tej wojny, której następstwem było przeniesienie Stolicy Apostolskiej z Awinio-nu napowrót do Rzymu, we F-i ustanowiono nowy urząd tak zwanych „otto della guerra”, rodzaj najwyższej rady wojennej, złożonej z ośmiu członków.—W r. 1378 wybuchło we F-i groźne powstanie proletaryatu miejskiego, znane pod nazwą rewolucyi „dei ciompi” (dosłownie kmo-trów, z franc, „compère”). Proletaryat wyrobniczy oraz liczne rzesze drobnych rzemieślników i rękodzielników, nienależących do żadnego z 21 u-przywilejowanych na mocy konstytucyi z 1293 r. cechów („arte”)’, podnieśli rokosz przeciwko oligarchii kapitalistycznej, stanowiącej państwo. Domagali się przedewszystkiem praw politycznych, których dotychczas zupełnie byli pozbawieni. Dowodzeni przez Sylwestra Medyceusz a (Medici), członka jednej ze znamienitszych rodzin mieszczańskich, „ciompi” opanowali rządy (w lip-eu 1378) i obwołali gremplarza Michała Lando gonfalonierem sprawiedliwości, z dyktatorskie-mi niemal pełnomocnictwami. Nie posiadając jednak ani organizacyi, ani uświadomienia klasowego, nie potrafili, oczywista, utrzymać się długo przy władzy.

Niesnaski, które nie omieszkały wyniknąć w ich łonie, ułatwiły tryumf kontrrewolucyi. Mieszczaństwo obaliło rządy „kmotrów” ich własne-mi rękami. Przywódzcy ludu poszli na wygnanie, w tej liczbie Sylwester Medyceusz i Michał Lando; 161 rokoszan skazano na śmierć. Rzeczpospolita dostaje się pod władzę kilkunastu rodzin patrycyuszowskicli, na czele których staje zręczny polityk, Maso Albizzi. Za jego rządów

F. robi znaczne nabytki terrytoryalne; kupuje od Gabryela Viseontego za 200 000 fl. Pizę, której wszakże mieszkańców dopiero po krwawej walce mogła zmusić do uległości (r.    1406); obejmuje

w posiadanie Arezzo, Kortonę, Porto Venere i Livorno. Po śmierci Maso . Albizzego (1417) kieruje nawą państwa Gino Capponi, zdobywca Pizy, po nim zaś (od r. 1420) Mikołaj Uzzano, którego niepomyślna polityka zewnętrzna przyczynia się dużo do podkopania oligarchicznych rządów. Na naczelne miejsce w Rzeczypospolitej wysuwa się wówczas bogata rodzina bankierska Medyceuszów, posiadająca, oprócz wielkich kapitałów, popularność i wpływ u niższych warstw ludności. Głowa tej rodziny, J a n Medyceusz (f 1429), był bankierem papieskim i dzierżawcą generalnym ceł i podatków Rzplitej. Syn jego, Kuźma (Cosimo), stał na czele stronnictwa ludowego. Po śmierci Mikołaja Uzzano, kiedy nastąpiło rozprzężenie oligarchii, Kuźma pokonywa przywódzcę partyi arystokratycznej, Rynaida Albizzego i ujmuje w swe ręce ster rządów (r. 1434). Zachowując republikańskie formy, został on faktycznie samowładnym panem kraju, uczyniwszy zwłaszcza zależnem od siebie, przez umiejętnie przeprowadzoną reformę wyborczą, obsadzanie wszystkich urzędów państwowych. Z nim rozpoczyna się dla F-i t. zw. wiek Medyceuszów, epoka wspaniałego rozkwitu i blasku. Medyceusze nietylko dążyli do utrzymania hegemonii F-i w Toskanii, ale także położyli ogromne zasługi na polu handlu i przemysłu, sztuk i nauk. — Syn Kuźiny, Piotr (Piero, 1464—1469), nie posiadał zdolności ani wpływu ojca, utrzymał się jednak przy władzy, zdusiwszy oppozycyę rodzin arystokratycznych, kierowaną przez Łukasza Pitti.—Za jego syna, Wawrzyńca (Lorenzo), przezwanego W s p a n i a-łym („ił Magnifico”, 1469—1492), który sprawował rządy wespół ze swym bratem, Julianem, konstytucya rzeczypospolitej przekształcała się corńz bardziej w monarchiczną. Popierane przez papieża Sykstusa IV-go sprzysiężenie przeciwko Medyceuszom, na czele którego stali: rodzina Pazzich i arcybiskup pizański, Franciszek Salviati, zostało w r. 1478 unicestwionem; wszakże Julian zginął z rąk spiskowców, uduszony w katedrze. Powieszenie wraz z innymi spiskowcami arcybiskupa Salviatego ściągnęło na Flo-rentczyków klątwę Sykstusa IV, który nadto wydał im wojnę, sprzymierzywszy się z królem neapolitańskim, Ferdynandem I. Przyparty do muru Wawrzyniec przedsięwziął osobiście podróż do Neapolu i, upokorzywszy się przed królem Ferdynandem, nakłonił go do pokoju, a następnie pojednał się z papieżem (1480). Potem wewnątrz wzmocnił swą władzę przez ustanowienie nowej rady, złożonej z 70-u obywateli, która zastąpiła wszystkie dawniejsze i miała obsadzić urzędy, oraz kierować sprawami pu-blicznemi; sobie jednak zostawił we wszystkich sprawach najwyższą decyzyę, tak, iż członkowie rady i urzędnicy byli tylko narzędziami jego rządów.—Syn Wawrzyńca, Piotr II (1492— 1494), któremu brakowało wysokich zalet ojca, nie potrafił utrzymać jego stanowiska i przez swą chwiejną politykę, oraz niemężne zachowanie się wobec króla francuskiego, Karola VIII, który najechał był Włochy, wywołał tak wielkie niezadowolenie, iż został wraz z braćmi wygnany z F-i (8 lut. 1494). Karol, który 17 list. wkroczył do F-i, domagał się z początku jego przywołania napowrót; wobec jednak stanowczej postawy mieszczaństwa florenckiego, zrzekł się tego żądania i zawarł z Florentczykami sojusz. D. 23 grudnia 1494 zaprowadzono nową konsty-tucyę republikańską, na mocy której rządy państwa powierzone zostały wielkiej radzie, oraz radzie 80-ciu; stanowczy wpływ na sprawy wywierał wszakże natchniony reformator, domini kanin Girolamo Savonarola, który w roku 1482 przybył ze swej ojczyzny, Ferrary, do Florencyi, i zapalał lud swojemi kazaniami.

Savonarola obstawał za przymierzem z Francyą, nawet wtedy, gdy stosunki polityczne we Włoszech zupełnie się zmieniły, i dlatego miał też wielu przeciwników; wyrzeczona przeciwko niemu klątwa papieża Aleksandra VI przyprawiła go o zgubę (r. 1498). Nastąpiły nowe zamieszki wewnętrzne, dopóki w r. 1502 nie stanął na czele państwa, jako gonfalonier dożywotni, Piotr Soderini. Za jego rządów podbitą została na nowo Piza (1509), która odpadła była od F-i w czasie najścia Karola VIII. Ponieważ jednak Soderini również popierał politykę francuską, papież Juliusz II i Liga Święta kazały wkroczyć na terrytoryum F-i wodzowi hiszpańskiemu, Ramonowi de Cardona, który zdobywa Prato, co pociąga za sobą obalenie Soderi-niego i przywołanie napowrót Medyceuszów (r. 1512). Rządy obejmują kardynał Jan Medy-ceusz i brat jego Julian, a potem, kiedy Jan wstąpił na tron papieski pod imieniem Leona X i Julian udał się za nim do Rzymu, ich bratanek, Wawrzyniec II (1513—1519), syn Piotra II. F. bierze wówczas udział w walkach papiesko-cesarskiej ligi przeciwko Francyi. Po Wawrzyńcu II nastąpił kardynał Juliusz Me-dyceusz, arcybiskup florencki, syn naturalny zamordowanego w r. 1478 Juliana, który w r. 1523 jako Klemens VII zasiadł na Stolicy Apostolskiej, przekazując panowanie nad F-ą—pod kierownictwem kardynała Kortony — dwóm bękartom swojego domu, Hipolitowi i Aleksandrowi, synom naturalnym Juliana II i Wawrzyńca II. Ci, po zajęciu Rzymu przez wojska Karola V, zostali obaleni i wygnani z F-i przez rokoszan stronnictwa republikańskiego pod wodzą Filipa Strozzi (w maju 1527). Atoli przywrócona konstjtucya republikańska utrzymała się tylko czas krótki. Na mocy pokoju w Barcelonie (1529), Karol V na żądanie papieża kazał osadzić napowrót we F-i Medyceuszów, poczem wojsko cesarskie zmusiło miasto po 11-miesięcz-nem oblężeniu do kapitulacyi (w sierpniu 1530). Cesarz, zastrzegłszy sobie zwierzchnictwo nad F-ą, zamianował dziedzicznym jej władzcą Aleksandra Medyceusza z tytułem księcia. Jakkolwiek władza księcia była ograniczoną przez dwie rady (z 48 i z 200 członków), ten wszakże nie zważał na te szranki; otoczył się strażą przyboczną, odebrał broń od obywateli, wybudował cytadellę i prowadził despotyczne rządy, dopóki nie został zamordowany przez krewniaka swego, Lorenzino Medici (5 stycznia 1537). Ponieważ nie zostawił dzieci, rada 48 wyznaczyła jego następcą młodego Kuźmę, jedynego żyjącego wówczas potomka Medyceuszów, z bocznej linii tego domu. Karol V zatwierdził ten wybór i przy pomocy swej załogi w cytadelli florenckiej udaremnił przedsięwziętą przez Stroz-zich i inne wielkie rody próbę obalenia nowego księcia. Odtąd Kuźma rządził samowładnie, zdobył w r. 1555 Sienę, a w r. 1569 został zamianowany przez papieża Piusa V wielkim księciem toskańskim. Bliższe szczegóły o F-i w epoce Medyceuszów znajdzie czytelnik pod Medyceuszami.—We F-i, która została stolicą w. księstwa Toskańskiego, zanikło powoli, podobnie jak w całych Włoszech, skutkiem politycznego i kościelnego ucisku, tak potężnie pulsujące przedtem życie naukowe i artystyczne. W r. 1801 miasto zostało stolicą królestwa Etruryi (ob.); od roku 1808 do upadku Napoleona I było połączone z Francyą i stanowiło wraz ze swem terrytoryum departament Arno. Wcielone w r. 1860 do nowego królestwa Włoskiego, zostało na mocy konwencyi wrześniowej r. 1864 stolicą jego. Wiktor Emmanuel przesiedlił się wraz z rządem do F-i w lutym 1865 i rezydował w pałacu Pitti. Władze miejskie przedsięwzięły wówczas na wielką skalę roboty w celu rozszerzenia i upięknienia miasta, którego budżet obciążony został przez to 160 milionami długu. Kiedy po sześciu latach (1871) przeniesiono rezydencyę królewską do Rzymu, F., której liczba mieszkańców i dochody znacznie się zmniejszyły, wpadła w wielkie kłopoty finansowe i jedynie dzięki temu została uratowaną od bankructwa, iż rząd przejął 49 milionów jej długów.—Florencya jest miejscem urodzenia wielu znakomitych mężów, jak poetów: Dantego Alighieri i Boccacia (Petrarka uważał ją za swoją ojczyznę); malarzy: Cimabuego, Gad-diego, Orcagni. Masaccia, Ghirlandaja, Filipa i Filipina Lippich, Andrzeja del Sarto, Bronzina, Karola Dolci; rzeźbiarzy: Łukasza della Robbia, Donatella, L. Ghibertego, Bandinellego, Benve-nuta Celliniego; budowniczego Brunelleschiego; muzyków: Lullego i Cherubiniego, żeglarza Ameri-ga Yespucciego, historyków i mężów stanu: Guicciardiniego i Macchiaveilego i w. innych.— Literatura; Vi 11 ani „Annali”; Macchiavelli

Hml.

fi

Cr;

4ï

D.

T. I).

„Dell’ Istorie florentine 1204—1494” (Florencya 1552); A. Reumont „Tavole cronologiche e sin-crone délia storia fiorentina” (Florencya 1841); Capponi „Storia délia repubblica di Firenze” (tamże 1876, 2 t.); A. Trollope „History of tbe commonwealtb. of Florence” (Londyn 1865, 4 t.); P erre ns „Histoire de Florence” (Paryż 1877—1890, 9 t.; sięga do r. 1531); Hartwig „Quellen und Forschungen zur ältesten Geschichte der Stadt Florenz” (Marburg 1875 i Halla 1880, 2 t.); Thomas „Les révolutions politiques de Florence” 1177 — 1530” (Paryż 1887) Villa-ri „I primi due secoli délia storia di Firenze” (Medyolan 1893); Si smoli di „Histoire des républiques italiennes”; Eu g. Mu ut z „Les Arts en Italie au temps de la Renaissance” (Paryż, 2 t.); J. Burchhardt „Kultura odrodzenia we Włoszech” (Kraków 1895—97, 2 t.).

Florentini. Herb polski z indygenatu. Na tarczy ściętej w polu górnem złotem czerwony zamek z dwiema basztami, bramą i dwoma przyczółkami; w dolnem błękitnem —ręka zbrojna w lewo. trzymająca gałązkę róży z białym kwiatem i pięciu zielonemi listkami. Nad tarczą é'fck

W of

»/Bud

Fig. 15H. Florentini (herb polski).

w koronie szlacheckiej pięć białych strusich piór. Po prawej stronie tarczy trzy chorągwie—górna czerwona z orłem białym, średnia zielona, dolna purpurowa; po prawej stronie tarczy również trzy chorągwie: górna złota z czarnym dwugłowym orłem w koronie, średnia błękitna, dolna czerwona. Herbem tym pieczętuje się włoska rodzina F. v. Fiorentini, przybyła w XVII w. do Polski i osiadła na Litwie (Dyplom deputa-cyi Wileńskiej z 1856 r.).

Florentyński rękopis czyli codex F lor enfin us jest jedynym rękopisem przedglossatorskim P andektów czyli Digestów Justynian-s ki cli. Niektórzy uczeni twierdzą, że pochodzi z czasów Justyniana, prawdopodobniej z początku VII wieku, pisany przez Greków. Manuskrypt ten był przedtem przechowywany w Pizie, od r. 1409" znajduje się we Florencyi, w Bibliotheca Laurentiana, i dlatego nazywa się Codex Florentin us. Manuskrypt ocalał prawie zupełnie, brakuje tylko kilku kart, mianowicie jednej, na której znajdował się początek konstytu-cyi cesarskiej Aś5u>-/,sv; karta ta zaginęła dopiero po r. 1553, lecz nie brak jej odpisów. W rękopisie są też omyłki, które widocznie później przez korrektora zostały wymazane i poprawione, i takim sposobem przechował się dość czysty i dokładny tekst Pandektów. Poprawki zrobiono zapewne na podstawie innego manuskryptu; można więc przypuszczać, że r. F-i jest niejako przedstawicielem dwóch archetypów. Wiadomo, iż archetyp oznacza tekst, który odbudowuje krytyk (korrektor-przepisywacz) na podstawie porównawczego zbadania rozmaitych rękopisów pewnego dzieła. Widoczne są też w manuskrypcie florentyńskim pewne uzupełnienia i dodatki, za pomocą których przepisywacz chciał odbudować pierwotny tekst. W tym rękopisie znachodzą się interpunkcye tylko przy końcu ustępów; ustępy i paragrafy nie są znaczone liczhami, są tylko liczby ksiąg i tytułów podane. Skróceń i glos (glossa) czyli objaśnień niema; wyrazy i ustępy greckie bez tłómaczenia; również nie widać w manuskrypcie podziału ma-teryału prawnego na trzy części, t. j. na D i-gestum vêtus, infortiatum i novum. Dokładny opis tego rękopisu zawiera praefatio Teodora Mo mm se na, do jego krytycznego wydania Pandektów („Corpus juris civilis”. Editio stereotypu. Volumen prius. Digesta recognovit Theodorus Mommsen, r. 1872). W odróżnieniu od pisowni florentyńskiej (lectio Fiorentina— littera Pisana) zwano tekst przez glossatorów ustalony lectio vulgata. Manuskrypt florentyński uwzględniono po raz pierwszy w wydaniu Grzegorza Haloandra z r. 1529, które przygotował był Angelus Politianus (f r. 1494). Laelius i Franciszek Torelli (ojciec i syn uskutecznili pierwszy krytyczny oddruk manuskryptu florentyńskiego w r. 1553. Później uwzględnili rękopis florentyński w swem wydaniu Gebauer i Spangenberg (1776 — 1797), przyczem zużytkowano także dawniejsze manuskryptu glossatorskie. Najnowszem i najlepszem wydaniem Digestów, na podstawie powyższego rękopisu, jest wydanie Mommsena, bogate w poprawki i nowe konjektury z uwzględnieniem greckich Bazylików (zer. ßotatXtxa) i różnych kommen-tarzy (scholia) do tego tekstu (wydanie Zacha-riae vonLingenthal, 1833—70, 6 tomów).

Flores, wyspa archipelagu Malajskiego (Wscho-dnio-Indyjskiego), leżąca na wschód wyspy Sum-bawa, oddzielona od niej cieśniną Sapi. Kształt wyspy jest podłużny, obszar wynosi 15 000 km.

w. N.

dad.

Dr j. p

Dr J. P.

r], liczba mieszkańców około 250 000. Wyspa ta jest mało znana, gdyż dzikie, góralskie ludy utrudniają dostęp do wnętrza. Wschodnia część wyspy składa się z formacyi trzeciorzędowej, śród której wznoszą się stożki wulkaniczne; z wulkanów tych najwschodniejszy, Illimandri, wznoszący się naprzeciwko sąsiedniej wyspy Adena-îa, dosięga prawie 1 580 m. wysokości. Na zachód odeń wznoszą się: Kabaleto 2 280 m., Pa-ïampun 2 260 m.; nad wszystkiemi jednak góruje Romba, albo Gunung Keo, nad zatoką Keo, wysoki na 2 760 m. Wiele z wulkanów dymi jeszcze dotąd, ale wznoszący się na południowo-wschodnim rogu wyspy wulkan Lobetobi, na 2 070 m. wysoki, należy już do wygasłych. Średnią wysokość grzbietu górskiego, ciągnącego się wzdłuż wyspy, oceniają na 1 000 m. Mieszkańcy we wnętrzu Papuasi, na wybrzeżach Malajowie. Wyspa należy do Hollendrów, których główną osadą jest Larantuka u podnóża wulkanu Illimandri.

Flores, 1) F. najzachodniejsza i najpowabniejsza wyspa z grupy Azorskich (ob.) 141 km. Q; 15 000 m-ców; szczyty dochodzą do 1 000 m.—2) F. miasto w północnej części rze-czypospolitej środkowo-amerykańskiej Gwatemali, na wyspie laguny de Petén, w okolicy jałowej; 6 000 m-ców. Jest stolicą departamentu.—3) F., las F., miąsto w rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Argentynie, przy drodze żel. Buenos Aires-Bahia Bianca, śród równiny Pam-pów, założone w r. 1804; 7 500 m-ców.—4) F. departament rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Urugwajskiej, na południe od Rio Yi, między rzekami Maciel i Grande, utworzony z części dawnego departamentu San José; 4 519 km. □; 38 435 m-ców (1889); stolica Trini-

And. S.

Flores, niewiadomego imienia, prawdopodobnie Hiszpan, był lekarzem nadwornym królów Zygmunta III i Władysława IV. L. Gą-siorowski („Zbiór wiad. do bist, sztuki lek. w Polsce” t. II, str. 185) posiadał piękny rękopis lekarza tego, pisany po polsku p. n. „Sécréta Medicinae Gloriosissimi et Probatissimi Doc-toris Flores, Praepositi Casimiriensis, Medici Si-gismimdi et Vladislai Regis”. Czy książeczka ta, w 8-ce, str. 86 obejmująca, istnieje jeszcze, objaśnić nie umiemy; rozpoczynała się od wyliczenia dni roku szkodliwych do puszczania krwi; następnie szły różne przepisy astrologiczne do upustu krwi odnoszące się, nakoniec znajdował się zbiór lekarstw na rozmaite choroby.

Flores Don Józef (żył w 2-ej połowie w. XVIII), lekarz hiszpański, rodem z Guatemali, był tamże professrem sztuki lekarskiej i zasłużył się w walce przeciwko ospie. Rozgłosu w całej Europie dostąpił przez ogłoszenie książki p. n. „Especifico nuevamente descubierto en el Regno do Guatemala pora la curacion del cancro etc. ” (Madryt 1782; tłómaczenia: franc. 1-e Lozanna 1784, 2-e Bordeaux, tegoż r. i 3-e Pa-ryż 1785; włosk. Turyn 1784; hollend. Amsterdam 1787; niemieckie 1-e Magdeburg 1787, 2-e Lipsk 1788); u nas wyszło p. n. „Lekarstwo proste, łatwe y mało kosztuiące, nowoodkryte w Królestwie Guatymala a części Nowey Hiszpanii w Ameryce Północney (tak!), do zupełnego y pewnego wyleczenia szankru, trędu y w ogólności tego wszystkiego, co należy do chorób wenerycznych służące, a do poięcia wszystkich objaśnione przez Don J. F..., przetłómaczone z hiszpańskiego na francuski język przez Franciszka Grasseta... A teraz na polski język przetłómaczone” (Warszawa, Dufour 1784).—Lek ów zachwalany i niby tak skuteczny, są to jaszczurki żywcem pocięte i zjadane.—Por. Girtanner „Abhandlung über d. Vener. Krankheit” (wyd. II, Getynga 1793, T. III, str. 661).

Flores 1) Don Juan José, połud.-amerykański generał i mąż stanu (* 1801 w Puerto Cabello w Wenezueli—f 1 paźdz. 1864 w Guayaquil); odznaczył się w południowo-amerykańskiej wojnie, został generał-adjutantem pod Boliwarem, 1823—gubernatorem w Pasto, potem naczelnikiem wojsk w Ekwadorze; zakończył w r. 1828 wojnę przeciwko Peru zwycięstwem pod Tarqui, za co mianowany został generał-lejtenantem i gubernatorem połud. Kolumbii; w latach 1831—35 1839 i 1843—1845 był prezydentem rzeczypo-spolitej Ekwadorskiej. Stał na czele konserwatystów i usiłował wzmocnić rząd; liberalni zwalczali go też namiętnie. R. 1835 — 39 żył na wygnaniu na wyspach Galapagos, których kulturę podniósł znacznie. Roku 1845 wypędzili go z kraju rewolucyoniści, ale w r. 1860 nanowo objął ster władzy w Ekwadorze, korzystając z waśni demokratów z konserwatystami. Gdy potem Moreno, kandydat zachowawców, został wybrany na prezydenta, F. zdobył ważną posadę gubernatora Guayaquilu. W wojnie z Kolumbią pobity został przez Mosqueerę pod Cuaspud 6 grudnia 1863.—2) Benancio, prezydeut Urugwaju; brał udział jako pułkownik w rewolucyi przeciwko prezydentowi Urugwaju, Giro, po którego upadku mianowany został członkiem rządu triumvirôw, a 13 stycznia 1854 — prezydentem Rzeczypospolitej. Rozdwojenie wśród tak zwanych „Colorados” i pojawienie się przeciwnika w osobie byłego prezydenta Oribe w zatoce Montevideo, skłoniły F-a do opuszczenia miasta, pod którem rozłożył się obozem. Za pośrednictwem obcych ambasadorów przyszedł między F-em a Izbami do skutku układ, na którego podstawie F. złożył 9 września prezydenturę. R. 1858 z wiru wypadków wyratował się ucieczką do Bueuos Aires; mianowany tamże generałem brygady, wylądował w kwietniu 1863 pod Colonia del Sacramento w towarzystwie 30-u osób, otrzymał zasiłki od „Colorados”, posunął się pod Montevideo i ogłosił manifest do ludności, nakłaniając ją do przejścia pod jego chorągwie;

powstanie, co prawda, nie wybuchło, ale wmieszanie się Brazylii przyniosło mu pożytek. Po zdobyciu z pomocą brazylijską w r. 1864 miasta Florydy i miast portowych: Salto i Peysendu, złożył Aguirre prezydenturę, którą w celu przeprowadzenia pertraktacyj pokojowych objął senator Villaba. Między pełnomocnikami Urugwaju z jednej strony, a generałem F. i brazylijskim admirałem Tamandare z drugiej strony, przyszedł 20 lutego 1865 do skutku układ, na mocy którego F. odbył 23 lutego tryumfalny wjazd z wojskiem swem do Montevideo i otrzymał tytuł prowizorycznego gubernatora Rzeczypospolitej. Dnia 4 maja 1865 zawarł F. z Brazylią i z rzecząpospolitą Argentyńską przymierze, według którego sprzymierzeńcy odbyć mieli wspólną wyprawę do Paragwaju, sprowadzić upadek prezydenta Lopeza i otworzyć przystęp do tego kraju. F. objął dowództwo w tej wojnie i odznaczył się w wielu potyczkach. Jakkolwiek po powrocie do Montevideo okazał się pojednawczym wobec stronnictwa „blancos”, zamordowany został przez nich dnia 19 lutego

odbywa się technicznie na specyalnych, do tego zbudowanych, machinach i przyrządach, i znana jest w terminologii przymysłowej pod nazwą fr. moulinage de soie, po polsku wypadłoby przyjąć motkowanie j e d w a b i u.—2) Wewnętrzna gęsta warstwa kokonu, połączona ciałem lep-kiem, niedająca się nawinąć, zwie się floretem.—Sortowanie kokonów poprzedza rozwijanie z nich nitek; przy sortowaniu należy: a) starannie oddzielać białe kolory od żółtych i b) oddzielać wszystkie uszkodzone i wadliwe kokony, które nie mogą być zwijane i służą jedynie do wyrobu floretu.—Do tej kategoryi zaliczają się wszystkie kokony spleśniałe, przez owady uszkodzone, przegryzione (w czasie wylotu motyli) i poplamione skutkiem gnicia pocz-warek.—-Przyrządzanie floretu zasadza się na oczyszczaniu, spulchnianiu, gremplowaniu, czesaniu i przędzeniu, które zupełnie odpowiada przędzeniu wełny lub bawełny. Przędzony jedwab’ przedstawia zatem rzeczywistą przędzę jedwabną. Według Péligota F. składa się. w części z tak zw. Peli i swoistego ciała stałego, o barwie białej lub zielonej, w której Póligot wykrył obecność znacznej ilości kwa-

L. R.

wego.

1868 r. w chwili, gdy jechał do pałacu rządowi. it.

su moczowego.

Floretin, ob. Florydzyn.

Florez Henryk, historyk hiszpański (* 1701 w Walladolidzie—f 1773 w Madrycie). Należał do zakonu augustyańskiego i był profesorem w Alcala de Henńres, gdzie wydał „Curso com-pleto de teologia” (1732—38, w 5-u tomach). Tam oddał się całkowicie studyom historycznym i ogłosił „Clave historial” (Madryt 1743), jako wstęp do głównego dzieła swojego „Espana sa-grada: ó teatro geografico-historico de la Iglecia de Espana” (tamże 1747—73, 29 tomów,—dalej pracę tę prowadzili Risco, Fernandez, Merino i in.); „Medallas de las colonias, municipios y pueblos antiquos de Espana” (tamże 1757— 58 w 2-ch tomach); „La Cantabria” (tamże 1768); „Memorias de las reynas catolicas” (t-że 1790 w 2-ch tom., 3 wydania).—Mendez „Noti-cia de la vida y escritos de H. F.” (wyd. 2-e, Madryt 1860).

Florez-Estrada Alvaro, publicysta hiszpański (* w Pola de Sonuedo w Asturyi 1769—f 1853). Wstąpiwszy do służby rządowej, został w r. 1808 prokuratorem generalnym swej rodzinnej prowincyi. Gorący patryota, o charakterze energicznym i niepodległym, śmiało stawił czoło naprzód Napoleonowi I, potem Ferdynandowi VII, do którego wystąpił wprost z napomnieniami w broszurze p. t. „Representacion heclui à S. M. C. el. S. d. Fernando VII, en defensa de las Cortes” (1818). Od r. 1820 prowadził dziennik oppozycyjny w Kadyksie „El Tribuno del pueblo”. Po wznowieniu się absolutyzmu w r. 1823 musiał szukać schronienia naprzód w Anglii, potem we Francyi, gdzie wię-

Wł. R.

Florescu Joa Emmanuel, generał i mąż stanu rumuński (* 1819 w Rymniku—f w maju

1893); kształcił się w szkole sztabu generalnego w Paryżu, wyznaczony był 1854 podczas wojny rossyjsko-tureckiej, jako pułkownik, do boku generałów rossyjskich: Liidersa i Dannenber-ga, poczem, mianowany generałem, był podczas rządów księcia Kuzy i Karola I ministrem wojny: w tym charakterze zasłużył się około reor-ganizacyi armii rumuńskiej; ostatnio zasiadał w ministeryum Catargiu 1870—76. Postawiony razem z pierwszym ministrem i innymi swymi kolegami w stanie oskarżenia, nie wziął udziału w wojnie rossyjsko-rumuńsko-tureckiej w roku 1877/78; oskarżenie cofnięto jednak wkrótce, i F. został członkiem, a niebawem i prezydentem, senatu. W marcu 1891 r. utworzył ministeryum konserwatywne, któremu prezydował; ustąpił jednakże już w grudniu 1891. F. należał do stronnictwa bojarów i był zwolennikiem Rossyi.

Floresy, ob. Esy-floresy.

Floret czyli FI er et (po francusku fleuret); tak nazywa się rapier do nauki feclitunku na szpady, złożony z wązkiej, mocnej, czworograniastej klingi bez rękojeści, tylko z małą owalną deszczką przy trzonku, służącą za podporę palca i zaopatrzony przy ostrym końcu w wypchaną gałkę skórzaną, dla unieszkodliwienia pchnięcia.

Floret. W kokonie zabitej poczwarki jedwabnika odróżnić wypada dwa różne gatunki przędzy, podlegającej motaniu i nie. I tak: 1) cienka nić jedwabna, pochodząca ze zwinięcia jej przez gąsienice podczas przędzenia, daje się bardzo łatwo nawijać na motowidło, tworząc długie pasma nici jedwabnych. Czynność ta | cej niż polityką zajmował się ekonomią politycz-

w. G.

i;.

And. S.

Florida-Bianca (Józef Min co, hrabia de F.) sławny mąż stanu hiszpański (* w Murcyi r. 1728—f w Sewilli 1808). Pochodził z rodu szlachetnego, ale niezamożnego i szukał karye-ry w zawodzie adwokackim, w którym rychło pozyskał taką wziętość, iż został powołany do trybunału rady kastylskiej. W r. 1767 ułożył raport, uzasadniający potrzebę wygnania Jezuitów, a w 1772 miał sobie powierzoną w tej sprawie missyę do papieża Klemensa XIV, z której się znakomicie wywiązał, za co dostał tytuł hrabiowski. W r. 1777 stanął na czele mini-steryum po usunięciu markiza Esquillache, a nie wielu miała Hiszpania tak dzielnych mężów stanu. W zarządzie wewnętrznym kraju pozapro-wadzał drogi i kanały, wspierał rolnictwo, rozwijał handel, dla którego założył bank narodowy, opiekował się naukami i sztukami pięknemi: słowem, we wszystkich gałęziach administracyi

położył wielkie zasługi. Na zewnątrz zacieśnił węzły z Portugalią, zawarł traktat handlowy z sułtanem, oraz traktat polityczny z Hajder-Alim przeciwko ewentualnym przedsięwzięciom Anglii, i w wojnie, którą przez pięć lat prowadził przeciwko temu mocarstwu, złożył również świadectwo swych niepospolitych zdolności. Zbombardował Algier, stłumił rozbójnictwo morskie i ustanowił wolność handlu w stosunkach z Ameryką. Karol III zatrzymał go na stanowisku pierwszego ministra aż do końca swego panowania, a za jego następcy F. sprawował rządy jeszcze przez trzy lata. W r. 1792 popadł w niełaskę i był internowany w Pampelunie. Odzyskawszy wolność, stanął na czele junty narodowej w chwili najazdu napoleońskiego, wkrótce jednak umarł. Zbiór jego pism politycznych i innych wyszedł w LIN tomie Biblioteki Ribadeneyry (1867), staraniem Antoniego Ferrera del Rio.

Floridia, miasto powiatowe na wyspie Sycylii, w departamencie i okręgu Syrakuz, l'/.₂ mili na zachód od tego miasta, śród pagórkowatej, nader żyznej i malowniczej okolicy; uprawa zboża, wina, oliwek, drzew owocowych; 11 500 m-ców.

And. S.

And. S.

ną i wydał bardzo cenne dzieło z tego zakresu, „Curso de Economia politica” (Londyn 1827— 28 w 2-ch tom., wydanie 5-e Madryt 1840; przekład francuski 1883 w 3-cli tom.).

Florian Jan Piotr (* 1755—f 1794), poeta francuski z XV11I wieku, jeden z ostatnich przedstawicieli kierunku klasycznego we Fran-cyi. — Był paziein księcia de Penthièvre, następnie oficerem dragonów. Rozpoczął swój zawód poetycki od naśladownictwa hiszpańskiego pasterskiego romansu Cervantesa p. t. „Galatće” (1783). Potem w tym samym rodzaju ogłosił oryginalny utwór p. t. „Estelle” (1788). Nadto pisał wiele innych romansów, niekiedy wielką cieszących się popularnością, jak: „Numa Pom-pilius” (1786); „Gonzalve de Cordoue” (1791). Najszczęśliwszym był w bajkach („Fables” 1792), wzorowanych na „La Fontannę”, między któremi jest wiele zbliżonych do pierwowzoru. Przetłóma-czył też udatnie „Don Kichota” Cervantesa. Zbiorowe wydanie dzieł F-a wyszło w Paryżu w 20-u tomach w 1820—24.

Florianus Annius, brat cesarza rzymskiego, Marka Klaudyusza Tacyta i wódz pretoryanów, towarzyszył mu w wyprawie na Wschód przeciwko Alanom i Gotom, a gdy Tacyt został zamordowany przez swych własnych żołnierzy (w kwietniu 276 r. po Chr.), zagarnął po nim panowanie. Cieszył się niem wszelakoż tylko przez trzy miesiące, gdyż legiony wschodnie ogłosiły cesarzem swego wodza, Probusa, z którym walcząc, F. zginął taką samą śmiercią, jak i brat jego, pod Tarsos w Cylicyi.

Florida, 1) F. departament rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Urugwajskiej, na południe od rzeki Yi i na wschód od rz. Maciel, przeciętej ze wschodu na zachód wyniosłością Cuchilla Grande; 12 107 km. 28 752 m-ców (1889), t. j. 2.3 na 1 km. Stolicą jest—2) F. przy drodze żel. Montevideo—Yi, śród bogatej roślinności i bardzo żyznej okolicy; 5 000 m-eów.

And. S.

Floridsdorf, przemysłowe miasto w austryac-kim kraju koronnym Austryi Niższej, okręgu Kornenburg, na lewym brzegu Dunaju, połączone drogami żelaznemi i tramwajem parowym z Wiedniem, którego jest niemal przedmieściem; fabryki wyrobów z juty, dystylarnie, fabryki likierów, machin, naczyń glinianych; 6 500 m-ców. W r. 1866 dla obrony Wiednia wzniesiono to silne szańce.

Florina, słów. Lerin, greek. Phlorina, miasto w Macedonii, wdajecie Monastyrskim (Bi-tolia), na wschodnich stokach gór Nerećka Pianina, przez które wiedzie gościniec bity do Ka-storyi (Kesrie); rezydeneya greckiego arcybiskupa, ruiny dawnej twierdzy, kilka meczetów oraz kościołów chrześciańskich; przeszło 5 000 m-ców, przeważnie Turków.

Floris Frans Devrient, zwany Frans, Rafael niderlandzki, jak go tytułował Va-sari (* 1517 albo 1518 w Antwerpii — f 1570 tamże). Uczył się początkowo rzeźbiarstwa pod kierownictwem ojca, potem malarstwa u Lamberta Lombarda w Leodium, skąd się na dalsze studya udał do Rzymu. Tam szczególniej freski Michała Anioła, z których kopiował osoby, na talent jego przeważny wpływ wywarły, widoczny w jego dziełach najlepszych. Wróciwszy do ojczyzny (około 1540), wytworzył w swem ro-dzinnem mieście, rzec-by można, szkołę malarską, 120-tu bowiem artystów przejęło się jego manierą, a między nimi kilku mistrzów wybitnych, jak np. Frans Frank starszy, Pourbus, Marcin de Vos i in. Malował obrazy religijne i mitologiczne. Z pierwszych celniejsze są: Strącenie aniołów zbuntowanych (z r. 1554 w Antwerpii); Sąd ostateczny (tryptyk

Dr J. P.

And. S.

z własnym portretem mistrza, w Bruksełii, z r. 1566; Św. Łukasz, malujący N. Pannę (w Antwerpii; w rozcieraczu farb sportretowany F.); mały, ale bardzo udatny i pełen podniosłego wyrazu, Chrystus na górze Oliwnej i in. Z mitologicznych: Mars i Wenera, zaskoczeni przez Wulkan a (w Brunświku i Berlinie); Wenera i Kupidyn i in.—Odznaczał się także jako portrecista—najlepszy w tym rodzaju Sokolnik (w Brunświku). Dzieła F-a rozproszone są po różnych galeryach, np.: Adam i Ewa w raju, Wygnanie z raju, Św. Rodzina (w Muzeum wiedeńskiem); Lot z córkami (w Dreźnie i Berlinie); Kain i Abel (w Kopenhadze); Potop (w Madrycie) i t. d.— F. cieszył się wielką wziętością, to też pędził życie w przepychu i wspaniałe uczty wyprawiał, a miał reputacyę bibosza. Jeden z jego braci (starszy) Cornelius (f 1578), był sławnym architektem, twórcą ratusza antwerpskiego; drugi, J a k ó b, odznaczał się w malowaniu na szkle; dwaj synowie jego byli też malarzami.

Florkiewicz Juliusz, wydał roku 1837 w Krakowie dziełko pod tytułem: „Potrzeba zakładania banków publicznych, ich korzyści i ope-racye w ścisłem zastosowaniu do stanu mate-ryalnego wolnego miasta Krakowa i jego okolic”.

Florkiewicz Władysław (*d. 14 września 1834 w Wiktorowicach pod Miechowem), spół-czesny lekarz warszawski. Po tkończeniu gi-mnazyum św. Anny w Krakowie zapisał się w poczet uczniów wydziału lekarskiego w uniwersytecie Jagiellońskim, w d. 25 czerwca r. 1861 dyplom doktorski osiągnął. W latach 1860 i 1861, jeszcze przed złożeniem egzaminów, pełnił obowiązki assystenta przy katedrze zoologii i mineralogii. Od r. 1862 przez lat 17 był lekarzem szpitala św. Joanny w Koniecpolu, w latach 1863 i 1864 był czynnym w czasowych szpitalach w Koniecpolu, Chrząstowie i Secymi-nie. W r. 1879 osiadł stale w Warszawie, gdzie jako ceniony praktyk zajmuje się wykonawstwem lekarskiemu Piórem zabawiał się nie często; prace jego, nieliczne, znaleźć można w „Gazecie lekarskiej”, „Medycynie” i „Pamiętniku Tow. lek. warszawskiego”.

Flörsheim, przemysłowa osada w pruskiej prowincyi Hesko-Nassauskiej, regencyi i powiecie Wiesbadeńskim, na prawym brzegu Menu; piękny kościół, młyny, cegielnie, wyrób zegarów wieżowych, hodowla drobiu; 2 800 m-ców, przeważnie katolików.

Florus, 1. Julius F. należy do grona młodych przyjaciół Horacego, których poeta uczcił w swych utworach. Trzeci list pierwszej i drugi drugiej księgi Listów są do niego wystosowane. W pierwszym widzimy go w uczonem otoczeniu Tyberyusza, wyprawiającego się w r. 25 przed Chr. z rozkazu cesarza Augusta do Armenii celem osadzenia Tygranesa na tronie królewskim, w drugim zaś znowu w świcie Tyberyusza na wyprawie panońsko-dalmackiej. Horacy ceni talent F-a wysoko,czy-to jako mówcy lub mecenasa, czy też jako poety. Scholiasta Horacego, Porfiryon, zwie go satirarum scriptor i cytuje ułożony przez niego wybór dzieł najlepszych satyryków rzymskich, jako to: Enniusza, Lucyliusza, Warrona. Bliższe szczegóły życia F-a nie są znane. M. Seneka (controv. 9, 2, 23) wylicza jakiegoś F-a pomiędzy słuchaczami sławnego retora Latrona; Kwintylian (10, 3, 13) zwie pewnego Juliusza F-a in „eloquentia Galliarum princeps”, a Tacyt (Ann. 3, 40) pisze znowu o Juliuszu F-e, że podczas powstania Gallów w r. 20 po Chr. był „ex-stimulator acerrimus inter Treviros”. Wszakże bardzo jest wątpliwem, czy autorzy ci mają jedną i tę samą osobistość na myśli.—Oda Horacego, na cześć F-a napisana, w Rzymie w r. 1778 znaleziona, a ogłoszona przez Villoiso-na, jest fałszerstwem czasów późniejszych.—2. Publias Annius F., historyk i retor rzymski, żył w II wieku po Chr., za panowania cesarza Hadryana. Urodzony w Afryce, spędził życie poza granicami swej ojczyzny. Za lat młodych przebywał w Rzymie, lecz opuścił stolicę, obrażony, że cesarz Domicyan umyślnie go, jako Afrykańczyka, pominął, gdy się o wawrzyn poetycki w kapitolińskim turnieju ubiegał, i udał się do Hiszpanii, gdzie w mieście Tarraco na cli leb sobie jako nauczyciel zarabiał. Późniejszemi laty wrócił do Rzymu, gdzie w stosunkach dość zażyłych z cesarzem Hadryanem pozostawał. Dla dzieł, treścią całkiem odrębnych, lecz i ze względu na nazwisko, z pewnemi odcieniami nieco odmiennie według tradycyi brzmiące, ma-nuskrypta bowiem podają to Publius, to Julius, to Lucius Annaeus i Annius F., odróżniano po najnowsze czasy głównie dwóch osobnych autorów: historyka i retora. W ostatnich jednakże latach poczynają się uczeni godzić, że jedna i taż sama osobistość jest autorem dzieła historycznego i dzieła retorycznego, a jest nią Publius Annius F. Długie spory toczyły się także o tytuł historycznego dzieła F-a, który rękopisy rozmaicie podają, już jako Epitomae de gestis Roman o rum libr i IV, albo też E pito ma de Tito L i v i o Bellorum omnium annorum DCC libr i II-, najprawdopodobniej brzmiał on: Bellorum Romanorum libri duo. Treścią dzieła tego jest historya wojen rzymskich od najdawniejszych czasów królestwa aż do panowania cesarza Augusta. Następujące po sobie epoki rozkwitu i upadku Państwa Rzymskiego wzbudziły w F-e myśl podzielenia dziejów Rzymu według czterech peryodów życia ludzkiego: na wiek dziecinny, młodzieńczy, dojrzały i podeszły. Pierwsza księga obejmuje więc czasy królów rzymskich (infantia). dzieje narodu rzymskiego aż do podbicia Italii (adulescentia), i z następnego peryodu wieku dojrzałego (ju-ventus) tylko zagraniczne wojny aż do czasów Pompejusza i Cezara. W drugiej księdze miesz-

S. Drz.

Mory;

OD.

W.

ózą się najprzód wojny domowe z czasów tegoż okresu (juventus), począwszy od rozruchów Grakchowych, a jako dodatek, wojny prowadzone przez Augusta. Kończy się dzieło opisem oddania przez Partów rzymskich znaków wojennych, zamknięciem świątyni Janusa i ubóstwieniem cesarza Augusta. Niedokładność w przeprowadzeniu dyspozycyi,—braknie bowiem dziejów pierwszego stulecia cesarstwa Rzymskiego, przypadających właściwie na peryod wieku podeszłego (senectus),—tłómaczy się należnym względem autora na zażyłego z nim cesarza Hadrya-na, o którego panowaniu nie mógł napisać, że przypada na czasy upadku narodu rzymskiego. Przy sposobności prawi mu przecież wyraźny komplement, że po długiej niemocy dźwiga się znowu naród rzymski i powraca do sił młodzieńczych. Liczne usterki przeciwko prawdzie historycznej i niedostatki w chronologicznych i geograficznych szczegółach obniżają znacznie poziom dzieła, które dla historyka wartości nie ma żadnej, a korzystnie wyróżnia się przed innemi współczesnemi jedynie przedstawieniem przedmiotu udatnem, z werwą poetycką skreślonem. Wszakże i formalną stronę dzieła zganić pod niejednym względem należy. Styl napuszony, wyrażenia często żywcem wzięte z Wergiliusza, Horacego, Lukana, Siliusza, także i z Tacyta, sztuczna retoryka, wyszukana patetyczność, przesadne obrazowanie, szumne przenośnie, pomiędzy któremi szczególnie „pochodnia wojny” jest ulubiona, nadają całemu dziełu piętno nieszczerego panegiryku, wyrecytowanego publicznie na uwielbienie wielkich czynów wojennych narodu rzymskiego. Mimo tych wielkich i licznych wad korzystali pilnie z dzieła F-a późniejsi historycy, jak Jordanis i Orozyusz, aż po czasy kronikarstwa średniowiecznego: stąd też tekst, który przez tyle rąk przechodził, przechował się do naszych czasów wielce skażonym. Dla mylnie cytowanego tytułu dzieła przypisywano także F-owi, prawdopodobnie niesłusznie, autorstwo streszczeń, t. zw. periochae, pozostałych i zaginionych dzisiaj ksiąg dzieła Liwiuszowego. Według nowszych badań przypisać należy temuż F-wi rozprawę retoryczną pod tytułem „Vergi-lius, orator an poeta”, dochowaną nam fragmentarycznie w jedynym rękopisie brukselskim, w której, odpowiednio do ducha czasów owych, upatrującego w Wergiliuszu szczyt wszelkiej wiedzy, na jaką tylko umysł ludzki zdobyć się może, autor z całem przekonaniem stara się dowieść paradoksalnego twierdzenia, że Wergiliusza więcej jako mówcę aniżeli jako poetę uważać trzeba. Prawdopodobnie ten sam F. próbował sił swych i na poetyckiej niwie. Spuścizna poety, przypisywana zwykle innemu F-wi, nie jest wprawdzie znaczną, bo składa się z kró-eiuchnej, lecz bardzo dowcipnej i zajmującej, korrespondencyi z cesarzem Hadryanem, dalej z 26 tetrametrów i 5 heksametrów, dochowa-

Knc. Powsz. llustr. Zesz. 172. T. XXII.

nych w łacińskiej Antologii. Wiersze, misternie skreślone, zawierają bystre i nadzwyczaj trafne uwagi treści ogólnej o życiu ludzkiem. Natomiast inny poemat, pod tytułem „Pervigilium Veneris” (=nocny obchód święta Wenery), w którym poeta zachęca do święcenia podczas wiosny uroczystości Wenery, przez długie wieki F-wi przypisywany, pochodzi z pewnością z czasów późniejszych. Historyczne dzieło F-a wy-danem zostało po raz pierwszy w Paryżu roku 1470- potem wydali je: Gruter J. w Heidelbergu r. 1597, Salmasius C. w Heidelbergu r. 1609, Graevius w Utrechcie r. 1680, Duker w Lej-dzie r. 1722, Seebode w Lipsku r. 1821; pierwsze krytyczne wydanie sporządził Jahn O. w Lipsku r. 1852, poprawione przez Halma w Lipsku r. 1854; na polski język przełożył je Krzysztof Grot Falissowski (ob.) pod tytułem „O początku i dziejach narodu rzymskiego powieści ksiąg IV” (Kraków 1846).—Por. Sprengel „Über die Geschichtsbücher des F.” (Monachium 1861); Reber „Das Geschichtswerk des F.” (Fryzynga 1865); Heyn „De F-o historico” (Bonn 1866); Sauppe H. „De arte critica in F-i bellis recte facienda” (Getynga 1870); Miodoński w „Anz. der Krakauer Akad.” (z r. 1891, str. 219). Retoryczny fragment wydał Ritschl w „Rhein. Mus.” (I, str. 302 i w „Opusc.” III, str. 729); wydrukowany także w podanych powyżej wydaniach Johna i Halma. Wiersze F-a publikowali: Müller O. „De P. Annio F-o poeta et carminé quod Pervigilium Veneris inscriptum est” (Berlin 1855); Müller L. w wydaniu Rutiliusza Namacyana (str. 28, Lipsk 1870); Riese w „Anthol. latina” (JV» 87, 245, 246) i Baehrens w „Poetae Latini minores” (tom IV, str. 273 i 346).

Floryan ŚW. (4 maja), męczennik, ur. w połowie III w. w wiosce Zeiselmauer (Cetia, Ce• tłum, Cetii murus), w Niższej Austryi (cf. B u-tler VI 141). F. w najdawniejszych Martyrologiach jest wspominany, jak czytamy u Bollanda (4 Mai). Ustępy o nim w „Martyrol.” Rabana Maura i Notkera (cf. „Lect. antiqu.” H. Canisii, ed. Basnage, Amstelod. 1725, t. II p. II p. 325 et p. III p. 124), najwierniej zgadzają się, niekiedy nawet co do litery, z aktami męczeństwa, wydanemi przez Peza, a wziętemi z rę-kopismu klasztoru św. Emmerama z VI w. (cf. „Script, rer. Austriae”, Lipsk 1721, t. I p. 35). Ze stylu, prostoty i zwięzłości tych akt można wywnioskować, że są źródłem tego wszystkiego, co dotąd napisano o św. F-e, a zostuły ułożone wkrótce po jego śmierci. Podług tych akt za panowania Dyoklecyana i Maksymiana, Akwili-nus, prefekt Noryku (Noricum Ripense, dziś Wyższa Austrya), troskliwie poszukiwał chrześcian, a 40-tu okrutnie już umęczył. Dowiedziawszy się o tern, F. zapragnął cierpieć za wiarę i, udawszy się do Lorch (Laureacum), stolicy Noryku, przedstawił się jako chrześcianin dawnym towarzyszom broni, walącym polecenie cliwy-

94

Sr

A. Pol.

tania wiernych. Stawiony przed prefekta, gdy niczem nie dał się nakłonić do odstępstwa, po licznych i srogich męczarniach skazany został na wrzucenie, z kamieniem u szyi, w rzekę Enns (Anasus, Anisus). Okrutny młodzieniec, który tego dokonał, sam wkrótce wzrok utracił. Ciało św. F-a, wyrzucone na brzeg skały, strzeżone było przez orła, dopóki nie zabrała go pewna pobożna matrona, imieniem Walery a, której się święty objawił i wskazał, gdzie ma być pochowanym. Prócz akt powyższych są u Peza i Bollandystów nieco późniejsze, pomiędzy któ-remi odznaczają się 2 z XII wieku: jedne dobrą prozą, drugie pięknym wierszem. Według tych akt F. był wyższym oficerem. O przeniesieniu zwłok św. F-a do Rzymu i Krakowa ob. Bo 11 and. 1. c. W Rzymie złożone były w kościele śś. Stefana i Wawrzyńca; czas ich przeniesienia tam niewiadomy. R. 1183, na prośbę króla Kazimierza i biskupa krakowskiego Gedeona, papież Lucyusz III dał im kilka kości św. F-a. Od tego czasu jest on jednym z patronów Polski, podobnie jak Austryi, a szczególniej metropolitalnego kościoła wiedeńskiego i katedry krakowskiej. Na obrazach przedstawiają go zazwyczaj w powietrzu unoszącego się, w zbroi, z krzyżem na piersiach i z chorągwią w ręce prawej; obok niego unosi się anioł, który z kubła leje wodę na palące się chaty. Niekiedy malują obok niego dom z gniazdem bo-cianiem: bocian bowiem ma strzedz od ognia, od którego św. Floryan jest patronem. Według podań pierwszym ocalonym od ognia przez św. Floryana był węglarz, który wpadł w piec ognisty, a po wezwaniu pomocy świętego nietknięty przez płomienie, wydobytym został z gorejącej czeluści. Odtąd zaczęto wzywać św. F-a jako patrona od ognia.

Fioryański Władysław (* 1856 we Lwowie), znakomity śpiewak polski. Rodowe jego nazwisko jest Koman Władysław. Po ukończeniu akademii handlowej w mieście rodzinnem wstąpił do urzędu pocztowego, w którym pracował przez dziesięć lat. Idąc za radą znawców, którzy na jednym z koncertów amatorskich odkryli w nim przepyszny materyał na tenorzystę, wstąpił w 1882 do szkoły operowej, założonej w tymże roku przez Jana Dobrzańskiego, dyrektora teatru lwowskiego. Tu kształcił się w śpiewie pod kierunkiem wybornego nauczyciela, Gerlicza, a następnie Souvestra, poczem wystąpił po raz pierwszy na scenie lwowskiej, pod pseudonimem F lory a ńskie go, w operetce „Palestrant”, w dniu 6 stycznia 1884 roku. W ciągu półtrzecia roku F. uprawiał wyłącznie operetkę; rolą Konrada Walenroda, w operze Żeleńskiego, rozpoczął karyerę sceniczną jako śpiewak w wielkim stylu. Próba powiodła się w zupełności, a przynajmniej o tyle, że krytyka jednomyślne oddając pochwały młodemu te-norzyście, świetną rokowała mu przyszłość artystyczną. Jakoż przepowiednie ziściły się. F., otrzymawszy w 1887 r. zaproszenie na parę występów do Pragi, tak przypadł do serca Czechom, że mu natychmiast ofiarowali, stanowisko pierwszego tenora w teatrze narodowym. F. tak zaszczytną propozycyę przyjął, i odtąd stale pracował ku pożytkowi sceny czeskiej. Na innych scenach występował tylko gościnnie, mia-nowieie^w Warszawie, Wiedniu, Berlinie, Petersburgu, Hamburgu i kilku innych, a wszędzie z wielkiem powodzeniem. W bogatym repertuarze F-go znajdują się opery polskie: Moniuszki, Żeleńskiego, Noskowskiego i Jareckiego; wszystkie ważniejsze opery: Wagnera, Goldmarka, Ver-dego, Donizettego, Meyerbeera, Boïty, Hale-vyego, Bizeta, Czajkowskiego, wiele oper fran-

.*

yk

Fig. 157. Fioryański Władysław.

cuskich i niemal wszystkie dzieła kompozytorów czeskich: Smetany, Dworzaka i t. d. F. posiada głos dźwięczny, silny, jędrny, doskonale wyrównany w całym obszarze skali głosowej, przy-tem wymowę dobitną, temperament i postawę wspaniałą. Jako aktor, dokładną zdaje sobie sprawę z psychologii postaci, jako śpiewak, artystycznie stosuje efekty śpiewacze do nastroju duszy bohatera, którego odtwarza na scenie, wzrusza plastyką wyrazów tekstu i szczerością uczucia.

Floryda, półwysep Ameryki Północnej, zamykający od wschodu zatokę Meksykańską. Nazwę swą półwysep ten otrzymał od Hiszpana Ponce de Leon, który, poszukując bajecznego „źródła młodości” odkrył ten kraj w 1515 r. w niedzielę palmową (Pascua Florida). Półwysep F. wyrasta z lądowego pnia Ameryki na linii biegnącej od zatoki Apalachee do nścia rzeki St. Johns, to jest—nieco na północ od 30° szer. pn. i ciągnie się stąd na południe do 25° szerok. pn., tu kończy się przylądkiem Sabie nad cieśniną Florydzką, która go oddziela od Kuby. Licznemi jednak drobnemi wysepkami (Florida Keys) F. sięga poza 25° szer. w okolice zwrotnika. F. ciągnie się między obu morzami pasem o brzegach jednostajnych i szerokości nieznacznej; trudno-by było na tym półwyspie znaleźć miejscowość bardziej oddaloną od któregoś z mórz, niż na 100 km. Kształt powierzchni jest jednostajny, nizinowy; F. jest dalszym ciągiem niziny napływowej, ciągnącej się wzdłuż wschodnich podnóży gór Allegańskich. W północnej i środkowej części ciągną się jeszcze wzdłuż półwyspu lekkie pagórki (Backbone Ridge), dosięgające zaledwie 55 m. wysokości, część południowa nie wznosi się wyżej nad 2

m. nad poziomem morza, zawiera jeziora i bagna. Grunt jest bagnisty; łatwo-by więc było przeciąć F-ę wpoprzek kanałem od Matanzas Inlet nad Atlantykiem do Port Wool lub Clay Landing nad rzeką Suwannee. Kanał ten, na 106 km. długi, skróciłby blizko o 2 000 km. odległość między Nowym Orleanem i Nowym Jorkiem. Powstanie swe półwysep F. zawdzięcza poczęści budowom korali, które opasywały kolejno wybrzeża swemi rafami: każda rafa oddzielała od morza lagunę, która się wypełniała mułem i zamieniała w błotnisty ląd, podczas gdy dalej w stronę morza powstawała znowu rafa zamykająca nową lagunę i t. d. Dotąd F. rośnie ku południowi w skutek nowych budowli koralowych; one-to tworzą wyżej wspomniany łańcuch wysepek, zwany Keys od wyrazu hiszpańskiego cayos (mielizny); łańcuch ten, to przyszły południowy brzeg F-y. Na jednej z tych wysepek, Key West, Amerykanie zbudowali port wojenny, strzegący przejścia przez cieśninę Florydzką i zagrażający, jeszcze niedawno hiszpańskiej, Kubie. Cały obszar F-y (około 1 100 000 km. □) da się pod względem natury gruntu podzielić na bagna (swamp), sawanny i lasy. Pierwsze zajmują głównie południe półwyspu i tu noszą nazwę everglades (jest to kraina ziemnowodna, zalewana, to słonemi falami morza, to potokami deszczów zwrotnikowych, porosła ostrą trawą, dziedzina aligatorów i ptaków błotnych); zawierają płytkie jeziora np. Okeechobee w południowej części półwyspu, długie na 95 km. szerokie na 60 km. Sawanny ciągną się tu i owdzie wzdłuż rzek, lasy zajmują przeszło połowę obszaru półwyspu na północy i w środku. Rzeki tego nizkiego błotnistego półwyspu są liczne, ale mają bieg powolny, łożyska niezdecydowane; najznaczniejszemi z nich są: Appalo-chicola i Saint John; pierwsza płynie z północy na południe i wpada do zatoki Apalachee, druga płynie z południa na północ równolegle do brzegu Atlantyckiego (w odległości 30 km.); bierze początek z bagien (cypress-swamp), przepływa liczne jeziora i po 300-kilometrowym biegu wpada do Atlantyku szerokiemi nizinami poniżej miasta Jacksonville. Te dwie rzeki są żeglowne, pozostałe nie mają znaczenia; wszystkie one prawie wpadają do zatoki Meksykańskiej, gdyż drogę ku Atlantykowi zagradza rzeka St. John; po tej stronie ciągnie się tylko wą-zka i długa laguna, oddzielona od morza wązką smugą raf koralowych, zwana niewłaściwie „rzeką” (Indian River). Znikanie i pojawianie się wód jest zjawiskiem częstem we Florydzie, związanem z zapadnięciami gruntu, zwanemi sinks; w takich sinks znikają rzeki, to znów pojawiają się jeziora. Zapadnięcia te są wynikiem wapiennej podstawowej warstwy gruntu, która łatwo ulega podmyciu.—Klimat F-y jest morski, przedstawia małe wahania temperatury między latem i zimą (10°—11°); temperatura roczna wynosi około 22°, czasami zdarza się tam mróz i śnieg, gdyż północna i środkowa część F-y leży jeszcze w obrębie opadów śnieżnych przypadkowych. Dnie takie są fatalne dla południowej roślinności: niszczą drzewa palmowe i pomarańczowe. F. posiada bujną roślinność tak, iż możnaby sądzić, że od niej-to otrzymała swą nazwę: rosną tu lasy masztowe, a prócz tego liczne drzewa owocowe, jak: palmy daktylowe, figi, oliwki, pomarańcze; gospodarstwo plantacyjne wydaje kukurydzę, tytuń, ryż; bawełna i trzcina cukrowa są mniej uprawiane; wogóle kultura zajęła dopiero bardzo nieznaczną część tego lesistego i błotnistego kraju.

Odkrycie F-y przez Ronce de Leona nieod-razu sprowadziło kolonizacyę; dopiero w 1528 roku Hiszpan Pamphilo de Narvaez, któremu Karol V podarował ten kraj, przybył tu ze znaczną siłą zbrojną, musiał jednak ustąpić wobec wytrwałego oporu Indyan Seminolów, pierwotnych mieszkańców tej niedostępnej krainy. Rierwsze realne próby kolonizacyi uczynili Hu-gonoci francuscy. Dwie ich wyprawy były zorganizowane przez Colignyego; pierwsza, pod dowództwem Jana Ribauta, założyła tu w r. 1562 dwie osady: Liburne i Charles-fort, wkrótce opuszczone; druga w roku 1564, pod dowództwem René de Laudounière, założyła przy uściu rzeki May fort Caroline. Fort ten został wzmocniony w r. 1565 przez Ribauta, ale w tymże roku Pedro Menendez de Avila, wysłany przez Filipa II, wylądował przy uściu rzeki Dauphins, nazwanej przez niego San Augustino, i Hiszpanie, jako katolicy, wycięli w pień Hugonotów, „nie jako Francuzów, lecz jako heretyków”. W dwa lata później Francuz Dominique de Gourgues, szlachcic gaskoński, katolik, pomścił śmierć swych rodaków: część załogi hiszpańskiój poległa, ci zaś, co dostali się do niewoli poszli, na szubienicę

„nie jako Hiszpanie, lecz jako zdrajcy, złodzieje i mordercy”. Z fortu Caroline, zbudowanego przez Hugonotów, nie zostało jednak śladu. Najdawniej szem miastem F-y, a nawet całych Stanów Zjednoczonych, jest założony w 1565 przez Menendeza de Avila fort San Augustino. Od tej epoki F. przebywała zmienne koleje: sprzedawana, rabowana, zdobywana, przechodziła z rąk do rąk (Hiszpanów, Francuzów, Anglików, Amerykanów), była przytem wciąż wstrząsana walkami wewnętrznemi, mianowicie rozpaczliwym oporem Seminolów, którzy, z pomocą lasów i bagien, walczyli o niepodległość wytrwałej, niż którekolwiek inne plemię Indyan Ameryki Północnej; porwana w końcu zawieruchą wojny seces-syjnej, F. długo nie mogła zaznać spokoju. Ustawa pochodzi z r. 1885. Gubernator wybie-Wreszcie, nabyta od Hiszpanii w 1819 r., należy rany na lat cztery; mianuje on sekretarza stado Stanów Zjednoczonych.—(Ob. Vivien    de St.    nu, podskarbiego    i innych urzędników; senat

brzegach morskich rozszerza się z każdym rokiem. Przemysł słabo dotąd rozwinięty; zasługują na uwagę jedynie młyny, tartaki i fabryki tytoniu. Koinmunikacye dostateczne. Na północy drogi żelazne gęstsze, niż na południu,—było ich w r. 1891 przeszło 3 600 km.; długość rzek spławnych 2 930 km.—(ważniejsze: St. John, Suwannee, Apalachicola, Mobile). Kanał Florydy, długi 257 km., bez szluz, idący na północy stanu od Fernandiny nad Atlantykiem do uścia Suwannee nad zatoką Meksykańską, skraca drogę statkom między Nowym Jorkiem a N. Orleanem o 800 km.; ma on 6 m. głębokości i 32 m. szerokości. Administracyjnie dzieli się stan na 39 hrabstw; stolicą jest Tallahassee.

Martin „Nouveau Diction, de Géogr.”). w. N.    składa się z 32 członków, wybieranych na lat

Floryda jako stan Unii Północno-amerykań- 4, a izba niższa z 268, wybieranych na lat 2. skiej obejmuje przestrzeń znacznie większą od Ciało to prawodawcze zbiera się co 2 lata. Na półwyspu, sięgając na zachód w ląd stały aż kongresie w Waszyngtonie stan F. reprezento-do stanu Mississippi, a na północ    do    stanów    wany jest przez    dwóch deputowanych. Spra-

Alabamy i Georgii. W tych granicach ma wiedliwość wymierza jeden sąd wyższy, 7 są-151 980 km. Q powierzchni i 391    422    m-ców,    dów okręgowych,    44 powiatowe i pewna licz-

(1 lipca 1890) t. j. 2.6 na 1 km.    Przyrost    ba sądów pokoju;    sędziów pokoju mianuje gu-

And. S.

ludności w peryodzie 1880—90 wyniósł 45.2°/n. bernator, a potwierdza senat. Najwyższy sędzia Obecnie liczba mieszkańców dochodzi do 450 000 i dwaj jego pomocnicy pełnią obowiązki doży-głów. W tern około 40°/₀ kolorowych i około wotnio, a co najmniej do chwili dobrowolnego 2 000 koczujących Indyan. Głownem zajęciem ustąpienia. Dochody stanu w r. 1888 wyniosły jest uprawa roli,—grunt bowiem, choć przewa,-/ 791 766, rozchody 681 120, a dług 1 275 000 żnie piaszczysty, jest bardzo urodzajny i szcze- dolarów. Na sprawy oświaty wydaje stan rocz-gólnie dla uprawy bawełny podatny (Sea Island nie około 500 000 doi. Flotę handlową Florydy Cotton); oprócz tego znaczną jest produkcya stanowi 520 statków, z których 122 parowe.— trzciny cukrowej, kawy, kukurydzy, kakao, ryżu, Por. Fairbanks „The history of F. 1512—1842” tytoniu, batatów, indygo, lnu nowozelandzkiego, (Filadelfia 1871); Barbour „Florida for tourists, konopi. Drzewa owocowe, a zwłaszcza poma- invalids and settlers” (N. Jork 1884); Lanier rańcze, udają się wyśmienicie, równie jak i u- „Florida, its scenery, climates and history” (Fi-prawa wszelkiego rodzaju jarzyn i ogrodowizn. ladelfia 1881); Drakę „Florida, its history, con-65°/₀ ogółu ludności żyje z rolnictwa, które je- dition and resourcees” (Boston 1878). dnak rozporządza dziś zaledwie 13% powierzchni    Florydzyna,    ob. G 1 u k o i d y.

kraju,    oddanemi kulturze; przestrzeń pozostałą    Florysta (z    łac. f 1 o s=kwiat), tak się    zowie

R.

zajmują lasy, zarośla, bagna, jeziora i nieużytki, miłośnik, albo zawodowy hodowca kwiatów, to Towarzystwo rolnicze anglo-amerykańskie doko- jest roślin zielnych, w lecie kwitnących. Oprócz nało w ostatnich latach osuszenia znacznych jednorocznych oraz dwurocznych, do roślin flo-przestrzeni błotnistych i jeziornych, zaprowadzi- rystycznych należą również i te, które zimują ło drenowanie na wielką skalę i pozyskało dla w cieplarniach, a latem znowu, dla ozdoby kultury obszary, przedtem zgoła nieprodukcyjne, kwietników, idą na grzędy.

Chów    zwierząt domowych znajduje przyjazne    Florystyka,    część botaniki, traktująca o    kwia-

dla siebie warunki w rozległych preryach; w r. tach.

1887    liczono 43 000 koni i mułów; 615 000    Floscularia.    Ok., rodzaj wrotek (Botatoria)

S. M.

sztuk bydła rogatego; 90 000 owiec i 298 000 z rodziny rurkowców (Tubicularia■:), to jest świń. Zwierzyny, głównie jeleni, wielka obfi- z tych, które zamieszkują pochewki stale przy-tość, podobnie jak i ryb w rzekach, jeziorach twierdzone do przedmiotów podwodnych. Wi-i przyległem morzu. Z pomiędzy szkodliwych rowy organ ma pięciopłatkowy z rzęsami dłu-zwierząt dzikich znajdują się tu jeszcze: niedź- giemi. Młode mają oczy i pływają z początku wiedź czarny, kuguar, aligatory, gady jadowite swobodnie, następnie przytwierdzają się do skał (grzechotnik). Co się tyczy aligatorów, władze i oczy tracą. F. appendiculata—pospolita w wo-powstrzymały ich gwałtowne tępienie, albowiem dach słodkich. Dł. 0.2—0.3 mm. okazało się, że pociąga to za sobą mnożenie się Flota. F-ą zowie się, już-to w pewnym o • innych zwierząt szkodliwych. Połów gąbek na znaczonym celu zebrany znaczniejszy zastęp o-

A. Pol.

krętów, który zostaje pod rozkazami jednego dowódzcy, zwykle admirała, yice-admirała, lub kontr-admirała, już to ogół wszystkich okrętów wojennych jakiego państwa. Rozróżniając F-y wedle ich przeznaczenia, mówimy o F-ach wojennych i o F-ach kupieckich czyli handlowych; tym drugim towarzyszy zwykle kilka wojennych okrętów, dla osłony przed napaścią, Mniejsze oddziały F-y wojennej nazywają się eskadrami, dywi-zyami lub flotyllami. Taktyczną organizacyę otrzymały F-y wojenne dopiero pod koniec XV wieku; z czasem wyrobiła się osobna taktyka morska, którą Francuzi, Anglicy i Hollendrzy szczególnie wykształcili. Prócz dzisiejszych mocarstw morskich, posiadali niegdyś Wenecyanie i Genueńczycy wielkie i słynne F-y wojenne, których używali już-to do dawania skutecznej handlowi swemu opieki, już-to do podbojów. Nawet niemiecki związek hanzeatycki uzbrajał w XV i XVI wieku osobne F-y wojenne, dla opieki handlu swego. Do słynnych flot dawniejszych należy F. hiszpańskiego wodza Gonzalwa z Korduby (około r. 1500), złożona z 51 okrętów wojen-i mnóstwa galer; niosła ona na pokładzie 1 300 rycerzy i 4 000 wojska, przeznaczonego do wylądowania; dalej F. don Juana d’Austria (ok. r. 1571), złożona z 351 większych i mniejszych o-krętów, o 26 000 zbrojnych ludzi na pokładzie; potem słynna z niefortunnego swego końca armada Filipa II (ob. Armada). Z liczby flot nowszych czasów wspomnieć wypada o dwóch flotach francuskich, w Tulonie uzbrojonych; pierwszą, z 21 wojennych okrętów złożoną, popłynął Bonaparte w r. 1798 do Egiptu; druga, licząca 86 żaglowych okrętów wojennych i 7 parowców, udała się w r. 1830 pod rozkazami gen. Bour-mont na zdobycie Algieru; dalej o skombinowa-nej flocie nawaryńskiej (w r. 1827), która się składała z angielskich, francuskich i rossyjskich okrętów; wreszcie o F-e angielsko-francuskiej, która na moczu Czarnem, równie jak o flocie admirała Napier’a, która na morzu Baltyckiem działała podczas wojny wschodniej w roku 1855 —1856. O F-ach dzisiejszych mówi się z osobna pod każdem z państw, posiadających marynarkę.— „Enc. Org. większa”.—ob. Marynarka, Okręt.

Flota polska, ob. Polska marynarka, Flotow Fryderyk baron von (* 27 kwietnia 1812 w Teutendorf, w Meklenburgu —f 24 stycznia 1883 w Darmsztadzie), kompozytor muzyczny niemiecki. Otrzymawszy staranne wykształcenie umysłowe, udał się do Paryża, gdzie od 1827—30, stuayował teoryę muzyczną u Reicha. W czasie rewolucyi lipcowej F. wrócił do Meklenburga, i tu napisał kilka kompozycyj z dziedziny muzyki pokojowej, które zwróciły nań uwagę znawców. Zachęcony pochwałami, udał się powtórnie do Paryża, tym razem jednak z pełną teką różnych utworów, śród których znajdowało się kilka partycyj oper. Tu, na sce-nach prywatnych arystokracyi paryskiej, wystawił pierwsze swe opery: „Pierre et Catherine”, „Rob-Roy” i „La duchesse de Guise”. Powodzenie tych oper otworzyło mu podwoje teatru Renaissance, gdzie w 1838 r. wystawił operę: „Le naufrage de la Méduse” (akt 1-szy napisał Piloty) z dość dużem powodzeniem, którą następnie dano w Hamburgu. Gdy jednak w czasie pożaru w 1842 r. partycya zaginęła; F. napisał ją powtórnie z pamięci i wystawił pod tytułem: „Die Matrosen”. Następnie napisał: „Der Forster” (dana w Paryżu pod tyt. „L’âme en peine”, a w Londynie pod nazwą „Leoline”), „L’esclave du Camoëns”, wystawioną w Paryżu 1843 na scenie opery komicznej. Wszystkie te wszakże opery, równie jak kilkanaście innych, napisanych później, niedługo gościły na scenie.

H:

hfr

tr

Fig. 158. Flotow Fryderyk.

Rzetelnego powodzenia doznały tylko dwie: „Aleksander Stradella” (1844 r.) i „Marta” (1847), do której Friedrich napisał libretto, podług treści baletu „Lady Harriet”, skomponowanego do współki przez F-a, Burgmiillera i Del-deveza. Oba te dzieła obiegły wszystkie sceny świata, i do dziś dnia nie schodzą z repertuaru. Z ich też tytułami wiąże się głównie sława F-a, jako kompozytora; o innych jego operach, kwartetach, pieśniach i t. p. dawno już zapomniano. Cechę wybitną talentu F-a stanowi: wielka melodyjność tematów i lekkość opracowania partytur, w stylu francuskim.

Plottbeck, Gross F. i Klein F. dwie osady, złączone z sobą w pruskiej prowincyi Szlez-widzko-Holsztyńskiej, powiecie Pinneberg, o 5

około 2 000 m-ców.

Hml.

Hml.

Wł. K.

km. na zachód od Altony; zamek, liczne wille Altończyków, z parkami i ogrodami, wielki browar, hodowla drzew ozdobnych i owocowych;

And. S.

Flotte aibu Flotę Piotr, kanclerz franus-ki, główny minister Filipa IV-go Pięknego, rodem z Owernii, posłował począwszy od r. 1297—98 do Rzymu, gdzie popierał sprawę kauonizacyi Ludwika IX, oraz do Anglii. Podczas zatargu Filipa Pięknego z papieżem Bonifacym VIII król mu polecił przedstawić treść bulli „Ausculta, fili” w ten sposób, aby, uwydatniając uroszczenie papieża, wywołać oburzenie ludu; on też zredagował słynną odpowiedź: „Sciat tua maxima fatuitas”. Jako kanclerz wygłosił 10 kwietnia 1302 w katedrze N, P. Maryi w Paryżu wobec zwołanych po raz pierwszy we Francyi Stanów Generalnych wielką mowę, której tekst, niestety, zaginął, ale o której wiemy, że sprawiła wielkie wrażenie. Bonifacy VIII nie szczędził mu najdotkliwszych obelg, w bullach swych nazywa go Belialem i Achitofelem; dowiadujemy się z nich również, że F. był ślepym na jedno oko: „Semividens corpore, menteque totaliter excoecatus”. Zginął w bitwie pod Courtrai 11 lipca 1302 r. W procesie Bernarda Sais set jeden z przesłuchywa-nych świadków wystawił F-owi niezbyt pochlebne świadectwo: „Petrus F. nihil sine muneribus faciebat” („Preuves du Différend...”, str. 632).— Syn jego Wilhelm, pan na Revel, był również kanclerzem Francyi i walczył pod Crécy. — F. du Chesne „Histoire des chanceliers et des gardes des sceaux de France” (Paryż 1680).

Flotte Paweł Ludwik Franciszek, vice-hrabia, polityk francuski (* 1817 w Landerneau— f 22 sierpnia 1860 w Reggio di Calabria), służył z początku w marynarce i brał udział w wyprawach okrętów Venus i Astrolab. Przejąw-szy się następnie zasadami Fourriera, został jednym z najgorliwszych apostołów falansteryzmu. Za udział w wypadkach 15 maja 1848 r. przesiedział pewien czas w więzieniu. Wybrany 10 marca 1850 r. z dep. Sekwany do Zgromadzenia narodowego, zasiadał na lewicy skrajnej, a po zamachu stanu 2 grudnia musiał uciekać do Belgii. Dowodził ochotnikami francuskimi w słynnej wyprawie Garibaldego do Sycylii (1860), a później na czele niewielkiej floty próbował wylądować wraz z Garybaldczykami w Kalabryi, w czasie czego został zabity. Napisał: „La souveraineté du peuple” (Paryż 1851).

Flottwell (von) Edward Henryk, pruski mąż stanu (* 23 lipca 1786 w Wystruciu w Prusach Wschodnich—f 25 maja 1865 w Berlinie), słuchał prawa w Królewcu, i w lutym 1805 rozpoczął karyerę prawniczą przy sądzie nadzie-miańskim w Wystruciu, w charakterze auskulta-tora. W r. 1808 został assesorein przy sądzie nadziemiańskim w Królewcu; 1812 radzcą regencyjnym i doradzcą prawnym przy regencyi w Gąbinie, 1816 radzcą naczelnego prezydyum (pod Schönem) w Gdańsku; 1825 prezesem regencyi w Kwidzynie, a w grudniu 1830, w czasie wybuchu powstania polskiego w Warszawie, naczelnym prezesem w. ks. Poznańskiego. Na tem stanowisku okazał się zaciekłym gerinani-zatorem; gdzie mógł, usuwał Polaków z urzędów i sprowadzał na ich miejsce Niemców. F. zaczął też pierwszy przeprowadzać systematyczną kolonizacyę niemiecką, którą później podjął książę Bismarck, stwarzając tak zwaną kom-missyę kolonizacyjną. Arroganckie, wyzywające zachowanie się F-a wobec żywiołu polskiego potępiało nawet wielu Niemców, którzy wówczas cenili wysoko stosunki towarzyskie z Polakami. Ta partya umiarkowanych Niemców spowodowała w końcu upadek F-a, właśnie w chwili, gdy podał do Berlina projekt przymusowego wywłaszczenia Polaków z ziemi. Znany jest osławiony memoryał F-a, w którym zre-gestrował wszystkie plany i pomysły antypolskie, wprowadzone obecnie w życie przez stowarzyszenie dla krzewienia niemczyzny na kresach wschodnich (tak zwanych haka ty stów). Memoryał ten był ostatnim aktem działalności F-a w Poznaniu. Przesiedlony na naczelne prezydyum do Magdeburga, pozostał tam cztery lata (1840 — 44), poczem objął tekę ministra finansów, przy której utrzymał się jednakże tylko dwa lata. W r. 1846 został mianowany prezesem naczelnym Westfalii. Wybrany w r. 1848 przez pruską prowincyę saską na posła do zgromadzenia narodowego, zasiadł na skrajnej prawicy (Café Milano); w r. 1849 posłował na sejm berliński jako wysłannik zniemczonego okręgu Skwierzyńskiego w Poznańskiem. Roku 1850 w sierpniu objął, jako prezes, naczelny zarząd prowincyj brandenburskich. W październiku 1858 powołany był przez ówczesnego księcia regenta, późniejszego cesarza Wilhelma I-go, na kierownika ministeryum spraw wewnętrznych, lecz tylko do 3-go czerwca 1859 r. obowiązek ten spełniał, a potem wrócił na dawniejsze swe stanowisko w Brandenburgii i dotrwał na niem do r. 1862, w którym usunął się od spraw publicznych.—Syn jego, Wojciech (* dnia 3 lutego 1829 roku w Kwidzynie), również poświęcił się karyerze administracyjnej; był 1867 — 1872 dyrektorem krajowym Waldecku; 1872—1875 ministrem stanu księstwa Lippe, gdzie nie udało mu się pogodzić księcia z sejmem; 1875 został mianowany prezesem regencyi Kwidzyńskiej; r. 1880 prezesem okręgowym Lotaryngii; w roku 1883 wziął dymissyę, i objął dyrekcyę szląskie-go banku kredytowego ziemskiego.

Flourens Marya Jan Piotr (* d. 13 kwietnia r. 1794 w Maureilhan pod Béziers [dep. Hérault] — f d. 5 grudnia r. 1867 w Paryżu), lekarz i przyrodnik francuski, szczególniej znany ze swych badań fizyologicznych. Był profesorem anatomii porównawczej w Paryżu, członkiem, a później sekretarzem stałym, paryskiej

(T. XVIII, str. 1).

Hm],

1875).

Akademii Nauk, oraz parem Frąncyi; od roku 1848 usunął się zupełnie od spraw i zajęć publicznych i żył nadal oddany zupełnie nauce. Znakomite są badania jego nad odżywianiem się kości, embryologią, mózgiem i wielu innemi sprawami z dziedziny fizyologii; w r. 1837 odkrył t. zw. ośrodek oddechowy w mózgu (point vital), i wogóle wiele bardzo przyczynił się do postępu fizyologii doświadczalnej. Posiadając naukę i wiedzę rozległą, a przy-tem wymowę niepospolitą, był profesorem wytwornym; jako pisarz odznaczał się stylem wybornym i jasnym. Naukę wzbogacił licznemi pracami wielkiej wartości, z których najcenniej-szemi są: „Recherches expérimentales sur les propriétés ef les fonctions du système nerveux dans les animaux vertébrés” (Paryż 1824, wyd. 2-e tamże 1842); „Cours sur la génération, l’ovo-logie et l’embryologie etc” (tamże 1836; tłom. niem. Lipsk 1838); „Mémoires d’anatomie et de physiologie comparées etc” (tamże 1843); „Examen de la phrénologie” (tamże 1842, wyd. 4-e tamże 1863); „Théorie expérimentale de la formation des os” (tamże 1847); „Histoire de la découverte de la circulation du sang” (wyd. 2-e Paryż 1857);. „De la longévité humaine et de la quantité de la vie sur le globe” (tamże 1855; wyd. 4-e tamże 1860); „Eloges historiques” (tamże 1856—1862, 2 tomy) i „Cours de physiologie comparée” (tamże 1856). W przekładzie polskim posiadamy tylko rozprawkę F-a „O obłąkaniu” (Warszawa 1867, tłom. W. Jaroszyński). — Por. „Nouvelle biographie générale”

Dr J. P.

Flourens Gustaw, członek Kommuny paryskiej r. 1871, syn słynnego fizyologa (* 1838 w Paryżu—f 3 kwietnia 1871), poświęciwszy się karyerze naukowej, był zastępcą ojca na katedrze w Collège de France (r. 1863), atoli wskutek antyrządowego sposobu myślenia musiał opuścić Francyę. Wyjechał na Kretę, gdzie brał udział w powstaniu przeciw Turcyi (1866). Kreteńczycy wybrali go do Zgromadzenia narodowego, a następnie mianowali pełnomocnikiem swoim przy rządzie greckim. Wróciwszy w końcu r. 1868 do Paryża, F. za obrazę majestatu cesarza Napoleona III został skazany w r. 1869 na trzy miesiące więzienia. Miał głośny pojedynek z Pawłem Cassagnac’iem, który go ciężko zranił. Skazany za udział w rozruchach 7 lut. 1870 na zamknięcie w twierdzy, uciekł za granicę, skąd wrócił 8 września. Gdy plan jego wywołania powszechnej rewolucyi w Europie nie został przyjęty, F. sformował w Bel-leville pięć batalionów, poczem na czele oddziału tyralierów zajął ratusz paryski (31 paźd. 1870), gdzie ogłosił obalenie rządu Obrony Narodowej i powierzenie władzy tymczasowemu komitetowi Bezpieczeństwa publicznego. W kilka dni potem został aresztowany i osadzony w więzieniu Mazas. Uwolniony przez swych tyralierów w styczniu 1871, skazany zaocznie na śmierć (10 marca), a następnie wybrany na członka Kommuny i zamianowany pułkownikiem, stoczył 3 kwietnia na dworcu w Rueil rozpaczliwą bitwę z Wersalczykami. Pobity, schronił się w oberży w pobliżu mostu Cliatou, ale został tam odkryty i zarąbany na śmierć. F. był bardzo czynnym na polu dziennikarstwa. Założył w Konstantynopolu „Etoile d’Orient”, w Atenach „Indépendance hellénique”, w Neapolu był współpracownikiem „Popolo dTtalia”, w Paryżu zasilał swemi artykułami „Marseillaise”, słownik Larousse’a, etc. Osobno wydał: „Histoire de 1’homme” (Paryż 1863), „Science de 1’ homme” (Bruks. 1865), „Paris livré” (Par. 1871) i in.

Flourens Leopold Emil, minister francuski (* 27 kwietnia 1841 w Paryżu), brat poprzedzającego, z początku adwokat przy sądzie apellacyjnym, wszedł jako „maître des requêtes”, do rady stanu po zreorganizowaniu tego ciała 10 września 1872. Będąc zięciem ekonomisty M. Chevalier, prowadził jednocześnie wykłady w Wolnej Szkole nauk politycznych. Mianowany członkiem rady stanu w r. 1879, kierował do r. 1885 sprawami wyznań, a 13 grudnia 1886 został ministrem spraw zagranicznych w gabinecie Gobleta. Na tem stanowisku załatwił pokojowo drażliwą sprawę Schnaebelego (w kwietniu 1887), co było tern, trudniejsze, iż generał Boulanger, podówczas minister wojny, zamierzał odpowiedzieć na zaczepkę Niemiec energiczną manifestacyą. Wogóle F. umiał poskramiać wojownicze zapędy swojego towarzysza. Tekę swoją zachował w gabinecie Rouviera z 30 maja 1887. a następnie w gabinecie Tirarda 12 grudnia 1887. Uregulował zatarg pomiędzy Howa-jami a rezydentem francuskim na Madagaskarze (24 września 1887) i podpisał konwencye, dotyczące spraw Egiptu i Nowych Hebrydów. D. 26 lutego 1888, będąc wciąż jeszcze ministrem, został wybranym do parlamentu, co wywołało żywą oppozycyę i spowodowało złożenie w izbie projektu prawa, zabraniającego ministrom kandydować na wyborach. D. 30 marca 1888 F. upadł, wraz z ministeryum Tirarda, podczas obrad nad rewizyą konstytucyi. W parlamencie zasiadał w środku lewicy i zwalczał bulanżyzm. Napisał: „Organisation judiciaire et administrative de la France et de la Belgique” (Paryż

Hml.

Flückiger Fryderyk August (* w Lan, genthalu [Szwajcarya] d. 15 maja r. 1828), aptekarz, profesor farmakognozyi. Kształcił się w Berlinie, Bernie, Heidelbergu i Paryżu, po powrocie do ojczyzny zajął się aptekarstwem w Burgdorfie pod Bernem, później powołano go na dyrektora apteki państwowej w Bernie i na prezesa Towarzystwa aptekarskiego szwajcarskiego; na powyższem stanowisku przyczynił się do pierwszych dwu wydań farmakopei helwec-kiej. W r. 1861 został docentem farmakogno-

stanowi wszechświat; ten wszechświat może być

zyi w uniwersytecie berneńskim; w 1870 otrzy- i

mał profesurę nadzwyczajną tegoż przedmiotu; | poznawanym tylko w częściach; poznanie jego w r. 1873 powołano go do Strasburga na pro- całości, czyli Boga samego, nie jest możliwem, fesora zwyczajnego i dyrektora zakładu farma- nietylko dla ogromu przedmiotu, ale i dlatego, ceutycznego. W latach 1881 i 1888 należał do że nieskończoną całość ująć może tylko duch kommissyi opracowującej nowe wydania farmakopei niemieckiej. W r. 1892 ustąpił z uniwersytetu jako emeryt. Ogłosił szereg dzieł poważnych i słusznie cenionych, jako to: „Lehrbuch der Pharmakognosie des Pflanzenreiches”

(Berlin 1867; wyd. III, tamże 1891), „Grundlagen der pharmaceutischen Waarenkunde” (tamże 1873; wyd. 2-e opracowane wspólnie zTschir-chem, pod zmienionym üadp. „Grundlagen der Pharmakognosie”, tamże 1885), wspólnie z Han-burym „Pharmacographia, a liistory of the principal drugs of vegetable origin met with in Great Britain und British India” (Londyn 1874, wyd. 2-e tamże 1879); „Pharmaceutische Chemie” (Berlin 1878, wyd. 2-e tamże 1888 2 tomy),

„Die Chinarinden” (tamże 1883); „Grundriss der Pharmakognosie” (tamże 1884) i „Reaktionen.

Eine Auswahl in pharmaceutischer Hinsicht wichtiger Präparate der organischen Chemie in ihrem Verhalten zu den gebräuchlichsten Rea-

Dr J. p.

nieskończony. Tylko Bóg może znać Boga (ob. Agnostycyzm, Comte, Kant, P. A. Lange, Pozytywizm, Spencer,).—Początkiem (nieczasowym, ale logicznym) tworzenia, czyli objawiania się Boga, jest pewne rozdwojenie w Jego istocie, pewna oppozycya woli do działania z zamkniętą w sobie doskonałością, której cechą jest coś w rodzaju bezwładności, zwanej przez F-a „noluntas divina”. W innej formie oppozycya ta przedstawia się jako przeciwieństwo aktualności (ob.) i potencyalności (ob.), w jeszcze innej jako przeciwieństwo pełni i światła z próżnią i ciemnością. Pierwiastkiem pochodnym od światła jest ciepło, pochodnym od ciemności—zimno; od każdego z nich oddzielnie pochodzi pierwiastek suchości, od ich połączenia—pierwiastek wilgoci. Mimo tego zewnętrznego podobieństwa z metafizyką Arystotelesa (ob.), F. pozostał do końca zajadłym i konsekwentnym przeciwnikiem Stagiryty, i w samej rzeczy różnił się od niego radykalnie w tem, co jest dla filozofa najistotniejszem,—w metodzie, gdyż miejsce rozumowania dyalektyeznego zastępowała u niego intuicya. Jednak ten umysł czysto dedukcyjny, a nawet fantastyczny, miał duże zdolności przyrodnicze, przedewszystkiem zaś cechował się umiejętnością klasyfikowania postrzeżeń. Pierwiastkiem pośredniczącym pomiędzy światłem a ciemnością jest „pov/ietrze niewidzialne” (aè'r invisibüis), z którego powstały wszystkie rzeczy, składające wszechświat ma-teryalny. Poddane działaniu promieni światła, powietrze niewidzialne wytworzyło eter, czyli substancyę nieba (fizycznego). Pod wpływem zimna, pochodzącego od ciemności, przekształciło się w wodę, która znowu, oziębiona jeszcze bardziej, utworzyła ziemię; kombinacya różnych pierwiastków ziemskich ze światłem dała ogień „sublunarny” (podksiężycowy), będący czynnikiem rozkładu i gnicia. Światło, całkowicie wolne od ciemności, jest życiem, myślą, rozumem i wolą, duszą i formą (w znaczeniu ary-stotelesowskiem — ob. Forma) świata, z której wychodzą i do której wracają wszystkie formy indywidualne. Przeciwieństwo światła i ciemności jest pozorneni; ostatecznie tworzą one jedność; ale w całym świecie zjawisk to ich przeciwieństwo jest stałem, i stąd winno być przy objaśnieniu wszystkich zjawisk uwzględnianem. Wszelka rzecz, stanowiąca część świata, złożona jest ze światła i ciemności; od różnego stosunku tych pierwiastków zależą różne stopnie doskonałości istot, które w ten sposób tworzą jakby piramidę.—Istnieją cztery światy: arche-typiczny (Boski, w którym Bóg objawia się sa-

gentien.”

Fludd Robert (Robertus de FI uctibus), filozof i lekarz angielski (* w hrabstwie Kent w r.

1574—f w Londynie w r. 1637). Początkowo służył przez czas krótki w wojsku, następnie oddał się studyom naukowym, poświęcając się przeważnie alchemii. Wiele podróżował po Fran-cyi, Niemczech i Włoszech, w celu zapoznania się z wybitniejszymi myślicielami. Po powrocie do Anglii doktoryzował się z medycyny i do śmierci był lekarzem praktykującym w Londynie.—Obdarzony umysłem ognistym i nadzwyczaj żywą wyobraźnią, F. przylgnął odrazu do kierunku reprezentowanego przez niemiecką mistykę naturalistyczną (ob. Filozofia, Mistyka,

Cornelius Agrippa, Paracelsus). Z pierwiastków kabalistycznych i nowo - platońskich, w połączeniu z rojeniami alchemików, zbudował F. system, nacechowany śmiałością myśli, która zresztą często wyradza się w fantastyczność.

Wszakże obok naj ekscentryczniej szych pomysłów napotykają się tam idee, które dziś stanowią trwały dobytek nauki. — System F-a jest pan teizmem (ob.) naturalistycznym i niemal materyalistycznym, częściowo opartym na inter-pretacyi allegorycznej objawienia chrześciań-skiego. W systemie tym Bóg jest zasadą, celem i treścią wszystkiego, co istnieje. Wszystkie rzeczy są formami, w których się objawia nieskończony pierwiastek, sam przez się tajemny i niewidzialny. To objawianie się jest tworzeniem, które nie ma początku ani końca. Bóg może i powinien być rozważanym dwojako: w swojej istocie, jako niepoznawalny i niewypowiedziany, jako kabbalistyczny Ensof (ob.), Kabbala), i w swoich objawach, których summa j memu sobie), anielski, astralny i ziemski; wszak-

Fluelen —

Flügel Jan.

O*

Mns.

K. J.

że ilość światów, stanowiących przedmiot filozofii, redukuje się do trzech: świat archetypiczny, Makrokosmos (ob.) i mikrokosmos (ob.), inne-mi słowy. Bóg, natura i człowiek. Makrokosmos (wszechświat) jest zarówno obrazem, jak i wypływem, e m a n a c y ą (ob.) Boga. Dzieli się on na trzy części: anielską, eteryczną czyli niebieską, i elementarną, czyli ziemską; części te różnią się pomiędzy sobą, nie przez miejsce, zajmowane w przestrzeni, lecz przez substancyę, z której są zbudowane. Ostatecznie jednak wszystkie te substancyę są objawami jedynej substancyi—Boga. —W świecie elementarnym, pierwszym stopniem życia jest minerał, który się składa z duszy i ciała; duszę minerałów stanowią najgrubsze i najzdolniejsze do łączenia się z materyą pierwiastki światła; ciało jest częścią materyi ciemnej (podług terminologii alchemików, pierwsza odpowiada siarce, druga merkuryuszowi). Minerał jest rzeczą zdolną do postępn i doskonalenia się; najdoskonalszym minerałem jest powietrze. Tak samo z duszy i ciała składa się roślina, której dusza jest eteryczną. Rozwój i doskonalenie się duszy roślinnej są nieodłączne od jej rozmnażania się. Również eteryczną, ale subtelniejszą od roślinnej, jest dusza zwierzęca i ludzka; ta ostatnia wszakże zawiera w sobie, oprócz eteru, cząstki czystego światła Bożego. Człowiek tworzy mikrokosmos (mały wszechświat), w którym głowa odpowiada niebu arclie-typicznemu, pierś niebu eterycznemu, a brzuch światu elementarnemu. Pierwsza jest siedliskiem duszy rozumnej (anima intellectualis), druga miejscem władz życiowych (anima vitalis), w trzecim mieszczą się władze czuciowe (anima sensitiva). Człowiek jest z jednej strony naj-wyższem ze zwierząt, z drugiej (przez duszę rozumną) istotą, w której pierwiastek Boski dochodzi do samoświadomości. Człowiek jest, w wyższym stopniu niż minerał, roślina i zwierzę, zdolnym do doskonalenia się, i jego doskonalenie się jest nabywaniem nieśmiertelności. (Idea przyjęta przez Condorcet’a ob.).—F. mniema, że filozofia jego jest, jakkowiek w sposób tajemniczy, odwiecznie znaną rodzajowi ludzkiemu, i że ona-to stanowi właściwą treść objawienia. Z ksiąg Mojżeszowych przeszła do Py-tagorasa, Platona i Merkurego Trismegisty, któ^ rych F. uważa za jedynie godnych uwagi filozofów starożytności. Arystoteles pozostał, jego zdaniem, ślepym na światło objawienia, a filozofia jego jest źródłem błędów w nauce i here-zyj w wierze.—Nacechowana siłą i głębokością myśli, ale jeszcze w wyższym stopniu rozpa-saniem fantazyi, doktryna F-a znalazła świetnego przeciwnika i rzeczywistego pogromcę w Gassen dim (ob.). — Pisma F-a: „Utriusque Cosmi metaphysica, physica atque technica historia” (1617); „De supernaturali, naturali, praeternatu-rali et contranaturali microcosmi historia” (1621); „De Naturae simia, seu technica microcosmi hi-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 172. T XXII.

storia” (1624); „Veritatis proscenium” (1621); „Monochordon lyrae symphonicum” (1622); „Ana-tomiae theatrum” (1623); „Medicina catholica” (1629); „Integrum mortuorum mysterium” (1631); „Philosophia sacra et vere Christiana” (1629; „Sophiae cum moria certamen (1629); „Summum bonum” (1929) — pod pseudonimem Joachima Frisiusa; „Clavis philosophiae et al-chemiae Fluddanae” (1633); „Philosophia mosai-ca” (1638, pośmiertna); „Pathologia daemoniaca” (1640, pośmiertna); „Apologia compendiaria, Fraternitatem de Rosea Cruce, suspicionis et in-famiae maculis aspersam, abluens” (1617); „Trac-tatus apologeticus” (1617); „Tractatus theologiae philosophiae” (1617).

Fluellit, A. Levy (mineral.). Mineral układu rombowego; kryształki są zwykle ośmiościanami rombowemi z płaszczyznami wierzchołkowemu

C. wł. 2.17; przezroczysty do przeświecającego. Składa się z 56.25 fluoru, 27.62 glinu (wraz z 0.52 sodu); ponieważ zaś strata 15.56°/₀ wodę tylko stanowić może, więc wzór jego jest: (Al₂) F₆-j-2 h.₂ O (wodny fluorek glinu). Minerał niezmiernie rzadki, znaleziony w Stenna Gwyn w Cornvallii, na skale podobnej do grejsenu (skupienie ziarnistego, szarego kwarcu z miką litynową) wraz z kwarcem, wawellitem, kassy-terytem i fluspatem.

Flüelen, ob. Axenberg.

Flügel Jan Gotfryd, leksykograf niemiecki, ur. 1788 w m. Barby nad Elbą w regiencji Magdeburskiej, um. 24 czerw. 1855 w Lipsku; pracował naprzód w zawodzie kupieckim w różnych miastach w Niemczech, następnie 1810 r. udał się do Ameryki Północnej, gdzie obok zajęć kupieckich w ciągu 9-ciu lat nauczył się gruntownie języka angielskiego. Po powrocie do kraju został w roku 1824 lektorem języka angielskiego w uniwersytecie lipskim, a w r. 1838 konsulem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Ułożył kilka podręczników do praktycznej nauki jęz. angielskiego, do korespondencji handlowej, oraz parę niepośledniej wartości słowników angielskich; a mian.: „Vollständige englische Sprachlehre” (2 t. Lipsk 1824— 26); „Triglotte oder kaufmännisches Wörterbuch in drei Sprachen: deutsch, englisch u. französisch” (3 t. Lipsk 1836—40; wyd. 2-e 1853); „Kleines kaufmännisches Handwörterbuch in drei Sprachen” (3 t. Lipsk 1840); „Praktisches Handbuch der englischen Handelskorrespondenz” (Lipsk 1827; wyd. 9-e 1873) i „A séries of commercial Letters” (Lipsk 1822) i tegoż wydanie 9-te p. t. „Practical mercantile Correspon-dence” (t-że 1847). Bardzo pożytecznym okazał się słownik F-a p. t. „Vollständiges englisch-deutsches u. deutsch-engl. Wörterbuch” (Lipsk 1830, 2 t. wyd. 3-e 1847), którego część niemiecko-angielską do dwuch pierwszych wydań przerobił Sporschil, a do wydania 3-go Meissner; nadto F. wydał słownik mniejszy, podręczny p. n.

95

„Practical Dictionary of the English and German languages” (2 części Hamburg i Lipsk 1847—1892), liczący kilkanaście wydań (wyd. 15-te Lipsk 1801), był on starannie opracowywany i znacznie rozszerzony przez syna autora, Feliksa F-a (ur. 18 grud. 1820 w Lipsku), który przerobił zupełnie i pierwszy, główny słownik ojca „Vollständiges Wörterbuch” i wydał p. n. „Allgemeines englisch-deutsches u. deutsch-englisches Wörterbuch” (3 tomy, Brunświk 1891,

A. A. K.

che jeżyków w w. III po Chr.

przedruk poprawny 1893).

Flügel GustawLeberecht, orjentalista niemiecki, ur. 18 lut. 1802 w Budyszynie. f 5 lipca 1870 w Dreźnie. W 1821 wstąpił do uniwers. lipskiego, gdzie studjował teologję i filologję, oddając się szczególnie językom semickim. Po ukończeniu egzaminów teologicznych, 1824 r., prowadził dalej studja arabszczyzny, będąc jednocześnie nauczycielem i wychowawcą prywatnym. W 1827 udał się do Wiednia, gdzie pracował w bibljotece dworu, i gdzie za namową słynnego orjentalisty Hammer-Purgstalla wydał w wyjątkach antologję arabską, przypisywaną Saâlibiemu, wraz z tłumaczeniem niemieckim, p. t. „Der vertraute Gefährte des Einsamen in schlagfertigen Gegenreden” (Wiedeń 1829). Po“ zwiedzeniu bibljotek w Monachjum, Berlinie i Wolfenbüttel jesienią 1829 przybył do Paryża i tu przez rok słuchał Sylw. de Sacy’ego, poczym wrócił do Saksonji. W r. 1832 został profesorem w szkole ś-tej Afry' w Miśni, i na tym stanowisku pozostawał przez lat kilkanaście; opuścił je w r. 1850 z powodu słabości zdrowia i odtąd oddał się wyłącznie pracy naukowej w dziedzinie bibljografji i historji literatury arabskiej. W obu tych działach wiedzy ogłosił prace pierwszorzędnej wartości. W dziale pierwszym najwybitniejszą z nich“ jest wydanie wielkiego encyklopedyczno-bibljograficznego słownika Hadżi Chalfa «Esâmi-ul-kutub» (t. j. nazwy ksiąg) z przekładem łacińskim, p. t. „Lexicon bibliographicum et encyclopaedicum” (7 tomów, Lipsk i Londyn 1835—58); dzieło to wyszło nakładem funduszu londyńskiego na tłumaczenia z języków wschodnich (Oriental Translation Fund). Wiele pracy przez szereg lat poświęcił F. przygotowaniu do druku sławnej encyklopedji arabskiej bibljografji i literatury Ibn-al-Nadima, tak z w. Firystu: «Kitab-al-Fihrist» (t. j. księga wykazu, spisu), która wyszła po śmierci F-a staraniem Roedigera i A. Müllera (2 tomy, Lipsk 1871—72); jest to jedno z najważniejszych dzieł źródłowych do poznania historycznej literatury arabskiej. W r. 1851 powierzono F-owi skatalogowanie rękopisów wschodnich bibljoteki dworskiej w Wiedniu; wynikiem tej umiejętnej pracy jest doskonały trzy tomowy katalog tego zbioru p. n. „Die arabischen, persischen und türkischen Handschriften der Hofbibliothek zu Wien” (3 toiny, Wiedeń 1865-—67). Z działu historji i literatury arabskiej ogłosił: piękne wydanie stereotypowe Koranu, podług własnej rewizji tekstu; wyszło ono nakładem Tauchnitza (Lipsk 1834, powtarzane następnie w wydaniach przejrzanych: 1841 i 1858; najnowszy przedruk 1893); „Geschichte der Araber” (2 tomiki, Lipsk 1832—40, wyd. 2-e Zeitz i Lipsk 1864—67); „Concordantiae Corani arabicae” (t-że 1842); „Definitiones Dschordschani” (t-że 1845, zasady suflzmu cz. mistycyzm religijny mnichów maho-metańskich); „Dissertatio de Arabicis scriptorum Graecorum interpretibus” (Wiedeń 1841); „Die Klassen der hanefitischen Rechtsgelehrten” (Lipsk 1860); „Ibn Kutlubug’âs Krone der Lebensbeschreibungen” (t-że 1862), przedstawiająca życie i system religijny Maniego, Persa, zwanego także Manesem, al. Manicheusem, twórcy sekty mani-

A. A. K.

Flügel Otto, filozof niemiecki, ur. w 1842 w Lützen, studya filozoficzne i teologiczne odbywał w Halli, od roku 1868 jest pastorem w Wansleben w Saksonii Pruskiej. F. jest dziś jednym z najwybitniejszych przedstawicieli szkoły Herbarta, wobec którego jednak trzyma się krytycznie, i którego filozofię pragnie uzupełnić za pomocą niektórych pierwiastków filozofii Kanta, zwłaszcza zaś w zakresie teo-ryi sądów syntetycznych a priori (ob. Logika, Synteza). Zresztą uważa Herbarta za jedynego filozofa, który dalej prowadził i rozwijał doktrynę Kanta. Jest zasadniczo przeciwnym wszelkiemu monizmowi (ob.) i mniema, że tylko pluralizm (ob.) herbartowski pozwala na zbudowanie systemu filozoficznego zgodnego z rzeczywistością, ponieważ pojmuje on Boga i świat jako dwie odrębne, jakkolwiek ściśle z sobą związane, substancye, a zatem czyni nadawanie światu pewnej samoistności możliwem, a przeciwieństwo dobra i zła zrozumiałem. W r. 1873 wszedł do redakcyi założonego w roku 1861 przez Allihna (ob.) i Z i llera (ob.) czasopisma „Zeitschrift für exacte Philosophie”, organu szkoły herbartowskiej, i redagował je wespół z Allihnem do r. 1875, w którym-to czasie pismo zostało zamkniętem. Od r. 1883 znowu zaczęło wychodzić pod tą samą redakcyą, a od śmierci Allihna (w r. 1885) jest redago-wanem przez samego F-a. Oprócz tego, od r. 1894 F. redaguje wespół z Reinem (ob.) „Zeitschrift für Philosophie und Pädagogik”, która rozwija Herbartowską zasadę ścisłego związku filozofii z pedagogiką, wychodząc z założenia, że na tej tyiko drodze filozofia może się stać potęgą cywilizacyjną. Teologię spekulacyjną jako naukę F. odrzuca, ale sądzi, że dowód teleologicz-ny (ob. Te leolog. dowód) czyni istnienie Boga rozumowo prawdopodobnem. Jest on stanowczym zwolennikiem substancyalnego (ob. Sübst an c y a) pojmowania duszy i walczy gorąco przeciw jej pojmowaniu aktualnemu (jako czynności). Dzieła: „Der Materialismus vom Standpunkte der atomistisch-mechanischen Naturauffas-

sung beleuchtet” (Lipsk 1865); „Das Wunder und die Erkennbarkeit Gottes” (Lipsk 1869);

Fantowanie. Prócz tegó bardzo się podobały jego: Lichwiarz i artysta; Śpiewacy na chórze wiejskiego kościoła. Znakomite przedśmiertne dzieła jego były: Ostatnie chwile króla saskiego, Fryderyka Augusta i Czyhający na sukcessyę. * Flüggen Józef, syn poprzedniego, malarz niemiecki (* 1852 w Monachium). Początkowo się kształcił pod kierownictwem ojca, następnie w Akademii monachijskiej, głównie pod Pilotym. W r. 1866 udał się do Paryża, Londynu i Antwerpii, a w ostatniem z tych miast przejął się starożytnym kierunkiem malarza Leya. Portrety jego odznaczają się pełnią życia i udatnem modelowaniem; obrazy rodzajowe—prostotą motywów, oraz miarą właściwą w kompozycyi i kolorycie. Z celniejszych utworów jego wymienimy: Elżbieta turyngeńska, wygnana przez swojego szwagra z czworgiem dzieci zimową porą, chroniąca się w zapadłej chatce; Córeczka szynkarki (podług Uhlanda); Szczęście rodzinne; Wybrzeże genueńskie; Milton dyktujący „Raj utracony”; Para dąsających się kochanków; Pożegnanie Land-grafini Małgorzaty z dziećmi; Córka złotnika; Regina Imhof; Chrzest cesarza Maksymiliana I; Śmierć św. Elżbiety; Ostatni klejnot. F. jest profesorem malarstwa i od r. 1883 dyrektorem oddziału kostiumowego w teatrze nadwornym w Monachium. *

„Die Probleme der Philosophie und ihre Lösungen historisch-kritisch dargestellt” (Cötlien 1876, wyd. 3-ie tamże 1888); „Die Seelenfrage”

(Cöthen 1878, wyd. 2-ie tamże 1890); „Die spéculative Theologie der Gegenwart kritisch beleuchtet” (Cöthen 1881, wyd. 2-ie tamże 1887);

„Das Ich und die sittlichen Ideen im Leben der Völker” (Langensalza 1885, wyd. 2-ie tamże 1890); „Das Seelenleben der Thiere” (Langensalza 1886); „Die Sittenlehre Jesu” (Langensalza 1888, wyd. 3-ie tamże 1892); „Abriss der Logik und die Lehre von den Trugschlüssen”

Mns.

(Langensalza 1894). Liczne rozprawy w czasopismach; najważniejsza z nich „Der substanzielle und der actuelle Seelenbegriff” w „Zeitschr. f. Philos, u. Pädag.” (1896. t. III).

S. K.

Flügge Karol Jerzy Fryderyk Wilhelm (* w Hannowerze d. 9 grudnia r. 1847) hygienista niemiecki. Do nauk przykładał się w Getyndze, Bonn, Lipsku i Monachium, uzyskawszy dyplom doktorski w r. 1870, przez czas pewien był assystentem F. Hofmanna w Lipsku, poczem zajmował się wykonawstwem lekarskiem w miejscowości Neundorf. W roku 1878 przeniósł się do Berlina i rozpoczął jako docent prywatny wykłady hygieny w urządzonej przez siebie pracowni; w r. 1883 został profesorem nadzwyczajnym i dyrektorem zakładu hygienicznego w Getyndze; takież samo stano- Fluid (łac. fiuidum), płyn, ciało płynne, w da-wisko jako profesor zwyczajny objął we Wro- wnej fizyce nazwa hypotetycznych płynów nie-cławiu w r. 1887 i dotąd je zajmuje. Położył ważkich, mających tłómaczyó istotę wielkich zasługi niepoślednie na polu hygieny doświad- czynników przyrody, jak: fluid elektryczny, fluid czalnej i bakteryologii. Z licznych prac jego I cieplikowy. W podobny sposób mówiono o flui-wyróżnić trzeba: „Beiträge zur Hygiene” (Lipsk ! dzie nerwowym, który miał stanowić istotę dzia-

1878); „Lehrbuch der hygienischen Untersu- łalności nerwów, a nawet objawów psychicz-chungsmethoden” (tamże 1881); „Die Mikroorga- nycli.

Dr J. P.

nismen” (tamże, wyd. 2-gie 1886) i „Grundriss Fluksya (z fr. fluxion), nazwa popularna der Hygiene” (tamże 1889, wyd. 2-gie 1891). obrzmienia zapalnego tkanki łącznej dziąseł al-Od r. 1886 wydaje wspólnie z R. Kochem bo policzków, zdarzającego się szczególniej czę-(ob.) „Zeitschrift für Hygiene”. ,    Dr j. p. sto u osöp mających psujące się zęby.

Flüggen Gisbert, malarz niemiecki (* 1811 Fluktuacya (łac. fluctuatio) po polsku „cheł-

w Kolonii — f 1859 w Monachium). W wieku pacholęcym pracował w jakiejś fabryce i dopiero od r. 1833 mógł się kształcić w Akademii Düsseldorfski ej, z której wyszedłszy r. 1835 osiadł w Monachium. Obrazy jego rodzajowe, treścią swoją, czerpaną po większej części z w.XVIII, przypominają Dawida Wilkie i Hogartha; równie jak oni, miał F. szczególne upodobanie [w przedstawianiu kontrastów i starć w życiu społecznem, a odznaczał się znakomitą techniką, wybornem grupowaniem i pełną żywotnej siły wyrazistością. Do rzędu najlepszych jego obrazów należą: W niedzielę po południu; Przerwany kontrakt ślubny; Złapany na gorącym uczynku sługa; Politycy; Szachista; Gracze; Pociecha ojcowska; Zaręczyny; Próba wina; Rozstrzygnięcie procesu; Pocałunek na

Dr J. P

botanie” albo „chełbanie”; tak nazywamy w chirurgii ruchy płynów, zawartych w ograniczonych jamach ustroju (np. ropnie, torbiele i t. p.), dające się wyczuć przez umiejętne ugniatanie i obmacywanie palcami; czyni się to w celach rozpoznawczych. Jeżeli płyn zawarty w jamie jest rzadki, wodnisty i nie przepełnia jej do tego stopnia, żeby ściany jej utrzymywał w napięciu nadmiernem, chełbotanie łatwo wyczuć można, w przeciwnym razie nie zawsze się to udaje; również trudno domacać się go, jeżeli jamę od dostępnej powierzchni ciała odgradza zbyt gruba warstwa części miękkich; jeśli zaś jamy te położone są pod kośćmi albo w nich samych, wtedy F-i wyczuć nie można wcale.

Flumendosa, u Starożytnych, Saeprus, rzeka w południowo-wschodniej części wyspy Sardynii; dzień-dobry; wypływa z pod góry Tricoli, biegnie krajem gó-

ny-

K. J.

pary-

0’

rzystym, zrazu ku północy, potem ku zachodowi, aż wreszcie zwraca się nagle ku południo-wschodowi i poniżej Murawery wpada do m. Tyrreńskiego, ubiegłszy 120 km.; najważniejszym dopływem jest Fluminedda, z lewej stro-

And. S.

Fluoceryt .(mineral.). Minerał osobliwy, znajdowany w Brodbo i Finbo pod Fahlun w Szwe-cyi, wrosły w spät polny lub w kwarc, w postaci sześciokątnych tabliczek, blaszek nieforem-nych lub bezkształtny, o nierównym i zadziero-wym odłamie; c. wł. 4.7; tw. 4.0—5.0; barwy blado-ceglastej lub żółtawej, blasku słabego, przeświecający na krawędziach lub nieprzezroczysty. Berzelius przekonał się, że silnie w kolbce wypalany, wydziela fluowodor; otrzymał zaś z niego 82.64°/₀ tlenku ceru i 1.12 ittryi. Być może, że jest on identyczny zty-s o n i t e m (fluorkiem ceru, lantanu i dydymu), znalezionym w Colorado (Stany Zjednoczone).

Fluor. Pierwiastek chemiczny. Znak F (lub FI). Ciężar właściwy 19. Najlżejszy z grupy chlorowców (F=r:19; Cl=:35,5; Br=:80; J=127). W stanie wolnym w przyrodzie nie znajduje się; jest jednak dość rozpowszechniony, gdyż wchodzi do składu różnych minerałów, jako to: flus-pat czyli fluoryt (ob. Fluoryt), kry o lit (ob. Kryolit), a także w mniejszej ilości zawierają go różnego rodzaju miki od 0.1—10.4%, horn-blenda 1.5%, topaz 14%, karpolit 1.5°/ zyt 2.5%, leukofan 6.2%, fluorapatyt 1.25%» wagneryt 6.2%, wawelit 3%, amblygonit 8.1 %, pyrochlor 3.23°/₀. Prócz tego znajdujemy F. w popiele roślin, w kościach (emalia zębów) i w wodzie morskiej, w bardzo jednak małej ilości. Ponieważ F. już w zwykłej temperaturze rozkłada wodę, wydzielając tlen, według wzoru: F₂-f-H₂0=2HF-f-0, przez czas dłuższy, przeto nie można go było otrzymać w stanie wolnym za pomocą zwykłych sposobów otrzymywania chloru. Działając HF na Mn0₂ i rozkładają« roztwór HF za pomocą prądu galwanicznego, zamiast F-u otrzymywano tlen lub jego mieszaninę z F-em. Przy działaniu tlenem lub prądem galwanicznym na rozpalony i stopiony fluorek wapnia (CaF₂), prawdopodobnie uwalnia się F., lecz niepodobna go pochwycić, przy tak bowiem wysokiej temperaturze działa nawet na naczynia platynowe, Należy przypuszczać, że w tern doświadczeniu Frémy’ego, odpowiadającem działaniu tlenu na chlorek wapnia (CaCl₂), uwalniał się F., ale reakcya szła i w kierunku odwrotnym według wzoru Ca0-)-F₂=:CaF₂-|-0 t. j. wapień częścią związywał się z tlenem, częścią z F-em. Wszystkie próby (Davy, Knox, Longet, Frémy, Gore i in.) rozłożenia fluorków różnych metali (PbF₂, AgF, CaF₂ i in.) za pomocą chloru nie doprowadziły do pożądanego rezultatu, niewątpliwie wskutek częściowego tylko łączenia się metalu z chlorem, co pociągało za sobą otrzymywanie F-u w stanie nieczystym. Działając chlorem na fluorek srebra (AgF) w naczyniach zrobionych z minerału fluspatu (fluorytu), także otrzymamy wolny F., lecz jako mieszaninę z chlorem, co nie pozwala na jego zbadanie. Brauner w roku 1881, przepalając fluorek ceru (CeF₄), także otrzymywał F. (2CeF₄=2CeF₃-|-F₂); lecz i ta próba, jak wiele innych, dowiodła tylko, że F. jest to gaz rozkładający wodę, który w bardzo wielu przypadkach działa podobnie do chloru, i do zbadania własności fluoru nie doprowadziła. Oczywiście, należało, o ile możności, uniknąć obecności wody i wysokiej temperatury, co uskutecznił Moissan w r. 1886. Chemik ten rozkładał fluorowodór za pomocą silnego prądu galwanicznego w rurce platynowej zgiętej w kształcie litery U, przy temperaturze—23°C. Wówczas na ujemnym elektrodzie otrzymał wodór, na dodatnim zaś F., pod postacią zielona-wego gazu. Gaz ów rozkłada wodę, wydzielając ozon i fluorowodór; łączy się bezpośrednio z krzemem we fluorek krzemu (SiFJ, z borem we fluorek boru (BF₃) i t. p. Na metale F. przy zwykłej tempèraturze działa stosunkowo słabo, a to z tego powodu, że powstający przy reakcyi fluorek pokrywa metal warstwą zapobiegającą dalszemu łączeniu się metalu z F-em. Żelazo pochłania F. w zupełności. Węglowodory (np. nafta, spirytus i t. p.) przy zetknięciu natychmiast pochłaniają F., tworząc fluorowodór. Z wodorem F. łączy się nadzwyczaj gwałtownie (z wybuchem) przyczem powstaje fluorowodór. Moissan w roku 1892, badając wolny F., doszedł do przekonania, że gaz ten rozkłada H.₂S, HCl, HBr, CS₂ i CHN przyczem następuje wybuch, gdy tymczasem na 0₂, N₂, CO i C0₂ nie działa wcale. Ogrzane Mg, Al, Ag i Ni płoną we fluorze, to samo da się powiedzieć i o S, Se, P. (powstaje PF₅). Reakcya z wodorem zachodzi nawet w ciemności, wytwarzając 36 600 jednos. ciepła. Przy oziębieniu do—95° F. nie skrapla się. Sadza i wogóle węgiel (prócz dyamentu) ogrzewane w atmosferze F-u dają bezpośrednio fluorek węgla CF₄ (Moissan 1890), który powstaje także przy reakcyi wzajemnej wymiany CC1₄ i AgF, przy temperaturze 300°. Fluorek węgla jest to gaz skraplający się przy 10p pod ciśnieniem 5 atmosfer. CF₄ z roztworem spirytusowym wodanu potasu daje bezpośrednio węglan potasu (K₂C0₃) według wzoru:

CF₄+6KH0=K₂C0₃+4KF+3H₂0.

W wodzie CF₄ nie rozpuszcza się, w CC1₄ i spirytusie z łatwością.—W r. 1894 Brauner otrzymał F., nagrzewając sól podwójną HF.3(KF).PbF₄. Sól powyższa przy 230° rozkłada się, wydzielając HF, a następnie jeszcze raz rozkłada się, wydzielając 3KF, PbF₂ i F₂. Obecność tego ostatniego (F₂) można wykryć, opierając się na jego własności wydzielania jodu z jodku potasu i łatwego łączenia się z krzemem, z którym tworzy fluorek krzemu SiF₄. Reakcya po-

M.

HF

KF

M.

M.

wyższa daje możność otrzymania F-u drogą czysto. chemiczną, która zasadza się na rozkładzie związku wyższego rzędu—czterofłuorku ołowiu (PbF₄), odpowiadającego Pb0₂, na wolny F. (F₂) i związek niższy, bardziej trwały—dwu-fluorek ołowiu (PbF₂), odpowiadający PbO. Jest to reakcya identyczna z otrzymywaniem chloru za pomocą Mn0₂, gdy bowiem MnCl₄ rozkłada się na MnCl₂ i Cl₂, związek PbF₄ po rozłożeniu się daje PbF₂ i F₂.

Fluorek jest to sól kwasu fluorowodornego, czyli fluorowodór, w którym na miejscu wodoru stoi metal, naprz.:

fluorowodór; fluorek: potasu, srebra, wapnia i t. d.

AgF CaF2 Fluorek ammonu. Wzór chemiczny NH₄F. Jest* to sól ammonowa kwasu fluorowodornego (ob. Fluorek i Fluorowodór). Bezbarwny, krystaliczny (w postaci płatków lub pryzmatów). Pod wpływem wilgoci, a nawet w zwykłych warunkach na powietrzu, przyciąga wodę i rozpływa się. Ulatnia się w temperaturze pokojowej. Para, powstająca z jego ulatniania się przy ogrzewaniu, jest to mieszanina ammoniaku i fluorowodoru. Wskutek łatwości, z jaką wydziela fluorowodór, używają go w chemii analitycznej zamiast tego związku. Dla tego samego powodu nadaje się też i do rytowania na szkle. Należy go przechowywać tak jak fluorowodór. Otrzymuje się go przez nasycenie stężonego roztworu wodnego fluorowodoru ammoniakiem. W cieple rozkłada się częściowo, wydzielając połowę ammoniaku, przez co powstaje związek, o budowie, podobnej do soli kwaśnych wzoru: NH₄F.HF. Ten ostatni związek, znanym jest w postaci krystalicznej, układu rombowego. Najważniejsze zastosowanie fluorku ammonu w praktyce widzimy przy analizach krzemianów i ry-towaniu na szkle.

Fluorek boru. Fluor z borem dają związek lotny BF₃, który z wodą rozkłada się na kwas borny iborofluorowodór HBF₄, ciało również kwasowej natury.

Fluorek ceru, ob. F1 u o c e r y t.

Fluorek glinu i sodu, ob. Kry o lit.

Fluorek krzemu SiF₄. Ciało gazowe o silnym i bardzo ostrym zapachu; dymi w wilgot-nem powietrzu. Z wodą rozkłada się w szczególny sposób, dając kwas ortokrzemienny i fluo-ro krzemowodór H₂SiF₆ przedstawiający, jak-gdyby związek fluorku krzemu z 2-ma cząsteczkami fluorowodoru. Rozkład ten można przedstawić przez równanie:

38iF₄+4HaQ=H₄Si0₄-f2HaSiF, M-

Fluorek wapnia, ob. Fluspat. .

Fluorek w§gla, ob. Fluor.

Fluorokrzemiany, ob. F1 u o r o krzemowo-d ó r.

Fluorescencya, zjawisko optyczne, polegające na tein, że niektóre ciała, wystawione na działanie promieni światła, same przez cały ciąg oświetlenia stają się świecącemi i wysyłają światło, którego barwa jest w ogólności różna, zarówno od barwy światła padającego, jak i od barwy własnej ciała. Nazwa fluorescencya, wprowadzona przez Stokesa (1882), pochodzi stąd, że takie objawy świecenia dostrzeżono najpierw na pewnych odmianach fluspatu (fluorku wapnia); poprzednio J. Herschel, który dostrzegł był (1845), że w rozproszonem świetle dziennem świecenie takie ma miejsce w wierzchniej tylko, cienkiej, warstwie ciała, nazwał zjawisko to rozszczepieniem barwnem powierzchnio-wem (dyspersyą epipoliczną); Brewster zaś nadał mu nazwę rozszczepienia wewnętrznego, przekonał się bowiem, że świecenie nie ogranicza się jedynie do najbardziej powierzchniowej warstwy substancyi badanej, ale daje się śledzić do pewnej głębokości. Pierwotne te nazwy wszakże już dlatego są niewłaściwe, że opierają się na nieuzasadnionej tu analogii do zwykłego rozszczepienia światła na barwy w pryzmatach (ob. Barwy).—Objawy F-i dają się na wielu substancyach łatwo obserwować. Gdy promienie słoneczne padają na olej skalny czyli naftę, wtedy ciecz ta, żółtawa, świeci pięknym połyskiem błękitnym. Woda, która choćby przez krótki przeciąg czasu pozostawała w zetknięciu z okruchami kory kasztanowca (kasztana zwykłego) i nabrała stąd słabego zabarwienia brunatnego, przedstawia w świetle słonecznem lub w rozproszonem świetle dziennem połysk jasno-nie-bieski; źródłem tego zjawiska jest eskulina, sub-stancya w korze kasztanowca zawarta. Podobnej barwy światło wydaje roztwór wodny siarczanu chininy. Wyciąg alkoholowy nasion bielunia (Datura stramonium), posiadający barwę brunatno-żółtawą, świeci połyskiem zielonawym. Uderzające objawy przedstawia zieleń roślinna (chlorofil), którą otrzymać można łatwo przez polanie eterem zeschłych liści; zielony ten wyciąg eterowy, wystawiony na światło słoneczne, okazuje na powierzchni żywy połysk krwistoczerwony; roztwór alkoholowy zieleni roślinnej daje zabarwienie nie tak piękne.—Wyraźniej i okazalej występują objawy F-i, gdy je wywołujemy metodą Brewstera, rzucając na badaną substancyę wiązkę promieni światła, skupioną przez soczewkę wypukłą (fig. 159). Gdy w ten sposób rozpatrujemy roztwór chininy lub nalewkę kory kasztanowca, dostrzegamy niebieski stożek świetlny, który najżywiej błyszczy na powierzchni cieczy, a w warstwach głębszych szybko na jasności traci. Podobny stożek w roztworze zieleni roślinnej jest czerwony, w tynktu-rze kurkumowej zielony, w lakmusowej pomarańczowy. Piękny połysk niebieski okazują niektóre odmiany fioletowe i zielonawe fluspatu, zwłaszcza z hrabstwa Derby. Do liczby fluoryzujących ciał stałych należy też żółto-zielonawe szkło uranowe, zw. kanar ko wem, w którein skupiona

Fig. 159. Widmo słonecze z częścią pozafioletową.

wiązka promieni słonecznych wzbudza stożek światła jasno-zielonego. W wielu razach zresztą F. jest tak słaba, że blask ten dostrzeżony być może tylko przy zastosowaniu szczególnych metod badania; metodą zwłaszcza pryzmatyczną, o której powiemy niżej, przekonał się Stokes, że zjawisko to jest daleko bardziej rozpowszechnione, aniżeli można było przypuszczać; tak mianowicie do rzędu ciał fluoryzujących należą nawet: biały papier, bawełna, kości, biała skóra, korek, róg, różne gatunki drzewa, muszle, skóra ręki, prawie wszystkie gatunki bezbarwne szkła, spät wapienny. Z ciał lotnych fluoryzującą okazała się jedynie para jodowa, która świeci barwą po-murańczową.

ABC

II

Jeżeli wiązkę światła słonecznego przepuścimy przez warstwę oleju skalnego, to, jakkolwiek jaśniejszą jest od rozproszonego światła dziennego, nie może już wywołać połysku błękitnego w warstwie oleju skalnego, zawartej w innem naczyniu: widocznie przeto promienie, które posiadają zdolność wywoływania F-i, zatrzymane czyli pochłonięte zostały przez olej skalny naczynia pierwszego i zużyte do wzbudzenia jego blasku błękitnego. W ogólności F-ę jakiejkolwiek substancyi wzbudzać mogą te tylko promienie, które są przez nią pochłaniane, działają tein energiczniej, im silniej są pochłaniane. Aby rozpoznać, które mianowicie z promieni słonecznych sprowadzają połysk niebieski oleju skalnego, należy na powierzchnię tej cieczy rzucić widmo słoneczne, to jest wiązkę światła słonecznego, przepuszczoną przez szczelinę, skupioną przez soczewkę i rozszczepioną przez pryzmat (ob. Rozszczepienie światła). Kiedy tak otrzymane widmo słoneczne rozpościera się na powierzchni oleju skalnego, dostrzegamy, że czerwień widma, oraz idące za nią kolejno barwy, aż do błękitu, są zgoła bezskuteczne; ciecz zaczyna świecić tam dopiero, gdzie ją pokrywa barwa fioletowa widma; blask ten nie kończy się wszakże wraz z końcem widma widzialnego, nie rozpościera się jeszcze daleko poza jego kresem fioletowym, s aż do oddalenia dorównywającego pra-| i! wie całej długości widma widzialne-WM go. Z tego już się okazuje, że w wiązce światła słonecznego istnieją promienie, na siatkówkę oka naszego niedziałające, niewidzialne zatem, silniej łamliwe aniżeli krańcowe promienie fioletowe i stąd rozszczepiające się w smugę, która się ciągnie poza końcem fioletowym widma (fig. 160), Po-zafioletowe te promienie stająsię widzialnemi, albo raczej oznajmiają swą obecność, skoro padają na powierzchnię oleju skalnego lub innej substancyi fluoryzującej, pobudzają ją bowiem do świecenia. Jaśniejąca smuga niebieska na powierzchni oleju skalnego okazuje się przeciętą liniami ciemnemi Fraunhofera, które występują nietylko w części fioletowej widma od G do H, ale zapełniają także część jego pozafioletową, i oznaczone zostały dalszemi głoskami alfabetu L do S.

ir

/mû//

////7ÎW

W////

Fig. 160. Wzbudzanie F-i światłem skupionem.

Fig. 161. Widmo F-i papieru kurkumowego.

Fluorescencya.

Jeżeli do rozszczepienia światła, zamiast pryzmatu szklanego, użyty jest pryzmat z kryształu górnego, część pozafioletowa widma na powierzchni substancyi fluoryzującej występuje daleko silniej i rozpościera się dalej; kryształ górny bowiem jest dla promieni pozafioletowych bardziej przezroczysty, aniżeli szkło, które je silnie pochłania.

Do badań widma rozpostartego na powierzchni ciała fluoryzującego nadaje się zwłaszcza analiza pryzmatyczna, wskazana przez Stokesa, a polegająca na rozpatrywaniu tego widma przez pryzmat, którego krawędź łamiąca ma położenie poziome, równoległe do kierunku widma A N (fig. 161), rzuconego na powierzchnię oleju skalnego lub innej substancyi fluoryzującej. Jeżeli widmo to pada na papier napojony tyn-kturą kur kumo wą, wywołuje fluorescencyę barwy zielonej; rozpatrywane przez pryzmat poziomo umieszczony, widmo to A N rozkłada się na dwie części RS i TU. Widmo RS jest to tylko odchylone widmo pierwotne A N, które przyjmuje kierunek ukośny, bardziej łamliwe bowiem jego promienie odchylają się od pierwotnego kierunku znaczniej, aniżeli koniec czerwony widma. Część natomiast druga TU przedstawia zjawisko odrębne, jest to bowiem widmo zielonego światła fluoryzującej tynktury kurkumowej. Odpowiednio do poziomego położenia krawędzi łamiącej pryzmatu, barwy tego widma ułożone są w kierunku poziomem, jedna ponad drugą, czerwona, żółta, zielona i niebieska. Światło zatem fluoryzującej kurkumy, występujące w miejscu, gdzie padają niebieskie, fioletowe i pozafioletowe promienie widma pierwotnego, nie jest jednorodnem, ale ulega rozszczepieniu na barwy składowe. Linie Fraunhoferowe widma pierwotnego występują wyraźnie w tern widmie po-chodnem TU, ale każda z nich przebiega, oczywiście, przez wszystkie jego barwy; ciemne te linie potwierdzają, że F. jest następstwem pochłaniania promieni padających, tam bowiem, gdzie brak promieni, gdzie w widmie pierwot-nem występuje linia ciemna, F. nie objawia się. Zależnie od rodzaju światła substancyi fluoryzującej różne są barwy jego widma; F. zieleni roślinnej daje widmo złożone przeważnie z samej tylko czerwieni, inne barwy są słabe, a błękit prawie nie występuje; w widmie natomiast TU roztworu chininy góruje błękit, a koniec czerwony niknie prawie zupełnie. Przy użyciu papieru napojonego tynkturą kurkumy pierwotne widmo odchylone RS świeci jasno; pochodzi to stąd, że papier ten odrzuca jeszcze znaczną ilość światła niezmienionego; gdy mamy do czynienia z roztworem chininy lub tynkturą bieluniu, widmo RS jest prawie niewidzialne.

Dla teoretycznego wyjaśnienia F-i szczególniej ważnem jest pytanie: w jakiej zależności pozostaje łamliwość światła fluorescyjnego względem promieni pochłanianych, które F-ę tę wzbudzają? Z licznych dostrzeżeń wyprowadził pod tym względem Stokes regułę (1854), że światło fluorescyjne nie zawiera nigdy promieni silniej się załamujących, aniżeli światło pobudzające. Światło jakiejkolwiek barwy może więc pobudzać takie tylko barwy fluorescyjne, które są bliższe czerwonego krańca widma, nie wywołuje zaś barw bliższych krańca fioletowego. Stokes wszakże rozpatrywał przeważnie substancye bezbarwne lub słabo tylko barwne, jak: roztwór chininy lub oleje skalne, które pochłaniają silnie tylko promienie fioletowe lub pozafioletowe; następnie poznano znaczną liczbę innych ciał, zwłaszcza barwników organicznych, silnie fluoryzujących, jak: czerwień magdal, eozynę, fluoresceinę, a pochłaniających rozmaite promienie widma, skąd też zabarwienie ich pochodzi. Co do takich fluoryzujących ciał barwnych okazało się, że fluorescyjne ich światło zawierać może promienie silniej łamliwe, aniżeli światło pobudzające. Tak np. czerwień naftalinowa, pobudzona działaniem światła, które przeszło przez szkło czerwone i zawiera tylko promienie czerwone i pomarańczowe, wydaje światło fluorescyjne, złożone z promieni czerwonych, pomarańczowych, żółtych i zielonych; światło wzbudzone zawiera przeto promienie bliższe fioletowego końca widma, aniżeli światło wzbudzające. Ciała więc takie nie ulegają regule Stokesa, a każdy przez nie pochłaniany promień pobudza zupełne widmo fluorescyjne, każdemu z tych ciał właściwe; F-ę taką nazywa Lommel F-ą pierwszego rodzaju, i wydające ją ciała zalicza do klasy pierwszej, gdy w ciałach klasy drugiej wzbudza się F. drugiego rodzaju, prawu Stokesa podległa. Rzecz ta jednak stanowczo nie jest jeszcze wyjaśniona, a niektórzy badacze, jak: Hagenbach (1872, 1883) i Stenger (1889) wszystkich wniosków Lom-mela nie potwierdzają.—W każdym jednak razie najdzielniej pobudzają F-ę promienie pozafioletowe; dlatego też światło elektryczne, obfitujące w takie promienie, wywołuje w odpowiednich warunkach silną F-ę wielu substancyj (ob. Geis siéra rury); wspaniałe objawy F-i powstają też pod działaniem promieni katodalnych (ob.). Jaki wpływ na F-ę wywiera stan skupienia ciała fluoryzującego, tego w ogólności powiedzieć nie można; jedne bowiem ciała fluoryzują silnie w stanie stałym, słabo zaś, gdy są rozpuszczone, inne natomiast zachowują się przeciwnie. Również i rozczynnik, czyli ciecz użyta do rozpuszczenia danej substancyi, niekiedy wywiera wpływ na rodzaj F-i, w innych zaś razach wpływu takiego dopatrzeć się nie można.—W ogólności objawy F-i zadawalniającego wyjaśnienia teoretycznego dotąd nie otrzymały; -skoro nie posiadamy dokładnej znajomości mechanizmu pochłaniania światła, nie da się też uzasadnić i teo-rya F-i. Jedyną dotąd teoryę matematyczną tych objawów opracował Lommel 1878 r. (ob. P o-J chłanianie światła); wnioski jej wszakże

Ü1

00

a.

nie są dosyć zgodne z rezultatami doświadczeń. Objawem pokrewnym F-i jest Fosforescen-cya (ob.).—Por. Noack „Verzeichniss fluores-

cirender Substanzen nach der Farbe des Fluo-

s. K.

SL

M.

rescenzlichtes geordnet” (1887).

Fluorokrzemowodór (ob.Fluorek krzemu) jest silnym kwasem i przez zastąpienie wodoru metalami, daje charakterystyczne sole, noszące nazwę fluorokrzemianów.

Fluorosiarek fosforu PSF:i. Jest to gaz bezbarwny, otrzymany przez chemików Thorpego i Rodgera w r. 1889, przez ogrzewanie do 250° w atmosferze suchego azotu mieszaniny PbF2 i P.₂S₅. Gaz ten poddany ciśnieniu 11 atmosfer, skrapla się w ciecz bezbarwną, która nie działa na suchą rtęć, na powietrzu lub w tlenie zapala się sama przez się, przyczem powstaje PF₅, P₂0₃ i S0₂. Rozpuszcza się w eterze; pod wpływem wody rozkłada się według wzoru:

PSF₃+4H0^H₂S+H₃P0₄-f3HF M-

Fluorowodór (HF). Związek fluoru z wodorem może być nazwany fluorkiem wodoru, albo fluorowodorem, a przez skrócenie fluowodorem. Otrzymują go, działając kwasem siarczanyrn na sproszkowany fluorek wapnia (fluspat). Już przy zwykłej temperaturze otrzymujemy siarczan wapnia i lotny fluorowodór (CaF₂ 4- H₂S0₄—CaS0₄-j-2HF), który dymi na powietrzu, łącząc się z parą wodną, przeprowadza ją bowiem z niewidzialnego stanu gazowego do postaci drobnych kropelek. Przy temperaturze 130° fluorek wapnia rozkłada się pod wpływem kwasu siarczanego całkowicie. Wydzielający się przytem fluorowodór wre przy + 19°; jego ciężar gatunkowy przy 12.8° równa się 0.9849. W wodzie HF rozpuszcza się z łatwością, wywiązuje się przytem znaczna ilość ciepła. Roztwór wodny ma stały punkt wrzenia: destyluje się przy 120°. Widzimy stąd, że F. łączy się z wodą tak, jak chlorowodór. Ciężar gatunkowy takiego roztworu 1.15, skład chemiczny HF.12H₂0. Skład ten odpowiada: HC1.12H₂0. Otrzymywać F-u, jako też i przechowywać go w szklanych retortach i naczyniach nie można, działa bowiem na nie niszcząco. Dla otrzymania F-u posługują się zazwyczaj naczyniami ołowianemi lub piaty no wemi. Te drugie są niezbędne, jeśli chcemy otrzymać produkt zupełnie czysty. I ołów działa na HF, lecz tylko swą powierzchnią, z chwilą zaś, gdy na powierzchni utworzy się warstwa fluorku ołowiu i siarczanu ołowiu, działanie ustaje. Dla przechowywania bezwodnego F-u, a także jego roztworu wodnego, używać należy naczyń platynowych, chociaż słabe kwasy przechowują się w naczyniach gutaperkowych lub szklanych, wylanych wewnątrz roztopioną i następnie zastygłą parafiną. Własności F-u są nadzwyczaj gryzące; oprócz złota, platyny, gutaperki i wosku, rozpuszcza on w sobie prawie wszystko. Na skó-— Fluspat-Fluoryt.

rę ludzką działa nadzwyczaj gryząco —wywołuje pęcherze, sprawia rany, które mogą spowodować gangrenę i śmierć. Para F-u jest także bardzo trującą. — Z zasadami F. tworzy bezpośrednio fluorki i pod tym względem jest podobny do chlorowodoru, który tworzy chlorki. Sole te jednak różnią się nieraz od analogicznych im soli chlorowców, naprz.: sole srebrne chloru, bromu i jodu są nierozpuszczalne w wodzie, fluorek zaś srebra—rozpuszczalny. Natomiast fluorek wapnia (CaF₂) w wodzie się nie rozpuszcza, gdy przeciwnie CaCl₂, CaBr₂, CaJ2 nietylko się w wodzie rozpuszczają, lecz jeszcze ją przyciągają i pochłaniają z wielką siłą. Ani HC1 ani BrH lub HJ nie działają na piasek i szkło, HF działa zaś bardzo energicznie, tworząc fluorek krzemu. Najważniejszą w praktyce własnością F-u jest jego zdolność do rozpuszczania szkła i ciał do niego podobnych. Dla tej własności przygotowują go i używają do poszukiwań naukowych, naprz.: rozbiorów chemicznych krzemianów nierozpuszczalnych w innych kwasach. Używają go też do rytowania na szkle (według sposobu wynalezionego przez chemika polskiego ś. p. Ant. Halina). W tym ostatnim celu szkło pokrywają warstwą lakieru (4 części wosku i 1 część terpentyny), na który F. nie działa, a następnie rytują na nim ostrzem żądany rysunek lub napis, i oblewają ciekłym F-em, albo, co jeszcze lepiej, wystawiają na działanie jego pary. W kilka minut, szkło na miejscach obnażonych z lakieru zostaje zgryzione. Działanie gryzące fluorowodoru na szkło zasadza się na tern. że HF reaguje z Si0₂ według wzoru: Si0₂4-4HF=:SiF₄-j- 2H₂0, zaś Si0₂ jest główną częścią składową szkła. Przez zniszczenie przeto tego ostatniego (Si0₂), powstający bowiem SiF4 jest lotny, powierzchnia szkła staje się chropowatą i powstaje matowy rysunek.

Fluoryt (mineral.), ob. Fluspat.

Fluspat -Fluoryt (mineral.). Minerał układu foremnego; najpospolitszą jego postacią jest sześcian, następnie ośmiościan foremny i dwu-nastościan rombowy (granatoedr); wszelako występują w nim, mianowicie w połączeniach, mnogie inne postacie, mianowicie rozmaite tetra-kishektaedry (sześciany piramidalne), ikosite-traedry (24 ściany deltoidowe) i liczne triaki-soktaedry (ośmiościany piramidalne). Kryształy bywają często duże i doskonale wykształcone, bądź pojedyńcze, bądź w grupy zebrane; zrostki bliźniacze (mianowicie dwóch sześcianów) dosyć pospolite. Występuje również często niekrysta-liczny, w skupieniach gruboziarnistych i prętowych, wreszcie w postaci zbitej i ziemistej; rzadziej w pseudomorfozach (postaciach fałszywych) po spacie wapiennym lub ciężkim (Münsterthal w Badeńskiem). Łupliwość oktaedryczna doskonała, odłam muszlowy rzadko dostrzegalny.

C. wł. 3.1—3.2; tw. 4.0. Bezbarwny, zwykle jednak zabarwiony w najrozmaitsze i piękne od-

K. J.

S. M.

Gwinei; źródła jej dotąd nie są znane, leżą jednak prawdopodobnie na południowym stoku wyniosłości Wiktora Emmanuela, na granicy posiadłości niemieckich i angielskich; biegnąc zrazu ku południu, rzeka wkracza na niewielkiej przestrzeni na terrytoryum hollenderskie, wraca jednak wkrótce na terryt. angielskie, skręca ku południo-wschodowi, rozdziela się przy uściu na mnóstwo ramion, tworząc obszerną deltę, i wpada do zatoki Papuańskiej pod 8° 40' szer. pd. i 143° 30' dł. wd. Gr. Długość przeszło 1 000 km.;—z dopływów najważniejsze: Strickland R. z lewej i Alice R. z prawej strony. Rzekę, odpowiednią do żeglugi, badali częściowo Mac Farlan, d’Albertis, a ostatnio Mac Gregor, który w roku 1890 dotarł 970 km. w górę od liścia.

W. Gr.

cienie barwy żółtej, zielonej, błękitnej i czerwonej, najczęstszemi są: fioletowy, winny, miodowy, szmaragdowy, nierzadko o dwócli barwach w jednym'krysztale, odmiennych wewnątrz i zewnątrz. Blask szklisty; wszelkie stopnie przezroczystości. Wszystkie prawie odmiany fosforyzują po ogrzaniu (chlorofan), wszelako tracą barwę przez wypalenie, przyczem tracą również nieco na wadze. Barwa F-u ma pochodzić, według Wyru b owa, od domieszki pewnego węglowodoru, w barwnych bowiem flus-patach znalazł on od 0.009 do 0.015 °/₀ węgla i 0.002 do 0.004% wodoru, co odpowiada mniej więcej stracie ich na wadze przy wypalaniu. Kryształy zawierają niekiedy w masie swojej obce zrostki, częściej zaś na swej powierzchni drobne kryształki pirytu miedzianego, żelaznego, galeny i t. p. Skład chemiczny: Ca F, w odsetkach: 48.85 fluoru i 51.15 wapna. Pod dmuchawką zwykle rozpryskuje się gwałtownie, fosforyzuje, a w cienkich łuszczkach stapia, barwiąc płomień na czerwono, w kulkę nieprzezroczystą, nietopliwą w silniejszym ogniu i zachowującą się jak wapno: kwas siarczany stężony rozkłada go całkowicie z wydzieleniem fluowodo-ru, kwas solny i azotny rozpuszczają go trudniej. Minerał bardzo pospolity: wśród pokładów i żył cyny w Saksonii. Czechach i Korn-walu; w żyłach srebra we Freibergu, Gersdor-fie, Marienbergu, Annabergu, Krongsbergu; w żyłach ołowiu w Derbyshire, Cumberland i Nor-thumberland; w łupkach krystalicznych Alp Szwajcarskich; fluoryt zbity tworzy potężne żyły w Stollbergu na Harzu, w Meiningen, w Pyre-nejach. Pięknie zabarwionych i mocno przezroczystych jego odmian używają w Anglii na wyroby galanteryjne (spar Ornaments). Słynne niegdyś w starożytności vasa mnrrhina robione były prawdopodobnie z fłuspatu. W robotach metallurgicznych i probierstwie używa się go jako topnika, skąd i nazwa jego (fiu s spath) pochodzi. Służy nakoniec do wyrobu kwasu wo-dofluorowego, do rytowania na szkle i do wyrobu pewnych emalij i polew.

Fluss, oh. Topnik.

Flustra, SI ą g w a Waga, Now. Liści ówka, dar. Kora morska Gal., główny przedstawiciel zoologicznej rodziny Slągw (Flustridae), należącej do gromady Myszywiołów (Bryozoa), do tych, których otwór gębowy jest bez ruchomego wieczka, a czułki osadzone są na tarczy okrągłej (Gymnolaemata). Należące tu gatunki żyją w morzach; kolonie ich, w kształcie krzaczków, przyczepiają się najczęściej do dolnych powierzchni różnych przedmiotów podwodnych. FI. foliacea— liściówka, pospolita w morzach europejskich. Kolonie jej tworzą krzaczki 12—15 c. m. dł. FI. papyracea—krzaczki nieco mniejsze. FI. truri-cata L. żyje w oceanie Atlant.. Krzaczki jej mają 3—4 c. m. dł. (D. J. Leunis).

Fly, najznaczniejsza rzeka na wyspie Nowej

Kbg. Powrss. Jlustr. Zesz. 172. T. XXII.

And. S.

Flygare - Carlen Emilia, powieściopisarka szwedzka, ur. 1807, zamężna naprzód za lekarzem Flygare; owdowiawszy młodo, wyszła powtórnie za literata Carlen. Pisała powieści współ-czesno-obyczajowe, które nietylko w kraju szeroki pozyskały rozgłos, ale i za granicą znalazły duże powodzenie, szczególnie w Niemczech, gdzie wielokrotnie były tłóinaczone i ogłoszone zostały nawet w zbiorowem wydaniu (Sztutgard 1869—70). Za najlepsze jej powieści poczytują następujące: Gustaw Lindorm (Sztokholm 1839) Poświęcenie kościoła w H am m arby (tamże 1841); Róża z Ti stel ön (tamże 1842); Pustelnik (tamże 1846); Noc nad jeziorem Bu 11 ar (tamże 1847).-—Zbiorowe wydanie dzieł F.-C. w Sztokholmie 1869—75.

FlySZ (geolog.). Nazwę tę otrzymała w Szwaj-caryi potężna grupa pokładów, składających się z ciemnych łupków, piaskowców, wapienia gliniastego i łupków nmrglowych, które osadzać się z morza poczęły w końcu okresu kredowego i osadzały się następnie przez długi czas jeszcze w ciągu okresu trzeciorzędowego (eoee-nowego i dolnego oligocenowego). Grupa ta ma 300 przeszło metrów grubości, współrzędna wapieniowi numinulitowemu, nosi gdzieindziej inne jeszcze nazwy, jak: piaskowca wiedeńskiego w Austryi, piaskowca karpackiego w Karpatach, macigno we Włoszech. Do tejże grupy należą i czarne łupki dachowe kantonu Glarus w Szwajcaryi, bogate w kości ryb (Palaeorhynchus, Meletta). Pokłady flyszu owego często bardzo obfitują w odciski i szczątki morszczyzn (Chondrites intricatus, Gh. Targionii, Gh furcatus), które nieraz całkowicie pokrywają płaszczyzny ich uławicenia (pokłady fukoido-we); zresztą zaś przedstawiają zaledwie ślady innych szczątków zwierzęcych (pierściennie), z wyjątkiem owych kości ryb w łupkach glar-neńskich, co nawet stanowi ciekawe zjawisko, tein charakterystyczne dla alpejskich dawnych pokładów trzeciorzędowych, że owe pokłady flyszu bez skamieniałości mają bezpośrednio nad sobą i pod sobą pokłady przepełnione muszlami

96

mięczaków. Brak ten szczątków zwierzęcych w pokładach flyszu był powodem do wprost przeciwnych sobie teoryi jego powstania. Tak Fuchs ma go za osad bardzo głębokiego, Rene vier, przeciwnie,—płytkiego morza. Znajdowanie się w austryackim flyszu olbrzymich otoczaków granitu, gneisu i innych skał kryszta-licznych wywołało przypuszczenie istnienia wielkich pływających mas lodowych w okresie jego powstawania, kiedy Fuchs otoczaki te uważa za produkt podwodnych wybuchów wulkanów błotnych. Flysz dosyć obszernie występuje w A-peninach, obok skał masowych, jak gabbro i serpentyn. Na północnym stoku gór Kaukaskich stanowi on pokłady eocenowe, a w Dagestanie znajdują się potężne pokłady piaskowców z podrzędnemi warstwami wapieni i margli, przepełnione licznemi szczątkami morszczyzn, żadnych zaś innych skamieniałości nie zawierające; pokłady te Abich przyrównywa do flyszu

gu kilkunastoletniej działalności profesorskiej F. wykładał w uniwersytecie różne działy filologji słowiańskiej, a m.: historję, etnografję, gramatykę porównawczą języków słowiańskich i liistorję literatur słowiańskich. Z pomiędzy wymienionych działów zajmował się szczególnie przeszłością Słowian południowych. Prace z tej dziedziny wydał następujące: „AooHCitie aKTH u (f)OTorpa-<J)n«iecKie chhmkh crL hhxt> bï> coopaniaxB Cesa-CTtJiHOBa” (Petersburg 1880), i „ HoJiUTiiuecKaa u KyjiŁTypnan óopnóa na rpeuccKOMï. boctokF Brf> nepBOil nojiOBuiih XIV B'haa” (1883). W o-statnich zaś latach ogłosił swoje wykłady gramatyki języków słowiańskich p. t. „JleKpin no cJiaBBHCKOMy n3r»iK03uaniio” w dwuch tomach (Petersburg i Kijów 1895 i 1897, str. 526 i 703). Jest to po gramatyce porównawczej języków słów. Miklosića (1852, 56, 75—79, 1883) drugie dzieło, poświęcone opracowaniu gramatyki tych języków. Obejmuje wszakże dwie tylko ich gromady, t. j. języki południowe i zachodnie, gromada wschodnia pominięta. W tomie 1-ym mamy wstęp ogólny (st. 44) i języki południo-wo-słowiańskie, tj. bułgarski (47—189), serbsko-chorwacki (190—380) i słowieński (381—526). W tomie II-gim języki północno-zachodnie: czeski (st. 1 — 219), słowacki (220 — 344), polski (345—547), kaszubski (548—582), serbo-łużycki (583—685) i połabski czyli nadłabski, wymarły (686—699). W każdym z tych działów obok o-pracowania naukowego przytacza autor odnośną literaturę aż do r. 1896. Dział poświęcony językowi polskiemu przedstawia pracę poważną i stosunkowo dość obszerną. Autor daje w niej na początku zwięzły zarys badań dotyczących języka polskiego, począwszy od wieku XV-go, tj. od Parkosza, aż do czasu obecnego (st. 355— 360) i dołącza starannie ułożony wykaz bibliograficzny prac z zakresu badań nad polszczyzną (st. 360—385). Szkoda tylko, że wykaz ten szpecą liczne błędy drukarskie w nazwiskach autorów i tytułach dzieł. W następnych rozdziałach określa granice etnograficzne jęz. polskiego, podaje rys historji tego języka, wykłada jego fonetykę i naukę o formach, wreszcie rozpatruje narzecza albo gwary polskie. Opracowanie wogóle staranne i naukowe, nie bez uster-ków wszakże w objaśnianiu zjawisk i właściwości polszczyzny. Poglądy autora na dzieje jęz. polskiego niezawsze są słuszne, sądy o wpływach zewnętrznych (co do łaciny) często niedokładne, a nawet wprost mylne. Nieuzasadnione też jest traktowanie mowy kaszubskiej jako języka samodzielnego, odrębnego, gdy w rzeczywistości stanowi ona tylko jedno z narzeczy (gwar) języka polskiego; właściwości gwarowe kaszubszczyzny fonetyczne i morfologiczne nie są zjawiskami odrębnemi, w niej tylko wyłącznie spotykanemi, lecz znajdują się i w innych gwarach polskich na różnych miejscach

alpejskiego.

K. J.

Fłorinskij Tymoteusz (Timofej Dmitrje-wicz), jeden z wybitniejszych dzisiaj sławistów rosyjskich, ur. 28 paździer. 1854 w Petersburgu. Po ukończeniu gimnazjum w r. 1872, wstąpił na wydział historyczno-filologiczny uniwersytetu petersburskiego, gdzie, między innemi, słuchał J. Srezniewskiego i W. Łamańskiego. W r.

1876 otrzymał stopień kandydata na podstawie rozprawy „ K-pHTnuecKm paaoopT. CBn^IiTejiBCTB'L KoncTaHTima IIopffmpopopHaro o iojkhlixï. (Aia-BanaxT.”, odznaczonej złotym medalem, i pozostał przy uniwersytecie w celu przygotowania się do przyszłej profesury. W latach 1880—82 wykładał historję Słowian na wyższych kursach żeńskich prof. Bestużewa-Rjumina; jednocześnie przygotował rozprawę „K)mn>ie CjiaBBiie u Bu-, sairria bo BTopon ueTBepTH XIV Blina”, i po złożeniu jej otrzymał 1881 r. od uniwersytetu petersburskiego stopień magistra filologji słowiańskiej; poczym w 1882 r. został docentem tejże filologji w uniwersytecie kijowskim. W 1883 i 1884, a następnie w 1886, wyjeżdżał za granicę kosztem min. oświaty w celach naukowych, przy czym zwiedził główne ogniska ruchu umysłowego na ziemiach słowiańskich. W r. 1884 został profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1888 prof. zwyczajnym uniwersytetu kijowskiego, po uzyskaniu stopnia doktora filologji słowiańskiej w u-niwersyteciè petersburskim, na podstawie rozprawy „ IlaMBTHHKII 3aK0H0,HaTejlI>H0fł Ä'kfiTejlBHO-cth dymana, papa CepóoBB w FpeKOBî». Xpii30-ByjTB, CepócitiH ŚaKOHimk/l, CoopnnKH BimiiTM-CKHXTb 3aK0H0Bï> ’ (Kijów 1888), W pracy tej autor przychodzi do wniosku, że prawodawstwo Duszana składa się z serbskiej kodyfikacji prawa bizantyjskiego w formie wyciągu z Syntagmy Macieja Włastara i z tak zw. kodeksu Justynja-na, oraz z kodeksu («zakonnik») Duszana, zawierającego prawa serbskie miejscowe, jako u-zupełnienie prawodawstwa bizantyjskiego.—W cią- | etnograficznego obszaru polszczyzny, a liczne

w Belgradzie.

A. Pol.

u.

And. S.

steina.

Wł. E.

z nich posiadał także i język staropolski, w zabytkach piśmiennych dochowany. Suma znamion, właściwych mowie kaszubskiej, nie nadweręża wcale jej ścisłej łączności gienetycznej z językiem polskim.— Oprócz dzieł wymienionych F. napisał też wiele krytyk prac, dotyczących Słowian południowych; np. „KoHCTaHTHHï. Iloptjnipo-poAHMH uaKT) imcaTeiB o iO/K[jijxt> CjiaBfluaxT. nepe^t cy;i,OMrf> iionimmefi kphtjikh” w „Żurn. minist, narodn. prosw.” t. CCXV, 1881), o pracach Skabalanovica, Sreckoviéa, Xovakoviéa, Ko-vaceviéa, Klaića. Raćkiego i in., oraz wiele recenzji dzieł z zakresu slawistyki. Wiele prac drobnych pomieszczał w różnych pismach perjo-dycznych rosyjskich, jak: w Żurnalu minist, nar. prosw., w Uniwersyteckich Izwiestjach kijowskich, w czasopiśmie Russkij mir, w Izwiest. sło-wians. błagotw. obszczestwa i in. Był też redaktorem czasop. „Sławjanskij Jeżegodnik”, wydawanego przez Towarzystwo słowiańskie w Kijowie. W „Uniwersyteckich Izwiestjach” kijowskich w r. 1897 zamieścił artykuł: Postępy w pracach naukowych o języku polskim w ostatnim dwudziestopięcioleciu (zeszyt sierpniowy,

N. 8, w dziale Krytyka i bibljografja, st. 47— 87). Jest to ten sam zarys bibljograficzny, który znajduje się w Il-im tomie jego „Lekcji”, na wstępie pracy o języku polskim. Dodamy, że F. jest od r. 1890 dziekanem wydziału historyczno-filologicznego w uniwers. Kijowskim, oraz członkiem towarzystw naukowych: archeologicznego w Moskwie, akademji nauk i sztuk w Zagrzebiu, tow. naukowego w Pradze i akademji nauk

A. A. K.

F-mol (włos. Fa minore, franc. Fa mineur), nazwa tej tonacyi minorowej, która ma za podstawę ton F.; oznacza się czterema bemolami: b, es, as, des. Akord F-m. — f-as-c.

Fo, chińska nazwa bożka Buddy, ob. Budda.

Focea (Phokäa), miasto portowe w Azyi Mniejszej, w wybornem położeniu na północy od uścia rzeki Hermon; w starożytności miała bardzo wielkie znaczenie (tu, jak się zdaje, były bite pierwsze monety greckie), słynęła z warownych murów swoich, szczególnej z budowy swych okrętów, i z przymiotów obywateli, przebiegłych, pracowitych i namiętnie miłujących swobodę. Okręty jej handlowe docierały aż do cieśniny Gades, po drodze zaś zwiedzały wybrzeża Italii, Gallii, Hiszpanii, a nadewszystko Korsykę, zakładając tu i owdzie rozmaite osady, z których najważniejszą była Massylia. Po zburzeniu Focei przez Cyrusa (r. 540 przed Chr.), większa część jej mieszkańców wyniosła się na Korsykę, inni powrócili na dawne miejsce i powoli odbudowali miasto, które znów za czasów rzymskich zakwitło. Ci zaś, którzy na Korsyce osiedli, rozwinęli tam swój handel tak czynnie, że obudziwszy zawiść w Tyryjczykach i Karta-gińczykach, zostali wyparci przez nich przemocą i schronili się do Lukanii, gdzie zbudowali

Velia. Pod Foceą, w w. XV Genueńczycy założyli potężną twierdzę, której zwaliska aż do naszych czasów dotrwały pod Foksa czyli Focza.

Fochabers, miasteczko w szkockiem hrabstwie Elgin, na granicy z hrabstwem Banff, i na prawym brzegu rzeki Spey, w pobliżu jej uścia w zatoce Moray; wspaniały zamek Gordon Castle, rezydencya księcia Richmond; ruiny rzymskiego obozu (Tuessis Ptolemeusza).

Fock Otton, dziejopis (* 29 kwietnia 1819 w Schwarbie na wyspie Rugii—f 24 października 1872 w Stralsundzie); odbywał studya w Bonn, a później w Berlinie, i habilitował się 1843 W Kiel jako docent teologii. W r. 1848 brał udział w ruchu politycznym, jako redaktor demokratycznej „Neue Freie Presse”, i 1850 wybrany został na posła do sejmu szlezwidzko-holsztyńskiego. Po zajęciu Holsztynu przez Duńczyków opuścił Kiel i mieszkał później w Stralsundzie.—Napisał: „Der Socinianismus nach seiner Stellung in der Gesamtentwickelung des christlichen Geistes” (Kiel 1847, 2 tomy); „Schleswig - Holsteinische Erinnerungen, besonders aus den Jahren 1848—1851” (Lipsk 1863) i „Rü-gen-Pommersche Geschichten” (Lipsk 1861—72, 6 tomów), zawierające również wyczerpującą lii-

storyę oblężenia Stralsundu przez Wallen-

Wł. E.

Focke Wilhelm 0111 o n, botanik (* 5 kwietnia 1834 w Bremie); odbywał studya medyczne w Bonn, Wiirzburgu i Wiedniu, praktykował 1858—1868 w Oberneuland i w Bremie, poczein poświęcił się botanice, a obecnie jest członkiem rady zdrowia w Bremie i lekarzem zakładu karnego w Ostelhausen.—Napisał: „Synopsis Ruborum Germaniae” (Brema 1877); „Die Pflanzenmischlinge” (tamże 1881), i redaguje od r. 1868 „Abhandlungen”, wydawane przez Towarzystwo przyrodnicze bremeńskie.

Focyda (Phokis), kraina w Grecyi środkowej, wynosząca około 36 mil Q przestrzeni, a granicząca na zachodzie z Dorydą i Lokrydą ozolską, na północy z Lokrydą epiknemidzką, na wschodzie z Lokrydą opuncką i Beocyą, na południu z zatoką Koryncką. Powierzchnię jej zalegają w części góry lesiste, z których najznaczniejszą jest Parnas, w części zaś szeroka, żyzna dolina rzeki Cefizu (Kepliisos). Najważniejsze miasta w F-e były: Delfy, Likorea (dziś Liakura), Litea (u źródeł Cefizu), Elatea (dziś Elefta), Abä ze sławną świątynią Apollina i z wyrocznią, Hyampolis, Parapotamioi i Panopeus nad Cefizem, Daulis na wschodnim stoku Parnasu, Ambrysos (dziś Distowo), Cyrra (Kirrha) niedaleko od brzegu, przy uściu rzeki Pleistos, na żyznej równinie, Antycyrra i Kryssa, na zachodzie od Delfów nad Pleistosem, zburzona z rozkazu amfiktyonów za to, że mieszkańcy jej nakładali kontrybucyę na pielgrzymów, zdążających do Delfów. Najdawniejszą ludność F-y sta-

K.

Autentyczne fragmenty F-a wydał najlepiej razem z podrobionym poematem T. Bergk w „Poetae lirici Graeci” (tom II, str. 68 i nast.) czwartej edycyi w Lipsku r. 1882. Pseudofokylidesowy poemat z wierszowanem tłó-maczeniem wydał J. Nickel w Moguncyi roku

S. Drz.

nowili Lelegi, pomieszani z Trakami i Pelazga-mi; z nich-to powstali Focyjczycy, których epo-nymem według podania miał być niejaki Fokos, Eolczyk, przybyły z osadnikami z Koryntu. W czasach historycznych Focejczycy tworzyli federacyę z 29-u miast ze stolicą religijną Plio-kikon, na południe od Daulis, należeli jednak do amfiktyonii delfickiej i w wojnie mieli zwykle wspólnego wodza. Często walczyli z Beotami i Tes-salczykami i brali udział w wojnie perskiej i peloponeskiej, w której stali po stronie Spar-, tan. Najcięższą wszakże i najważniejszą dla nich była tak zwana druga wojna święta (od r. 355 — 346 przed Chr.), którą wywołali przez odrzucenie wyroku amfiktyonów, skazującego ich na karę za zajęcie gruntów, należących do świątyni w Delfach. W wojnie tej prawie wszystkie miasta focejskie poszły w zwaliska, później wszakże znów się odbudowały przy pomocy Ateńczyków i Tebańczyków. Po bitwie pod Cheroneą (338 r. przed Chr.) F. podzieliła losy reszty Grecyi. W dzisiejszem królestwie Greckiem F. z Lokrydą i Ftyotydą, stanowi jedną nomarchię z głównem miastem Saloną.

Focyjczycy, ob. F o e y d a. •

Focylides (F o ky 1 i d e s) <I>ioxDXt37]ę), grecki poeta dydaktyczny z 1-ej poł. VI w. przed Chr., rodem z Miletu. Bliższe szczegóły życia jego nie są znane. Układał on prawdy moralne, ogólne sentencye, zatytułowane KebâXna, w he-ksametrach i elegijnych dystychach, które w krótkich odstępach rozpoczynały się regularnie od słów: Kai tó§£ 4>{oxouós(o (= i to zdanie napisał F.). Z nich drobne jedynie szczątki czasów naszych doszły, które późniejsi pisarze mimochodem przytoczyli. Wszakże i z tych marnych fragmentów przebija wyraźnie powaga, szczerość i poczciwość męża, który w prostej, dobitnej formie, na mocy własnego doświadczenia, z dość znaczną przymieszką pewności siebie, trzeźwego poglądu na życie nauczyć drugich pragnie. Natomiast w zupełności przechował się poemat dydaktyczny, złożony z 230 heksametrów, pod tytułem Phokylidea, dawniejszemi czasy chętnie bardzo czytany, nader wysoko ceniony, równano go bowiem nawet z Dziesięciorgiem Przykazań. Przenosi on nas w odrębny zupełnie od ducha greckiego świat, przesycony surową, a po części nawet i zabobonną, moralnością. Pierwszym, który wyraził wątpliwość, zaliby poemat ten mógł być utworem greckiej poezyi, był heidelberski uczony, Sylburg. Po nim doszedł do pewniejszych rezultatów ze względu na treść i język Józef Scaliger, polegając zwłaszcza na zgodności pojedyńczych twierdzeń, jako-to o zmartwychwstaniu ciała (wiersz 103) i wybieraniu gniazd ptasich (wiersz 84 i 85—Deuter, 22.6), z nauką Starego Testamentu i dowoli zostawił każdemu decyzyę pomiędzy żydowskim albo chrześciańskim fałszerzem. Kwestyę rozstrzygnął stanowczo Jakób Bernays w znakomitej rozprawie „Über das phokylideische Gedicht” (Berlin 1856), drukowanej potem jeszcze w zbio-rowem wydaniu dzieł tego uczonego, tom I, str. 192—266, (Berlin 1885), wykazując niezbicie, że fałszerz należał do sekty aleksandryjskich żydów, którzy zasady judaizmu łączyć potrafili z grecką filozofią, i że żyć musiał w czasie pomiędzy II wiekiem przed Chr. a panowaniem cesarza Nerona.

1833.

Focyon (Fokion), wódz, mówca i mąż stanu ateński (* koło 400 r. przed Nar. Chr.—f 317). Uczył się filozofii u Platona, Ksenokratesa, może też u Dyogenesa, a polityki, studyując życie Arystydesa, któremu zawsze pragnął dorównać. Wraz z Chabryasem brał udział w bitwie morskiej pod Naxos (376) i w innych wyprawach. Służył w 351 roku Artaxerxesowi III, królowi perskiemu, dla którego podbił wyspę Cypr, działając spoinie z Ewagorasem. Wielkie usługi oddał Ateńczykom podczas wojny ze sprzymierzeńcami: Eubeę ocalił od natarcia Filipa Macedońskiego i zmusił Macedończyka do odstąpienia od obleganych przezeń Byzancyum i Peryn-tu (340). W czasie bitwy pod Cheroneą (338) znajdował się na Hellesponcie, dowodząc flotą ateńską. Był to człowiek zdolny, prawy i nie-sprzedajny. W czasach, gdy większość mówców i mężów stanu sprzedawała swoje głosy wrogom ojczyzny, F. pozostał zawsze moralnie czystym tak, że późniejszy biograf jego, Plu-tarch, porównał go z Katonem Utyceńskim. F. stał na czele partyi arystokratycznej i był politycznym przeciwnikiem wielkiego Demostenesa. W tern, co mówił, rządził się zawsze jedynie własnem przekonaniem. Zdanie tłumu nie miało na niego nigdy żadnego wpływu, przeciwnie, pogardzał niem; podanie głosi, że gdy pewnego razu jakiś wniosek jego na ekklezyi przyjęto jednogłośnie, F. zapytał się otaczaj ącycli go przy jaciół: czy mu się wypadkiem jakie głupstwo nie wyrwało? W czasie walk z Macedonią, gdy Demostenes, uniesiony zapałem i wiarą w lepszą przyszłość kraju, doradzał walkę do ostatniej kropli krwi, F., nie wierząc w skuteczność oporu, przekładał, by z rezygnacyą poddać się losowi i starać się, o ile możności, wyzyskać sy-tuacyę. Pomimo, że głosy przeciwników politycznych przemogły, F. jednakże nie porzucił służby narodowej. Czterdzieści pięć razy obierany był strategiem i na tern polu zaszczytnie się odznaczył. Gdy po śmierci Aleksandra Wielkiego Ateńczycy powstali, chwycili za broń i wszczęli wojnę Lainijską, F., choć sprzeciwiał się prowadzeniu wojny, przyjął dowództwo i kil-

Iw.

kakrotiiie pobił Macedończyków, pustoszących brzegi Attyki. Gdy Antypater po zwycięstwie pod Kranonera poszedł na Ateny, zdobył je i, zniósłszy rząd dotychczasowy, urządził tam oligarchię, F. stanął na czele nowego rządu, czem wielce przeciw sobie oburzył stronnictwo demokratyczne. Następnie uwikłany w walkę Kasandra z Polyspercliontem uciekł do Focydy, został pojmany i z rozkazu Polysperchonta do Aten wydany. Tam wrogowie jego wystąpili z oskarżeniem o zdradę ojczyzny; lud, czyli tłum demokratyczny, jednogłośnie skazał go na wypicie trucizny. Ciało jego leżało rzucone na granicy Attyki, dopóki przyjaciele nie przenieśli go do Eleuzys i nie pochowali przystojnie. W parę lat potem rehabilitowano go; wówczas-to urządzono mu pogrzeb na koszt państwa i wzniesiono posąg w Atenach. Życie jego opisali Korneliusz Nepos i Plutarch, sławiąc go jako człowieka prawego, męża nieskalanego przekupstwem, cnotliwego i zacnego obywatela. Godną uwagi jest rozprawa Jakóba Bernays „Phocion und seine neueren Beurtheiler” (1881).

Focyusz, patryarcha konstantynopolski (* 820 r. —f 891 w Bordi)). Był pasierbem Bardasa, brata cesarzowej Teodory, regentki państwa, za małoletności cesarza Michała III Porfiroge-nety. Na stolicy patryarszej zasiadał w owym czasie, wyniesiony na nią przez Teodorę, syn cesarza Michała I, Nicetas, który, wstąpiwszy do zakonu, przyjął był imię Ignacego. Mąż ten nadzwyczaj bogobojny i światły z wielką mądrością i godnością sprawował przez lat jedenaście swój urząd, doznając we wszystkiem pomocy i poparcia od regentki, którą wspierał swemi radami. Na nieszczęście Bardas, który, demoralizując w sposób najbezecniejszy młodego cesarza, ogromny wpływ na niego wywierał, usunął siostrę od regencyi (r. 854) i sam stał się rzeczywistym rządzcą cesarstwa, a dwór zamienił, rzec-by można, w jaskinię zbrodni i rozpusty, w której sam był przewódzcą, oddaliwszy prawą małżonkę a żyjąc w związku kazirodczym ze swą pasierbicą. Świętobliwy patryarcha Ignacy nie mógł na to być obojętnym, wyrzucał mu jego występki, a nareszcie ukarał go, odmówiwszy mu, jako jawnogrzesznikowi, kommunii św. Rozjątrzony tern Bardas, oskarżył go o spisek, który sam uknuł, i bez żadnego śledztwa skazał na wygnanie, a na stolicę patryarszą wyniósł pasierba swego, Focyusza. Ten był przybocznym sekretarzem cesarza i dowódzcą jego gwardyi, w ciągu wszakże dni sześciu z rąk biskupa Byrakuzy, Grzegorza, otrzymał wszystkie święcenia kapłańskie, ocl mniejszych aż do biskupstwa. Ale biskupi wschodni uznać go za patryarchę nie chcieli, jedni protestując otwarcie, drudzy żądając, ażeby wprzód Ignacy dobrowolnie godność swą złożył. Gdy jednak Bardas nie mógł go do tego nakłonić żadnym sposobem, gdy i wyrok potępiający soboru, zwołanego przez F-a do Konstantynopola r. 859, stałości Ignacego nie zachwiał, wtedy F,. wraz z cesarzem Michałem III, wysłali r. 860 do papieża Mikołaja I listy, niby-to uciekając się do powagi Rzymu dla ostatecznego ukończenia sporu obrazoburców i prosząc o przysłanie legata do Konstantynopola, a przytem nadmieniając ubocznie, że Ignacy zrzekł się dobrowolnie na rzecz F-a stolicy patryarszej. Papież tegoż roku wysłał dwóch swych legatów z poleceniem, aby przedewszystkiem zbadali najdokładniej stan sprawy Ignacego, wcale się nie znosząc z jego następcą,— oraz z listami do Cesarza i F-a, z których przed pierwszym użalał się na złożenie Ignacego ze stolicy patryarszej bez woli i wiedzy Głowy Kościoła, a drugiemu wyrzucał nagłe wyniesienie się ze stanu świeckiego na najwyższą godność duchowną, nadmieniając, iż nie pierwej będzie mógł go uznać, aż legaci z całą dokładnością rozpatrzą sprawę. Stronnicy Bardasa i Focyusza oplątali legatów takiemi intrygami, użyli tylu podstępów, pogróżek, obietnic i prezentów, iż ci zdecydowali się zebrać synod, który r. 861, wobec samego cesarza i 318 biskupów, uznał depozycyę Ignacego. Ignacy nie poddał się temu dekretowi i zaapel-lował do papieża. Wówczas postawiono fałszywych świadków świeckich i duchownych, ze sfer najwyższych i najniższych, którzy zaprzysięgli, że się on wdarł na stolicę patryarszą wbrew postanowieniu kanonów. Zaraz też go deponowano i kazano mu, aby akt swej depozycyi własnoręcznie podpisał, a gdy tego uczynić nie chciał, gwałtem ujęto go za rękę i podpis położono. Następnie ogłoszono, że Ignacy prawnie złożony został przez sobór powszechny, zebrany za zgodą papieża, a F. uznany patryarchą. Rychło potem umyślne poselstwo udało się do Rzymu z listami cesarza i F-a i z aktami soboru, ale papież ani listom ani też aktom nie uwierzył; a gdy zimą z r. 862 na 863 przybył do Rzymu osobiście opat Teognis z apellacyą Ignacego i wszystkich wiernych mu biskupów, i gdy następnie jeden z legatów przyznał się publicznie do winy, papież zwołał natychmiast sobór, który postanowił złożenie F-a i zagroził mu klątwą, jeśliby śmiał nie usłuchać tego wyroku. F. nie usłuchał, i papież musiał spełnić swą groźbę (864—65). Wyklęty patryarcha kon-stantynpolski, zwoławszy sobór w swej stolicy, nawzajem wyklął na nim patryarchę rzymskiego (t. j. papieża Mikołaja I), i akta tego zgromadzenia przesłał cesarzowi zachodniemu, Ludwikowi, a w okólniku do trzech patryarchów i biskupów wschodnich ogłosił kościół zachodni za heretycki, zarzucając mu: post sobotni, skrócenie postu 40-stodniowego o jeden tydzień z u-żywaniem pokarmów mlecznych, celibat księży, udzielanie bierzmowania tylko przez biskupów i sfałszowanie symbolu wiary przez dodanie do niego „Filioque”. Tymczasem w Konstantyno-

:i/₄ mahometan.

polu zaszły wielkie zmiany, niepomyślne dla F-a: nowy ulubieniec cesarza, Bazyli, r. 866 zgładził z tego świata Bardasa, potem zaś (867) i Michała I, i tron sobie przywłaszczył, a na drugi dzień po swej koronacyi złożył F-a ze stolicy, na którą przywrócił Ignacego. W r. 868, i cesarz, i Ignacy pisali do papieża, prosząc go o położenie końca rozdwojeniu. W skutek tego odbył się w Konstantynopolu, pod prezydencyą legatów Stolicy Ąpostolskiej (869—70), ósmy so-bor powszechny, przed którym stawiony F. nie chciał odpowiadać na czynione sobie zarzuty, a nareszcie oświadczył, że się nie będzie tłó-maczył przed soborem, lecz tylko przed cesarzem; skazano więc go na wygnanie ze wszystkimi jego zwolennikami. Po upływie wszakże pewnego czasu człek ten przebiegły, przy pomocy możnych przyjaciół, zdołał zyskać względy cesarza do tego stopnia, iż wezwano go na nauczyciela książąt Konstantyna i Leona, w roku zaś 875 został rektorem akademii duchownej. Pogodził się z patryarchą Ignacym i już nigdy, przynajmniej jawnie, przeciw niemu nie występował; a we trzy miesiące po zgonie jego (23 października 877), zajął powtórnie stolicę pa-tryarszą, przyczem rozszerzono wieści fałszywe, że stało się to za zgodą Rzymu. Z początku rządy swe sprawował łagodnie, rychło wszakże chwytać się zaczął dawnych swoich sposobów dla utwierdzenia się w swojej godności, i wszystkich tych biskupów, których nie zdołał na swą stronę przeciągnąć, powysyłał bezprawnie na wygnanie. Papież wszakże, Jan VIII, potrzebując pomocy cesarza przeciw napadom Saracenów na Włochy, łudzony przytem kłam-liwemi obietnicami, że nowo-nawrócona Bulgarya przejdzie pod jego władzę, tolerował tego intruza. Legaci jego, prezydujący na soborze kon-stantynopolskim r. 879, nieznający języka greckiego, stali się narzędziem w ręku Focyusza, który istotnie został zatwierdzony w swej uzurpowanej godności. Gdy się jednak papież dowiedział, że F. nietylko nie wypełnił jego zalecenia, żeby publicznie wyznał winy swoje poprzednie, lecz nadto pofałszował jego listy i odrzucił ustawy i akta ósmego soboru powszechnego, wyklął go znowu, a klątwę tę powtórzyli jego następcy: Marcin I i Adryan III. F. jednak na te klątwy wcale się nie oglądał, a nawet doprowadził do tego, że i sam dwór cesarski zerwał z Rzymem wszelkie stosunki. Dopiero, gdy F. wbrew woli jego zamianował Opatem Santabarena, poróżniony z nim cesarz starał się ze Stolicą Apostolską pojednać, a zamiar ten i następca tronu, Leon, popierał. Spostrzegłszy to, F. usiłował poróżnić syna z ojcem i tern się zgubił; Leon bowiem, wstąpiwszy na tron (886), natychmiast pozbawił godności i jego samego i Santabarena. F., osadzony w klasztorze ormiańskim w Bordi, tam po pięciu leciech życia dokonał, zapisawszy się w dziejach jako spraw-

ca rozłamu pomiędzy Kościołem greckim a łacińskim. W literaturze F. położył wielkie zasługi; z dzieł jego wydane są: 1) Słownik grecki (Aś£eov aovaYiuyrj), najnowsze wydanie Nabera (Leyda 1864— 65 w 2-ch tom.); (F. chciał tym słownikiem ułatwić rozumienie pism świeckiej i ogólnej literatury, główną zaś uwagę zwracał na wyrażenia i przenośnie attyckie); 2) „Biblio-theca” czyli „Myriobiblion”, spis 280 dzieł, przez F-a czytanych, ich krytyka i wyciągi z nich; właściwy tytuł tego dzieła jest ’AîtoYpacpTj xat oivaptdfxrjocc twv ivsYvoop.évcüv ’vjjiîv ßiß/Jcov (wyd. ostatnie Bekkera, Berlin 1824); 3) ïà ’Ap.cptXó-/ia, v. ’Ap/piX6yeia, odpowiedź na przeszło 324 pytania treści egzegetycznej, dogmatycznej, uwagi z filozofii, mitologii, gramatyki, historyi i in. Prócz tego bardzo wiele jeszcze jest pism F-a treści rozmaitej: polemiczne (przeciw sekcie Pau-licyanów, przeciw supremacyi Rzymu, księga o nauce św. względem Ducha św. i in.); z prawa kanonicznego; kommentarze biblijne, mowy i listy.—Zbiorowe wydanie dzieł F-a wyszło r. 1860 w Patrologii greckiej Migne’a, tomy 101 — 104. Najgruntowniejszą, źródłową pracą o F-u jest J. Hergenröthera „Photius, Patriarch von Konstantinopel, sein Leben, seine Schriften u. d. griech. Sch.” (Regensburg 1867—73, w 3-ch tomach).—Według „Encyklop. Kościelnej”). ~

Focyusz. rodem z Morei, metropolita kijowski i całej Rusi od 1409 r., przemieszkiwał zwykle we Włodzimierzu nad Klaźmą, a później w Moskwie; dało to powód do niesnasek pomiędzy nim a Witoldem, w. ks. Litewsk,, który żądał, ażeby metropolita siedział w Kijowie. Niechętny był duchowieństwu litewsko-ruskiemu, skutkiem czego Witold, zaskarżywszy go przed pa-patryarchą, usunął jego zastępców, a dobra, jako należące do skarbu, rozdał pomiędzy panów, poczerń wysłał Grzegorza Camblaka do Carogrodu, aby się tam wyświęcił na metropolitę (1416). Po śmierci Camblaka F. przeprosił Witolda i r. 1420 znowu objął rządy Kościoła litewsko-rus-kiego, nie straciwszy jednak rządów i w Moskwie. W r. 1428 przybył do Litwy, a nawet złożył hołdy swoje królowi Jagielle w Sandomierzu. Wróciwszy do Moskwy, f 1431 r. Z licznych pism jego ważniejsze są: Listy do Psko-wian o Strygolnikach; Słowo do kapłanów i mnichów; Słowo do biskupów; Listy do ludu, rządu i duchowieństwa pskowskiego; List do arcybiskupa Jana Nowogrodzkiego z r. 1410 i urzędników, z poleceniem ażeby zachowywali cnoty chrześciańskie.—Ob. artyk. J. Bartoszewicza w „Enc. S. Orgel.”

Focza, Fotscha, Foea, miasto powiatowe w Bośnii, w okr. Sarajewskim, śród pięknej górskiej okolicy, przy zlaniu się rzeki Czechotyny z Dryną; komora celna, wyrób narzędzi ostrych, działolejnia, tkalnie wełny; cerkiew grecko-ka-tolicka, kilka meczetów; 4 500 m-ców,—w tern

And. S,

nej radzie szkolnej i w kollegium lekarskiem. wkrótce zaś potem objął w Marsylii oddział w Hôtel-Dieu i w zakładzie dla chorych umysłowych, Przez lat 10 pozostawał na tych stanowiskach; w r. 1814 odniósłszy na konkursie świetne zwycięstwo, otrzymał w Strasburgu katedrę medycyny sądowej; w r. 1819 rozpoczął nadto wykładać dzieje chorób nagminnych i hygienę; z odczytów tych powstało dzieło, do dziś wielką wartość posiadające p. n. „Leçons sur les épidémies et l’hygiène publique etc” (Strasburg 1822—1824, 4 tomy). Spełniając sumiennie obowiązki profesorskie, sprawował nadto rozmaite urzędy publiczne z wielką korzyścią dla społeczeństwa, a przytem nie ustawał na chwilę w pracy literacko-naukowej, od której nawet wtedy nie umiał się oderwać, gdy zagrożony utratą wzroku w ciężkiej niemocy dogorywał, humain”, wydrukowaną dopiero w kilka lat po Pomijając rozprawy drobniejsze, do prac już doktoryzacyi, która nastąpiła w r. 1787 (wyd. wymienionych dodać musimy jeszcze następują-1-e, Turyn 1790; wyd. 2-gie, Paryż 1800; tłom. ce: „Essai de physiologie positive, appliquée

Foder, z niein. Fader, miara głównie do wina „Volumina Legum” II, 666 wspominają o niej. W Gdańsku F. znaczył tyle co fasa; ma cztery oksefty, albo garncy 380.

Fodéré FranciszekEmmanuel (* w Saint-Jean-de-Maurienne [Sabaudya] d. 8 stycznia r. 1764—f w Strasburgu d. 4 lutego r. 1835), lekarz francuski. Jako syn ubogich rodziców z trudem wielkim zdobywał sobie wiedzę, naprzód w szkole duchownej w Chambéry, a następnie w uniwersytecie Turyńskim, gdzie znalazł protektora w kawalerze de Saint-Réal, dzięki któremu nauki mógł ukończyć. Obdarzony zdolnościami niezwykłemi i palony żądzą wiedzy, oddawał się nauce z gorliwością i będąc studentem jeszcze napisał pracę znakomitą „Traité du goitre et du crétinisme précédé d’un discours sur l’influence de l’air humide sur rentendement

niem. Berlin 1796). Zapał naukowy F-go zwrócił na niego uwagę króla Wiktora Amadeusza III, który kazał wyznaczyć mu na trzy lata stypendyum na podróże naukowe; czas ten spędził F. przeważnie w Paryżu i Londynie. Po powrocie do ojczyzny zajął się głównie medycyną sądową, niebawem też mianowano go lekarzem sądowym księstwa Aosty. Gdy w dwa lata później Sabaudya zajętą została przez Francuzów, wstąpił do służby jako lekarz wojskowy i odbył wojnę włoską; doświadczenia swe, nabyte wtedy, opisał w bardzo ciekawej książce „Mémoire sur une affection de la bouche et des gencives, endémique à l’armée des Alpes” (Embrun 1795), oraz w później wydanem dziele większem p. n. „Mémoires de médecine pratique sur le clima et les maladies des Mantouans; sur le quinquina etc” (Paryż 1800). Gdy w r. 1793 z wojskiem przybył do Marsylii, mianowano go lekarzem w Hospice d’humanité i w domu dla obłąkanych. Wypocząwszy po trudach obozowych, zajął się znów ulubioną swą medycyną sądową i hygieną; owocem pracy tej było dzieło „Les lois éclairées par les sciences physiques, ou Traité de médecine légale et d’hygiène publique” (Paryż 1798. trzy tomy; wyd. II, powiększone. Bourges 1812. wyd. III Paryż 1815, 6 tomów); wybornem opracowaniem przedmiotu zjednał sobie wtedy trwałe uznanie, poza grób sięgające. Wtedy powierzono mu wykłady fizyki i chemii w szkole centralnej miejskiej, a gdy zakład ten naukowy zamknięto, F. został dyrektorem i profesorem filozofii w ustanowionej tamże nowej szkole, oraz lekarzem tamtejszych szpitali cywilnych i wojskowych, w których wykładał anatomię i fizyologię. W r. 1803 rząd wezwał do opracowania statystyki departamentu Alpes maritimes F-a, który trudnemu zadaniu temu zadość uczynł i w sposób zadawalniający, i w roku następnym zasiadł jako członek w departamental-

Dr j. p.

spécialement à la médecine pratique” (Awinion 1806, 3 tomy), „Traité du délire appliqué à la médecine, à la morale et à la législation” (Paryż 1817, 2 tomy); „Voyage aux Alpes maritimes, ou histoire naturelle, agraire, civile et médicale du comté de Nice etc” (Paryż 1822, 2 tomy); „Essai historique et moral sur la pauvreté des nations, la population, la mendicité, les hôpitaux et les enfants - trouvés” (tamże 1825); „Recherches et observations critiques sur l’éruption et la fièvre connues sous le nom de miliaires etc” (tamże 1828, dzieło klasyczne); „Recherches historiques et critiques sur le cho-léra-morbus etc” (tamże 1831) i „Essai médico-légal sur les diverses espèces de folie vraie, simulée et raisonnée etc” (Strasburg 1832). Umierając, zostawił w rękopisie „Traité des maladies nerveuses” (2 tomy) i „Philosophie sociale, ou du principe de vie de l’homme en société” (4 tomy).—Por. „Archives méd. de Strasburg” (1835, T. I, Nr 1) i „Annales médico-psychologiques” (1846, T. VII, str. 304).

Fodrum. „Marszałkowie dawni dla koni królewskich wybierali na wsiach furaże, a żywność dla dworskich, co się nazywało Fodrum, podobno z niemieckiego Forderung czyli egzakcye”. A. Naruszewicz „Hist. narodu polskiego” t. V.

Foe Daniel de, pisarz angielski, ob. De Foe. Foeimm - Graecum, Boża trawka. Kozieradka, ob. Trigonełla.

Foerster Karol August, poeta i tłómacz (* 3 kwietnia 1784 w Naumburgu nad Salą—f 18 grudnia 1841 w Dreźnie), oddawał się w Lipsku studyom teologicznym, historyczno-filozoficz-nym i filologicznym i od r. 1805 był profesorem języka niemieckiego i literatury niemieckiej w królewskim zakładzie kadetów w Dreźnie.

W chwilach wolnych zajmował się historyą no-wo-europejskiej literatury, mianowicie włoskiej, później także staro-niemieckiej, oraz historyą sztuki. Był pomocnikiem i doradzcą księcia Ja- amtliche Schreiben Albrechts von Wallenstein” na (Philalethes) w studyach nad Dantem. F. wystąpił naprzód z dobrym przekładem włoskich poezyj Petrarki (Lipsk 1818—19, wyd. 3-e, tamże 1851), poczetn wydał tłómaczenie wyborowych lirycznych poezyj Tassa (Cwikawa 1821,

(Berlin 1828—29, 3 tomy); epilogiem jest dzieło „Wallensteins Process vor den Schranken des Weltgerichts und des K. K. Fiskus zu Prag. Mit noch bisher ungedruckten Urkunden” (Lipsk 1844); „Geschichte Friedrich Wilhelms I, Königs von Preusseu” (Poczdam 1835, 3 tomy); „Die Höfe und die Kabinette Europas im XVIII Jahrhundert” (tamże 1836—39, 3 tomy wraz z księgą dokumentów w 2 tomach). W książce „Peter Schlemihls Heimkehr” (wyd. 2-e, Lipsk 1849) wydał ciąg dalszy znanego utworu Chamissa; nadto opracował kilka utworów Szekspira, napisał kilka komedyjek i dramat historyczny „Gustav Adolph” (Berlin 1832). Pieśni swoje wojenne, romance, opowiadania i legendy wydał w zbiorze „Gedichte” (Berlin 1838, 2 tomy). Pod ogólnym tytułem: „Preussens Helden im Krieg und Frieden” ogłosił historyę Prus od 1640—1815, na którą złożyły się następujące dzieła: „Der grosse Kurfürst”, „Friedrich I”, „Friedrich Wilhelm I”, „Friedrich der Grosse”, „Neuere und neueste preussische Geschichte”, „Die Befreiungskriege”, „Von Elba nach St. Helena”, „Ligny und Waterloo”. Wiarogodność

2 tomy, wyd. 2-e, Lipsk 1844), wreszcie jako samodzielny poeta dał się poznać w dziele „Raffael,

Kunst und Künstlerleben in Gedichten” (tamże 1827). Z pod pióra F-a ukazały się później:

„Abriss der allgemeinen Literaturgeschichte”

(Drezno 1827 —1830, tom 1 —4, dzieło nie-ukończone), i przekład Dantego „Vita nuova”

(Lipsk 1841). Zbiór poezyj F-a wyszedł po jego śmierci (Lipsk 1842, 2 tomy), wydany staraniem żony jego, Ludwiki (zmarłej 17 czerwca 1877 w Dreźnie), która ogłosiła również „Biographie und literarische Skizzen aus dem Leben und der Zeit K. Försters” (tom I, Drezno 1846). Dzieło, rozpoczęte przez Wilhelma Maillera „Bibliothek deutscher Dichter des XVII Jahrhunderts” prowadził dalej F. i ukończył 1838 na tomie 14-m. Córka jego, Mar y a (* 9 marca 1817 w Dreźnie—f tamże 28 kwietnia

1856) debiutowała również jako poetka („Poe-zye” Lipsk 1857); nadto ogłosiła „Briefe aus jego sprawozdań z czasów niemieckich walk

Wł. R

Südrussland” (1856).

Z dzieł pośmiertnych F-a ukazał się początek jego autobiografii p. t. „Kunst und Leben”, wydany przez H. Klettego (Berlin 1876 r.).

Foerster Ludwik, architekt austryacki (* w Bayreuth 8 października 1797—f w Gleichen-bergu w Styryi 16 czerwca 1863), uczęszczał do akademii sztuk pięknych w Monachium, a następnie w Wiedniu.—Niezadowolony z kierunku nauczyciela Nobile, który wszczepiał w swoich uczniów styl starożytny, F. zwróci! się do renesansu włoskiego. W r. 1844 opracował pierwszy projekt regulacyi i rozszerzenia Wiednia; plan ten, jakkolwiek nie wszedł całkowicie w wykonanie, posłużył jednak za materyał dla późniejszych prac, i w duchu F-a przeprowadzili jego uczniowie częściowe melioracye. Do liczby najzdolniejszych uczniów Foerstera należą van der Nüll, konstruktor opery Wiedeńskiej (ob,); on zaś sam F. — uważany jest za założyciela specyalnego kierunku architektury austryackiej.— Zasługą F-a,—jak na owe czasy olbrzymią,—było utworzenie organu specyalnego, poświęconego architekturze, który do dziś dnia egzystuje i cieszy się w sferach zawodowych wielkiem znaczeniem. Jest to „Bauzeitung” Forstera, założona w Wiedniu 1836. Z dzieł architektonicznych własnych, świadczących o początkach rozwoju, ważniejsze: kościół na przedmieściu Wiednia

Wł. R.

o niepodległość podał w wątpliwość Latendorf Foerster Fryderyk Krysztof, poeta i hi- w dziele „Fr. Foersters Urkundenfaelschungen storyk (* 24 września 1791 w Münchengoner- zur Geschichte des Jahres 1813 mit besonderer städt pod Hamburgiem nad Salą—f 8 listopada Rücksicht auf Th. Körners Leben und Dichten”. 1868 w Berlinie), słuchał w Jenie teologii 1809—11, poczem jako nauczyciel domowy oddawał się w Dreźnie studyom archeologii i hi-storyi sztuki. Z wybuehem niemieckich walk o niepodległość wstąpił razem z Teodorem Kör-nerem do korpusu Lützowa, w którym później został oficerem; w ognistych pieśniach wojennych „Schlachtenruf an die erwachten Deutschen” wzywał i zagrzewał do walki za oswobodzenie ojczyzny. Brał także udział w walkach 1815 r. i odniósł ciężkie rany w bitwie pod Ligny.

Po zajęciu Paryża był tamże czynnym przy odbiorze zagrabionych przez Napoleona I-go dzieł sztuki. Po ukończonej wojnie mianowany został nauczycielem w szkole artylleryi i inżynieryi w Berlinie. Z powodu rozprawy „Ueber die geschichtliche Entwickelung der Verfassung Preus-sens”, napisanej dla „Nemesis” Ludensa, stawiony został 1817 przed sądem wojennym i usunięty ze służby. Od r. 1821 redagował „Neue Berliner Monatsschrift”, następnie 1823 — 26 „Vossisclie Zeitung” a od 1827—30, we spółce z W. Alexisem, „Neues Berliner Konversationsblatt”. Z bratem swoim, Ernestem, odbył podróż artystyczną do Włoch i 1829 zamianowany został radzcą dworu i kustoszem w król. Izbie sztuki. Z pism jego wymieniamy: „Der Feld-marschall Blücher und seine Umgebung” (wyd.

2-e, Lipsk 1821); „Albrecht von Wallenstein” Mariahilf, most architektonicznie wykończony (Poczdam 1834), do którego wstępem były „Un- Elisabethbrücke (1854), synagoga izraelska, pałac gedruckte eigenhändige vertrauliche Briefe und Todesco; arsenał—dzieło wspólne F-a i Hause-na (ob.). W stosowaniu stylu średniowiecznego F. nie okazał się bardzo szczęśliwym.

kając jako bawarski pozasłużbowy oficer w Monachium, wydał jeszcze „Deutsch-Ostafrica. Geographie und Geschichte der deutschen Kolonie”

Wł R..

Em. S.

Foerster Henryk, książę biskup wrocławski (* 24 listopada 1800 w Głogowie dziernika 1881 w Johannisbergu), słuchał teologii we Wrocławiu, wyświęcony 1825 na kapłana, został kapelanem w Lignicy, a potem proboszczem w Landshucie; w r, 1837 członkiem kapituły katedralnej, pierwszym kaznodzieją katedralnym i inspektorem seminaryum duchownego we Wrocławiu. W lecie 1848 r. wybrano go na posła do zgromadzenia narodowego we Frankfurcie; w listopadzie t. r. brał udział w würzbur-skiem concilium biskupów niemieckich, a 19 maja 1853 został księciem biskupem wrocławskim. Występował ostro przeciwko prądom „starokato-licyzmu”, które prof. Baltzer usiłował wprowadzić do wrocławskiego seminaryum. F. należał na soborze watykańskim do oppozycyi przeciwko dogmatowi nieomylności papieskiej, ale wkrótce poddał się uchwałom soboru i surowemi karami doprowadził do posłuszeństwa dla papieża buntowniczy fakultet teologiczny wrocławski. Podczas „walki kulturalnej” oparł się mężnie urosz-czeniom rządu pruskiego, nie uznał przeciwkościel-nych „praw majowych”, za co skazany był na grzywny, a gdy kar dobrowolnie nie płacił—fan-towany. Wreszcie rząd pruski zawiesił mu wypłatę pensyi i 6 paźdz. 1875 złożył z urzędu.

f 20 paź-

Foerster Ernest, malarz, poeta i estetyk (* 8 kwietnia 1800 r. w Miinchengosserstaedt (Lipsk 1888).

n. S.—f 29 kwietnia 1885 w Monachium); oddawał się studyom teologicznym i filologicznym, oraz malarstwu, i temu w końcu poświęcił się całkowicie, za namową Corneliusa, do którego szkoły w Monachium wstąpił 1823. Do pierwszych prób malowania fresków przystąpił w glyp-totece; pracował pod kierownictwem mistrza w auli uniwersyteckiej w Bonn nad freskiem Hermanna, przedstawiającym teologię; brał później udział w pracach nad zdobieniem arkad ogrodu nadwornego i w wykonaniu obrazów en-kaustycznych w zamku królewskim w Monachium.

Wł. R.

Bawarski następca tronu, Maksymilian, zlecił mu wykonanie we Włoszech rysunków, według wzorów starych mistrzów, co naprowadziło go na studya, których rezultat wydał w dziele „Beiträge zur neueren Kunstgeschichte” (Lipsk 1836), za co otrzymał od uniwersytetu w Tybindze tytuł doktorski. W związku z biografią swego teścia, Jean Paula, którą kontynuował po śmierci pierwszego wydawcy, napisał tom 4—8 dzieła „Wahrheit aus Jean Pauls Leben” (Wrocław 1827—33). Wydał również „Politische Nach-kliinge von Jean Paul” (Heidelberg 1832) i brał żywy udział od r. 1836 — 38 w wydawnictwie spuścizny i korrespondencyj J. Paula, jako-też napisał krótką biografię poety do wydania jego „Ausgewählte Werke” (tomów 16, Berlin 1843); Nie czekając na tę państwową „detronizacyę” wreszcie wydał J. Paula „Papierdrachen” (Frank- schronił się F. do zamku Johannisbergu, w au-furt 1845) i „Denkwürdigkeiten aus dem Leben stryackiej części swej dyecezyi.—Napisał: „Le-von Jean Paul Friedrich Richter” (Monachium bensbild”, swego poprzednika, księcia biskupa 1863, 4 tomy), Po śmierci Schorna redagował wrocławskiego Melchiora v. Diepenbrocka (Wroc-z Franciszkiem Kuglerem berliński „Kunstblatt” ław 1859. 3-e wyd., Regensburg 1878). W zbioro-i ukończył rozpoczęty przez Schorna przekład wem wydaniu wyszły F-a „Kanzelvorträge” (Wroc-Yasarego dzieła „Leben der ausgezeichneten ław 1854, 6 tomów; nowe wyd. 1878) i „Hir-Maler, Bildhauer und Baumeister” (Sztutgard tenbriefe” (Regensb. 1880, 2 tomy).

1843 —• 49, 6 tomów). Z licznych pism jego Foerster August (* w Weimarze d. 8 lipca wymienić możemy jeszcze: „Handbuch für Rei- r. 1822—f w Würzburgu d. 10 marca r. 1865) sende in Italien” (Monachium 1840, 8-e wyd. anatom-patolog niemiecki. Ponieważ już w dzie-1862; także po franc.): „Die Wandgemälde der ciństwie okazywał wiele zdolności do rysunków, St. Georgenkapelle zu Padua” (Berlin 1841); ojciec zaczął go kształcić w tym kierunku, prze-„J. G. Müller, ein Dichter - und Künstlerleben” znaczając go na miedziorytnika; chłopiec jednak (St. Gallen 1851); „Leben und Werke des Fra wolał nauki przyrodnicze i, w szkołach będąc Angelico da Fiesole” (Regensburg 1859); „Vor- jeszcze, wiele zajmował się botaniką i entomo-schule der Kunstgeschichte” (Lipsk 1862); „Denk- logią. W r. 1841, idąc, nie za wolą ojca, lecz male deutscłier Baukunst, Bildnerei und Malerei” za popędem własnym, zapisał się na wydział (300 rysunków, Lipsk 1853 — 69, 12 tomów); lekarski w Jenie, ukończył go jako doktor me-„Gescliichte der deutschen Kunst” (1851 — 60, dycyny w r. 1845 i wkrótce potem został tam-5 tomów); Biografia Rafaela (1867—1869, 2 to- że asystentem kliniki chorób wewnętrznych, my); „Geschichte der italienischen Kunst” (1869— W r. 1842 rozpoczął wykłady jako docent, w r. 78, 5 tomów); „Denkmale italienischer Malerei” 1852 otrzymał katedrę nadzwyczajuą anatomii (1870—82, 4 tomy); „Peter von Cornelius, ein patologicznej w Gietyndze, skąd go wkrótce po-Gedenkbuch” (Berlin 1874, 2 tomy); „Die deut- wołano na profesora zwyczajnego tegoż przed-sche Kunst in Bild und Wort” (Lipsk 1879).—- miotu w Würzburga, gdzie czynnym był do śinier-Porówn. „Das Leben Emma Försters, der Toch- ci. Przyczynił się znacznie do rozwoju i postę-ter Jean Pauls in ihren Briefen” (Berlin 1889) pu anatomii patologicznej, w której trzymał się wydane przez jej syna Brixa F-a, który, miesz- j kierunku wskazanego przez Virchowa (ob.).

97

Kucyki. Powsz. Ilustr. Zessz. 173. T. XXII.

Mnóstwo prac pomniejszych ogłosił po większej części w „Archiv f. pathol. Anatomie”, w „Wiener med. Wochenschrift” i w „Würzburger med. Zeitung”. Z dzieł jego większych wymieniamy: „Lehrbuch der pathologischen Anatomie” (Jena 1850; wyd. 10-e w r. 1875); „Handbuch d. pathol. Anat.” (Lipsk 1854, wyd. 3-e, 1865, 2 tomy); „Atlas der mikroskopischen pathol. Anatomie” (Lipsk 1854—1859, z bardzo dobremi, przez autora wykonanemi, rysunkami) i „Die Missbildungen des Menschen” (Jena 1861).—Por. Dec h ambre „Dictionn. encyclop.” (Serya IV,

Dr J. P.

miologie” 1874).

Foerster Wilhelm, astronom (*    1832

w Grünbergu na Szląsku), studyował matematykę w Berlinie, astronomię w Bonn pod Argelan-drem; w r. 1855 został assystentem w obser-watoryum berlińskiem, w 1863 profesorem astronomii w uniwersytecie tamecznym, a w r. 1865 po śmierci Enckego dyrektorem obserwatoryum. Obok tego w roku 1868 objął dyrekcyę kom-missyi miar i kierował wprowadzeniem nowego układu miar i wag niemieckich. W r. 1891 został przewodniczącym kommissyi międzynarodowej miar i wag, a przytem należy do stałego komitetu międzynarodowych pomiarów stopnia południka. Od 1865 do 1883 wydawał rocznik astronomiczny berliński, a nadto „Metronomische Beiträge” (3 zesz., 1870 -- 82). Oprócz trzech zbiorów swych wykładów i rozpraw naukowych ogłosił jeszcze: „Sammlung populärer astronomi-

s. K.

Em. S.

T. III, str. 663).

Foerster Ryszard (* dnia 15 listopada 1825 roku w Lesznie), okulista niemiecki. Nauki lekarskie odbył we Wrocławiu, Heidelbergu i Berlinie; dyplom doktorski otrzymał w roku 1849 i poświęcił się wyłącznie chorobom ocznym; w r. 1857 został docentem, w 1875 profesorem zwyczajnym chorób przyrządu wzrokowego w uniwersytecie wrocławskim. N aj główniej -szemi zasługami jego są: wprowadzenie do okulistyki użycia fotometru (ob.), czego dokonał przez pracę swą: „Ueber Hemeralopie” (Wrocław 1857 i „Klinische Monatsblätter Zelien-dera” r. 1871) i perymetru (ob.), któremu utorowały drogę prace, umieszczone w „Annales d’oculistique” (1868, T. LIX) i w „Klinische Mo-natsbl. Zehendera” (1869). Z innych prac jego okulistycznych wymienić można: „Ophthal -mologische Beiträge” (Berlin 1862); '„Beziehungen der Allgemeinleiden zu den Erkrankungen des Sehorgans” (w „Handb. d. Ophthalmologie” Gräfego i Semischa, T. V, 1877); „Künstliche Reifung des Cataracts” („Archiv, f. Augenheilkunde” 1883) i „Einfluss der Concavgläser auf die Weiterentwickelung der Myopie” („Ar-chif. f. Augenheilk.” T. XIV). Pisywał też i o przedmiotach innych, jak np.: „Verbreitung der Cholera durch die Brunnen” („Klin. Mo-natsbl. Zehendera” 1873) i „Das W'asser als Träger des Choleragiftes” („Zeitschrift f. Epide-

Dr J. p.

scher Mitteilungen” (2 cz., 1878—84); „Ortszeit und Weltzeit” (1884 i 1891); „Studien zur Astro-nometrie” (1888), i w r. 1888 dał podnietę do założenia w Berlinie stowarzyszenia naukowego „Urania”;wr. 1891 zawiązał stowarzyszenie przyjaciół astronomii i fizyki kosmicznej, a nadto jest prezesem stowarzyszenia niemieckiego dla kultury etycznej, istniejącego od 1892 roku.

Foerster Emil, syn Ludwika, architekt (* 18 października 1838 we Wiedniu), uczeń swojego ojca, z zamiłowaniem poświęcił się architekturze ukończył akademię w Berlinie, odbył podróż naukową do Włoch, studyując z wielkiem zajęciem wzory Odrodzenia. Po powrocie do Wiednia zajął się budową szeregu domów, wzdłuż przedłużonej ulicy Kärtnerstrasse, stawiał pałace dla rodziny Todesco i Hoyos.—Włochy siłą przeciągającą spowodowały drugą podróż, trwającą 3 lata. Podczas tego drugiego pobytu zbierał materyały do dzieła o renesansie Toskanii i wtedy-to wytworzyło się w młodym architekcie szczególne zamiłowanie do renesansu florenckiego. Ten też panuje odtąd w jego dziełach. W 1867 powraca do Wiednia, buduje szereg domów na Franzensring, stawia hotel pierwszorzędny „Austrya” w Gries koło Botzen, który zaleca się przyjemnemi formami i doskonałym wewnętrznym rozkładem; dalej Kasyuo w Marienbadzie, wiedeński teatr opery komicznej, słynny ze strasznej katastrofy pożaru (1881). Wewnętrzne urządzenie Ringteatru było bardzo starannie wykonane. W pobliżu kościoła Wotywnego na placu Maksymiliana w Wiedniu pobudował F. szereg pałacowych gmachów, jakoteż pałace bankowe dla pierwszorzędnych zakładów austryackich. W 1887 zbudował hotel w Bukareszcie, a nieco później w Sofii. Działalność F-a na polu architektury au-stryackiej trwa dotąd i zyskała mu szeroką, nawet po za granicami ojczyzny, sławę.

Foerster Wendelin, filolog (* 10 lutego 1844 r. w Wildschütz pod Trautenowem w Czechach); r. 1861 —1865 słuchał teologii w Kralo-wym hradzie, potem od 1805—67 w Wiedniu (pod Bonitzem i Yahlenem) filologii klasycznej; był 1868—74 nauczycielem gimnazyalnym w Bernie morawskiem i w Wiedniu: 1872—73 spędził we Włoszech i we Francyi; w maju 1874 habilitował się w uniwersytecie wiedeńskim na katedrę rzymskiej filologii, został w październiku

t. r. nadzwyczajnym, w maju 1876 r. zw}_czaj-nym profesorem w uniwersytecie praskim, a w jesieni powołany do Bonn, objął tam katedrę po prof. Diczu. F. zajmuje się głównie krytyczne-mi badaniami tekstów, leksykalnemi i etymolo-gicznemi poszukiwaniami; traktuje głównie staro-francuszczyznę i żywe dyalekty Piemontu i Sardynii. — Wydał: Krystyana z Troyes (Halla 1884— 90), dalej „Quaestiones Horatianae I” (Berno 1869); „De lege Mainekiana” (1870); „De Rufi Fest! breviario” (Wiedeń 1872); „Rufi

gie” i t. d.

Foës A nu ce, zwykle Anutius Foësius zwany (* w Metzu w r. 1528—f tamże w r. 1591), znakomity lekarz-humanista, był uczniem słynnego Houlliera (ob.) i zajmował się wykonawstwem lekarskiem w mieście rodzinnem,

Dr J. P.

And. S.

Wł. R.

Festi breviarium” (1874); „Li dialoge Grégoire” (Halla 1876); „Aiol et Elie de Saint-Giile” (Heilbr. 1876 —82, 2 tomy); „Li Chevaliers as deus espees” (Halla 1878); „Las Mocedades del Cid de G. de Castro” (Eonn 1878); „De Venus la deesse d’Amors” (1880); „Lyoner Ysopet und Anonymus Neveleti” (Heilbr. 1882); „Robert Gar-niers Tragödien” (1882—83, 4 t.); „Das altfran-zözische Rolandslied treu nach den Handschrif-

ten” (1883—86, 2 t.); „Li sermon saint Bernart” (Erlangen 1885); „Louis Meigrets Tretté de la Grammere françoeze” (1888); „Ueber die Sprache der Waldenser” (w „Göttinger Gelehrten Anzeigen” 1888); „Ille et Galeron von Walther von Arras” (Halla 1890). Razem z Kosch-witzem ogłosił starofrancuski podręcznik (Heilbr. 1884—86). Niektóre z wyżej wymienionych dzieł wyszły w czasopismach, redagowanych przez F-a, jak: „Altfranzösische Bibliothek” (Heilbrunn 1879—87, 10 t.); „Romanische Bibliothek” (Halla 1889—93, 10 t.); inne w Boehmera „Romanische Studien”; Ascolego „Archivio glottologico”, Groebera „Zeitschrift für romanische Philolo-

WŁ R.

gdzie należał do najwyżej cenionych lekarzy swego czasu. Nieśmiertelną sławę zdobył sobie jako tłómacz i objaśniacz dzieł Hippokratesa (ob.). Pracy tej poświęcił 40 lat życia; składają się na nią dwa dzieła: 1) „Oeconomia Hippocratis alphabet! serie distincta, in qua dictionum apud Hippocratem omnium, praesertim obscuriorum, usus explicatur etc” (Frankfurt n. M. 1588 in fol. i liczne wyd. późn., z których najlepsze genewskie z r. 1662); jest to zbiór objaśnień do dziś niezbędny dla każdego, kto zajmuje się czytaniem dzieł Hippokratesowych; lepszego po nim jeszcze nie napisano. 2) wydanie krytyczne tekstu oryginalnego Hippokratesa wraz z tłómaczeniem wybornem na język łaciński, opatrzonem nadto w bardzo cenne dopiski i uwagi objaśniające, także dotąd nie prześcignięte (wyd. I, Frankfurt

n. M. 1591 i wiele późniejszych, najlepsze w Genewie, 1657).—Por. K. Sprengela „Versuch

e. pragmat. Gesch. d. Arzneykunde” (wyd. III, T. III, str. 155), oraz Perć y „Eloge histor, d’Anuce Foës” (Paryż 1812); W il lau me „Notice sur A. F.” (Metz 1823); „Biographie médicale” (T. IV, str. 172) i Dezeimeris etc. „Dictionn. historique” (T. II, str. 332).

Foetus, właściwiej Fetus=płód, ob. Em-bry ologia.

Fogaras, 1) F. komitat węgierski w Siedmiogrodzie, na granicy z Rumunią, od której oddziela go najwyższa część Alp Transylwańskich, zwanych tu górami F., ze szczytami Negoi (2 536 m,), Ourla (2 479 m.) i z przełęczą Törz-

burską (1 240 in.). Kraj cały pochyla się ku północy, t. j. ku łożysku Aluty (Oltu), a z nią razem ku zachodowi; zbocza wyniosłości pokrywają gęste bory; natomiast przestrzenie na lewym brzegu Aluty zajęte są przez ogrody i pola orne, których grunt żyzny dostarcza zboża, tytoniu, wina, owoców i t. p.;— znaczna hodowla nierogacizny. Klimat surowy, z powodu gó-rzystości kraju i znacznego - wzniesienia nad p.

m. (najniższy punkt 420 m.). Powierzchnia komitatu wynosi 1875.4 km.    a ludność

w 1890 r. 88 217 głów, w tej liczbie 90°/₀ Rumunów a po 5°/₍₎ Madiarów i Niemców; 66°/0 wyznawców kościoła grecko wschodniego, 28% unitów, 6% innych wyznań. Komitat dzieli się na 4 okręgi: F., Also-Arpas, Sarkany, Törcsvar. Stolicą jest—2) F. na lewym brzegu Aluty, 436 m. nad p. m., 5 860 m-ców (Rumunów, Madiarów, Niemców i Żydów); siedlisko władz administracyjnych, sądu koronnego; katedra arcybiskupia (rezydencya arcybiskupa w Blasendorfie), kilka innych kościołów i cerkwi; zamek, młyny, destylarnie, fabryki tytoniu; handel zbożem; piękny most przez Alutę. W wojnach tureckich ważną niegdyś odgrywał rolę; bywał też miejscem sejmów. W d. 12 lipca 1849 wojska ros-syjskie pod wodzą Liidersa i Engelhardta poraziły tu Węgrów pod Bemem.

Fógarassy Jan, węgierski lingwista i prawnik (* 1801 w Kaesmarku, w komitacie Abauj-vârskim—f 11 czerwca 1878), oddawał się stu-dyom prawniczym w Sarospataku, 1829 r. został adwokatem, 1848 wstąpił jako radzca do węgierskiego ministeryum finansów. Oprócz dzieł z zakresu prawa (wszystkie w języku węgierskim) wydał słownik węgiersko-niemiecki i po niemiecku „Metaphysik der ungarischen Sprache” (1834); „Geist der ungarischen Sprache” (1845). Z polecenia akademii węgierskiej rozpoczął z G. Czuczorem, a po jego śmierci (1866) sam wykończył, wielki „Wörterbuch der ungarischen Sprache” (Budapeszt 1861—74), za co otrzymał od akademii złoty medal, jakkolwiek praca jego nie odpowiadała wymaganiom nowoczesnej lingwistyki.

Fogazzaro Antonio, poeta i powieściopisarz włoski (* 1842 w Wenecyi), doktor praw, zamieszkały w Viceuzy. F. jest jednym z najwybitniejszych przodowników we współczesnej poezyi włoskiej. Nastrój jego utworów jest smętny, marzycielski, a niekiedy sentymentalny. Poezye jego pod względem uczuciowym i psychologicznym, zarówno jak i formalnym, odznaczają się wielkim, czasem nawet przesadnym wdziękiem, lecz braknie im polotu, ognia i kolorytu—są to delikatne, blade pastyle. Pierwszym jego utworem była wierszowana nowella p. t. „Miranda” (Florencya 1874, wyd. 2-e 1888); za nią poszły zbiory poezyj: „Valsolda” (Medyo-lan 1876); „Valsolda. Poesie disperse” (Turyn 1886); „Profumo” (Medyolan 1881); „Frammeüti

Wł. R.

i'

D.

Fig. 163. Fogelfeder II.

di canti nuziali finnici” (Medyolan 1881). Napisał także kilka zajmujących powieści i nowelli prozą; osobliwie niektóre no welle jego odznaczają się poetyczilością pomysłów i wykonania; wymieniamy celniejsze: „Malombra” (Medyolan

1882); „Un pensiero di Ermes Torranza,, (tamże 1882); „Daniele Cortis” (powieść, 1885, Turyn); „II fiasco del maestro Chieco” (Rzym 1885); „Fedele, altri raconti” (Medyolan 1887); „II Mi-stero del Poeta” (tamże 1888); „Eva” (1892). Napisał także wiele pięknych rozpraw, jak np.: „Una opinione di A. Manzoni” (1887); „Giacomo Zanetta” (1889); „L’origine delFuomo e il senti-mento religioso” (1890); „Per un recente raffron-to delle teorie di S. Agostino e di Darvin circa la creazione” (1891) i inne.

Fogelberg Benet Erland, rzeźbiarz szwedzki (* 8 sierpnia 1786 w Gotenburgu—f 22 grudnia 1854 w drodze do Tryestu), kształcił się w akademii Sztokholmskiej, r. 1820 udał się do Rzymu, gdzie znakomitemi dziełami rzeźbiarskie-mi rychło zdobył uznanie. Jest on jednym z pierwszych rzeźbiarzy, którzy ośmielili się przedstawić plastycznie postacie bóstw skandynawskich; pod wpływem Thorwaldsena przeniósł formy starożytne na świat północny. Uznając w pełni jego talent, zaznaczyć trzeba, że nie udało mu się ucieleśnić plastycznie chwiejnych konturów owych bóstw; zresztą modelował także starożytne postacie. W muzeum sztokholmskiem znajdują się następujące dzieła jego dłóta: Odyn, Thor, Merkury zabijający Argusa, Wenus, Amor victrix i Apollo Cytharoedus. Z pomników wykonanych przez F-a wymienić należy statuę Gustawa Adolfa dla Gotenburga, Karola XIII, Karola XIV na koniu i Birgera Jarla. Wespół z Bystromem wykonał kolosalne posągi królów: Gustawa II Adolfa, Karola X i następnych do XIV, znajdujące się w zamku Sztokholmskim.

Fogelfeder I v. F o ge lw an der, herb polski. W polu srebrnem pas błękitny, ukośnie od prawej ku lewej stronie tarczy idący. Na nim cztery sześciopromienne gwiazdy—jedna za drugą. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół młodego człowieka w kaftanie zapiętym z wstęgą błękitną o czterech sześciopromiennych gwiazdach złotych, zawieszoną przez plecy, z rozstawione-mi rękoma, trzymający sokoła na lewej ręce. Herb rodziny, według jednych źródeł niemieckiej, według innych—szwajcarskiej, F-ów, osiadłej w Prusach w XV, a w Krakowskiem w XVI w. Paprocki, a za nim inni heraldycy polscy utożsamiają tę rodzinę z rodzinami Bajerskicli i Szumowskich,—niewłaściwie, gdyż ci, według źródeł niemieckich oraz papierów rodzinnych, gwiazdę jedną tylko na tarczy posiadają, jako hrabiowie Kuchmeister von Sternberg; nazwiska zaś z polską końcówką nabyli od dóbr Szumowa i Bajerza w Prus. Zachód. (Paprocki, Okolski, Niesiecki, Małachowski, Kuropatnicki, Borkowski, Liebmacher IV, 14 t. 5),

Fogelfeder II, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem pas błękitny, ukośnie od prawej ku lewej- stronie idący. Na nim rzędem cztery sze-ściopromienne gwiazdy złote. Nad hełmem pół męża bez rąk, wstęgę błękitną z czterema sze-ściopromiennemi gwiazdami przez prawe ramię noszącego. Herbem tym pieczętuje się rodzina Boscampów -Bajerskicli w Galicyi (H e f n e r „Wappenbuch des blüh. Adels von Galizien”; Liebmacher „Allgemeines Wappenbuch” IV, 14 t. 5).

Hf

:£E 4;v

A'

Fig. 162.

Fogelfeder I    (herby)

Fcgelweder Stanisław (* 1525—f r. 1698 w Miechowie). Potomek domu, który w r. 1506 przenosi się ze Szwajcaryi do Polski. Odtąd rodzina ta uważa się za mieszczańską z Krakowa, równie jak wiele innych rodzin znakomitych i zacnych w Polsce. F. Leonard wydał jedynaczkę swoją córkę za Tęczyńskiego, miecznika krakowskiego, a w trzeciem już pokoleniu wnuk jego pisze się Stanisławem z Bobolic i jest dworzaninem Anny Jagiellonki. Kiedy w młodym wieku, w r. 1599, umarł, wdowa, Elżbieta z Bu-żeńskieb z Gniewięczyna, wnuczka po córce Walentego Dębińskiego, kasztelana krakowskiego, postawiła mu nagrobek w Krakowie w kościele Panny Maryi na rynku (Starowolski „Monumenta Sarmatorum”). Paprocki F-a Leonarda wymienia jako radnego miasta Krakowa pod r. 1566, Andrzeja zaś pod r. 1589. Miał im herb nadâé cesarz Maksymilian. Andrzej był to ojciec ks. Stanisława, który na dworze Zygmunta Augusta dorabiał się chleba. Miał przyjaźń z Janem Kochanowskim poetą. List Kochanowskiego z dnia 6 października 1571 r. do F-a znajduje się w fac-simile „Zbiorze pamiętników Platera” (t. I, str. 231). Z sekretarza królewskiego scholastyk, po-

nad Adrya-

tykiem, w północnej części Apulii, otoczona pro-wincyami: Campobasso, Benewent, Avellino, Po-tenza i Bari. Wybrzeże morskie zakreśla tępy, sękowaty półwysep Gargano (ostroga Italii) i tworzy półkolistą zatokę Manfredonii; miejscami jest ono płaskie, błotniste, z obszernemi lagunami (Lésina, Varano, Salpi), miejscami zaś strome i skaliste, tam mianowicie, gdzie opadają zbocza pnia Gargano. Wnętrze przedstawia powierzchnię nizinną, która ku zachodowi podnosi się stopniowo i przechodzi w szereg znacznych wyniosłości, stanowiących część łańcucha Apenińskiego; (szczyty: Sambuco 982 m., Cornocchia 1151    m., Crispiniano 1 105 m.). Samodzielnie

z otaczającej płaszczyzny podnosi się rozległy trzon Monte Gargano ze szczytem Monte Calvo (1 056 m.). Rzeki i strumienie są dosyć liczne, ale krótkie; najważniejsze z nich: Fortore, Ca-rapella i pograniczny Ofanto; niektóre giną w nadbrzeżnych bagnach, jak: Candelaro lub Cerva-ro. — Klimat ciepły, stały,—wogóle jednak suchy; brak deszczów zgubnym bywa niekiedy dla wegetacyi.—Grunt żyzny; niegdyś okolice te służyły tylko na pastwiska licznym trzodom,—dziś przeważnie oddane kulturze; uprawiają zboże, pomarańcze, migdały, oliwki, wino. Z pomiędzy

And. S.

Wł. K.

And, S.

tern archidyakon warszawski, przeszedłszy różne stopnie, został wreszcie tajnym sekretarzem króla Zygmunta i zwykle się podpisywał: Intimus secretarius Regius. U Anny Jagiellonki był wprzód sekretarzem, potem, kiedy królową została, kanclerzem nadwornym. Był to człowiek wysokiej nauki i biegły bardzo w rozmaitych obcych językach; chętny i szczęśliwy do rady, stał się niejako wyrocznią dla wszystkich, którzy się do niego udawali w rozmaitych zawiłych okolicznościach; zwykle pomyślnie trudności rozwikły-wał i wszystkim dobrze i zdrowo zaradzał. Zygmunt August wysłał go do Hiszpanii, gdzie trafnem i poważnem postępowaniem zyskał F. u dworu madryckiego wielki szacunek i został szlachcicem hiszpańskim, co mu niemały zrobiło zaszczyt w Polsce, bo tam dwór skąpo i nie byle komu udzielał szlachectwa. Po śmierci Zygmunta Augusta u wszystkich miał także znaczne poważanie. Za Batorego znowu poseł do Hiszpanii w roku 1576. Potem kanonik płocki i wileński, kustosz sandomierski, wreszcie kanonik krakowski, już r. 1588. Jeździł z Zygmuntem III do Szwecyi r. 1594—1595. Po kardynale Batorym wziąwszy probostwo miechowskie r. 1600, gorliwie się zajął budową, przez poprzedników] rozpoczętą, w klasztorze, i pomimo szczupłych dochodów tysiące na nią poświęcił; jakąkolwiek ten klasztor miał swoją świetność, wszystko to jego staraniu i troskliwości winien. Dla Miechowa poświęcił archidyakonię warszawską; niedługo jednak tam rządził; doszedłszy wieku lat 78. zakończył swój doczesny zawód. —Julian Bartoszewicz w AEnc.-^TrgT?.

Foggia 1) F. prowincja AVlbsËa

zwierząt domowy cli zasługuje na uwagę hodowla owiec, które lato przepędzają w górach, resztę roku na nizinie Apulijskiej (Tavoliere di Puglia); znaczna produkcja sera i wełny. Przemysł bez znaczenia; kommunikacye drogami żelaznemi i bi-temi wystarczające; handel produktami kraju, głównie zbożem, ożywiony; przystanie nadmorskie większej doniosłości nie mają (Sieste, Man-fredonia). Prowincya F. ma 7 650 km. Q i powierzchni i 393^85 m-ców (1892). Administracyjnie Foggia dzieli się na trzy okręgi: F., S. Severo i Bovino, a te na 53 gminy.—Stolicą jest 2) F., śród rozległej równiny, w samym środku kraju, w węźle dróg żelaznych do S. Severo, Lucery, Barletty, Melfi i Benewentu. Jest to miasto piękne, kwitnące i rozwijające się szybko (40 000 m-ców w r. 1892); w Wiekach Średnich było drugiem po Neapolu miastem w ówczesnem królestwie Neapolitańskiem.—Re-zydencya biskupa, piękna katedra, wzniesiona w r. 1172 przez Roberta Guiscarda, szczątki pałacu Fryderyka II, teatr, ogród botaniczny, liceum, gimnazyum, biblioteka miejska.—W pobliżu ruiny starożytnej osady greckiej, Arpi, której mieszkańcy założyli F. i do niej się przesiedlili.—D. 2 grudnia 1264 Manfred przy pomocy Saracenów pokonał tu wojska papieża Innocentego IV. W r. 1741 straszliwe trzęsienie ziemi ogromne wyrządziło szkody. Okolica niezdrowa.

Foglar Ludwik, poeta niemiecko -austryacki (* 24 grudnia 1820 w Wiedniu—f 15 sierpnia 1889 w Kammer pod Attersee). Naprzód w akademii wiedeńskiej oddawał się studyom filozoficznym, później przerzucił się do handlu i od r. 1842 był likwidatorem austryackiego towarzystwa żeglugi parowej ua Dunaju. Jako poeta był F. przeważnie lirykiem. Ogłosił kilka zbiorów poezyj np. „Cypressen” (Wiedeń 1842, wyd. 2-e, 1845); „Freiheit’s-Brevier” (tamże 1848); „Neuere Gedichte” (1859); „Minnehof” romans w pieśniach (1864); „Geschichten und Gedenkblätter in Versen” (1883); nadto epos „Clara von Vissegrad” (Peszt 1847); „Verworfene Schauspiele” (1847); „Erzählungen und Novellen” (Wiedeń 1858); „Ein poetisches Pilgerbuch” (Donausagen, Peszt 1861); „Reliquien eines Honveden' (Hamburg 1861); „Novellenbuch” (Wiedeń 1863), satyrę „St. Velociped” (pod pseudonimem Leb-rechta Flotta, Hamburg 1869) i „Beethoven. Legenden” (Wiedeń 1870).—Brat jego, Adolf F.. ur. 7 marca 1822 w Wiedniu, obecnie radzca sądu krajowego w Steyr, również posiadał zdolności poetyckie, co zbliżyło go do Grillparzera. Wydał w Sztutgardzie 1890 „Gespräche mit Grillparzer”.

Foglia, rzeka we Włoszech środkowych, ma źródła w prowincji Arezzo, w samem wnętrzu Apeninu Etruskiego, płynie ku wschodowi doliną krętą i górzystą—i upłynąwszy 78 km. wpada do Adryatyku pod m, Pesaro.

And. S.

X.

R.

And. S,

And. S.

Togo, F u eg o, jedna z wysp Przylądka Zielonego, czyli Kapwerdyjskich, w Afryce, z czynnym dotąd wulkanem tejże nazwy (Pic do P. 2 980 m.); 497 km. 11 000 m-ców; klimat suchy ale zdrowy; ziemia żyzna.

Fo-hi (albo Fuk-hi), mityczny cesarz chiński, który miał posiadać kadłub wężowy i głowę ludzką. Chińczycy uważają go za inicyato-ra różnych instytucyj chińskich i za autora rozmaitych wynalazków pożytecznych (pisma chińskiego, niektórych narzędzi muzycznych i t. d.). Twierdzą, że dał on początek astronomii, obrał smoka za herb Chin i był wogóle twórcą cywilizacyi a nawet, jak niektórzy mniemają, i religii chińskiej.

Föhn, gorący, suchy, gwałtowny wiatr, który wieje w północnych dolinach Szwajcaryi, głównie w początkach wiosny i w jesieni, rzadko zimą, a jeszcze rzadziej latem, kierunek ma południowo - wschodni, dochodzący do południowego; trwa niekiedy zaledwie kilka godzin, niekiedy tydzień albo dłużej. Za zbliżeniem się jego rośliny więdną, zwierzęta opanowuje niepokój i trwoga, ludzi—ociężałość i senność. F. w końcu zimy niszczy na górach śniegi, sprowadza ciepłe dni wiosenne, przyśpiesza dojrzewanie owoców na dolinach. Wysoka temperatura i suchość tego wiatru, spadającego ze szczytów lodowatych, żywo swą zagadkowością zajmowały meteorologów, którzy długo łamali sobie głowę nad wyjaśnieniem tego szczególnego zjawiska, różne upatrując jego przyczyny. Wyniki badań naukowych nad tym przedmiotem znajdują się w następnych pracach: Dovego („Ueber Eiszeit, F. und Sirocco” Berlin 1867, oraz rozprawa „Der Schweizer F.”, tamże 1868); prace Billwillera (1878); Hanna („Ueber den F. in Bludenz” Wiedeń 1882); Berndta („Der Alpenföhn in seinem Einfluss auf Natur und Menschenleben” w Petermanna „Mitteilungen”, Gota 1886), Bezolda (1890) i in.

Föhr, wyspa z grupy Północno-Fryzyjskich, na m. Północnem, przy zachodnich brzegach Szlezwigu, oddzielona od leżącego na północ Syl-tu cieśniną Vortrapp-Tief, 13 km. długa, 8 km. szeroka, 82 km. Q powierzchni; składa się z żyznych marszów i geestu; najwyższy punkt 13 metrów nad p. m. Brzegi w wielu miejscach zabezpieczone groblami od zalewu fal morskich. Ludność w liczbie około 5 500 głów, należy do szczepu Fryzów północnych; krzepka, dobrze zbudowana, obyczajna i pobożna; prawie wyłącznie ewangielicka; trudni się głównie hodowlą bydła i uprawą roli oraz żeglugą i rybołówstwem (odważni i wyborni żeglarze). Admi-mistracyjnie należy do powiatu Tondern, prowin-cyi Szlezwidzko - Holsztyńskiej. Główna osada Wyck na wschodniem wybrzeżu.

Foix, stolica okręgu t. im. i departamentu francuskiego Arriège, nad rz. Arriège, przy uściu lewego jej dopływu Arget, przy drodze żelaznej

Tuluza Ax, 406 m. nad p. m.—Starożytne to miasto, rozłożone nader malowniczo, w prześlicznej podpirenejskiej okolicy, otoczyło półkolem wyniosłą skałę, której szczyt zajmują ruiny starodawnego zamku obronnego, z pozostałemi dotąd trzema basztami.—Wnętrze brudne, ulice wązkie i kręte, miejscami spadziste; domy wysokie i ciemne.—Piękny kościół z XII w., ratusz, więzienie, kollegium, seminaryum nauczycielskie, trybunał cywilny, prefektura; dom przytułku, koszary wojskowe, halla zbożowa, muzeum starożytności, biblioteka miejska, źródła mineralne z zakładem kąpielowym, kotlarnie, fabryki żelaza i stali; 7 500 m-ców.—F., łac. Fuxum, było niegdyś stolicą hrabstwa Foix, które stanowiło gałąź habstwa Carcassonne.—Dzieliło się ono na Górne F. i Dolne F., i jako udzielne państwo istniało od XI w. do czasów Henryka IV, a właściwie do r. 1607, w którym do korony francuskiej przyłączone zostało. Okrąg F. ma 2.111.8 km. Q i 77 000 m-ców, i dzieli się na 8 kantonów.

Foix, hrabstwo udzielne we Francyi średniowiecznej, którego stolicą było miasto Foix (ob. wyżej). Należało ono ku końcowi X wieku do hrabiego Carcassonne’y, Ryszarda Starego, który, umierając (około r. 1002), oddał zamek F. wraz z przyległościami („terra Fuxensis”) młodszemu synowi swemu, Bernardowi. Ten przybrał tytuł hrabiego F. i stał się w ten sposób założycielem nowego państewka w południowej Francyi, które, dzięki sprzyjającym warunkom geograficznym, długi czas cieszyło się zupełną niemal niepodległością. Syn Bernarda, Roger I, zmarł bezdzietnie (ok. r. 1064), przekazując hrabstwo bratu swemu Piotrowi (1063—1071), którego syn, Roger II (1072 — 1124), bierze udział w pierwszej wyprawie krzyżowej i po powrocie z niej zakłada miasto Patniers, na pamiątkę miasta Aparnei w Syryi. Po nim nastąpił Roger III '(1124 — 1148). Syn tego Roger-Bernard I (1148—1188), sprzymierza się kilkakrotnie z królem arragońskim przeciwko hrabiemu Tuluzy.—Następca jego, Rajmund-Roger (1188—1223), opiewany przez trubadurów wojownik, towarzyszył w r. 1190 królowi Filipowi II Augustowi w trzeciej wyprawie krzyżowej, później zaś, oskarżony o sprzyjanie here-zyi Albigensów, walczył w sojuszu z hrabią Tuluzy, Rajmundem VII, przeciwko Szymonowi Montfort.—Syn jego, Roger-Bernard II, przezwany Wielkim (1223—1241), stał również po stronie Rajmunda VII, a lubo w r. 1229 pojednał się z Kościołem, został r. 1237 nanowo wyklęty.—Roger IV (1241 —1265) prowadził wojnę w Katalonii przeciwko królowi arragońskiemu i hrabiemu Urgelu. — Roger-Bernard III (1265—1302) podniósł oręż przeciwko królowi francuskiemu, Filipowi III, ale został pokonany i uwięziony w Carcassonne (1272). Odzyskawszy wolność, walczył przeciwko królowi arra-

E. D.

czone.

2 400 m-ców.

gońskiemu i po raz drugi dostał się do niewoli (1280). W r. 1290 miał zatarg ze swym szwagrem, hrabią Armagnac’iem o ziemię Béarn; sprawa oparła się o parlament paryski i zakończyła się pojedynkiem pomiędzy tymi dwoma współzawodnikami, odbytym w obecności króla (1295). Roger-Bernard utrzymał się w swych prawach do spornego kraju, jako małżonek Małgorzaty Béarn, córki i głównej spadkobierczyni ostatniego wice-hrabiego Gastona VII. Po nim panowali: Gaston 1(1302—1315) i Gaston II (1315—1343). Ten ostatni brał udział w wojnach z Anglią, walcząc po stronie korony francuskiej, za co otrzymał część ziemi Lautrec; zginął przy oblężeniu Algeciras, gdzie popierał Alfonsa XI, króla Kastylii, przeciwko Maurom.— Syn jego, Gaston III (1343—1390), przezwany dla swej urody Febem („Phébus”), książę wojowniczy i kochający się w przepychu, wspierał króla Filipa VI Walezyusza w wojnie przeciwko Anglikom, wskutek czego został mianowany namiestnikiem Langwedocyi. Żonę swoją, Agnieszkę, córkę Filipa III króla Nawarry, odepchnął od siebie. Podejrzewany o znoszenie się z królem nawarskim, Karolem Złym, udał się w r. 1356 do Prus, by z Krzyżakami tępić Litwinów, skąd powróciwszy dopomógł stłumić rokosz Marcela w Paryżu, tudzież zdławić Żakie-ryę, Kiedy Karol VI chciał mu odebrać rządy w Langwedocyi, by oddać je księciu de Berry, hrabia Gaston pobił tego księcia pod Revel. Jedynego syna swego, Froissarta, którego podejrzewał, iż z poduszczenia Karola Złego chce otruć ojca, osadził w r. 1382 w więzieniu i kazał tam zamorzyć głodem.—Jest on autorem poematu myśliwskiego: „Miroir de Phébus des deduiz de la chasse...” (Poitiers 1560, Paryż 1620), którego styl nadęty stał się przysłowiowym („faire du Phébus” —to samo, co napuszyście mówić albo pisać).—Po jego śmierci hrabstwo F., na mocy uczynionego przez Gastona Feba aktu darowizny, przeszło na rzecz króla francuskiego, który je nadał Mateuszowi, wice-hrabiemu Castelbon, jednemu z krewniaków zmarłego. Mateusz zmarł bezpotomnie (1398), poczem w posiadanie hrabstwa wszedł szwagier jego, Archambaud de Grailly, (f 1412). — Syn tego, Jan (1412 — 1435), zjednoczył w swych rękach hrabstwa: F. i Bigorre, oraz wice-hrabstwa Castelbon i Béarn. Namiestnik Langwedocyi, został w r. 1425 naczelnym wodzem wojsk francuskich.— Jego syn i następca, Gaston IV (1436—1471) świadczył Karolowi VII wielkie usługi w wojnie przeciw Anglii. Został parem Francyi i otrzymał Roussillon. Zaślubiony był z Elżbietą, córką Jana II arragońskiego i królowej Blanki Na-warskiej.—Po nim nastąpił wnuk jego, Franciszek Phébus (1471—1482), syn Gastona i Magdaleny francuskiej, siostry króla Ludwika XI.—Siostra jego i następczyni, Katarzyna, odziedziczyła w r. 1479 po swej babce Na-

warrę i wyszła za mąż za Jana d’Albret’a (1484). Drugi wnuk Gastona IV, Gaston de F., książę Nemours, sławny wojownik, przezwany Gromem Włoch („Foudre de Fltalie”), poległ w zwycięskiej bitwie pod Rawenną, gdzie dowodził wojskiem francuskiem (r. 1512). Ponieważ był on ostatnim męskim potomkiem rodu F., przeto kraj odziedziczył Henryk Nawar-ski, syn Alberta i Katarzyny; córka jego, Joanna, była matką króla Henryka IV, który hrabstwo F. wcielił do korony francuskiej.—Castil-lon „Histoire du comté de F.” (Tuluza 1852, 2 tomy).    HmL

Foix Ludwik de, architekt i inżynier francuski z końca XVI-go stulecia (* w Paryżu około 1530 r.), pochodził ze znakomitej rodziny francuskiej; pierwsze jednak prace swoje rozpoczynał w Hiszpanii, oddając się architekturze, a na zlecenie Filipa II, około r. 1564, zajmował się projektem zasilenia Toleda wodami Tagu.— Do Francyi powrócił przed r. 1580, już bowiem w r. 1579 pracwał nad urządzeniem przystani w Caen, uregulowaniem żeglugi po kanale Adour i rozszerzeniem portu w Bayonnie.—Pięknem dziełem architektonicznem F-a jest wieża na kościele farnym w Cordouan niedaleko Bordeaux. Czy całą budowę kościoła, która trwała od 1585— 1611, on prowadził, niewiadomo.

Fojano, F. della Chiana, miasto powiatowe we włoskiej prowincyi i okręgu Brezzo, położone malowniczo na wzgórzu, w pobliżu lewego brzegu toskańskiej Chi an y (ob.); piękny kościół z cennemi malowidłami i płaskorzeźbami, szkoła techniczna, szpital; 7 500 m-ców. W r. 1554 przez żołnierzy Strozzego znisz-

And. S.

Fojnica, Ch woj ni ca, Hvoinica, miasteczko powiatowe w Hercegowinie, o 10 mil na południe od Serajewa, a o 7 mil na wschód od Mostaru, w górzystej okolicy; kopalnie żelaza, miedzi, ołowiu srebronośnego; kotlarnie i kuźnie;

And. S.

Fok Jan (* 1806 w Wilnie—f 1849 tamże), był nauczycielem historyi w gimnazyum wileń-skiem i członkiem komitetu cenzury; czynny współpracownik „Wizerunków i Roztrząsali naukowych” (1835—36); napisał kilka artykułów poważnej treści, drukowanych w rozmaitych pismach czasowych. Z tych szczególnie zasługuje na uwagę wyciąg z „Indexu dyplomatów” Na-pierskiego, rzeczy odnoszących się wyłącznie do historyi Litwy, umieszczony w 3-im tomie „Wizerunków” (1834). Tłómaczył Ansarta 1833, Bre-dowa 1837, Schlötzera 1838.

Foka, Rząd fok czyli Płetwonogich (Pin-nipedia), obejmuje zwierzęta ssące, blizko spo krewnione z drąpieżnemi, tak, że należy je uważać za typ zwierząt drapieżnych, przeobrażonych przez przystosowanie do życia morskiego (ob. E n h y d r i s). Kończyny krótkie, szerokie, w tył skierowane; środkowa część przednich kończyn

ukryta jest pod skórą tułowia; wolna część łzo wy mały, gruczoł Hardera dobrze rozwinięty, przypomina płetwy piersiowe ryb; kończyny zaś Łożysko, podobnie jak u drapieżnych, pierście-tylne, skierowane wierzchołkiem stopy ku tyło- niowate. Są to zwierzęta duże, niekiedy nawet wi, są jakby przedłużeniem tułowia i w większej olbrzymie, żyją w morzu (niektóre też w wiel-swojej części w jego skórze zawarte. Na każ- kich jeziorach: w Bajkalskiem, w m. Kaspijskiem), dej nodze znajduje się pięć palców, opatrzonych gdzie pływają z wielką zręcznością za pomocą prostemi pazurami; tak na przednich, jako też giętkiego odwłoku, przyczem w tył zwrócone na tylnych stopach naciągnięta jest błona pła- kończyny tylne funkcyonują podobnie, jak płetwy wna pomiędzy palcami, a nazewnątrz wierz- ogonowe ryb. Częstokroć wychodzą na ląd dla chołków palców ciągnie się, jako przedłużenie wypoczynku, płodzenia i t. d.; zawsze jednak tej błony, mniej lub więcej rozwinięta skórna przebywają blizko brzegu i z trudnością tylko obwódka: Pięta jest krótka, koncha uszna bar- poruszają się na lądzie; morsy i koty morskie dzo mała, lub wcale jej niema; oczy wielkie: mogą jeszcze stąpać na wszystkich czterech no-nozdrza, w postaci szczelin,- zamykają się same gach, właściwe F-i skaczą jednak z dużym tru-wskutek elastyczności ściany, otwierają się zaś dem, wykrzywiając grzbiet i odbijając się brzu-przez działanie mięśni. Uwłosienie składa się | chem (kończyn przednich podczas ruchu po zie-

»öS

’ ;::v

■'

- ^ K> ^

S:

r^-'

C\

w

-il:'

* €r

jÆT==^^

--rr

’ ’ ; 5 '.3'

; •••

. -

RSSifc

v:

ÊÂ

RŚ

*-r/3

;'ry

ÎW- 3|.

•w*

|P

■ -,

-V--:

Sur

«fe

•~ś-j

/l

fMi

r^Tj%r

r:ïS

p|5

15g

«ÿïj

ghj

Pâ^

geićSbr

VV\\x

££-

Fig. 164. Foka grenlandzka (Phoca grenlandica).

żeństwie i samiec też jest często znacznie większy od samicy; przebywają głównie w strefie zimniejszej i umiarkowanej. Rząd ten płetwono-gicli rozdziela się na trzy rodziny: 1) Fok-właściwe, czyli Psy morskie, także zwane cielętami morskiemi (Phocidae). Konch usznych brak. Szyja krótka. Stopy na stronie spodniej owłosione, niezdatne do chodzenia. Kończyny przednie mniejsze od tylnych. Pospolite w okolicach podbiegunowych. Rodzaj F o-k a (Phoca) posiada ²/₃ zębów siecznych i wie-lo-wierzchołkowe zęby trzonowe. Tu należą: F o-ka pospolita czyli Nerpa (Ph. vitulina). Dochodzi blizko 2 m. dł.; żyje w pobliżu oceanu Atlantyckiego w Europie i w Ameryce północnej.

po większej części z gęsto ubitych, gładkich mi zwykle nie używają). Pożywienie ich skła-włosów; młode nowonarodzone zwykle z wełni- da się głównie z ryb. Żyją zwykle w wielo-stem owłosieniem, które niekiedy w łonie matki się zmienia. Włosy wąsowe bardzo mocne. Pod skórą gruba warstwa tłuszczu. Zęby sieczne zwykle s/₂ (rzadko :1/₃), bardziej stożkowate, niż u drapieżnych, nie tworzą wspólnej krawędzi siecznej; kły zwykle słabsze niż u drapieżnych, zresztą podobne. Zębów trzonowych zwykle ⁴/₄ p, y, m; podobne one do szrankowycli zębów zwierząt drapieżnych, lub wprost stożkowate, stosunkowo jednak słabe. Zęby mleczne zmieniają się już w łonie matki, lub zaraz po urodzeniu. Czaszka z tyłu bardzo szeroka, od przodu zaś między oczodołami zwykle ścieśniona bardzo. Szczęka dolna zazwyczaj słaba. Kości łzowej i przewodu łzowego brak; gruczoł

Spotyka się ją i na Bałtyku. Koloru żółtawo-siwego z brunatnemi, jakby roztartemi, centkami na grzbiecie i bokach. Jajowatego kształtu głowa zakończona jest krótkim pyskiem o grubej rozszczepionej wierzchniej wardze, obsadzonej długiemi wąsami. Łatwo się oswaja. Choć życie ma twarde, można ją zabić jednem, dość nawet lekkiem, uderzeniem po nosie. Dla Eski-ma zwierzę to jest wszystkiem. Mięso Ner-py dostarcza mu pożywienia, krew i tłuszcz— napoju, a skóra — odzieży, zastępującej nawet bieliznę. Kiszki idą na nici. Skóry fok służą też Eskimom do obszywania wybornych statków, już-to tak zw. kajaków (ob.; czółna na

remnemi obrączkami. W morzu Czarnem.—Ph. monachus, w morzu Adryatyckifem. Z fokami spokrewnione są rodzaje: Halichoerus Nilss., którego gatunek H. grypus, Siwy pies morski — siwy z czaruemi centkami—podobnież żyje na północy Europy. Cystophora Nilss. (uzębienie: 7, i, V-2 c, 7s m)’ C- cristata—Kapturzak, 2.5 m. dł., odznacza się tern, iż samiec opatrzony jest na górnej stronie głowy parą worków powietrznych, łączących się z najprzedniejszą częścią jam nosowych i wskutek tego mogących się rozdymać, gdy zwierzę jest podrażnione. Ojczyzną jego Grenlandya i inne podbiegunowe okolice. Zresztą tylko w porze rodzenia zbliża

mm

ciał

ÈâllISS*

wg?*? sm

i ii «ui jTffA ____ni *"777g 7 ;

iU

I«

im

felsa

gfj

........«cl

Mmmmm --

JT.....k

Z**

/*/

wych stronach. Jest to największa ze wszystkich fok. Dochodzi 5—8 m. dł.; ryj 40 c. m. dł. Olbrzym ten blizki już wytępienia. Duże zwierzę daje do 800 kilogr. tłuszczu, który niezwłocznie bywa przetapiany na tran. Tylko serce i płuca są jadalne. Stenorhynchus F. Cuv. (zęby y2 i, ¹/, <?, ⁵/₅ m,), St. leptonyx--m orski lampart, dochodzi 3.2 m. dł. Ocean Lodowaty ma szaro-brunatny z żółtawemi, grubemi, niefo- i połud. 2) Rodzina Kotów morskich, czyli

98

cfus

Fig. 165. Kapturzak (Phoca cristata).

jedną osobę), już-to łodzi obszernej na pięćdzie- się do wybrzeży. Zwykle przebywa na morzu siąt osób, której drewniany szkielet okryty jest otwartem. Blizko z nim spokrewniony jest t. zw. skórami fok, a trójkątny żagiel zszyty z błon, Słoń morski (G. proboscidea), którego samiec otaczających kiszki tych zwierząt. Na wybrze- ! ma pysk przedłużony w krótki ryj, również żach Grenlandyi żyje inny gatunek F-i, t. zw. ! zdolny do nabrzmiewania; żyje w oceanach Indyj-F. grenlandzka (Ph. groenlandica Nilss./ Od- j skim i Wielkim, zwłaszcza w bardziej południo-znac/ui się ona ciemnym jakby czaprakiem na grzbiecie. Pożytek z niej dla Eskitnów taki sam, jak z foki pospolitej. Spotyka się ją również i koło północnych brzegów europejskich, niekiedy i na morzu Pólnocnein. Ph. annelata Nilss. (eąuestris Pall., foetida FabrO, podobnież na północnym oceanie Atlantyckim. Nie przechodzi 1.3 m. dł.. Ph. caspica Nilss., grzbiet

Jgpo. Powoź. Iluotr. Zooz. 173. T. XXII.

S. M.

Ko tik ów (Otariidae). Są one z małerni uszami zewnętrznemi. ' Szyja długa. Mogą chodzić na stopach, których brzuśce są nagie; na wszystkich stopach mają wielką brzeżną skórzaną obwódkę, która w kończynach tylnych jest na płaty podzielona; pazury bardzo małe, lub całkiem w zaniku, z wyjątkiem jednak pazurów palców środkowych nóg tylnych, które są dobrze rozwinięte. Samce są zawsze znacznie większe od samic. Ta grupa najbardziej jest zbliżona do drapieżnych (do wydry morskiej—Enhydris). Należą tu formy znane pod nazwą „Kotów morskich”, których skóra dostarcza doskonałych futer, używanych na czapki męskie. W handlu jednak skóry kotów morskich pozbawione są włosów zwierzchnich, tak, iż pozostaje na nich tylko puch, i dla tego też różnią się bardzo wyglądem od skór świeżych. Żyją na południowym ocea-

F. CuvJ, żyje na oceanie południowym Lod., dochodzi 2.7 m.; kolor żółtawo-popielaty lub żółto-brunatny. O. Stelleri Less. (Eumetopias Stelleri Gili,), tak zw. Lew morski; samiec czarno-brunatny, niekiedy nakrapiany, dochodzi 5 m. dl., samica jasno-brunatna nie dochodzi nawet połowy tej długości. Ojczyzną jego północne okolice oceanu Spokojnego. Odmiana niedźwiedzia morskiego falklandzka (Ołaria falc-landica) uważana jest przez niektórych za odrębny od północnego gatunek, lecz staje się on coraz rzadszym, ponieważ angielscy i amerykańscy poławiacze fok dziesiątkują go wciąż bez miłosierdzia.—3) Trzecią rodzinę fok (Tricheclii-na) patrz pod wyrazem Mors, czyli Koń morski—(J Leunis, J. E. V. Boas, Brelim, Wrze-śniowski).

Fokas, cesarz bizantyjski od r. 602 — 610

X-

xiSSÉ

mfiilg

r£

's-

\ \ \ N \ V \

* ' s^ÿÊÊËÈÈÈk

’w

■1 .

:iu'~

/■

I»

«P

K\!

.;’f -

■■ >

ÔÂ

iiiiï

■■ %

.t'i

iC\

^3^31,

V¹ "vxVv

W-Èmmà

«Hit!

liif

m$27Ś0

SX."W '■/

Fig. 166. Macrorlimus leoninus.

nie Lodowatym, oraz na północy oceanu Spokojnego. Jeden tylko znany jest tu rodzaj Otarta. Z gatunków jego głównie dostarcza futer kot morski (Kotik ross.), zwany także niedźwiedziem morskim (Otaria ursina Peron., Callorliinus ursinus Gray), który dawniej jakoby dochodził do 4 m. dł.; obecnie jednak, wskutek ciągłego tępienia, poławiane okazy nie dochodzą i połowy tego. Stare mają włos nastroszony, szorstki, czarnej lub popielatej barwy, młode zaś—miękki, jedwabisty, z początku czarny jak smoła, później brunatny ze srebrzystemi ko-niuszczkami; skórki też młodych są poszukiwane najbardziej, i na młode też koty morskie myśliwi głównie polują. Rocznie około 150 000 sztuk zabijają tych zwierząt. Te F-i żywią się rybami i mięczakami. Głos ich podobny do beczenia owcy. O. jubata Desm. (Plathyrhynchus jubatus ob. Bizantyjskie cesarstwo, okres II (T. VII, str. 866).

Fo-kian, ob. Fu-ki en.

Fokke Simonsz Arend, literat niderlandzki (* 3 lipca 1755 w Amsterdamie — f tamże 15 listopada 1812), był początkowo rytownikiem na miedzi (porówn. jego dzieło „De Graveur”, Amsterdam 1797), a do 1794—księgarzem, w którym-to zawodzie nie miał powodzenia. Po re-wolucyi 1795 r. został redaktorem urzędowego organu magistratu amsterdamskiego. Podczas panowania francuskiego był urzędnikiem merostwa; gdy Napoleon przybył 1811 do Amsterdamu, podejrzliwa policya uwięziła F-go na kilka tygodni bez żadnego powodu. Po wyjściu z więzienia zachorował i umarł. Wszystkie prace F-a, a mianowicie „Catechismus der Künsten en We-tenschappen” (Amsterdam 1785 —1804,    11 to

grafem F-go jest H. Frijlink (1884 w Amsterdamie).

Dr j. p.

fcw

D.

Fig. 167.

Foks (Fox) herb.

szych władz krajowych.

Fola lub fole, rodzaj gracowni, używanych w górnictwie (franc, caisse de lavage, caisse à dé-bourber, bassin, niern. Waschheerd, Dur chias s graben, ang. runningbuddle, st irring -buddle, ross. npoMMBaJiLin.in BepcTHKi>). Są to skrzynie podłużne, z tarcic zbudowane i z pewnym spadkiem ustawione, w które wrzuca się rudę kruszcową i przepłukuje wodą, aby części jałowe, niekruszcowe, łatwiej oddzielone i uniesione z wodą zostały. Często urządzane są piętrowo, jedna nad drugą, a właściwie za drugą, tak, że materyał użyteczny, spłókany z jednej F-i, zatrzymuje się na zastępnej i t. d. W Wieliczce i w Olkuskiein fol ar ze m lub fuli ar z em

mów), świadczą o ogromie jego wiedzy; wsławiły go atoli głównie popularno-naukowe dzieła i rozprawy, pisane w tonie satyrycznym. Z mnóstwa pism tego rodzaju wymieniamy zabawne satyry literackie: „De moderne Helicon” (1792) i „Apollo, Sergeant van de burgerwacht”; „De anticke Helicon” (1803); „Lewen van Lucifer” historya wiary w szatana, spisana w formie komicznego romansu (1799); „Boertige reis door Europa” (1794—1806, 7 tomów); psychologiczne rozprawy: „De versclieidene tijdperken des men-schlijken levens” (1785); „Over de gelaatkunde van den mensch” (1801); „De vrouw is de baas” (1807—10); „Dorus of bet wonderkind” (1808), i rozmaite rozprawy o przysłowiach niderlandzkich. Większą część swoich rozpraw odczytał w Towarzystwie „Felix Meritis”, zyskując wielki oklask słuchaczów. Pisał także bezpreten-syonalne poezye. Wybór pism jego ukazał się w 12-u tomach w Amsterdamie 1833—35. Bio-

Wł. K.

Fokkelmann Jan Filip (* w Hamburgu w r. 1752—f w Kamieńcu Podolskim d. 31 maja r. 1824) lekarz. Otrzymawszy wykształcenie zawodowe w berlińskiej akademii medyko-chirur-gicznej (Pépinière), wstąpił w r. 1770 do służby wojskowej pruskiej, opuścił ją w r. 1776 i został lekarzem sztabowym wojsk polskich, w roku 1782 wysłany był na Podole, by walczyć przeciwko szerzącej się od Wschodu zarazie morowej, powróciwszy stamtąd uzyskał w r. 1783 urlop, z którego skorzystał, by udać się do Rinteln, gdzie po obronieniu rozprawy „De magistratus politici attentione valetudini ci-vium sacra”, dyplom doktorski otrzymał. Stanąwszy z powrotem w kraju, mianowany był le karzem załogi kamienieckiej. Gdy w r. 1793 Kamieniec dostał się pod władanie Rossyi, F., przyjąwszy nową służbę, został lekarzem dywizyjnym rossyjskim, na tym urzędzie niemało przyczynił się do stłumienia zarazy panującej w lalach 1 797 i 1798. W r. 1880 mianowano go lekarzem kwarantanny nadgranicznej wlssakowcach. W r. 1814, opuściwszy służbę rządową, przez ostatnie 10 lat życia trudnił się wykonawstwem lekarskiem w Kamieńcu.—Żywot jego skreślił A. Kr einer w „Tygodniku lekarskim” (Warszawa j*. 1865, str. 30).—Syn jego, Jan Karol (* w Kamieńcu w r. 1793—f tamże d. 21 stycznia r. 1867) był także lekarzem i przez lat 30 przeszło zajmował stanowisko ordynatora w szpitalu miejskim kamienieckim, ciesząc się sławą zręcznego chirurga. Znana jest tylko jedna praca jego p. n. „Wypadek wodowstrętu dobrowolnego” („Rozmait. lek.”, 1862 str. 70).

Fokos (Phokos, mit. grecka), ob. Eak, Ea-eydzi (T. XVIII, str. 743).

Foks (F o x). Herb polski z indygienatu. W polu czerwonsm dwie kosy drzewcami ukośnie skrzyżowane, ostrza zaś ku bokom tarczy zwrócone. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie. Herbem tym pieczętowała się szkocka rodzina Foxôw v. Foxiu-sów, przybyła do Polski przy końcu XVI w., a in-dygienowana w 1006 r. („Volumina Legum”; Nie-siecki, Małachowski, Borkowski, Kosiński „Przew. heraldyczny” T. I, stron. 487; Rękopis szambelana Modzelewskiego.

Pokszany, rumuńskie F o c s a n i, miasto w rumuńskiej prowincyi Mołdawii; stolica okręgu Butna, u podnóża wschodnich stoków gór Karpackich, 116 m. nad p. m., przy drodze żelaznej Baków - Rymnik: liczne cerkwie i kościoły, synagogi; liceum, sąd apellacyjny; znaczny handel zbożem i produktami rolnictwa; 20 000 m-ców, w tein 25°/₀ Żydów.—Okolica, nader żyzna, dostarcza między innemi najlepszego w Mołdawii wina. D. 1 sierpnia 1789 klęska Turków w bitwie przeciwko wojskom rossyjsko-austryac-kiin pod wodzą Suworowa i księcia Koburskie-go. F. były niegdyś miastem pogranicznem między Multanami i Wołoszczyzną, i z tego względu stawały się kilkakrotnie ogniskiem wyż-

And. S.

(z niein. Füller) nazywali majstra, który napełniał rudą lub ziemią i szlamem kible (ob.) z kopalni wyciągane, albo też bułgi pod szybem, i napełnione przyczepiał na haku do łańcucha lub liny, szybem je wyciągającej (Łabęcki).—W murarstwie F. znaczy to samo, co zapełnienie pewnej przestrzeni materyałein, np. zafolować pazuchy (ob.) sklepień, zafolować pewną szychtę (ob.) i odpowiednio ją zalać. — Przy wypalaniu drzewa na węgiel f o-1 ą nazywa się próżnia powstała wskutek wypalania się materyału drzewnego, o której węglarz przekonywa się przez uderzenie pałką

E. D.

E. D.

And. S.

And. S.

1533).

skopem przedstawiają one tabliczki sześciokątne, często w jednym kierunku wydłużone, o średnicy najwyżej ćwierci milimetra, należące do układu rombowego, ale o kącie 120° ściśle zmie-

K. J.

Wł. n.

u.

w stos węglowy, i którą następnie napełnia czyli foluje, używając do tego szczap lub wiórów (folowanie milerza).

Folarka v. foli arka, łopata, używana do oczyszczania szlamów z foli (ob.); nazwa narzę dzia bardzo rozpowszechnionego w naszych miejscowościach górniczych.

Földvar. 1) F., inaczej Marien bur g, miasto w siedmiogrodzkim komitacie Kronstadz-kim, na lewym brzegu Aluty (Oltu), przy uściu rz. Burzeń; ruiny dawnego zamku, szkoła rolnicza, stacya dr. żel.; 2 400 m-ców (Rumunów, Madiarów i Niemców). — 2) Du na F., miasto w węgierskim komitacie Toina, na prawym brze gu Dunaju, w żyznej okolicy; rolnictwo, uprawa wina, rybołówstwo, rozległy handel drzewem i zbożem; 12 500 m-ców (1890).

Folembray, osada w departamencie francuskim Aisne, okręgu Laon, o 3 mile na zachód od Laon, największa w całej Francyi huta szklana; 1 800 m-ców.

Folengó Teofil (* 8 list. 1491—f 9 grud. 1554), poeta włoski z epoki Odrodzenia.—Odbywał nauki w Ferrarze.—W młodzieńczych latach wstąpił do klasztoru Benedyktynów w Brescia, ale wskutek rozpustnych skłonności i wpływu idei protestanckich porzucił niebawem życie zakonne i w towarzystwie podobnej sobie rozpustnej kochanki prowadził awanturniczy bardzo żywot, znajdując licznych protektorów wśród możnych panów i książąt włoskich, zamiłowanych w uprawianym przezeń rodzaju lekkiej i niemoralnej poezyi. Pod koniec życia nawrócił się i osiadł znowu w klasztorze, naprzód w Sycylii,, a następnie w północnych Włoszech.—F. wsławił się głównie przez swoje żartobliwe poezye, pisane mieszanym łacińsko-włoskim językiem, którym posługiwali się w celu wywołania koniecznych effektów i inni, dawniejsi poeci, ale który rozpowszechnił najbardziej F. pod nazwą wierszy makaronicznych (maccaronea). — W tej formie napisał cały szereg bardzo popularnych swojego czasu utworów, między któremi największe rozpowszechnienie osiągnęły: „Opus maccaronicorum” albo „Baldus”, gdzie w 25 pieśniach opiewa różne sprawki sprytnego filuta, oraz „Moscaea”, żartobliwy epos, mający za przedmiot wojnę komarów i mrówek.— Rozgłos „Orlanda szalonego” Aryosta pobudził F-a do naśladownictwa. Napisał poemat p. t. „Mały Orland” („Orlandino” i „Limerno Pittoco”; pierwsze wyd. w Wenecyi 1526) będący pustą, lekkomyślną i wielce niemoralną parodyą starych podań rycerskich cyklu Kariowińskiego. Subtelna ironia aryostyczna przerodziła się tu w wyuzdany cynizm, który pod wpływem wzmagającego się we Włoszech rozstroju moralnego i religijnego coraz większe znajdował rozpowszechnienie. Stąd wielkie powodzenie F-a i wielu podobnych mu poetów cyników i rozpustników. Po swem nawróceniu napisał F, rodzaj autobiografii i sąmo-obrony p. t. „Chaos del tri per uno” (Wenecya 1533) i usiłował okupić grzechy młodości poe-zyami religijnemi, między któremi najgłośniejszym stał się poemat o Wcieleniu Chrystusa p.

t. „La humanità del figliuolo di Dio” (Wenecya

w. G.

Foleryt (mineral.). Nazwę fą nadał Guil-lemin pewnej materyi białej, wypełniającej szczeliny rozmaitych skał formacyi węglowej w Fins (départ. Allier). De Köninck badał następnie rozmaite F-y belgijskie, a mianowicie: białe, do wosku podobne masy ze szczelin grubego łupku z St. Gilles pod Liège; łuszczkowato-prosz-kowe masy, wypełniające próżnie w piaskowcu węglowym z Visé i La Chartreuse pod Liège; wreszcie śnieżną, miękką materyę, znajdowaną w dyorycie kwarcowym z Quenast. Badania te wykazały, że skład tych folerytów odpowiada wzorowi chemicznemu kaolinu. Pod mikro-rzonym.

Foley John Henry, angielski rzeźbiarz (* 24 maja 1818 r. w Dublinie---}- 27 sierpnia 1874 w Londynie), kształcił się w dublińskiej Society of Art, i od 1834 w akademii londyńskiej. Grupą Ino i Bachus zdobył sobie najpierwszy rozgłos (1840); lepszem jeszcze dziełem był Młodzieniec nad rzeką (1844), w którym zjednoczył starożytną Grecyę z motywem realistycznym i formą pełną prawdy. Inne dzieła tego rodzaju są: Matko, (1851); Ege-rya i Caractacus, w Mansion House. Naj-lepszemi jego rzeźbami są atoli posągi: Hamp-dona i Seldena w nowym parlamencie, lorda Hardinge w Kalkucie, lorda Clive w Shrewsbu-ry, Outramsa na placu Waterloo w Londynie, lorda Herberta w ministeryum wojny, księcia Alberta w Hydeparku i inne.

Folga w jubilerstwie, ob. Folia.

Folia (z łac. folium^liść), cieniuchna blaszka metalowa, głównie z cyny, ołowiu, miedzi, tombaku, srebra lub złota. F., bądź czysta, bądź kolorowana, służy w jubilerstwie do podkładania pod fałszywe, a nawet i prawdziwe, brylanty, dla podniesienia ich blasku (niewłaściwie w tym razie zwana Folgą). F. cynowa (cynfo-lia) zowie się także Staniolem. F. zwierciadlana jest to rodzaj mocnego staniolu. F. srebrna pozłacana ma nazwę F-i złotej; miedziana posrebrzana—fałszywej.

Foliał, księga formatu arkuszowego, in folio.

Folie (po franc, szaleństwo, nierozsądek, wybryk, swawola). Tak w wieku XVIII zwano pałacyki, wznoszone przez bogaczy w okolicach Paryża, a służące im za miejsca swawolnych hulanek. Niektóre z nich w swoim czasie głośno słynęły i pozostawiły swe miano dzielnicom miejskiip lub podmiejskim ną ich miejscu po-

wstałym, jak np. Folie Méricourt, F.—Beaujon,

tantes. Ale i on w r. 1854 odlał swe przedsiębiorstwo dwom wspólnikom: Huart’owi i Alta-roche’owi, pod których umiejętną dyrekcyą teatrzyk ten, przezwany Folies Nouvelles, świetnie zakwitnął. Skupili się dokoło niego młodzi literaci i zdolni kompozytorowie, którzy, nie mogąc się docisnąć do Opery komicznej, lub do Teatru lirycznego, radzi poprzestawali na mniejszej arenie w F. N. Pantomimy podówczas dosięgły tam szczytu doskonałości; ale kiedy dy-rekcyę w roku 1859 objął Eugeniusz Dejazet i zmienił charakter repertuaru, teatr rychło zaczął upadać. Z początku podtrzymywał go talent Wirginii Dejazet i pierwsze próby dramatyczne Wiktoryna Sardou, lecz gdy mu tych sił zabrakło, gdy stracił zupełnie swą dawniejszą orygi nalność, popadł w kłopoty finansowe i zszedł na

F.—Régnault (La Roquette) i in.—Dziś nazwę Folies (liczba mnoga) nosi w Paryżu kilka teatrów. Wymieniamy je w porządku alfabetycznym:—Folies Bergère, założony r. 1869 przy ulicy Richer, gdzie obok operetek, wodewilów, pantomin, odbywają się widowiska cyrkowe i akrobatyczne, i zbiera się paryski półświatek.

Folie s-Dramatiques, założony w r. 1831, przez Ailaux starszego, na miejscu zgorzałego w r. 1827 Ambigu comique na bulwarze du Temple. Wkrótce potem teatr ten przeszedł w ręce Mouriera, pod którego dyrekcyą (do r.

1857) miał świetne powodzenie i pięknie się rozwijał, dając wodewile anegdotyczne i melodramaty z życia rodzinnego, bardzo lubione przez publiczność. Stał się też wtedy dobrą szkołą

Foligno, Fuligno, stolica okręgu we włoskim departamencie Perugii, w pięknej, górzystej okolicy, na lewym brzegu rz. Topino (sy-stemat Tybru) i w węźle dróg żelaznych, 233 m. nad p. m.; 24 500 m-ców (gmina 1891 r.). W starożytności Fulginium z żyznych pastwisk dostarczało Rzymowi ofiarnych byków białych. W Wiekach Średnich było w stanie kwitnącym, dopóki Perudżyjczycy nie zniszczyli go vv r. 1281. Później możny ród Trinzi posiadł miasto .i dzierżył je do r. 1439, w którym przez kardynała Vitelleschi przyłączone zostało do państwa Kościelnego.—Tu po raz pierwszy drukowaną była Boska Komedya Dantego; tu także urodził się malarz, Mikołaj Alunno, który dał początek szkole F. przeobrażonej następnie talentem P. Perudżyna w szkołę Umbryjską w Perudżyi; posąg marmurowy Alunna wznosi się na głównym placu-—F. posiada wiele pięknych kościołów i pałaców (pałace: Barnabo, Gentili, Morotti, Orsini); jest siedliskiem biskupstwa; ma sąd handlowy, izbę handlową, gimna-zyum; wiele szczątków starorzymskich budowli; są 'tu nadto fabryki papieru, mydła, cukru i t. p. Słynna rafaelowska Madonna di F., znajdująca się dziś w galeryi Watykanu, malowaną była

And. S.

dramatyczną, z której wyszli znakomici artyści, stanowisko bardzo podrzędne, jak np. F. Lemaître, Odry, Bernard-Léon, panna Nathalie, panie Judith i Jarry. Ceny były umiarkowane, repertuar świeży i staranny, siły aktorskie doskonałe, dyrekcyą wyborna, dzięki czemu F.-D. stały się prawdziwie popularnym teatrem. Po Mourierze (f 18571 właścicielem i dyrektorem tego zakładu został Tom Harel, lecz ze szkodą dla sceny. W r. 1862, z powodu zniesienia bulwaru du Temple, musiały F.-D. przenieść się na ulicę de Bondy, a nakład na urządzenie nowego teatru doprowadził Harela do upadku. Po nim kilku następcó\y doznało również niepowodzenia, aż nareszcie Cantin (r.

1878) zdołał byt jego utrwalić, zmieniwszy całkowicie rodzaj repertuaru, który poświęcił operetkom i feeryom. a utwory Lecocqa, Offenbacha, Planquetta, Varneya i in. zapewniły mu świetne powodzenie. Odtąd F.-D. stały się ważnym współzawodnikiem Bouffes Parisiens i Variétés.—Folies Marygny jeden z mniejszych teatrów paryskich, pierwotnie sala na Champs-Elysées, w której na początku drugiego cesarstwa dawał widowiska prestidigitator Lacaze, a którą w r. 1855 Offenbach przeobraził w teatr, uprawiający operetkę, obok niej zaś także i pantomimy. Offenbach wszelakoż w rok potem teatrzyk ten opuścił, a po nim z mnóstwa przed- dla tutejszego kościoła św. Anny.

siębiorców jednemu tylko Montrouge’owi, który go objął w r. 1862, powodziło się wcale pomyślnie aż do 1869; gdy zaś on został dyrektorem teatru Athenée, F.-M., zmieniwszy jeszcze kilku właścicieli, wreszcie ostatecznie upadły, a na miejscu ich w r. 1881 wzniesiono wielki gmach panoramy.—Folies Nouvelles, dziś Théâtre Dejazet, założone były na bulwarze du Temple r. 1852 przez śpiewaka komicznego Mayera jako sala koncertowa, pod mionem Fo-lies-Mayer, ale to przedsiębiorstwo rychło upadło. Potem w sali tej, również niedługo, dawał przedstawienia magiczne słynny swego czasu prestidigitator Bosco, a wreszcie kompozytor Hervé zaczął wystawiać w niej pantomimy, operetki i wpdewilę i ną^wał ₍jq Folię Ss Ç one er-

Folin B., kapitan korpusu inżynierów polskich, wydał mapę pod tytułem: „Carte générale et nouvelle de toute la Pologne, du grand duché de Lithuanie et des pays limitrophes” (Warszawa 1770) składa się z 4-ch sekcyj.

Folio (wyraz włoski z łacin, folium—liść), format książki, w której arkusz papieru tworzy tylko dwie karty, czyli cztery stronice druku; najzwyklejszy w pierwszych wiekach po wynalezieniu drukarstwa.

Folkestone, miasto nadmorskie w angielskiem hrabstwie Kent, nad cieśniną Kaletańską, wprost francuskiego Boulogne s. M., leży na zboczu kredowych wyniosłości, przez które wiedzie wspaniały * wiadukt kolejowy z Dover do Ashford; ulice strome, wązkie i kręte; bezpieczna i dogodna przystali, broniona przez bateryę nadbrzeżna i znacznym handlem ożywiona; codzienna kommunikacya parowcowa z Boulogne.—Tutejszy Instytut literacko-naukowy nosi nazwę słynnego Wil. Harveya, który urodził się w F. 1578 r. i ma tu sobie postawiony pomnik; 23 700 m-ców (1891).—0 pół km. na zachód od miasta leżą wyborne kąpiele morskie Sandgate z parkiem i wykwintnemi urządzeniami.

rządzającym dróg żelaznych południowych, łączących Ocean Spokojny z jeziorem Titikaka i z miastem Kusko, dawną stolicą Inkasów. W ciągu lat kilku F. doprowadził do porządku stan dróg żelaznych, zniszczonych przez wojnę, i podniósł znakomicie ich dochodność. Rząd peruwiański, zadowolony z jego administracyi, oddał mu również w zarząd żeglugę na jeziorze Titikaka. Zarząd jego trwał jednak niedługo, gdyż w roku 1889 rzeczpospolita, znalazłszy się w kłopotach finansowych, odstąpiła swe drogi żelazne kompanii angielskiej. Wówczas F. opuścił Peru i powrócił do Europy. W obecnej chwili zamieszkuje w Galicyi, czynny na polu budowy dróg żelaznych; nie zaniedbuje przytem literatury technicznej, którą, dzięki znajomości nauk mate-

Fig. 168. Folkierski Władysław.

matycznych i doświadczeniom na polu wielkich robót inżynierskich, stale pracami bardzo poczytne-mi wzbogaca.—Kapitalnem dziełem F-go, chlubnie przez świat naukowy eenionem, są „Zasady rachunku różniczkowego i całkowego z zastosowaniami wyłożył w sposób przystępny dla początkujących.... inżynier cywilny, b. uczeń szkoły poli-tecb. w Karlsruhe, licencyat nauk matematycznych paryskiego fakultetu Sorbonny, prof. mechaniki szkoły wyższej przygotowawczej w Paryżu. Tom I. Wiadomości wstępne, rachunek różniczkowy i zastosowania, powiększony przypiskiem Władysława Trzaski i objaśnieniami.” (Nakład Biblioteki Kórnickiej, Paryż, Księgarnia Luksemburska, Warszawa u Glücksberga r. 1870).—Tom II „Rachunek całkowy, część I: Całkowanie różniczek, zastosowania do ogólnej teoryi funkcyi, obliczenia łuków, powierzchni i objętości, rachunku

And. S.

Folkierski Władysław (* w 1842 r.), syn obywatela ziemskiego, ukończył w 1858 gimna-zyum gubernialne w Warszawie jako jeden z najbardziej celujących uczniów. W 1859 otrzymał od kuratora okręgu naukowego medal srebrny ze znajomości języka rossyjskiego, a uzyskawszy w 1860 r. zezwolenie na dalsze kształcenie się za granicą, udał się najpierw do Karlsruhe, do szkoły politechnicznej, naówczas kierowanej przez jedną z pierwszorzędnych gwiazd naukowych, Redtenb ache ra (ob.) i ukończył ten zakład w 1863 r. Nie poprzestając na tern specyal-nein wykształceniu inżyniera-mechanika,- zapragnął wydoskonalić się w matematyce wyższej i wstąpił do szkoły dróg i mostów w Paryżu. W. r. 1864 zyskał stopień kandydata nauk matematycznych, w r. zaś 1870 został kandydatem nauk fizycznych. Wojna francusko-pruska skłoniła go do wstąpienia w szeregi armii francuskiej, broniącej Paryża od najazdu; to też w 1871 r. za usługi oddane w dziale inżynieryi wojskowej zamianowano go kawalerem legii honorowej. Przez czas kilkoletniego swego pobytu w Paryżu F. oddawał się pracom naukowym, jako członek i stały sekretarz, a następnie wiceprezes Towarzystwa nauk ścisłych w Paryżu; zasilał też swemi pracami Pamiętnik tego Towarzystwa, którego był redaktorem głównym. Rozgłos otaczający nazwisko F-go dobiegł na drugą półkulę, mianowicie do Ameryki południowej; w roku 1873 powołany został przez rząd w Peru jako delegat, któremu powierzono nadzór nad robotami publicznemi i nad budową dróg żelaznych. Odznaczył się tam przy budowie drogi żelaznej przez Andy, przechodząc dział wód na wysokości 4 000 metrów nad poziomem morza i zwalczając ogromne trudności, z budową tą związane. Uniwersytet w Limie, oceniając zasługi F-go, nietylko jako matematyka, lecz jako znakomitego kierownika robót użyteczności publicznej, zamianował go w 1866 doktorem nauk matematycznych, powierzając mu zarazem wykłady mechaniki. W r. 1888 jednomyślnie obrano go dziekanem wydziału matematyczno-fizycznego uniwersytetu w Limie. W czasie wojny pomiędzy Peru a Chile F. jako inżynier kierował budową ufortyfikowania stolicy Lima i portu Callao. Czynności te, gorączkowo prowadzone, przerwały jego kary erę naukową. Po ukończeniu jednak wojny rząd peruwiański wezwał F-go do uczestniczenia w radzie głównej robót publicznych, mianując go dyrektorem za

prawdopodobieństwa i metody najmniejszych kwa- króla Szwecyi w r. 1856; 2) Hakona (1840— dratów”. (Paryż, nakładem J. Działyńskiego, Bi- 1880), króla Norwegii w r. 1355, oraz Szwecyi

Em. S.

bliot. Kornic., 1873 r.).

w 1362, który zaślubił Małgorzatę Wielką, cór-

linii.

Folien August albo Adolf Lud wik (* w Giessen 21 stycznia 1794 — f w Bernie 26 grudnia 1855), patryotyczny poeta niemiecki z początków obecnego wieku. Jako ochotnik brał udział w narodowem powstaniu przeciw Napoleonowi (1813 r.). Należał do najczynniejszych człon-•ków i organizatorów patryotycznych stowarzyszeń młodzieży niemieckiej, czyli tak zwanycli „Bur-schenschaftów”. —Skoro wskutek reakcyjnych dążeń rządów niemieckich, po kongresie wiedeńskim, owe związki młodzieży uległy prześladowaniu i w r. 1819 zostały zniesione; F. dostał się do więzienia wraz z wielu innymi pa-tryotami.—Uwolniony w r. 1821 emigrował do Szwajcaryi i pozostał tu do śmierci na stanowisku nauczyciela szkoły kantonalnej w Aarau. — Liryczne pieśni F-a. zebrane p. t. „Freie Stimmen frischer Jugend” (Jena 1819), stanowią nader charakterystyczny wyraz ducha i nastroju „Burschenschaftów”; niektóre z nich (np. pieśń „Vaterlandssöhne, traute Genossen”) ogromnie były popularne wśród ówczesnej młodzieży niemieckiej.—Znamienną cechą F-a było zespolenie radykalizmu politycznego z nastrojem głęboko religijnym, o którym świadczą jego sonety, zwrócone przeciw ultra-liberalnym radykałom ówczesnym i ogłoszone p. t. „An die gottlosen Nichts-Wüteriche” (Heidelberg 1845). liryki patryotycznej, pozostawił też F. kilka utworów przerobionych w duchu nowoczesnym z zabytków starodawnej poezyi niemieckiej — mianowicie: przeróbkę pieśni o Nibelungach, wydaną p. t. „Das Nibelungenlied im Ton unserer Volkslieder” (Zurych 1843); oraz wydany już po śmierci poety utwór p. t. „Tristans Eltern”

J. K.

Folklor i Folklorystyka oznaczają to, co my kę króla duńskiego, Waldemara III, i był oj-nazywamy „rzeczy ludowe”; wyrazy to angiel- cem Olafa, króla Danii i Norwegii (f 1387).— skie, niedawno utworzone; podobno pierwszy Fant „De gente Folkungica” (Upsala 1815); użył słowa folklore À. Merton, w tygodniku Strinholm „Svenska folkets historia” (Sztok-londyńskim „The Athenaeum” z 22 sierpnia liolm 1852—54 t. IV i V). r. 1846. Wyraz ten, złożony z folk = lud, gmin i 1 ore = wiedza, nauka (niemiec. Lehre), znaczy to, co lud wie, ogarnia więc cały zakres twórczości ludowej: pieśni, podania, wierzenia, zabobony, przysłowia, a wreszcie pojęcia ludu o świecie i człowieku (astronomia, gieografia, przyrodnictwo, lecznictwo i t. d. ludowe). Wyrazy powyższe weszły w użycie u wszystkich narodów ucywilizowanych; „fokl-lorem” nazywają nietylko same rzeczy ludowe, lecz i badanie ich, a „folklorystami” osoby oddające się badaniu rzeczy ludowych; u nas, ponieważ posiadamy wyrazy „folklor” i „folklorystyka”, należałoby pierwszym oznaczać rzeczy ludowe, a drugim naukę o nich.—Folklorystyka stanowi część ludoznawstw a, czyli etnografii, tern się od innycb jego części wyróżniając, że jest wiedzą, nie o ludzie, aie wiedzą ludu.—Porówn. „Wisła” II 84 i 871.

Folkungi (Folkunga-aetten), dynastya szwedzka, biorąca swój początek od Folk e’a, który żył około r. 1100 i miał za żonę Ingegardę, córkę króla duńskiego, Kanuta św. Syn jego,

Oprócz

w. Cr

Folien Karol (* w Giessen 3 wrz. 1795—f 13 stycz. 1840), młodszy brat poprzedniego, również gorący patryota niemiecki i zapalczywy śpiewak dążeń narodowych, znajdujących wyraz w entuzyastycznym ruchu ówczesnej młodzieży. Wraz z bratem brał udział w wojnie 1814 r. należał do przewódzców tajnych związków w łonie „Burschenschaftów”; po zamordowaniu Ko-tzebuego przez studenta Sanda musiał opuścić Jenę, gdzie był docentem przy uniwersytecie. Udał się naprzód do Francyi, potem do Szwajcaryi, w końcu do Północnej Ameryki, gdzie został profesorem literatury niemieckiej w Cambridge.—Talentem poetyckim nie dorównywał bratu, mimo to jednak pieśni jego wielką wśród

Beugt, był ojcem: 1) Birgera B r o s a, jarla (księcia) Szwecyi i Gotlandyi (f 1202), ożenionego z Birgittą, córką króla norweskiego Haralda Gille, a wdową po królu szwedzkim, Magnusie Henrikssonie; jej córka, Inge gard a, zaślubiła króla Sverkera Carlssona i miała syna dana I, króla Szwecyi (f 1222); 2) Karola Doefre, jarla, zmarłego podczas wyprawy do Estonii (1220), ojca jarla Ulfa F as i (j 1248); 3) Magnusa Minneskoelda, ojca słynnego jarla Birgera (f 1266), który z Ingeborgą (f 1254) miał synów: Waldemara, króla od r. 1250 do 1278 (f 1302) i Magnu- (Giessen 1857). sa L adulas a, króla w r. 1275 (f 1290). Ten ostatni z hrabiną Helwigą Holsztyńską miał dzieci: 1) Birgera (* 1280), króla od 1290 do 1319 (f 1321), ożenionego z Małgorzatą, córką króla duńskiego, Eryka Glippinga; 2) Waldemara księcia Finlandyi (f 1318); 3) Ingeborgę, zaślubioną królowi duńskiemu Erykowi Menved;

4) Eryka, księcia Szwecyi (f 1318). Ten Eryk spłodził z Ingeborgą, córką króla norweskiego Hakona: 1) Eufemię (* 1317—f i 370), zaślubioną księciu meklenburskiemu, Albertowi Staremu (f 1379), ojcu Alberta, króla Szwecyi od r. 1364 do 1389 (f 1412); 2) Magnusa Eriks so na (* 1316—f 1371), króla Szwecyi od 1319 do 1365, oraz Norwegii (od r.

1319), który ze swego małżeństwa z Blanką młodzieży cieszyły się wziętością, dzięki przeni-Nanmrską miał: 1) Eryka XII (1389 — 1359), kującemu je zapalczywemu patryotyzmowi.—

Główny jego utwór p. t. „Das grosse Lied” (wydany potajemnie bez oznaczenia miejsca 1819) odznacza się bardzo gorącym, ale retorycz-

W. Gr.

641).

ac legibus” (Kraków 1772 in 4-to).

Folticzeni, Folticeni, stolica okręgu Sucea-va (Suczawa), w rumuńskiej dzielnicy Mołdawii, nad rz. Somus-mare i na samej granicy z Bukowiną, stacya drogi żel., gimnazyum, szkoła rzemieślnicza; wieikie jarmarki (głównie w lip-cu), obszerny handel zbożem i bydłem; 18 750

And. S.

nie napuszonym patosem.

Follin Franciszek A n t y m Eugeniusz (* d. 25 listopada r. 1823 w Harfłeur (dep. Seine-Inférieure]—f w Paryżu d. 21 maja r, 1867), znakomity chirurg francuski. Nauki lekarskie rozpoczął w Paryżu w r. 1842 i już jako student zwracał na siebie uwagę, zarówno przez swe zdolności niepospolite, jako też przez pracowitość przykładną; odnosząc zwycięstwa na konkursach, zostawał kolejno: w r. 1845 vice-assystentem (Interne), w r. 1847 pomocnikiem prosektora (Aide d’anatomie), w roku 1850, po obronieniu rozprawy „Etudes sur les corps de Wolf” i otrzymaniu dyplomu doktorskiego, pro-sektorem wydziału lekarskiego, nakoniec w r. 1853 chirurgiem Biura centralnego i szpitali paryskich, oraz na mocy rozprawy konkursowej „Des rétrécissements de 1’oesophage” profesorem przybranym (Agrégé) chirurgii. Już w r. 1847 rozpoczął działalność literacko-naukową i do śmierci przedwczesnej pióra z ręki nie wypuszczał; pozostawił po sobie z górą 60 prac większych i mniejszych z dziedziny chirurgii, oftalmologii, anatomii patologicznej i patologii porównawczej; wszystkie odznaczają się jasnością w wykładzie, samodzielnością poglądów, bezstronnością w sądzie i uczonością prawdziwą. Wymieniamy tu tylko dwa dzieła jego: „Leçons sur l’application de l’ophthalmoscope au diagnostique des maladies de l’oeil” (Paryż 1859; tł. niem. Weimar, tegoż r.) i „Traité élémentaire de pathologie externe” (Paryż 1862 —1887, 7 tomów; tłom. włos. Neapol 1878—89); tylko pierwsze dwa tomy zdążył opracować sam, resztę wydał przyjaciel jego S. Duplay (ob.). Spis zupełny prac jego znaleźć można w „Archives générales de médecine” (roku 1867, T. I, str.

Dr J. P.

Folowanie stosu węglarskiego, ob. Fola.

Folquet de Marseille, słynny trubadur, urodzony w Marsylii, syn kupca genueńskiego, osiadłego w tern mieście około połowy w. XII, zmarły jako biskup tuluzański d. 25 grudnia 1331 r. Zawód jego życiowy dzieli się na dwa okresy, na pozór nic wspólnego z sobą nie mające. Odziedziczywszy po ojcu wielką fortunę, F. znalazł wstęp do sfer arystokratycznych, w których talentem poetyckim zaskarbił sobie względy wice-hrabiego Barrala, a potem innych wielkich panów, takich, jak Rajmund V, hrabia Tuluzy, i Wilhelm VIII, pan na Montpellier, na którego dworze często przebywał. Przez czas długi był zakochany w Adelaidzie, żonie Barrala, i na jej cześć ułożył wielo pieśni. Sławił również Eudoksyę, małżonkę Wilhelma VIII, córkę cesarza Komnena, i inne damy Francyi południowej, a zwłaszcza z Nîmes. Pieśni jego miłosne górują nad banalnością utworów tego rodzaju wyrazem szczerego egotyzmu. Śmierć Barrala głęboko zasmuciła F-a: poświęcił też jego pamięci „planh” (tren), który jest jednym z najpiękniejszych w poezyi prowansalskiej. Wkrótce po Barralu zszedł do grobu i hrabia Tuluzy (1294), a snadź strata i innych przyjaciół odbić się musiała boleśnie w sercu poety, skoro ten ogień, jakim dotąd płonęło wyłącznie dla ziemskich piękności, zmienił się w zapał religijny i podniecił go do życia zakonnego. Wstąpiwszy do zakonu Cystersów, F. w r. 1298 został opatem w Toronet, a w 1305 biskupem tu-luzańskim i zagorzałym prześladowcą heretyków w swej dyecezyi. Fanatyzm pociągnął go do krucyaty przeciwko Albigensom, która też jego dzikiej zaciekłości w znacznej mierze powodzenie swe zawdzięczała. Współcześni nie omieszkali wypominać biskupowi nie bardzo budującej przeszłości trubadura, co bez wątpienia podżegało go do tern żarliwszego ascetyzmu i nietolerancyi. „Chanson des Albigeois” zwie go antychrystem, Kościół wszakże uważał go za czcigodnego, a Dante dał mu miejsce w swym „Raju”. Jako trubadur F. stoi na równi z najznakomitszymi: z Bernardem de Yantadour i Giraudem de Bor-neil, a nawet przewyższa icli pięknością stylu. Pieśni jego, w liczbie około 30, nie doczekały się dotychczas gruntownej oceny krytycznej. * Foltański Wojciech Joachim, doktor teologii, kanonik przy kościele św. Floryana i profesor akademii krakowskiej, wydał: 1) „Orator disertus Joannes Cantius” (Poznań 1748 in 8-vo; 2) „Conclusiones Theologicae de Sacramentis" (Kraków 1769, in 4-to, ark. 1); 3) „Conclusiones de fine ultimo et beatudine hominis” (Kraków 1771 in 4-to); 4) „Conclusiones de actibus humanis, voluntario et involuntario, de conscientia

m-ców (1891).

Foltz Filip, malarz niemiecki (* 11 maja 1805 w Bingen—f 5 sierpnia 1877 w Monachium), syn malarza Ludwika F-a; 1825 udał się do Monachium, gdzie Cornelius objął był właśnie kierownictwo akademii i zawezwał F-a do

współpracownictwa przy freskach w glyptotece i pod arkadami. W nowym pałacu królewskim malował z Lindenschmitem 23 obrazy według ballad ’ Schillera. Wykonał także kilka obrazów olejnych; 1833 rysował odjazd króla Ottona z Monachium, a w komnatach królowej wymalował 19 obrazów według poezyi Biirgera. W jesieni 1835 odbył podróż do Rzymu i wymalował tamże wielki obraz Klątwa pieśniarza, wedle utworu Uhlanda (w muzeum miejskiem w Kolonii). Po trzyletnim pobycie we Włoszech po-

Wł. u.

wego.

w. G.

wrócił do Monachium i został później profesorem akademii. Z polecenia króla Maksymiliana II wymalował dla Maximilianeum dwa wielkie obrazy: Upokorzenie się cesarza Fryderyka I przed księciem Henrykiem LwemiPe-ryklesa, napastowanego z powodu swoich budowli na Akropolis przez Kleona i jego stronników. Historyczne obrazy F. zalecają się jasnością układu i doskonałą techniką, koloryt atoli jest suchy a kompozycya trąci akademicką manierą. Od 1865—70 był F. dyrektorem centralnej galeryi obrazów.—2) Ludwik, brat poprzedniego, architekt i rzeźbiarz (* 23 marca 1809 w Bingen—f 10 listop. 1867 w Monachium); w 16-ym r. życia udał się do Strasburga, gdzie znalazł zajęcie przy robotach około tumu tamtejszego. Po trzech latach powrócił do domu i ściągnął na siebie uwagę radzcy budowlanego von Lasaulx, który zlecił mu budowę zamku Rheineck dla przyszłego ministra v. Bethmann Hollwega. • Ażeby robotami należycie kierować, uczył się F. przez rok kamieniarstwa, przeniósł się 1830 na akademię do Monachium, po dwóch latach wstąpił do pracowni Schwanthalera i zajmował się z zamiłowaniem sztuką staroniemiecką. Po dalszych pięciu latach- zlecił mu minister v. Armansperg restauracyę i budowę starej twierdzy Egg pod Degendorfem w Lesie Bawarskim; 1837 F. mianowany został nauczycielem szkoły przemysłowej w Regensburgu. Wybudował tamże willę królewską w stylu średniowiecznym; następnie powołany na profesora politechniki w Monachium, otrzymał zlecenie odrestaurowania królewskiego teatru. W ostatnich latach wykonywał rzeźby dla monachijskiej „Frauenkirche”.

Folusz—Folować. Przyrządy, służące do wywołania kutneru (pilśniowej powłoki) na tkaninie wełnianej właściwego sukna, czyli do tak zw. w języku technicznym folowania, zwą się foluszami.— Dawniej powszechnie w fabrykach sukna używano folusz ów młotowych, przy których ciężkie drewniane stępy, tłukły sukno, umieszczone w odpowiednich otworach: obecnie zastąpiono je w większości wypadków przez folusze walcowe, działające głównie ciśnieniem, a nie tłukące wcale lub bardzo nieznacznie.—Tkanina wełniana, wychodząc z warsztatu tkackiego, nie ma' najmniejszego pozoru sukna; zbliżona jest raczej do grubej tkaniny lnianej, gdyż nitki wątka i osnowy są zupełnie odosobnione i wcale nie pokryte kutnerem (pilśniową powloką), właściwym suknu. — Kutner otrzymuje się przez folowanie, zatem dopiero po fo-lowaniu tkanina zostaje prawdziwem suknem.— Folowanie oprócz dalszego oczyszczania, ma nadto głównie na celu utworzenie pilśni (kutneru), skutkiem której nitki wątku i osnowy zostają pokryte, a cała tkanina przybiera pozór futra o krótkim włosie. Spilśnienie nie ogranicza się wyłącznie na obydwóch stronach

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 173. T. XXII.

tkaniny, dostaje się do jej wnętrza tak, że nitki wątku nie mogą być oddzielone od nitek osnowy bez rozerwania. Warunki, w których powinno się odbyć folowanie, są: dostateczny stopień wilgoci, podwyższona temperatura i działanie mechaniczne, które pojedyncze nitki i włókna ściska i zsuwa wzajemnie. —Ponieważ tkanina w czasie folowania winna być pozbawioną tłuszczu, należy zatem dodać do wody ługu gryzącego. Zwykle używa się w tym celu zgniłego moczu, do którego dodaje się, dla wzmocnienia jego działalności, mydła mazistego lub gliny folarskiej. Glinę folarską rozrabia się, mydło zaś rozpuszcza się w moczu. Do gorszych sukien używają tylko mydła mazistego, do cienkich mydła palmowego lub oliwko-

l. u.

Folz (albo Volz) Hans, poeta niemiecki, o którym wiemy tylko, że żył około połowy XV w. w Norymberdze, z zawodu był balwierzem (Barwirer) i należał do szkoły norymberskich Meistersingerów, w której bardzo poważne zajmował stanowisko. Pisał ludowe sztuki dramatyczne, znane pod nazwą „Fastnachtspiele” (t. j. farsy zapustne) i jest jednym z naj-pierwszych autorów tego rodzaju rzeczy, czyli jednym z najpierwszych dramaturgów niemieckich.

Fomentacya (łac. fomentatio)—o k ł a d a n i e, stosowanie okładów, oh. Okład.

F omiń Aleksander, zbieracz materyałów historycznych .(* 1713 w Archangielsku— f tamże 1802). R. 1759 założył w mieście rodzin-nem, wespół z Krestyninem, Towarzystwo archeologiczne, mające na celu zbieranie dokumentów historycznych dla Akademii petersburskiej. Towarzystwo to, mimo, że uważano je w Archangielsku za nieprzyjazne religii, a członków jego nazywano farmazonaini, skutkiem czego walczyć musiało z wielu przeciwnościami, pracowało jednakże z pożytkiem dla nauki i między innemi wyszukało kopię rękopisu „^BUiiCKaa JILtoiihcl” oraz wyciągi z „Kop mm aa imnra”. Towarzystwo archeologiczne wkrótce rozwiązane zostało, F. jednakże nie ustawał w pracy i oprócz różnych dokumentów pusyłał do wydawnictw Akademii liczne artykuły o gubernii Archangielskiej. Nadto jeszcze opracował „Oiiiicałiie BLiaro Mopa c'L ero óeperaMu n ocrpoiaiMii” (Petersburg 1797). Prace jego, jak na swój czas, odznaczają się jasnością i czystością stylu, ale widać w nich brak wykształcenia systematycznego. Po założeniu w Archangielsku gimnazyum F. został jego dyrektorem, a był członkiem-korrespondentem Akademii nauk.

Fonacja czyli wymawianie, ob. Fono-logja.

Fonautograf (z grec, samopis głosowy), przyrząd akustyczny, służący do notowania graficznego drgań kamertonu lub jakiegokolwiek innego ciała dźwięczącego. Przyrząd ten, urzą-

99

Fig. 171. Fonautograf Scotta.

fgMF⁷:

37

1 IBRR

PI»

SU

\v

fl

Billi

Fig. 169. Fonautograf.

AV

iH»

■h

iillli

ivv

iH

il

A3

-i

M:/

•j

;

fc

Fig. 172. Linie wypisane przez dwa tony współczesne.

Fig. 170. Linie wypisane przez kainerton drgający.

\Ä/V\0 /miA/WWW^AlW

1)

(ob. Głos).

dzony pierwotnie przez Duhamela 1840 r., następnie udoskonalony przez Wertheima, Scotta i Königa, składa się z bębna mosiężnego T, (fig. 169) osadzonego na osi żelaznej Ab, która przy b opatrzona jest gwintem szrubowym, osadzonym w mutrze b, tak, że bęben wprawiany być może w obrót za pomocą korby. Bęben pokrywa się powłoką papierową, którą uczernić należy sadzą, trzymając ją ponad płomieniem lampy silnie kopcącej; powłoka ta winna nadto tak być osadzona na walcu, by łatwo odejmować się dawała. Obok tak przygotowanego bębna u-mieszcza się kamerton, do którego końca przytwierdzony jest cienki rylec, dotykający powłoki papierowej. Jeżeli więc przez pociągnięcie smyczkiem kamerton zostaje wprawiony w drganie, a zarazem walec obraca się z odpowiednią szybkością, to ostrze do kamertonu przytwierdzone wypisuje na powierzchni uczernionej linię krzywą, postaci wskazanej na fig. 170, czyli si-nusuidę, której każde oddzielne wygięcie odpowiada jednemu drgnięciu kamertonu.—F, daje się użyć dogoduie do liczenia ilości drgań, jeżeli odpowiedni Chronograf (ob.) wybija na powłoce walca kropki a, b, c w oznaczonych odstępach czasu. Jeżeli np. kropki te zaznaczane są co '/₂₀ sekundy, a pomiędzy każdemi dwiema przypada po 10 wygięć linii falowej, kamerton badany wykonywa 200 drgań na sekundę. F. przedstawia wszakże tę niedogodność, że drgania kamertonu rychło słabną i zatrzymują się już po dwu lub trzech obrotach bębna, a wtedy kamerton na nowo należy w drgania wprawiać. Helmholtz zaradził temu przez wprowadzenie elektromagnesów po obu stronach kamertonu; gdy przez zamknięcie prądu galwanicznego elektromagnesy st* ją się magnesami, pociągają ku sobie końce kamertonu, które się tedy rozsuwają, a zbliżają znów ku sobie, skoro przez przerwanie prądu elektromagnesy tracą działanie magnetyczne; jeżeli więc zamykanie i przerywanie prądu zachodzi według tegoż samego tempa, co i drgania kamertonu. dokonywające się skutkiem jego sprężystości, kamerton pozostawać będzie przez czas dowolnie długi w drganiu jednakiego wciąż natężenia.— Dla wzmocnienia działania fal głosowych dodał Scott (1859) do F-u elipsoidę gipsową, którą König zastąpił paraboloidą metalową (fig. 171); w końcu C jest ona otwarta, w końcu zaś B posiada dno; w pośrodku dna tego osadzona jest krótka rura mosiężna, zamknięta od strony zewnętrznej błoną sprężystą ze złota malarskiego lub kauczuku, dźwigająca lekki rylec b\ pręcik a służy do regulowania napięcia błony. Urządzenie to odpowiada budowie ucha, błona bowiem przedstawia jakby błonę bębenkową, a elipsoida przewód zewnętrzny przyrządu słuchowego. Gdy fale jakiegokolwiek tonu wdzierają się przy C, wprawiają w drganie błonę, a rylec jej na F. A, obracanym korbą k, wypisuje linię falową. Gdy zaś

do elipsoidy dostają się współcześnie fale dwu tonów, wypisana linia falowa odpowiada ich kombinacyi. Przykłady tak utworzonych linij falowych daje fig. 172; dolne linie krzywe fig. I, II, III i IV, są to kopie linij wypisanych przez dwa tony fujarek organowych. Fig. I odpowiada kombinacyi tonu zasadniczego z tonem o cały ton (⁹/ ) wyższym; fig. II daje kombinacyę tonu z jego kwintą, fig. III kom-binacyę tonu z jego oktawą. Linia górna każdej z figur wypisana jest bezpośrednio przez kamerton, brzmiący unisono z fujarką, dającą ton niższy obu ze sobą łączonych tonów. Fig. IV wypisaną została bez udziału błony przez kamerton, którego tonowi zasadniczemu towarzyszył silnie jeden z jego nadtonów. W ogólności F. jest przyrządem bardzo pożytecznym przy badaniu wielu objawów akustycznych

s. K.

Fonberg Ignacy, znakomity swego czasu profesor chemii, doktor medycyny (* r. 1801 d. 1 lutego w Bielsku, w dawnym obwodzie Białostockim — f w listopadzie 1891 r. w Kijowie). O rodzie swym sam profesor jednemu z dawnych uczniów swoich skreślił taką notatkę: „Rodzi na moja z dawna należała do klaSy przemysłowej. Dziad mój po matce zakładał ogród niedaleko Bielska, podobno w Boćkach hr. Potockiego. Drugi dziad, po ojcu, rodem z Warmii, sprowadzony był do Grodna przez podskarbiego Tyzenhauza, do wielkich i niegdyś sławnych fabryk krajowych, i znajdował się do ostatecznego ich zamknięcia. Po upadku owych fabryk przeniósł się do Białegostoku, który naówczas stał się - głównym punktem Prus Nowowschodnich (Neuostpreussen), z Bielskiem, jako miastem podrzędnemu W tamecznej polsko-niemieckiej szkole wychowywał on dzieci swoje: starszego syna pokierował na lekarza, młodszego na fabrykanta... Ojciec mój mieszkał w swoim własnym domu, miał ich nawet kilka, w Białymstoku i Bielsku”. Nie zaznaczył tego wyraźnie F., czy był synem lekarza, czy fabrykanta, z anegdoty wszelakoż, którąśiny w młodości słyszeli, a którą i prof. un. Kijowskiego. Aleksiejew, w broszurze swej p. t. Materyały do hi stor y i labora-toryuin chemicznego w uniwersytecie św. Włodzimierza (1 88 6 r.) przytoczył, wnosić można, że ojcem Ignacego był fabrykant w przemyśle żelaznym; według bowiem rzeczonej anegdoty, kiedy cesarz Mikołaj I, zwiedzając pracownię chemiczną kijowską, zapytał jej kierownika, czy nie jest spokrewniony z rodziną hr. von Bergów, ten jakoby miał odpowiedzieć: „Nie, Najjaśniejszy Panie; jestem synem kowala”.—Nauki początkowe F. pobierał w szkole polsko-niemieckiej bielskiej, skąd w r. 1812 przeniósł się do gimnazyum białostockiego, gdzie w r. 1817 otrzymawszy świadectwo dojrzałości, po wakacyach wstąpił do uniwersytetu wileńskiego na wydział nauk fizycznych i matema-

JT

mk

Hü

IW

tycznych i tara w r. 1821 otrzymał stopień ma-gistra filozofii i został wyznaczony na pomocnika przy katedrze chemii ukochanego mistrza swego, którym był podówczas Jędrzej Śniadecki. A gdy w roku akademickim 1822/23 Śniadecki po 25-letniej pracy profesorskiej zapragnął odpoczynku, to obecnemu wówczas w Wilnie kuratorowi, księciu Adamowi Czartoryskiemu, zalecił, na następcę po sobie, najlepszego ucznia swego, Fonberga. Książę miał wówczas zamiar, na wzór dawnych urządzeń akademii paryskiej, rozdzielić katedrę chemii między dwóch profesorów, jednego do wykładu teoryi, drugiego do doświadczeń, i kwestyę tę poddał pod opinię F-a, który, śmiało i szczerze wykazawszy mu wadliwe strony takiej reformy, odwiódł go od tego zamiaru. D. 16 września r. 1822, F.

in

Ł -iP

1SJ

Fia:. 173. Fonberg Ignacy.

jako zastępca profesora, wystąpił z pierwszym swym wykładem w wielkiej sali laboratoryum chemicznego, wśród tysiąca słuchaczy, w obecności dziekana fakultetu, Życkiego, i trzech rektorów: Jana Śniadeckiego, Szymona Malewskiego i księdza Kłągiewicza—Jędrzej Śniadecki mieszkał już podówczas w dobrach swoich, Ja-szunach. Przez pierwsze cztery lata młody profesor trzymał się metody wielkiego poprzednika i mistrza swego, był niejako jego kommentato-rem; ale zarazem bacznein okiem śledził szybki postęp nauki, przyswajał sobie jej nabytki, aż się nareszcie uczuł należycie usposobionym do pracy samodzielnej. Jakoż na podstawie własnych wykładów rozpoczął r. 1827 wielkie dzieło p. t. „Chemia, zastosowana do sztuk i rzemiosł”. Miała ona obejmować sześć tomów, lecz wyszły tylko 3 (ostatni r. 1-829, Wilno, druk

Józefa Zawadzkiego). Tom I poświęcony był wiadomościom wstępnym i nauce o ciałach prostych; drugi—nauce o ciałach złożonych 1-go rzędu; trzeci—o ciałach złożonych 2-go i 3-go rzędu. O dziele tern, gruntowny znawca przedmiotu, Bronisław Znatowioz, wyraża się z wiel-kiem uznaniem, świadcząc, że nie było ono bynajmniej niewolniczem naśladowaniem obcych, chociażby najdoskonalszych wzorów, że w wielu względach może nawet przewyższa znakomicie takią, które sławą okryły swoich autorów; że umiejętnością pisania, dostępnym a ścisłym wykładem, prostotą i poprawnością języka F. zasłużył na poczesne miejsce w rzędzie najlepszych naszych pisarzów; że największą wreszcie zaletą tego dzieła jest to, iż autor znał swój przedmiot z własnego spostrzegania i doświadczenia.—Za dzieło to otrzymał F. od ministra podziękowanie, a od Cesarza pierścień brylantowy (drugi raz zaszczycony został taką nagrodą r. 1836 za zasługi na katedrze akademickiej). Co do prac piśmiennych F-a wspomnieć tu jeszcze powinniśmy rozprawę jego z r. 1821 p. t. „Wykład teoryi gorzenia”; „Słownik wyrazów chemicznych” (Wilno 1825); „Wiadomości początkowe chemii, ułożone dla klasy III-ej szkół powiatowych” (1827) i „Opisanie wody mineralnej dru-skienickiej” (1838), której analizy dokonał z polecenia Akademii medyko-chirurgicznej. Wiele oprócz tego rozpraw i sprawozdań z zakresu chemii drukował bądź w „Dzienniku Wileńskim”, bądź w „Wizerunkach i roztrząsaniach naukowych”. Katedrę chemii w uniwersytecie wileńskim zajmował F. przez lat dziesięć, naprzód jako zastępca profesora, potem jako adjunkt, w końcu jako profesor nadzwyczajny. W tym czasie laboratoryum chemiczne, które pod zarządem Jędrzeja S. z maleńkiego gabinetu, mieszczącego się w ciasnej izdebce, tak znacznie było się rozszerzyło i wzbogaciło w rozmaite przyrządy i odczynniki, iż pozwalało wykonywać nowe, ważne i trudne doświadczenia, laboratoryum to, dzięki pracy i staraniom F-a, jeszcze piękniej rozwinęło swoje zasoby i stało się znakomitą pomocą w kierunku praktyczno - naukowym: liczba przetworów chemicznych przy objęciu pracowni przez zarząd akademi medycznej wynosiła aż 3 000. Akademia ta, po zwinięciu uniwersytetu, powstała w r. 1832. F. postanowił nie opuszczać katedry swojej i dla utrzymania się na niej pokonał dwie ogromne trudności, czyniąc zadość wymaganiom nowej ustawy: w ciągu jednych wakacyj nauczył się języka rossyjskiego, którego przed tern nie znał wcale, a następnie w ciągu dwóeli lat, mając znowu za mistrza Jędrzeja Śniadeckiego, którego zaproszono do sprawowania obowiązku profesora kliniki terapeutycznej, przeszedł cały kurs medycyny i złożył dwukrotnie egzamin: raz na lekarza pierwszej klasy, drugi raz na doktora, co mu wcale nie przeszkadzało do naj skrupulatniej-

K.

And. S.

masz z Akwinu.

szego wypełniania obowiązków profesora chemii. Nauka ta w szkole lekarskiej zajęła, rzec-by można, miejsce podrzędne, już tylko jako przedmiot pomocniczy; skutkiem tego zaniechał F. dokończenia swej „Chemii, zastosowanej do sztuk i rzemiosł”, wykłady jednak i demonstracye prowadził po dawnemu, śledził pilnie postępy swej nauki, uzupełniał zbiory gabinetu i wprowadzał coraz to nowe ulepszenia.—Po zwinięciu akademii wileńskiej i po otwarciu fakultetu lekarskiego przy uniwersytecie kijowskim (r. 1842) F. został tam przeniesiony przez ministra oświaty, Uwarowa, w charakterze profesora zwyczajnego i przez 18 lat swój umiłowany przedmiot wykładał. Zasługi jego na tern stanowisku z wielkiem uznaniem ocenił jego następca, profesor Aleksiejew, we wspomnianej wyżej broszurze. Przytaczamy tu, co na podstawie tej broszur* wypowiedział Znatowicz w JY? 49 Wszechświata z r. 1891. Przybycie F-a uważa Aleksiejew za istotną datę powstania katedry i pracowni chemicznej w Kijowie. Jego bowiem poprzednik, Krzemieńcza-nin, Stefan Zienowicz, również uczeń Śniadeckiego, zestarzał się już był od dawna, a zatopiony w swoich, nieraz dziwacznych, pomysłach filozoficznych, na lekcyach chemii wywodził pojęcie duszy ludzkiej jako pierwiastek mądrości. Był to entuzyasta nauki, ale nie uczony. Pracownia chemiczna mało go zajmowała. F. był gorliwym i dzielnym nauczycielem. On jeden z całego ówczesnego grona profesorów rozumiał, że stosunek uczącego do uczniów nie kończy się na odgłos dzwonka, oznajmującego koniec wykładu. Ubóstwo pracowni, ciasnota jej lokalu, a zresztą brak wyrobienia w tym względzie, powszechny jeszcze wówczas i na Zachodzie, sprawiały, że pracownia chemiczna kijowska nie mogła być takiem tętniącem ogniskiem życia naukowego, jakiem są dzisiaj laboratorya zagraniczne; ale z tego, co można było zrobić w tym kierunku, F. niczego nie zaniechał. On też jeden wprowadzi! repetycye ze studentami i pilnował prawidłowego ich biegu z największą skrupulatnością. W wykładzie nadzwyczajnie ścisły, a przy tern prosty i zrozumiały, wszystkie ważniejsze punkta popierał doświadczeniami. Przy umiejętnej pomocy assystenta, Franciszka Kowalskiego, doświadczenia te szły, jak z płatka, i nie było zdarzenia, żeby się które nie powiodło. I poza programatem uniwersytetu miewał F. częste odczyty dla szerszej publiczności, które ściągały bardzo licznych słuchaczy, a w znacznej części kobiet, nęcąc zarówno doskonałym wyborem przedmiotu, jak świetną formą, wymową i ciekawemi doświadczeniami. W r. 1845 F. był delegowany za granicę dla obeznania się z urządzeniem wzorowych pracowni chemicznych. Pracownia uniwersytecka w Giessen i w „Ecole des mines” w Paryżu wydały mu się najgodniej -szemi naśladowania wzorami, i za powrotem, o ile na to starczyła niewielka summa, przezna

czona przez zarząd uniwersytetu, starał się zbliżyć swoje laboratoryum do owych pierwszorzędnych podówczas zakładów. Aleksiejew zastanawia się, jak wiele było tu zrobione za jakieś podobno półtrzecia tysiąca ritbli.—Jak w Wilnie, tak też i w Kijowie, cieszył się F. poważaniem ogólnem, jako mąż nieposzlakowanej prawości, niezłomnych zasad i wysokiej powagi charakteru, oraz czcią i miłością swych uczniów, którzy, żegnając go ustępującego z katedry z końcem roku naukowego 1859/60, dowód niepożyty tych uczuć złożyli mu w wybitym dla upamięt nienia jego zasług medalu.

Foncin Piotr, geograf francuski (* 1841 w Limoges), w r. 1876 otrzymał stopień doktora filozofii, potem był profesorem geografii w Bordeaux i dyrektorem gimnazyum, a w r. 1882 naczelnym inspektorem szkół. Wydał: „Guide à la cité de Carcassone” (Carcassone 1866): „Textes et récits d’histoire de France” (Paryż 1873); „Un cours élémentaire de Géographie en quatre années” (tamże 1874—89); „Géographie historique, géographie generale, Atlas” (tamże 1885—90); „Geographie de la E’rance” (1891) i inne.

Fond du Lac, stolica hrabstwa t. im. w pół-nocno-amerykańskim stanie Wisconsin, na południowym brzegu jeziora Winnebago, które przez Fox-River łączy się z jeziorem Michigan (odnoga Green); węzeł dróg żelaznych; handel zbożem, drzewem i bydłem; kommunikacya parostatkowa z jez. Michigan; liczne studnie artezyjskie; 12 000 m-ców.

Fondi, miasto w prowincyi włoskiej Caserta, okręgu Gaetańskim, w pobliżu jez. F., położone malowniczo u stóp wyniosłości, w okolicy niezdrowej, ale żyznej, gajami cytrynowemi i po-marańczowemi zarosłej; 7 500 m-ców. W starożytności Fund i, leżało przy drodze Appijskiej i z tej epoki posiada wiele szczątków, jak np. ruiny murów miejskich (cyklopowych), ruiny willi i fontanny Petroniusza, neronowego ulubieńca (arbiter elegantiarum); słynęło też z dobrego wina; które hodowano w okolicy, zwanej Ager Caecubus. W Wiekach Średnich było stolicą udzielnego księstwa; w XVI w. zniszczone dwukrotnie przez korsarza Chaireddyna Barbarossę i przez Turków. Z obecnych budowli wyróżniają się: kościół gotycki, stary zamek i klasztor Dominikanów z celą, w której mieszkał św. To-

And. S.

Fonema, fonemat (gr. cpoow/;, y    głos), ter

min językoznawczy: psychicznie żywa jednostka fonetyczna. Dopóki mamy do czynienia z przemijającym wymawianiem i słyszeniem, wystarcza termin głoska, jako najprostsza jednostka fonacyjna czyli wymawianiowa, sprawiająca jednolite wrażenie akustyczno-fonetyczne. Jeżeli jednak wstępujemy na grunt rzeczywistego świata językowego, istniejącego w swojej ciągłości jedynie tylko psychicznie, jedynie tylko wyobra*

gj a, Fonetyka).

Fonetyka, ob. Fonologia.

Fonfrède Henryk, publicysta francuski, syn .lana Baptysty Boyer-Fonfrède’a (ob.) (* w Bordeaux 21 lutego 1788 r.—f tamże 23 lipca 1841). Ze względu na stan swego zdrowia, nie mogąc pracować w adwokaturze, przez pewien czas z wujem swoim, Armandem Ducos,

Wzór

chromnego. Ogrzewany w kolbce ciemnieje, ale się nie rozpryskuje i na węglu topi się łatwo w ciemną, po ostygnięciu krystaliczną masę; w płomieniu odtleniającym daje guzik ołowiu, z boraksem i solą fosforową—odczyn na chrom. W kwasie solnym rozpuszczalny z wydzielaniem chlorku ołowiu, po dłuższem ogrzewaniu roztwór

barwi się zielono, a chlor uchodzi. Znajduje się

K. J.

żeniowo, nie wystarcza nam już pojęcie głoski i oglądamy się za innym terminem, mogącym . oznaczać ekwiwalent czyli równoważnik psychiczny głoski. Takim terminem jest właśnie fonein a lub fonemat. Wymawiając np. wyraz polski noga, wymawiamy cztery głoski, tworzące dwie zgłoski. Ale wymówienie to przemija, pozostawiając w duszy ślad akustyczno-fonetyczny, i mogąc być znowu odtworzonym przy pobudzeniu i uruchomieniu odpowiednich skojarzeń czyli asocjacji wyobrażeń pozajęzykowych z wyobrażeniami językowemi. Takiemi wyobrażeniami językowemi są także wyobrażenia fonetyczne, których znowu objawami, fizjologicznie wykony-wanemi i akustycznie przejmowanemi czyli sły-szanemi, ale przemijającemi, są właśnie owe głoski i ich połączenia. Wyobrażenie głoski n, wykonywanej za pomocą zwarcia przedniojęzy-kowego, otwarcia nosa, drgania akustycznego wiązadeł głosowych, bez przybliżenia średniej części języka do podniebienia i t. d., wyobrażenie to jest fonemą n. „Głoski”, jako przemijające objawy fizjologiczno-akustyczne, nie nadają się ani do psychofonetycznyeh, ani też do historycznych zestawień. Tak np. wyobrażenie zdrobniałości łączy się, nie z głoskami ż i n (ó) wyrazu wymawianego nóżka, ale z żyjącemi psychicznie wyobrażeniami tych głosek, czyli z odpowiednie-mi fonemami. W wyrazie nóg mamy dziś taką samą fonemę g, jak i w wyrazach noga, nogą, nogami, a różnica między niemi jest różnicą głosek wymawianych, różnicą nie psychiczną, ale fizjologiczną, zależną od warunków wymawiania: jednej fonemie g odpowiadają tu dwie głoski, g i k osłabione. Tak więc fonema jest to jednolity, językowo niepodzielny obraz ze świata antropofonicznego, powstały z całego szeregu jednakowych i jednolitych wrażeń, skojarzonych z wyobrażeniami akustycznemi i fona-cyjnemi (wymawianiowemi). Inaczej : fonema jest to jednolite wyobrażenie ze świata fonetycznego, powstałe w duszy drogą zlania się psychicznego wrażeń, otrzymywanych od wymawiania jednej i tej samej głoski. Z jednolitym wyobrażeniem fonemy łączy się suma pojedynczych wyobrażeń antropofonicznych, będących zarówno wyobrażeniami wykonywanych lub też mogących być wykonywanemi czynności fizjologicznych, jako też wyobrażeniami słyszanych lub też mogących być słyszanemi rezultatów owych czynności fizjologicznych. —Krótko: fonemy są to jednolite, czasowo niepodzielne wyobrażenia brzmień językowych.—(Ob. Fonolo-

B. de C.

bratem Żyrondysty, kierował domem handlowym, później wszedł na arenę walk politycznych, założywszy w Bordeaux r. 1820 dziennik oppozy-cyjny liberalny „Tribune”, a gdy ten, po kilku procesach rozgłośnych, został zniesiony, zastąpił go nowym organem „lTndicateur”, nie mniej śmiałym, którego wpływ rychło przekroczył granice prowincyj południowo-zachodnich. W roku 1830 F. energicznie protestował przeciw edyk-tom Karola X-go i dał przykład oporu. Po re-wolucyi został wybrany przez jedno z kollegiów Gironde’y do izby, lecz nie mógł w niej zasiadać, gdyż nie był wybieralnym. Przez długi czas należał do rady generalnej swego departamentu i świetnie występował w wielu dziennikach, broniąc z takim zapałem rządu lipcowego, z jakim poprzednio wrlczył przeciw Restaura-cyi. Z pism jego wymienimy ważniejsze: „Re ponse à la brochure de M. de Chateaubriand intitulée: De la Nouvelle proposition, relative au banissement de Charles X et de sa famille” (Paryż 1831); „Du Gouvernement du roi et des limites constitutionnelles de la prérogative parlementaire” (Paryż 1839). Wydanie zbiorowe dzieł F-a wyszło r. 1844 (Bordeaux i Paryż W dziesięciu tomach).

Fönicyt Haidinger. Fönikochroit Glocker. Melanochroit (mineral.). Minerał układu rombowego, tworzący drobne, prawie prostokątne tabliczki, wachlarzowato ułożone, albo 'przerastające się na galenie, a pokryte krokoitem (chromianem ołowiu). Łupliwość bardzo niedokładna. C. wł. 5.75; tw. 3—3.5. Barwa koszenillowa do hyacyntowej, rysa ceglasta, blask tłusty i dya-mentowy, prześwieca na krawędziach, chemiczny: Pb:1 Cr₂ 0<2 — 2Pb Cr 0₄-j~P b O, w odsetkach 76.88 tlenniku ołowiu i 23.12 kwasu w Berezowski! na Syberyi.

Foniczne koło, elektromotor, wynaleziony przez La Cour’a w r. 1875; składa się z żelaznego koła zębatego, które może być wprawiane w obrót dokoła osi pionowej. Obok zębów koła (fig. 174), w bardzo małern oddaleniu, umieszczony jest elektromagnes. .Jeżeli przez zwoje drutu elektromagnesu przepuszczamy przerywany prąd elektryczny, koło przechodzi w obrót, który dokonywa się zupełnie jednostajnie, gdy przerywanie prądu zachodzi w jednakich odstępach czasu. Dokonywa się to za pośrednictwem drgającego kamertonu, wtrąconego w obieg prądu, skąd przerywanie prądu zależne jest od wysokości tonu kamertonu; im więcej drgań wykonywa on w czasie sekundy, tem prędzej wiruje

czących, do osiągnięcia zgodności biegu dwu lub kilku zegarów, zwłaszcza zaś znalazło zastosowanie w telegrafii wielokrotnej i w telegrafach piszących.— Por. La Cour „La roue Dhonique”

S. K.

(Ni 10 880).

Fonnesbech Krystyan Andrzej, mąż stanu duński (* r. 1817 w Kopenhadze—f 17 sierpnia 1880), syn bogatego kupca, po ukończeniu studyów prawnych gospodarował na roli i dopiero w r. 1858, kiedy został wybrany do parlamentu, wystąpił czynnie na widowni politycznej. Stanąwszy w ówczesnej walce liberałów z demokratami w szeregach t. z w. stronnictwa niezależnego, pozyskał rychło duży w niem wpływ, a w r. 1865 wszedł jako minister skarbu do gabinetu Frijs-Frijsenberga. W r. 1870 otrzymał tekę ministra spraw wewnętrznych w gabinecie Holstein-Holsteinberga i na tern

Hinl.

S. K.

to jest nietylko do notowania,

koło foniczne. Dwa takie koła, o ile można jednakie, w tenże sam prąd wtrącone, posiadają jednaką szybkość, nadają się przeto dobrze do utrzymania dokładnego izochronizmu i synchro-nizmu.—F. k. służy do notowania chwil dostrzeżeń astronomicznych, fizycznych i balistycznych (ob. Chronoskop), do kreślenia różnych linij krzywych, do liczenia ilości drgań ciał dźwię-

>1

“dpm

Fig. 174. Foniczne koło.

(Kopenhaga 1878).

Fonklofen Jerzy, lekarz; trudnił się wykonawstwem swej sztuki w Polsce w pierwszej ćwierci w. XVIII; szczegóły życia jego są zupełnie nieznane; napisał dziełko p. n. „Skarb drogi nieoszâcowânemu zdrowiu ludzkiemu, zawierający w sobie krótkie opisanie tak wnętrz-nych iâko y powierzchownych, białogłowskich y dziecinnych chorob Y sposoby leczenia ich doświadczone Dla tych osobliwie Którzy albo dla odległości, albo nagłego pâroxyzmu, lub inney przyczyny, Doktorow przy sobie mieć niemogą Przez Jerzego Fonklofena Dla pożytku pospolitego Podany do druku Roku Pańskiego 1724 W Lublinie”.—Rzadka książeczka ta—Gąsio-rowskiemu nieznana—ofiarowana jest Jadwidze Z ahoro wskiej, kaszt. Wołyńskiej, której lekarzem był może F.; do tego przypuszczenia upoważniają przynajmniej słowa jego w de-dykacyi wypowiedziane. Egzemplarz uszkodzony nieco, w którym brak kart ostatnich, posiada biblioteka Tow. lekarskiego warszawskiego

Dr J. P.

stanowisku przeprowadził wiele pożytecznych praw. Kiedy wszakże w r. 1874 stanął sam na czele ministeryum, nie umiał dać sobie rady z oppo-zycyą lewicy w folketingu i po kilkuuastu miesiącach zmuszony był podać się do dymissyi.

Fonofotografia, metoda fotograficznego ujmowania drgań głosu ludzkiego, wprowadzona przez Hermanna. Cienka płyta drewniana lub szklana, wprawiana w drganie działaniem głosu ludzkiego, zaopatrzona jest w zwierciadełko, które odbija padający na nią promień światła elektrycznego; promień odbity pada na wirujący walec, Otoczony papierem, pokrytym warstwą wrażliwego na światło bromku srebra. W ten sposób promień światła zaznacza na papierze tym drgania zwierciadełka, a tern samem drgania głosu, które są ich źródłem. W tén sam sposób przenieść można na płytę fotograficzną rysunki, wyryte na powłoce fonografu (ob.). Metoda ta służy korzystnie zwłaszcza przy badaniu sposobu powstawania samogłosek mowy ludzkiej.

Fonograf, przyrząd wynaleziony przez Edisona 1877 r., służący do automatycznego wypisywania drgań głosu ludzkiego, lub innych dźwięków, i następnego ich odtwarzania po dowolnym przeciągu czasu. Jest to właściwie fo-nautograf Scotta, zastosowany i do działania odwrotnego

ale i do odtwarzania dźwięków; chociaż wszakże ostatni ten przyrząd znany był już od lat kilkudziesięciu, nikt nie sądził, by mógł się on nadawać do przywracania dźwięków pierwotnych, zwłaszcza zawiłych drgań mowy ludzkiej. Edison dopiero pomysł ten powziął i urzeczywistnić go zdołał; poraź pierwszy opisany został F. w „Scientific American” 22 grudnia 1877 r., a d. 11 marca 1878 przedstawiony akademii nauk w Paryżu, po raz pierwszy w Europie. Podobnie jak fonautograf (ob.), składa się i F. (fig. 175) z walca mosiężnego C., osadzonego na osi AA', opatrzonej w połowie A’ gwintem szru-bowym, któremu podpora S' za mutrę służy. Koło rozmachowe V służy do nadania ruchowi przyrządu koniecznej jednostajności. Na powierzchni walca wycięte jest zagłębienie szru-bowe o takim samym kroku, jak nacięcie szru-bowe A'. Walec pokrywa się powłoką z cienkiej cynfolii i jest już do przyjmowania notowań gotów. Przyrząd notujący (fig. 176) składa się z lejka D, zamkniętego cienką płytką E, która za pośrednictwem rurek gumowych F naciska do walca C pręcik G, utrzymywany przez sprężynę metalową. Gdy pręcik pozostaje w spoczynku, to przy obrocie korby B przebiega linię szrubową, wyciętą na walcu; jeżeli zaś przy jednostajnym obrocie walca zwracamy mowę swą do lejka, ulega drganiu płytka E, a pręcik ryje na cynfolii falistą linię krzywą,, której wygięcia odpowiadają dokładnie dźwiękom wymówionym. Linie te przedstawiają w ogólności typ podobny jak linie wypisnee na fonautografie (ob.

«-

K / //.

F. 176. Przyrząd notujący.

S. K.

Fonautograf fig. 172); wygięcia ich są wszakże bardzo drobne, a chcąc je rozpatrzeć, użyć trzeba znacznego powiększenia.—Aby głos tak wypisany odtworzyć, usuwa się lejek, przez odwrotny obrót korby przesuwa się walec wstecz, a lejek i jego pręcik umieszcza się znów w położeniu, jakie zajmował poprzednio Jeżeli teraz korbę znów obracamy, jak początkowo, pręcik G przebiega wszelkie zagłębienia i wyniosłości linii, wypisanej na cynfolii, a tern samem

18|ff|;gL

iimwpurpin u>"    .....ii ii i >r

Fig. 17ó. Fonograf.

wprawia płytkę E w drgania, zgodne zupełnie z drganiami, które linię falową wypisały, i tern samem odtwarza się głos pierwotny, z drgań tych złożony. Aby osiągnąć dokładniejszą je-dnostajność ruchu, zastosować można elektro-motor do obrotu walca.—F. uległ już pewnym zmianom i ulepszeniom, a niektórzy konstruktorowi nadali przyrządom swym nawet nazwy nieco odmienne.—Grafofon Taintera tem się tylko różni od F-u Edisona, że powłoka, zamiast z cynfolii, wyrobiona jest z wosku, a obrót dokonywa się ruchem nogi, jak przy maszynach do szycia.—W gramofonie Berlinera (1887) fale głosowe wypisują się na płycie metalo

wej, pokrytej podatną do rycia powłoką; płyty te dają się uwielo-krotniać galwanoplasty-cznie, przyczem odpowiednią metodą foto-mechaniczną dają się powiększać, skąd drgania odtwarzane stają się obszerniejszemi, a tem samem głos się wzma-. ga. Silniejsze jeszcze wzmożenie sprowadza się przez zaopatrzenie błony drgającej w tubę, skąd głos odtwarzany nabiera natężenia dostatecznego, by dawał się słyszeć w rozległej sali.—Przy dalszem udoskonaleniu, F. nada się niewątpliwie do licznych zastosowań naukowychi praktycznych. W Ameryce starano się przy pomocy F-u przechować mowę wymierających plemion indyjskich.

Fonolit Dźwiękowiec (geolog.). Jest to bardzo zbita, w świeżym stanie ciemno-zielona-wo-szara lub ^brunatna skała, wcale kwarcu nie zawierająca, o nierównym, w zadziorowy przechodzącym odłamie, z błyszczącemi od kryształków sanidynu płaszczyznami łupliwości. Skała ta ma wielką dążność do rozpadania się na cienkie płyty, które przy uderzeniu jasny dźwięk wydają. Budowa mikroskopijna podstawowej masy fonolitowej jest zwykle całkowicie krystaliczna; szklista w niej substancya bardzo szczupło się pojawia, a zwykle wcale jej nie bywa. Sama zaś masa podstawowa składa się z tabliczek lub listewek sanidynu, sześciokątnych słupków nefelinu, kryształków augitu, leucytu, haiiynu i magnetytu. Ze .składników tych przeważa w istotnych fonolitach bądź sanidyn, bądź nefelin. Zjawiska mikrofłuktuacyi częściej spotykamy w odmianach jego ubogich w nefelin, a bogatych w spät polny; mianowicie w odmianach podobnych do trachitu. W tej masie podstawowej dają się widzieć pod mikroskopem wkropione porfirowo, hardzo liczne, tabliczkowa-te kryształy sanidynu (zawierające wewnątrz odrobiny nefelinu, haiiynu, augitu, magnetytu i kropelki wody); dalej sześciokątne słupki nefelinu, czworościenne słupki jasnozielonego augitu, rzadziej brunatnej hornblendy, kryształki haii-ynu, ziarnka magnetytu, do których dołączają się jeszcze zwykle jako dodatkowe składniki: kryształki tytanitu, rzadkie tabliczki bioty tu, melanit, rzadziej pojedyncze kryształki plagioklazu, z których wzrastającą ilością skała stopniowo w te-fryt przechodzi Odmiany jaśniejszych mianowicie fonolitów, w swych szczelinach, pęcherzykach i nieforemnych j antkach wewnętrznych zawierają liczne zeolity, jak: natrolit, szabazyt, destnin, analcym, apofillit, nawet spät wapienny i hyalit. Przeciętny skład chemiczny fonolitów wykazuje: 59.40 krzemionki, 19.50 glinki, 3.50 tlenku i tlenniku żelaza, 0.15 tlenku manganu, 2.25 wapna, 0.70 magnezyi, 6.00 potażu, 7.00 sody, 1.60 wody. Przeciętny ciężar właściwy wynosi 2.5. Pod dmuchawką masa fonolitowa topi się w szkło zielonawo-szare, w kolbce szklanej wydziela wody tern więcej, im większa jest w nich domieszka materyi zeolitowej, powstałej ze zwietrzenia nefelinu, haiiynu albo leucytu. P. wielką posiada skłonność do cienko-płytowej, a nawet łupkowej, budowy i podzielności, zależnych od równoległego w nim ułożenia tafelek sanidynu. Odmiany jego porfirowate powstają, skoro w zbitej masie jego podstawowej wystąpią większe tabliczki sanidynu, które dochodzą do 2-ch centymetr, długości przeszło. Tra-3hitowatemi zowią fonolity jasno-szare, z szorstką, nieco gąbczastą masą podstawową, mającą w domieszce wyraźnie dostrzegalne składniki zeolitowe, wydzielone nadto w postaci gniazd lub grup krystalicznych. Fonolity są skałami nowszego pochodzenia i wytworzyły się przeważnie w drugiej połowie okresu trzeciorzędowego; tworzą one zwykle kopulaste, okrągłe pagóry, oraz żyły niewielkiej stosunko-

K. J.

wo grubości, i w tych postaciach występują na wielu punktach Europy, mianowicie w północnych Czechach (Marienberg obok Aussig, Sclilos-berg w Te plitz, Milleschauer), w Łużycach (Lausche, Limberg, Hochweld pod Zittau), w górach Rliönu (Milseburg), w Owernii. W Rossyi dotąd znana jest tylko jedna miejscowość w Syberyi, na płasko wzgórzu Witimskiem, w gubernii <le-nisejskiej. Przez zwietrzenie F-y przechodzą w tuf fonolitowy, masę kruchą i ziemistą, zawierającą okruchy zwietrzałego fonolitu, kryształy augitu, hornblendy, i okruchy skał obcych; jeżeli zawiera ona dużo otoczonych, okrągłycli okruchów fouolitowych, to przechodzi wtedy w konglomerat (okruchowiec) fonolitowy, jaki spotykamy w Hegau pod Teplitz.

Fonologja (od greckiego yi*m], głos, brzmienie, i Xôyrjç słowo, mowa, nauka, Xoyioç biegły, uczony), lub fonetyka (gr. cptov^Ttxóę, brzmieniowy, głosowy; ffwvy₍ux7] Téyvih biegłość głosowa, sztuka głosowa), znaczy dosłownie: mowa o głosach, nauka o głosach czyli brzmieniach, głosownia, głosoznawstwo, brzmienioznawstwo. To określenie wyrazowe jest nieścisłe, bo n:ij-przód F., w ogólnie przyjętym znaczeniu, t. j. jako część językoznawstwa, zajmuje się, nie wszelkiemi głosami przyrody, ale tylko głosami mowy ludzkiej, a w obszerniejszym znaczeniu także zwierzęcej, po wtóre zaś zadanie głosowni czyli F-i polega na badaniu nietylko głosów mowy ludzkiej, jako objawów akustycznych, ale także, i to nawet głównie, na badaniu i opisywaniu czynności fizjologicznych, niezbędnych do wytworzenia owych głosów mowy ludzkiej. Ponieważ pojedyncze głosy mowy ludzkiej nazywamy zwykle głoskami, więc też niektórzy z gramatyków polskich nazywają F-ę g ł osko w n i ą. — Językoznawstwo wogóle należy do nauk psychicznych, a raczej psychiczno-socjalnych. F. jednak stanowi owo ogniwo przejściowe, pośredniczące między szeregiem nauk przyrodniczych, u-przyczynowionych, w stosunku do duszy ludzkiej, związkami zewnętrznemi, związkami pozaludzkiemi, a szeregiem nauk psychicznych, dla których jedynego uzasadnienia, jedynej podstawy przyczynowej należy szukać w kojarzeniu się wyobrażeń. —Każdorazowe wymówienie należy do świata przyrody, jest zjawiskiem fizycznym, ale między jednym a drugim wymówieniem niema żadnej łączności fizycznej; ciągłość zaś wymawianiowa istniej.e jedynie w odpowiadającym jej kompleksie wyobrażeń w świecie psychicznym. A więc i odnośnie do wymawiania istnieje stale tylko to, co się wyobraża, a każdorazowe wymówienie jest tylko znakiem fizycznym istniejących psychicznie wyobrażeń fonetycznych. Prócz tego jednak przy wymawianiu, skutkiem podrażnienia fizjologicznego, wykonywają się pewne odruchy (refleksy) automatyczne, powtarzające się za każdą rażą, a pomimo to niewywołujące żadnych wrażeń psychicznych i nie pozostawiające

Encykl. Powsz. Ilustr. Zosz. 173. T. XXIJ.

żadnych śladów psychicznych. Tak więc w każdym wymawianiu musimy odróżniać dwie strony :    1) odbijającą się w centrum psychicznym,

2) czysto peryferyczną, czysto zewnętrzną.— Badanie wymawiania czyli fo nacji może być dwojakie: 1) badanie strony czysto wymawianiowej czyli fonacyjnej, jako zjawiska fizycznego, niezależnie od języka w ścisłym znaczeniu tego wyrazu; 2) badanie strony wyobrażeniowej, strony psychicznej wymawiania, w związku z językiem żywym. Rzecz prosta, że jedno w drugie ciągle zachodzi i nie da się od niego odłączyć. Przy badaniu wymawiania jako zjawiska fizycznego mamy do czynienia z głoskami, głosami, brzmieniami języka, przy badauiu zaś strony wyobrażeniowej wymawiania — z wyobrażeniami fonetycznemi, z fonemami, oraz z ich częściami składowemi i z ich połączeniami. — Chociaż w języku żywym, psychicznie upodstawowionym, przemijające symbole wymawianiowe czyli fizjologiczno-akustyczne znajdują się w ścisłej zależności od strony psychicznej, od strony cerebra-cyjnej, to jednak, choćby już wskutek tej wspólnej zależności od czegoś trzeciego, istnieje i między niemi samemi ścisły związek przyczynowy. Prócz tego oczywistą jest zależność wymawiania od budowy organów mówniczych i od właściwego im mechanizmu nerwowo-muskularnego (nerwowo-mięśniowego). Tak więc uprawnioną jest nauka o czysto zewnętrznej stronie wymawiania, a nauką tą jest antropof o ni ka, czyli fizjologja mowy ludzkiej. Wogóle F. (fonetyka), czy to ogólna, czy też specjalna ja-kiegokolwiekbądź języka, rozpada się na trzy nauki szczegółowe: na antropo fonikę, na psych ofonetykę i na fonetykę historyczną.— Przedmiot antropofoniki stanowi badanie i opis czynności fizjologicznych, których rezultatem są brzmienia czyli dźwięki mowy ludzkiej. Antropofonika (od grec. àvd’pcoTcoç, człowiek, i cpumîOj, głosowa, dźwiękowca, t. j. sztuka, nauka) zajmuje się nie wszystkiemi dźwiękami, wydawanemi przez człowieka, ale tylko dźwiękami, w istocie swojej wyłącznie ludzkiemi, t. j. dźwiękami mowy ludzkiej. Nazywając an-tropofonikę „fizjologją mowy ludzkiej”, nadużywamy nazwy „fizjologja”, a prócz tego zwężamy zakres antropofoniki, w której skład wchodzą także dane, zaczerpnięte z anatomji ciała ludzkiego i z akustyki. Antropof oni ka zajmuje się badaniem naukowym sposobu powstawania przemijających zjawisk fonacyjnych, czyli zjawisk fizjologiczno-akustycznych języka, oraz związków wzajemnych pomiędzy temi zjawiskami. Antropofonika więc tylko pośrednio należy do właściwego językoznawstwa, opartego całkowicie na psychologji. Ale pomimo to stanowi ona wiedzę, niezbędną dla językoznawcy, ponieważ bez danych z niej zaczerpniętych nie można wcale zrozumieć sposobu powstawania i przeradzania się przemijających zjawisk fizjo-

Fonologja.

niezależnych od myślenia językowego, te jednostki psychofonetyczne, czyli te najprostsze żywe elementy języka, wyobrażanego ze strony wymawiania, możemy nazwać fonemami. F o n e m a więc jest to jednolite, językowo niepodzielne wyobrażenie ze świata antropofoniczne-go. powstałe w duszy drogą zlania się psychicznego wrażeń, otrzymanych od wymawiania jednej i tej samej głoski, śie a ntr o po fonicznym, możemy zauważyć, 1) że ludzki przyrząd wymawianiowy jest częścią organizmu ludzkiego, a więc jego opis jest częścią anatomji, czyli topografji ciała ludzkiego; 2) że badanie i opis czynności przyrządu mówienia, jako czynności organizmu ludzkiego, należy do f i z j o 1 o g j i ; 3) że czynny przyrząd mówniczy jest ciałem fizycznym, a więc wszelkie jego ruchy i czynności muszą się odbywać według praw mechaniki; 4) że badaniem wszelkich brzmień, a więc też i brzmień, będących rezultatem pracy organu mówniczego, zajmują się, z jednej strony, akustyka, jako część fizyki, z drugiej zaś strony fizj ologja. Oczywista więc rzecz, że antropofonika powiiina się opierać na danych, zaczerpniętych z tych wszystkich nauk.— Z danych akustycznych stoją tu na pierwszym planie: rozróżnianie źródła brzmienia i ośrodka fizycznego; pojęcie brzmienia jako falowego ruchu powietrza, wywierającego wrażenie na organ słuchu; rozróżnianie szmerów a dźwięków muzykalnych; klasyfikacja dźwięków; rozróżnienie tonu pojedyń-czego a dźwięków złożonych; pojęcie tonów zasadniczych i tonów górnych; pojęcie rezonansu.

Przy wytwarzaniu brzmień języka konieczne są trzy czynniki: prąd wydechowy czyli ekspira-eyjny, regulowany przez muskulaturę oddychania; przeszkoda brzmieniotwórcza w krtani lub w jamie ustnej, albo też w obu razem; przestrzeń

Stojąc na gruncie ści-

logiczno-akustycznych, pozostawiających nieza- do głosek, jako jednostek wymawianiowych tarte ślady psychiczne, istniejące bez przerwy i przekazywane od człowieka do człowieka, od pokolenia do pokolenia. — Psychofonetyka, w różnicy od antropofoniki, bada wyobrażenia fona-cyjne, czyli wyobrażenia fonetyczno - akustyczne, tak same w sobie, jako też w związku z in-nemi wyobrażeniami, nietylko ściśle językowemi, to jest morfologicznemu, ale także pozajęzyko-wemi, czyli znaczeniowemi (semazjologicznemi).

— Tak w antropofonice, jako też w psychofo-netyce, rozróżniamy badanie i opis tego, co istnieje, z wykluczeniem pojęcia zmienności, jako też badanie i określenie warunków zmienności.

Pierwszy sposób patrzenia na zjawiska fona-cyjne daje materjał dla statyki antropofo-nicznej i psychofonetycznej, drugi zaś sposób zapatrywania się daje początek dynamice.—

Nareszcie przedmiot fonetyki historycznej stanowi rozpatrywanie strony wymawianiowej czyli fonacyjnej języka w następstwie czasowym, a to zarówno przemijających objawów antropofonicz-nych, jako też trwałych i ciągłych wyobrażeń psychofonetycznych. Antropofonika i psychofo-netyka opierają się na wywodach ze spostrzeżeń nad językiem indywidualnym, a raczej nad całą masą języków indywidualnych; fonetyka zaś historyczna, jako odnosząca się całkowicie do języków plemiennych, rozpatrująca język w obcowaniu wzajemnym i w warunkach tradycji społecznej, jest nauką społeczną, socjologiczną.—

Najprostsze jednostki fonetyczne można określać z rozmaitych stanowisk: 1) Ze stanowiska akustycznego pozajęzykowego będą to „głoski” czyli brzmienia jednolite, bądź to szmery, bądź też dźwięki pojedyńcze, oraz ich części. Rozkład takich jednostek na całe szeregi drgań i falowań powietrznych idzie do nieskończoności.

n i z wiązadłami głosowemi; 3) z części górnych, t. j. z jam nosowych, grających wyłącznie rolę rezonatorów, oraz z najważniejszej dla wszelkiego mówienia ludzkiego jamy ustnej. Z jednej strony mamy w jamie ustnej organa ruchome i miejsca nieruchome, służące da wytwarzania samoistnych szmerów umiejscowionych, z drugiej zaś strony gra rolę rezonansową całość jamy ustnej, modyfikowanej w swej postaci przez odpowiednie zbliżanie i oddalanie jej ruchomych części. Krtań służy przeważnie do wytwarzania tonów muzykalnych, górne zaś części do modyfikowania powstających w krtani tonów albo nawet szmerów, oraz do wydawania szmerów samoistnych. Różnice tak zwanego akcentu zależą od rozmaitego działania wiązadeł głosowych krtani. Ruchy i czynności podniebienia miękkiego regulują przede-

Obok brzmień osobnych, sprawiających wrażenie i wyobrażanych, stwierdzamy tu także brzmienia „przejściowe” i wszelkie inne, nie odzwier- rezonansowa. —Przyrząd mówniczy czyli wyma-ciadlające się w duszy ludzkiej, a więc nie wianiowy składa się: 1) z klatki piersi o-istniejące psychicznie. 2) Ze stanowiska fizjo- w ej, służącej do wydychania powietrza; 2) z krta-logicznego pozajęzykowego najprostszemi jednostkami fonetycznemi, jednostkami wymawiania, są pojedyńcze czynności organów mów-nych, „artykulacje”, dające się rozkładać na całe szeregi drgań i ruchów. Tu także obok czynności głównych, sprawiających wrażenie, i wyobrażanych, mamy czynności „przejściowe” i wo-góle psychiczne niezamierzone. 3) Ze stanowiska psychologicznego, jedynie uprawnionego w językoznawstwie w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, jednostkami fonetycznemi są pojedyńcze wrażenia, oraz pojedyńcze wyobrażenia fonetyczne. Tutaj - to do najprostszych elementów psychofonetycznych dochodzimy przez dzielenie szeregów wyobrażeń czysto fonetycznych, w różnicy od podzielności morfologiczno - semazjologicz-nej; np. p-s-y || sz-cz-e | k-a | j-ą, w różnicy od ps-y szczek-a-j ą. W przeciwstawieniu

wszystkim komunikację między jamą ustną a jamami nosowemi, albo zamykając od spodu jamy nosowe, albo też je otwierając.— Głoski, jako jednostki antropofoniczne, klasyfikujemy według ich wspólnych cech wymawianiowych, tak topograficzno-fizjologicznych, jako też akustycznych. Należy więc tu brać pod uwagę, z jednej strony, podobieństwa i różnice umiejscowień czynności szmerotwórczych, dźwięko-twórczych i rezonansowych, z drugiej zaś strony podobieństwa i różnice samych produktów tych czynności, t. j. samych szmerów i dźwięków. —Klasyfikacja głosek topograficzno-fizjolo-giczna każe zwracać uwagę na rozmaite sposoby działania krtani, a zwłaszcza jej wiązadeł głosowych, właściwe wymawianiu pojedyńczych głosek, na zamknięcie lub otwarcie nosa, na rozmaity udział w wymawianiu tak całej jamy ustnej, jako też jej pojedyńczych części składowych, na różnicę umiejscowienia szmerotwór-czego a uruchomienia pewnych organów w celu zwężenia całej jamy ustnej, jako przestrzeni rezonansowej, na różnicę umiejscowień wargowych a językowych, na różnicę umiejscowień czynności fonacyjnych w różnych częściach języka, na różne stopnie zbliżenia organów działających, na różne stopnie natężenia działania, na kierunek powstających skutkiem zbliżenia zwarć, szczelin i zwężeń, na różnicę zbliżeń pojedyńczych od jednoczesnego zbliżenia organów mówniczych w dwucli lub nawet trzech miejscach i t. d. i t. d. Różnica samogłosek (vocales) a „spółgłosek” (non-vocales) polega na tym, że przy spółgłoskach mamy w jamie ustnej umiejscowione ognisko szmerotwórcze (np. wargi przy p, b, m...), a przy samogłoskach jedynie umiejscowione zwężenie, modyfikujące całą jamę ustną, jako przestrzeń rezonansową (np. zwężenie wargowe przy o, u...).—To wszystko są podobieństwa i różnice między głoskami, rozpatrywanemi same w sobie, w oderwaniu od większych całości fonetycznych, jakiemi są prze-dewszystkim zgłoski (sylaby), wyrazy wymawiane i zdania wymawiane. W stosunku do zgłoski czyli sylaby, t. j. połączenia głosek, wymawianego podczas jednej ekspiracji czyli jednego wydechu, głoski dzielą się na zgłoskotwór-cze czyli sonanty i na nie-zgłoskotwór-cze czyli konsonanty. W stosunku zaś do wyrazu fonetycznego, jako do szeregu głosek, połączonego w jedną całość przez jednolitą akcentację, rozróżniamy zgłoski czyli sylaby, rozmaicie akcentowane. A że centrem każdej zgłoski jest głoska zgłoskotwórcza, czyli sonant, więc mamy przedewszystkim sonanty rozmaicie akcentowane, akcentowane silniej i słabiej, akcentowane i „nieakcentowane” i t. p.—

(c — tSj dz...), dyftongi samogłoskowe, pewne szczególne połączenia głosek, grupy spółgłoskowe i t. p. — Ważną bardzo część fonetyki ogólnej stanowi nauka o akcencie w jego najróżnorodniejszych odmianach, co do jego stosunku do pojedynczych części wyrazu, bądź to do części wymawianiowych, bądź też do części znaczeniowych; co do jego stosunku do połączeń wyrazów i do zdań całych; co do jego wpływu na naturę głosek i t. d. i t. d. — Fonetyka zdania wymawianego (Satzphonetik) rozpatruje budowę fonetyczną zdania, pauzy międzywyrazowe, węzły międzywyrazowe, t. j. miejsca zetknięcia się wyrazów i ich wzajemnego wpływu. Następnie określa ona akcent zdaniowy, tak wewnątrzję-zykowy, syntaktyczny, jako też pozajęzykowy: akcent pytania, okrzyku, powątpiewania, ironji... —Idealna fonetyka ogólna powinnaby dać klasyfikację wszelkich możliwych głosek mowy ludzkiej, oraz wszelkich możliwych połączeń tych głosek w większe całości. Ponieważ zaś taka uniwersalna fonetyka jest dotychczas ideałem niedoścignionym, więc nierównie praktyczniej jest zadawalniać się przedstawianiem pewnych konkretnych systemów fonetycznych. Przykład takiego konkretnego systemu zobaczymy w fonetyce polskiej (ob. Fonologja polska). — Podstawiając zamiast pojęcia głoski pojęcie fonemy, jako jej równoważnika psychicznego, i wogóle przenosząc dane antropofoniczne na grunt psychiczny, podstawiamy psycho fonetykę na miejsce antropofoniki i zaczynamy o zjawiskach fonetycznych mówić językiem psy-chologji. Tak naprzykład zamiast „umiejsco wienia wargowego” mówimy wtedy o „zwracaniu myślenia językowego na umiejscowienie wargowe”. Psycho fonetyka jest uprawnioną choćby dla tego, że, jak wiemy, ciągłość także strony fonetycznej języka jest tylko wyobrażeniowa, jest tylko psychiczna. Prócz tego mamy w fonetyce mnóstwo faktów, na pozór czysto fonetycznych, a jednak dających się objaśnić jedynie na podstawie kojarzenia wyobrażeń. Ćwicząc się w cichym myśleniu, skojarzonym wyraźnie z wyobrażeniami językowe-mi, a zwłaszcza z wyobrażeniami wymawianio-wemi, pomimo że głosu wydawać nie będziemy, zaczniemy jednak po pewnym czasie uczuwać w organach, wykonywającycli każdorazowo pomyślaną fonemę, mniej lub więcej silne pobudzenie, uruchomienie, innerwację, a nawet zwiększenie ciepła (np. myśląc o p, uczujemy coś podobnego w wargach). W psychofonetyce fonacja zamienia się na szereg wyobrażeń o czynnościach fonacyjnych, audycja i percepcja na szereg wyobrażeń o rezultatach akustycznych tych czynności.— W różnicy od akcentu czysto fonetycznego, psychofonetyka stwierdza akcent psychiczny. Pewne fonemy pewnych typów

Oprócz sylab (zgłosek) i wyrazów fonetycznych, antropofonika rozpatruje także inne połączenia głosek pojedyńczych: głoski „podwojone” czyli wyrazowych stają się silniejsze i oporniejsze właściwie przedłużone, dyftongi spółgłoskowe przeciwko wszelkim zmianom dla tego, że z ich

Na szczególną uwagę zasługują alternacje psychofonetyczne, skojarzone z różnicą form lub też znaczeń, jak np. w polskim alternacje spółgłosek średniojęzykowych („miękkich”) a nieśredniojęzykowych („twardych” ), skojarzone z wyobrażeniem różnicy pewnych form deklinacyj-nycłi pewnych typów rzeczownikowych, np. c || t,

dź—d, p' \\p, l || ł...... w braci- e, sąsiedzi-e,

chłopi-e, ośl-e... \ brat-a, sąsiad-a, chłop-a, osł-a.....

Tego rodzaju alternacje, jako jeden ze środków morfologicznych, stojących na równi z wszelkiego rodzaju dodatkami słowotwórczemi i deksyj-nemi (końcówkami, sufiksami, prefiksami i t. p.), należą już właściwie do rnorfologji, nie zaś do fonetyki. Rzeczą jednak fonetyki danego języka jest określić, na jakie części przyrządu mów-nego skierowuje się przytym myślenie językowe, t. j. odpowiedzieć na pytanie: wyobrażenie jakich czynności fonacyjnyeh kojarzy się w danym języku z wyobrażeniem cieniowania i rozróżniania morfologicznego (znaczeniowego)?

Fonetyka historyczna zajmuje się prze-dewszystkim odnalezieniem źródeł materjału fo-nacyjnego czyli wymawianiowego każdego języka. Otóż tedy każde indywiduum mówiące czerpie swoje głoski, jako czynności i jako

wyobrażeniem kojarzą się pewne wyobrażenia morfologiczne lub też znaczeniowe. Tak np. w polskim wyrazie stół stol-u stol-e taką psychicznie akcentowaną fonemą jest spółgłoska ł | l, bo właśnie z jej wyobrażeniem kojarzy się wyobrażenie różnicy form przypadkowych (kazualnych), oraz wyobrażenie węzła morfologicznego danego wyrazu.— Jak inne objawy życia, tok też i strona fonetyczna języka nie jest stałą, ale zmienną. Fonemy i ich połączenia zmieniają się, i w każdej chwili życia językowego, i z biegiem czasu, nie dla „miłodźwięku” czyli eufonji, nie przez „gnuśność językową”, ale jedynie tylko skutkiem dążności do oszczędzania pracy w trzecli kierunkach: w kierunku odśrodkowym, fonacyjnym, w kierunku dośrodkowym, audycyjnym i wogóle percep-cyjnym, i nareszcie w samym centrum cere-br ac y j ny m języka. Im fonema lub też grupa fonem jest bardziej złożona i nieokreślona, tym łatwiej się zmienia. Tak np. fonemy tylnojęzykowe (k, (/...) i średniojęzykowe (f, cl¹, ś...) łatwiej ulegają zmianom, aniżeli fonemy czyste przednio-językowe (t, n..) lub wargowe (p, w...). Im fonema słabsza, mniej wyraźna, tym łatwiej się zmienia i znika.— Tak zwane „zmiany fonetyczne”, „zmiany głosowe” bywają zwykle fałszywie pojmowane. Tak np. przyjmowanie zmiany czyli przejścia g na ż w polskim może, obok mogę, albo też przejścia („natężenia”, „stopniowania”) o w a w polskim pomagać, obok pomogę, jest wprost nonsensem. W języku mamy tylko cztery następujące rodzaje przejść czyli zmian fonetycznych: 1) W mówieniu ciągłym, bądź to świadomym, bądź też automatycznym, zmieniają się kolejno wyobrażenia fonacyjne. 2) Dowolnie eksperymentując, na miejsce wyobrażenia pewnej fonemy podstawiamy wyobrażenie innej fonemy i wykonywamy to w wymawianiu. 3) Wykonanie zamiaru fonetycznego jest niemożliwe, a skutkiem tej niezgodności zamiaru ż wykonaniem ma miejsce substytucja czyli podstawienie, Jest to substytucja głosek w wymawianiu możliwych zamiast pomyślanych niemożliwych, bądź to substytucja indywidualna, wskutek dysfazji lub w wieku dziecięcym, bądź też substytucja ogólna, wszecli-pleinienna lub też nawet wszechludzka. 4) Zmiany historyczno - fonetyczne, dokonywujące się stopniowo w szeregu pokoleń. — Zwiastunami zmian 4 - go rodzaju, zmian historycznych, są zmiany 3-go rodzaju, zmiany substytucyjne. Tak jedne, jak drugie wytwarzają warunki fonetyczne, dzięki którym w pewnych miejscach wyrazu lub zdania stają się niemożli-wemi pewne głoski lub też połączenia głosek. (Np. w jęz. ałtajskim niemożliwość spółgł. dźwięcznych w rodzaju b, g, cl na początku wyrazów, a głuchych w rodzaju p, k, t w środku wyrazów między samogłoskami; w języku estońskim niemożliwość grup spółgłoskowych, st, klna

początku wyrazów).— Tak 3-ci, jako też 4-y rodzaj zmian czyli przejść fonetycznych daje początek obocznościom czyli alternacjom, oraz odpowiedniościom czyli korespondencjom. Pokrewieństwo etymologiczne mor-fem (t. j. części znaczeniowych wyrazu) i fonem w zakresie różnych języków nazywamy korespondencją, czyli odpowiedni.ością róż-nojęzykową; pokrewieństwo zaś etymologiczne w zakresie tego samego języka nazywamy alter nacją, obocznością, odpowiedniością jednojęzykową. Alternacja jest wyrazem uznania pokrewieństwa etymologicznego jednojęzyko-wego, korespondencja zaś wyrazem uznania pokrewieństwa etymologicznego różnojęzykowego. Tak jedne, jak drugie, t. j. tak korespondencje, jak i alternacje, są kontynuacjami historycznemi różnic zarodkowych rozmaitych perjodów życia językowego. Zestawianiem i badaniem alterna-cji zajmuje się gramatyka jednego języka, na uznaniu zaś korespondencji opiera się tak zwana „gramatyka porównawcza” języków pokrewnych. Zmiany historyczne na gruncie jed-nojęzykowym objaśniają nam alternacje, zmiany zaś historyczne na gruncie wielojęzykowym objaśniają nam korespondencje. Przykłady alter-nacji: polskie wod- (woda) | wódź- (wodzie) | w od (wodny) | md- (wód) | wud- (wódek) | wid- (wódka) ...., a więc o\\u, d || dź, d\\t....-, polskie pią-ć { pn-ę | pni-e, żą-ć \ żn-ę \ żni-e.., a więc p\\p', n\\ń, ą || n..„ Przykłady korespondencji: poi. świec-a—rosyjskie cnhu-a svèc-a, pol. trac-ç ros. Tpau-y trać-u..., a więc pol. c — ros. c; pol. sen, mech, łeb, krew'.... — ros. coii'L son, MOX'L

moch, jio6t> łob. upoisi. kroo'...... a więc poi. e —

ros. o brzmienia, jako wyobrażenia ruchowe i jako wyobrażenia głosowe, z obcowania z ludźmi, tak ze współplemieńcami, jako też z obcymi, a prócz tego z obcowania z przyrodą, włączając do tego także głosy ludzkie pozajęzykowe. Głoski zaś każdego języka plemiennego: 1) są dalszym ciągiem czyli kontynuacją na linji prostej rozwoju historycznego, t. j. są kontynuacją głosek, właściwych przodkom lingwistycznym danego pokolenia; 2) są dalszym ciągiem głosek innych języków, wywierających wpływ na dany język; 3) są skutkiem naśladownictwa głosów przyrody. —Następnie fonetyka historyczna zajmuje się badaniem tego oczywistego i powszechnego faktu, że wymawianie każdego języka zmienia się z biegiem czasu, że miejsce pewnych dawniejszych głosek zajmują inne, nowe, t. j. że, jak wszystkim innym objawom życiowym, tak też stronie fonetycznej języka właściwą jest ciągła, nieustająca zmienność. Nie wszystkie jednak fonemy i szeregi fonem zmieniają się z jednakową prędkością i siłą; przeciwnie, podczas- gdy niektóre z nich ulegają znacznym przekształceniom w krótkim stosunkowo czasie, inne przechowują się bez widocznych zboczeń w ciągu wielu tysiącoleci. — Zmiany historyczne fonem są dwojakiego rodzaju: albo pierwotny impuls do zmian w pewnym kierunku leży w samym składzie fonemy; albo też początek swoich ewolucji zawdzięcza dana fonema wpływowi sąsiedztwa fonetycznego i związku z innemi fonemami tego samego wyrazu lub nawet zdania. Pierwszego rodzaju zmiany nazywamy zmianami spontan e i c z n.e m i, drugiego zaś rodzaju — kombi n a t o r n e mi. Częstokroć trudno oznaczyć ścisłą granicę między jednym a drugim rodzajem. Prócz tego o wpływie sąsiedztwa i otoczenia na zmienność danej fonemy można mówić tylko w pierwszym momencie zależności. Jak tylko dana fonema zmieni swoją naturę dzięki wpływom zewnętrznym, staje się inną i następnie, jako taka fonema zmieniona i skomplikowana przez wejście do jej składu nowych pierwiastków, zaczyna się zmieniać w pewnym kierunku już czysto spontaneicznie, sama z siebie, niezależnie od wszelkiego wpływu sąsiedztwa lub otoczenia. Tak np. w połączeniach ke, ki... fonema k może ulec wpływowi średniojęzy-kowiącemu („miękczącemu”) fonem e i i; ale, stawszy się raz k średniojęzykowym czyli „miękkim”, zaczyna już sama z siebie, jako takie k' „miękkie”, przeradzać się w kierunku przednio-językowym, ku cz lub c.—W fonetyce historycznej zwracamy uwagę na następujące strony życia językowego: 1) na skutki akomodacji czyli przystosowywania się do warunków antropofo-nicznych i psychofonetycznych, oraz wogóle na skutki dążności do oszczędzania pracy w trzech dziedzinach, mianowicie: w dziedzinie tonacji, w dziedzinie audycji i w dziedzinie cerebracji; 2) na wpływy obcojęzykowe, na mieszanie się etnograficzne w zakresie wymawiania; 3) na pewne ogólne kierunki zmian fonetycznych, bądź-to w związku z pokrewieństwem plemiennym, bądź też całkiem od niego niezależnie. Tutaj należy, dający się zauważyć w historji wszystkich języków, stały kierunek zmian, polegający na przenoszeniu czynności fonacyjnych czyli wymawianiowych od dołu ku górze i od tyłu ku przodowi. — Fonetyka „porównawcza” może być albo fonetyką „porównawczą” ogólną, wykazującą jednakowość zmian fonetycznych niezależnie od jakichkolwiekbądź związków historycznych między językami, albo też fonetyką „porównawczą” historyczną, opartą bądź-to na pokrewieństwie plemiennym języków, bądź też na ich wzajemnym wpływie i wywołanych przezeń przyswojeniach fonetycznych. — Oprócz fonetyki, opartej na badaniu całych języków, istnieje także fonetyka, zajmująca się badaniem wymawiania indywidualnego, bądź-to zarodkowego, w języku dzieci, bądź też anormalnego, patologicznego, u wszelkiego rodzaju dysfaty-ków, t. j. u ludzi ze zboczeniami językowemi. Będą to więc embrjologja i patologja fonetyczna czyli wymawianiowa.

Dla dania przykładu fonetyki, zajmującej się pewnym konkretnym językiem lub też pewną grupą języków, przedstawimy tu krótki rys:

1)    fonologji arj oeuropej skiej; 2) fono-logji słowiańskiej; 3) fonologji polskiej.

Z literatury przedmiotu: W języku polskim nie posiadamy podręcznika fonetyki ogólnej; praca bowiem dra Władysława O ł tu szewski ego „Szkic fizyologii mowy ze szczególnem uwzględnieniem głosek alfabetu polskiego, Warszawa, 1893” dotyka tylko niektórych kwestji antropofonicznych czyli fizjologiczno-akustycznych i jest przytym nie dość krytyczną. Por. omówienie J. Baudouin’a de Courtenay w „Pracach filologicznych, V, 1895, 1898.” — Samodzielnością odznaczają się i mogą być dziś jeszcze z pożytkiem przeczytane „Badania w przedmiocie fizjologji mowy ludzkiej” znakomitego fizjologa czeskiego J. Ew. Purkyné’go (Kwartalnik naukowy..., Kraków 1835 i 1836).— Odnoszące się tutaj prace Polaków w języku rosyjskim są, między innemi. następujące: 1) H. B. Kpymen-CKiii „OuepKii no fl3ŁiKOBrbIii₁,l>niio. II. Airrponoijio-HHKa. noCMepT. H3JI,. Cl. npe^HCJl. II IipilM'h’1. iipoif). B. Boropojunwaro (Ott. h3l „Pyccit. <I»hjioji. B'hcTH.) Bapmaßa 1893”. Jest to bardzo udatna próba zwięzłego wykładu zasad antropofoniki.

2)    J. Baudouin’a de Courtenay próby samodzielnego systematyzowania głosek oraz nakreślenia planu całej fonetyki, zawarte w dziełacli i rozprawach: „O ßpeBiie-noJibCKOMi. aar.iK'h ji,o XIV-ro CTO.rhTia. leimmiri. 1870” (§§ 18—21), „OntiT ({loiieTHKii pe3BHHCKnx roßopoB, BapiuaBa, üeTepöypr, 1875” (§ § 1—7), „Otucth .... o sa-hhtBixt. iio imiKOBk^eniio bt> Teuenie 1872 ii 1873 iT, Ka3aHi., 1877” (str. 126—137), „Bo-

ÄpoÖHaa riporpaMMa jieKipil b 1876—1877 yme-ÓHOM rojiy, K-a3anB, BapmaBa 1878” (str. 5—9, 52—68, 82—85), „ IIoJtpoÔH. npoi p. JieKp. B 1877 — 1878 yu. r., KasaHb, BapmaBa, 1881 (str. 68— 88 i t. d.).- Z podręczników niemieckich największą popularnością między językoznawcami cieszy się Ed. Sievers’a „Grundzüge der Phonetik, zur Einführung in das Studium der Lautlehre der indogermanischen Sprachen. 4-e Auflage. Leipzig 1898”; znajduje się tu dość wyczerpująca „literatura”, t. j. tytuły innych, znanych autorowi dzieł i rozpraw z zakresu fonetyki.—Obok Sievers’a stawiamy doskonały podręcznik W. V ietor’a „Elemente der Phonetik des Deutschen, Englischen und Französischen. 8-e verbess. Aufl. Leipzig 1894” (tu również podano wyczerpującą literaturę przedmiotu). — Prócz tego wymieniamy następujące nowsze podręczniki, dzieła i artykuły, obejmujące mniej więcej całość nauki: A. M. Bell „A Popular Manuał of Vocal Physiology and Visible Speech. London 1889”. O Bremer „Deutsche Phonetik, Leipzig 1898.” (Samml. kurz. Gramm, deutscher Mundarten, hg. von Bremer, I. A. De la Calle „La glossologie, essai sur la science expérimentale du langage... avec une préface de M. A. Hovelacque. 1-re partie. La physiologie du langage. Paris 1881.” A. El lis, Article „Phonetics” (revised by E. S. Sheldon: Johnson’s Universal Cyclopaedia VI. New York, 1895). H. Klinghardt „Artikulationsund Hörübungen. Praktisches Hilfsbuch der Phonetik für Studierende und Lehrer. Köthen 1896”.

G.    H. v. Meyer „Unsere Sprachwerkzeuge und ihre Verwendung zur Bildung der Sprachlaute. Leipzig 1880” (Intern, wissensch. Bibi. XLIL). Miss L. Soames „An Introduction to Phonetics (English, French and German). London 1891”.

H.    Sweet „A Primer of Phonetics, Oxford, 1890”. F. Techmer „Phonetik. Zur vergleichenden Pysiolologie der Stimme und Sprache. 2 Tlile. Leipzig. 1880. (^Einleitung in die Sprachwissenschaft. 1. Bd. : Die akustischen Ausdrucksbewegungen)”. (Są to po większej części rezultaty badań samodzielnych na wielką skalę wraz z sumiennym uwzględnieniem prac poprzedników). F. Techmer „Naturwissenschaftliche Analyse u. Synthese der hörbaren Sprache” (Intern. Zeitschr.

f. allg. Sprachwiss.... von F. Techmer, I. Leipzig, 1884, 69—170). F, Techmer „Zur Veranschaulichung der Lautbildung” (Mit Wandtafel) Leipzig 1885”. M. Trautmann „Die Sprachlaute im allgemeinen und die Laute des Englischen, Französischen und Deutschen im besonderen. 1-te Hälfte. Leipzig 1884”. Ct. HoBaKOBii'iB „<Im-anojiornja rjiaca n r.iacoim cpucKora jesnita. JîniirBUCTiniKa CTyjtuja. Y Beorpa;ty 1873”.—Z budową organów wymawiania zaznajamia w sposób popularny rozprawka „Oót> opranaxrL rojioca ii p'h'in, iiyó.n. „len. <imt. 0. Jlan^nepTomi. C.-lIcTepóyprf) 1879.” — Ogromne zasługi na polu badań fonetycznych położyli w nowszych czasach

uczeni angielscy, skandynawscy (szwedzcy, norwescy, duńscy) i francuscy. Wiele prac Anglików cytują m. i. Sievers i Vietor; prac skandynawskich nie przytaczamy ze względu na małe rozpowszechnienie odnośnych języków. Co zaś do Francuzów, to zwracamy głównie uwagę na dzieła i rozprawy Rosapelly’ego i Rousse-lot’a: Rosapelly „Inscription des mouvements phonétiques” (Physiologie expérimentale. Travaux du laboratoire de M. Marey. II, 1876, str. 109 n.); Dr Rosapelly „Analyse graphique de la consonne”, „Caractères du vocaloïde”. (Mém. de la soc. de ling. de Paris. X. 1897, 71—79, 122 — 134); P. Rousselot „La méthode graphique appliquée à la recherche des transformations inconscientes du language. Compte rendu du congrès scientif. intern, des Catholiques tenu à Paris 1891. (—Revue des patois Gallo-Romans. 16). Paris 1891”; P. Rousselot „Les modifications phonétiques du langage, étudiées dans le patois d’une famille de Cellefrouin (Charente). Paris 1891—92” i t. d.—W ścisłym związku z pracami wymienionych badaczów francuskich znajdują się badania i artykuły sprawozdawcze: E. Kosch-witz „Experimentalphonetische Studien, I. Die von Rousselot verwendeten Apparate und ihre Handhabung” (Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen hg. v. L. Herrig. LXXXVIII, 1892); B. A. B or op o n u, k ifl „3a-mLtkh iio OKCiiepiiMenTajiBnon <})oiieTiiid>. Buiiycirn

I.    Ka3aiib, 1896”; B. A. Boropo ji, n u, K i il „Kypci. rpaMMai'HKH pyccKaro aswaa. Hacxt I-am ⁽I>one-THKa. ÖTii,. Ott. iib'b „Pyccit. dhurojiormiecKaro BhcTHiiita”. BapmaBa 1887”; H. C. Ycob'l „0k-ciiepHMeuTajiBnaa (JtoneTiiKa” (03B. otą. pyccit. ii3. u caoBecii. Hmii. Aaaji;. u CÏÏ6. II, 1897).— Z nowszych monografji zasługują też na uwagę:

J.    W. Bernhardt „Vox Humana. Voice Production and Developement, 1893”. H. Grassmann „Über die physikalische Natur der Sprachlaute” (Annalen der Physik und Chemie. N. F. I. 1877). E. Hoffmann (-Krayer) „Stärke, Höhe, Länge. Ein Beitrag zur Physiologie der Akzen-tuation, Strassburg 1892”. J. Hof fory „Professor Sievers und die Elemente der Sprachphy-siologie. Eine Streitschrift. Berlin 1884”. J. Hof-fory „PhonetischeStreitfragen” (Zeitscli. f. vergl. Spracht. XXIII, 1877). H. Kirste „Die constitutioneilen Verschiedenheiten der Verschlusslaute im Indogermanischen. Graz 1881”. L. Ma-sing „Die Hauptformen des serbisch - chorwati-schen Accents, etc. St. Petersburg, 1876. H. Pipping „Über die Theorie der Vokale” (Acta Soc. Scient. Fennicae XX. Nr 11,1895). A. Vogl „Die Sprache in ihren Beziehungen zu den Sprachwerkzeugen. Graz 1893”. H. P p o t t>

„ »Inno,lonmecnia pa3i»icKaHiu. 2-e 113,11,. Tom'l II. CIIÓ. 1876” (str. 3—89: I. «Inmiojiork 3ByKOBT> ji3MKa; II AHajmsT) 3ByK0BT> pyccitaro a3i»iKa) = „Tpy.pi II. ‘Inuio.ionmecKia paBi.icKaiim (1852— 1892). CH6. 1897,—Umiejętne stosowanie da-

iiycli fonetyki ogólnej bądź-to do graficznego | „Grundriss der german. Philol. I. 202 n.”; i opisowego przedstawienia wymawiania jeży- Brugmann, Jespersen, Fr. Müller, Sc linków żywych, bądź też do charakterystyki języ- chardt, Tech mer, Wegener, Whitney, ków niedostępnych dla obserwacji bezpośredniej, Wundt (Intern. Zeitschr. f. allg. Sprachwiss. III. znajdujemy w następujących dziełach: Ed. Kos cli- 308, 309, 188 ss; I. 211—214; III. 372,401 — witz „Les parlers parisiens. Anthologie phonétique. 2 éd. Paris 1896” i inne, podane przez

K. Appela w artykule „Język francuski” (Poradnik dla samouków, II. Warszawa 1899, str.

406, 387, 392, 396).—Uogólnieniami w zakresie zmian fonetycznych zajmują się m. i.: P. Passy „Etude sur les changements phonétiques et leurs caractères généraux. Paris 1890”; K. Brugmann „Zur Frage nach den Verwandtschaftsverhältnissen der indogermanischen Sprachen” (Intern. Zeitschr. f. allgem. Sprachwiss. I. 1884, 226 — 256); Fr. Haag „Vergleichung des Prakrit mit den romanischen Sprachen, Berlin 1869”; J. Baudouin de Courtenay „Vermenschlichung der Sprache, Hamburg 1893” (Samml. gemeinverst. wissensch. Vortr.); J. Baudouin dę Courtenay „O pewnym stałym kierunku zmian językowych w związku z antropo-logją. Odb. z „Kosmosu” zeszyt IV — V, 1899. We Lwowie 1899”.—O alternacjach czyli obocznościach traktują: J. Baudouin de Courtenay „Próba teorji alternacyj fonetycznych. W Krakowie 1894” (Os. odb. z Tomu XX Rozpraw Wydź. filol. Akad. Umiej.)=„Versuch einer Theorie phonetischer Alternationen. Ein Capitel aus der Psychophonetik. Strassburg 1895”; N. Kruszewski „Ueber die Lautabwechslung. Kasan 1881”; W. Radi off „Die Lautalternation und ihre Bedeutung für die Sprachentwickelung, belegt durch Beispiele aus den Türksprachen” (Abhandl. d. 5-ten intern. Orientalisten-Congres-ses. Berlin 1882).—Jako przykład badań nad embrjologją i patologją językową także ze strony fonetycznej może służyć rozprawa J. Bau-douin’a de Courtenay „0 patologji i embrjo-logji języka” (Prace filol. I. Warszawa 1885).— Wyłącznie badaniom fonetycznym poświęcone są czasopisma: „Phonetische Studien. Zeitschrift für wissenschaftliche und praktische Phonetik. Hsg. von W. Vietor. Marburg I—VI 1888—1893” (od. t. VII-go jako „Beiblatt zu den Neueren Sprachen, hsg. von W. V i e t o r, Marburg 1894 ss.”); „Le Maitre phonétique (The Phonetic Teacher). Organe de l’Association phonétique des professeurs de langues vivantes. Le Gérant: P. Passy. Paris (Neuilly, Seine), 1886 ss.”; „Zeitschrift für Orthographie, Orthoepie und Sprach physiologie, hsg. von W. Vietor I — V. Rostock 1880 — 85”; The Phonetic Journal, ed. by J. Pi t man. Bath 1843 ss.” — Rozprawy i artykuły z dziedziny fonetyki ogólnej zajmowały też znaczną część czasopisma „Internationale Zeitschrift für allgemeine Sprachwissenschaft, hsg. von. F. Techmer. 5 Bde. Leipzig— Eeilbronn, 1883—90”.—Oczywista rzecz, iż rozprawy i artykuły z zakresu fonetyki ogólnej znajdują się prawie we wszystkich czasopismach i zbioropismach, poświęconych bądź-to językoznawstwu wogóle, bądź też badaniu pew-

104 — 108); J. Storni „Englische Philologie.

Anleit, zum wissensch. Studium der englischen Sprache. Vom Verf. für das deutsche Publikum bearb. 2-e Aufl. I. Die lebende Sprache. 1. Abteilung. Phonetik und Aussprache. Leipzig 1892”); i t. d. i t. d. — Na stronę psychiczną w wymawianiu zwraca między innemi uwagę S. Stricker „Studien über die Sprachvorstellungen.

Wien. 1880”; porównaj K. Appel’a (K,. An-nejir«) „HhitOTopEie oöinie Bonpoci.i mmKOSHaimi”

(Pyccidfi ‘hiLinaoni'icc.Kifi BLcthhkt,. XV. Bap-mana 1886).—K. Appel podkreśla psychiczność wymawiania i stara się objaśniać zmiany fonetyczne w rozprawie „HLckojilko cjiob o jiobLji-nieM iiciixoaoniuecKOM nanpamieuin azLiKOsiiaiiia.

Ota. Ott. us „PyccK. «hiL’io.ior. BtcTHiiKa”. Bap-mana 1882”.—W sposób psychofonetyczny objaśnia stosunek wymawiania do pisma Baudouin de Co urten a y „Jedna z kwestji spornych pisowni polskiej. Odb. z „Prac filologicznych*.

Warszawa 1891” (zwłaszcza str. 3—13=787—

797).—Kwestją zmian fonetycznych zajmują się, między innemi: K. Bohnenberger „Über den Lautwandel” (Beilage zur Allgem. Zeitung, 1897 Nr 66); Steinthal „Assimilation und Attraction, psychologisch beleuchtet” (Zeitschr. f. Völ-kerps. und Sprachwiss. Hg. v. M. Lazarus u. H.

Steinthal. I. Berlin 1860).—O zmianach fonetycznych mówią też w odpowiednich rozdziałach dzieła ogólnie-lingwistyczne w rodzaju H. Paul „Principien der Sprachgeschichte. 2 Aufl. Halle 1886”; H. KpymeBcmii „OiepiiT. iiayuii o a 3 Midi.

Ka3anb 1883”=N. Kruszewski „Principien der Sprachentwickelung” (Intern. Zeitschr. f. allgem. Sprachwiss. II, III. Leipzig 1885, 1886;

V. Heilbronn 1889, 1890).—Objaśnieniu zmian językowych wogóle, a przedewszystkim zmian fonetycznych, poświęconą jest rozprawa J. Bau-douin’a de Courtenay „O ogólnych przyczynach zmian językowych” (Prace filol. III. Warszawa 1890).—W związku z pojęciem zmian fonetycznych stoi pojęcie tak zwanych „praw głosowych” (Lautgesetze) i ich „bezwyjątkowo-ści (Ausnahmslosigkeit). Odnoszą się tu m. i. prace: Hugo Schuchardt „Ueber die Lautgesetze. Gegen die Junggrammatiker. Berlin 1885”; E. W. Fay „The Invariability of Plio-netic Law” (Am. Phil. Assoc. Proceedings, vol.

26 pag. LXIIL—VI. 1896); B. Delbrück „Einleitung in das Sprachstudium. 3 Aufl. Leipzig 1893” (str. 102 n.); H. Paul „Principien der sprachgesch., 2 Aufl. Halle 1886” (str. 61 n.);

B. de C.

dż

r. I. n. m.) a braku te-1, 1, 1, 1/

O O O o

nego szczepu językowego, jak np.: Archiv für slavische Philologie: Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprache n; Bulletin de la Société de linguistique de Paris; Indogermanische Forschun-gen: Listy filologické (a paedagogické); Mémoires de la Société de linguistique de Paris; Modem Lan gu âge Notes; M o r p h o 1 o g i s c h e U n t e r s u c h u n g e n von O s t-hoff und B rug mann; Prace filologiczne; Rev. de lin guis t. et de p h ilol. comparée; Revue des patois Gallo-Romans; Z e i t-schriftfür vergleichende Sprachforschung; Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft; P y c c Ei ft «PnjiojiornnecEin B rfe cthhkt»; «Phjïojio m-uecKin 3aiiHCEii; PIsirhcTia OTjt'hJieiiia pycc-Karo a 3 bi k a n caoBecHOCTH MMiiepaTop-ceoh A Każeni il n a y e e, i t. d.—Czasopisma lingwistyczne, dyjalektologiczne i filologiczne angielskie (w V ielk. Brytanii i w Ameryce) i skandynawskie (szwedzkie, duńskie i norweskie) zawierają pierwszorzędnej wartości spostrzeżenia fonetyczne. — Wiele cennych uwag H. Schuchardt a mieści „Literaturblatt für germanische und romanische Philologie”.—Przeglądy prac fonetycznych (bądź wyłącznie, bądź też razem z innemi) za pewien przeciąg czasu oraz wykazy bibljograficzne: Anzeiger für indogermanische Sprach- und Altertumskunde. Beibl. zu den Indogerm. Forsch, her. v. W. Streit he rg. Strassburg. H. Breymann „Die phonetische Litteratur von 1876 bis 1895. Eine bibliographisch-kritische Übersicht. Leipzig 1896”. Kritischer Jahresbericht über die Fortschritte der romanischen Philologie. Unter Mitwirkung von über hundert Fachgenossen hsg. v. Karl V o 1 lm ö 11 e r, Leipzig (zwłaszcza E. Seelmann „Phonetik ”, I. 1892). E. Koscliwitz „Allgemeine Phonetik” (Jahresbericht für romanische Philologie, II. 1896). F. Techmer „Bibliographie 1885” (Intern. Zeitschr. f. allg. Spracli-wiss. III. 2); E. K. „KpaTEiń yEasaiejiB ee Pyc-cEOMy dhuiojiorn'iecEOMy Bf.cTiiHEy no Ä3BiE03iia-niio. Ct> I no XL tome (ce 1879 no 1898 r.),” (PyccE. $njioji. BLctii. XLI. Bapnrana, 1899, 1— 29). Tutaj należy także W. Swoboda „Ernst Brücke als Phonetiker” (Beilage zur Allgemeinen Zeitung 1892 N? 13).—Nareszcie tytuły dzieł i rozpraw z fonetyki ogólnej podaje J. Baudouin de Courtenay w swoich „programach”: Ho ;tpoÓH. nporp. jieEpin b 1876—77 yu. r., str. 3 —7; IIo^p. nporp. jieE. b 1877—8 yu. r., str. 15— 31, 69—72, 76—88, 261—272, 294—297.—Ponieważ zaś fonetyka ogólna znajduje się w ścisłym związku tak z badaniem pojedyńczych języków i pojedyńczych szczepów językowych, jako też z niektóremi innemi naukami, więc odnoszące się do niej badania mogą się znajdować w dziełach i czasopismach z dziedziny tych języków i nauk. — (M. i. oh. Akustyka, Anato-

mja, Ant r o p ologja, Fizj olo g j a, Fizy k a, Językoznawstwo. Mowa dzieci, Mowa zwierząt, Patologj a językowa, Psych o-logja, So ej ologja).

Fonologia (fonetyka) arjoeuropejska czyli indo-europejska (indogiermańska). Za punkt wyjścia bierzemy hipotetyczny czyli rekonstruowany system fonetyczny stanu językowego praarjoeuropejskiego, z którego następnie rozwinęły się późniejsze stany wszystkich języków arjoeuropejskich. W stanie praarjoeuropejskim przyjmujemy trzy kate-gorje fonem: 1) spółgłoski, 2) samogłoski, 3) sonanty „płynne” (r, l) i nosowe (n, m...). Dla spółgłosek praarjoeuropejskich przyjmujemy:

1)    5 umiejscowień w jamie ustnej, a mianowicie: 2 umiejscowienia tylno-językowe (t. j. dwa szeregi spółgłosek w rodzaju k, g), jedno umiejscowienie średnio-językowe (,j), jedno przednio-językowe (t, d....) i jedno-wargowe (p, />....);

2)    2 różnice krtaniowe: różnicę dźwięczności

i niedźwięczności wiązadeł głosowych (p | b, t j d...), oraz różnicę przydechowości (aspiracji) i nieprzydechowości (t | th, d \ dh ....); 3) różnicę między otwarciem a zamknięciem jam nosowych, czyli między resonansem nosowym a jego brakiem (b | m, d ( n... );    4) mało spirantów

czyli spółgłosek powiewnych, a mianowicie tylko v, z, j\ 5) brak zupełny dyftongów spółgłoskowych z rodzaju c (=ts), dz, cz (—tsz),

W zakresie samogłosek przyjmujemy dla stanu praarjoeuropejskiego: 1) różnicę samogłosek prostych (a, e, o, i, u....) a dyftongów samogłoskowych (ai, au, ei, eu, oi, ou....); 2) różnicę samogłosek krótkich {a, e, u...) a długich (a, e, u...); 3) 3 umiejscowienia zwężeń jamy ustnej: wargowe, tylno-językowe i średnio-językowe; 4) 2 stopnie zwężenia nietylko przy umiejscowieniu wargowym (o, u) i średniojęzy-kowym (e, i), ale także przy umiejscowieniu tylno-językowym (oprócz a także wązkie a, oznaczane dziś zwykle przez a); 5) brak zupełny wszelkich samogłosek nosowych. Nareszcie w zakresie sonantów „płynnych” (r, l) i noso-

O O

wy cli (u, m) przyjmujemy: 1) różnicę towarzy-

O O

szącego ich wymawianiu zwężenia średniejęzy-kowego („miękkie’⁷

go zwężenia („twarde” r, l, m, n ); 2) różnicę

. O O O o

krótkości (krótkie r, l, n, m) a długości (długie

O O O O

r, l, n, m).—Rozpatrując kontynuacje tego sta-

O O O O

nu fonetycznego praarjoeuropejskiego w rozmaitych późniejszych stanach, będących rozgałęzieniami owego stanu względnie pierwotnego, a więc w stanie językowym praindyjskim, praerańskim, praormiańskim, pragreckim, praalbańskim, pra-italskim, praceltyckim, pragiermańskim, prabal-tyckim (pralitewskim) i prasłowiańskim, — staramy się przedewszystkim wyłączyć to, co

Fonologja arjoeuropejska.

zmianom nie uległo i co zachowało się takim, jakim było. Otóż tedy z przeglądu rozgałęzień etnicznych praarjoeuropejskiego stanu fonetycznego wyłączamy: 1) różnicę między fonemami nosowemi (n, m, ń, m) a nie-nosowemi, pozosta-

O O

łą bez zmiany; 2) różnicę między samogłosko-wością a spółgłoskowością; 3) różnicę między spółgłoskami wargowemi a językowemi; 4) różnicę między fonemami „płynneini” (liquidae: r, l) a wszelkiemi inneini.— Inne części i strony systemu fonetycznego praarjoeuropejskiego mają następujące kontynuacje w późniejszych stanach językowych świata arjoeuropejskiego:

1. Dwa szeregi spółgłosek tylnojęzykowych (Ä, gr. , k₂ g.,...) zredukowały się wszędzie do jednego, ale w rozmaity sposób: u Arjoeuropej-czyków zachodnich (u Greków, Italów, Celtów i Giermanów) szereg tylny uległ w znacznej części labjalizacji czyli zwargowieniu (np. łacińskie guis, venio), szereg zaś przedni pozostał czystym tylno-językowym; u Arjoeuropejczyków wschodnich (u Arjów, to jest u Indów i Erań-czyków, u Ormian, u Albańczyków, u Bałtów i Słowian) szereg przedni przesunął się w sferę przedniojęzykową (s, z...), a szereg tylny pozostał tylnojęzykowym. 2. Praarjoeuropejska różnica spółgłosek aspirowanych (przydechowych) a nieaspirowanych nie utrzymała się nigdzie w pierwotnej czystości. U Greków, Ormian i Giermanów różnica ta konsekwentnie się kontynuuje, chociaż tylko u Greków starożytnych z utrzymaniem starożytnej aspiracji przy odpowiednich fonemach; u Ormian zaś i Giermanów dawna różnica wprawdzie się zachowuje, ale została przeniesioną w inne sfery, z krtani do jamy. ustnej. U Indów starożytnych najczyściej zachowują się dawne aspirowane w różnicy od nieaspirowanych, ale w pewnych wypadkach uległy osłabieniu, skróceniu i zmieszaniu pomiędzy sobą. U Italów ślady dawnej różnicy aspirowanych a nieaspirowanych utrzymały się tylko w pewnych wypadkach. Nareszcie u Erań-czyków, u Słowian, u Bałtów i u Celtów znikła najzupełniej wszelka różnica między spółgłoskami aspirowanemi a odpowiedniemi im nie-aspirowanemi. 3. Praarjoeuropejskie spiranty (powiewne) s, j, v uległy pewnym zmianom, a głównie s. Ta spółgłoska, s, albo rozszczepiła się bądź to na s i h, cli (w słowiańskim i erańskim), lub na s i li (z tendencją ku zniknięciu, w greckim), lub też na s i s (sz) (w indyjskim), bądź też na s i z, później r (w gier-mańskim i italskim), albo też pozostała bez zmiany (w bałtyckim). Co do j i v, należy zauważyć ich tendencję ku osłabieniu i zniknięciu na gruncie greckim. 4. System samogłoskowy uległ mniej lub więcej znacznym zmianom na całym obszarze terytorjum językowego arjoeuropejskiego. Przedewszystkim różnica dwuch zwężeń samogłoskowych przy umiejscowieniu tylno-

JSno. Poważ. iiustr. Zesz. 173. T. XXII,

11.

językowym nigdzie się nie utrzymała. Na gruncie aryjskim wązkie a przesunęło się naprzód i stało się średniojęzykowym i ; wszędzie indziej zaś zlało się w jedną fonemę z szerokim a. Następnie różnica między a a, o zachowała się bez zmiany jedynie na gruncie greckim i italskim; na gruncie giermańskim, bałtyckim i słowiańskim fonemy a i o zlały się w jedną fonemę, a lub o. Nareszcie na gruncie aryjskim samogłoski średniego zwężenia, wargowe o i średniojęzykowe e, straciły to swoje umiejscowienie i zlały się w jedną fonemę z tylnojęzykowym a. 5 Dyftongi samogłoskowe stanu praarjoeuropejskiego uległy mniejszym lub większym zmianom na całym terytorjum arjoeuropejskim, a w pewnych częściach tego terytorjum zmieszały się z kontynuacjami prostych samogłosek długich. 6 Sonanty „płynne” (liquidae : r, l)

O O

utrzymały się tylko na terytorjach indyjskim i słowiańskim; zresztą wszędzie zostały zastąpione przez połączenia spółgłosek r lub l z te-mi lub owemi samogłoskami. 7. Sonanty nosowe (n, m) zachowały się jako sonanty tylko na

O O

terytorjum ormiańskim; zresztą zaś ich kontynuacjami są: u Arjów (Indów i Erańczyków i Greków) a, u Italów en, in (em, im), u Giermanów un (um), u Bałtów in (im), u Słowian ę. 8. Spółgłoski tylnojęzykowe w połączeniu z sonantami średniojęzykowemi (e, i,    ....)

O O

w pewnych częściach terytorjum arjoeuropejskiego uległy ześredniojęzykowieniu, a następnie przerodzeniu się w kierunku przedniojęzykowym, t. j. przerodzeniu się w c (cz), dz lub z i t. p. Podobna ewolucja historyczno-fonetyczna dokonała się głównie na gruncie aryjskim (indyjskim i erańskim) i słowiańskim. Słowianie posunęli się tu najdalej. 9. Niektóre grupy spółgłoskowe uległy skróceniu i uproszczeniu. W rozmaitych gałęziach szczepu arjoeuropejskiego dokonało się to w sposób niejednakowy. 10. Spółgłoski końcowe pewnych kategorji wyrazów (przedewszystkim Nom. sing.) znikły jeszcze-w stanie praarjoeuropejskim. Następnie możemy skonstatować w różnych częściach terytorjum arjoeuropejskiego znikanie spółgłosek, kończących wyrazy i zgłoski (sylaby), ale nie w jednakowym stopniu. Najdalej się posunął ten objaw na gruncie słowiańskim, gdzie możemy go określić jako dążność do usunięcia wszelkich zgłosek zamkniętych czyli zwężających się, t. j. zgłosek, zakończonych na spółgłoskę.

W stanie praarjoeuropejskim przyjmujemy akcent ruchomy o naturze psychofonetycznej, akcent wyróżniający, nie zgłoski wyrazów wymawianych, ale morfemy czyli części znaczeniowe wyrazów, morfologicznie rozczłonkowanych. Akcent ten był silnie ekspiracyjnym czyli wydechowym, a wskutek tego wpływał na osłabienie części sonantycznych (samogłoskowych i t. p.)

101

vert-ci-ono I wrot-a

zgłosek nieakcentowanych. To nam objaśnia (skomplikowanych), oraz niezbyt wyraźnych ^óź-alternacje, właściwe wszystkim językom arjoeu- nic między umiejscowieniami brzmieniotwórcze-ropejskim, a polegające na kontynuacji arjoeuro- mi fonem. Tu należą: zastąpienie dwuch daw-pejskiego zera fonetycznego, alternującego z kon- | niejszycli szeregów spółgłosek tylnojęzykowych tynuacją fonemy e lub o (np. pt- || pet-; vri- || jednym szeregiem tylnojęzykowym; sprowadze-

⁰    nie dwuch rozróżniali krtaniowych, nietylko pod

względem dźwięczności lub braku dźwięczności, ale także pod względem przydechowości (aspiracji) i nieprzydechowości, do jednego tylko rozróżniania. 12) Wogóle osłabienie czynności fo-nacyjnych dolnych i tylnych, a wzmocnienie czynności fonacyjnych górnych i przednich.—W późniejszych stanach językowych arjoeuropejskich kontynuują się następujące alternacje pochodzenia praarjoeuropejskiego: 1. Alternacje, wywołane wzajemnym wpływem końca wyrazu poprzedzającego i początku wyrazu następującego. Tu należy np. dwoistość tych samych rdzeni (pierwiastków), polegająca na tym, że raz zaczynają się one od grupy spółgłosek sp, sk, st..., drugi raz zaś od spółgłoski pojedynczej p, k, t. 2. Alternacje, oparte na różnicy sonantyzmu a kon-sonantyzmu. Dotyczy to fonem pojedynczych średniej kategorji, t. j. nie-krańcowych w systemie fonetycznym, a zarazem zdolnych do zgłos-kotwórczości. Będą to więc kontynuacje alter-nacyj ti \ tjtu | tw..., tr \ tr....., tn | tn....

; b) połą-

-e-s-

czenia dwuch samogłosek: (tautosylabiczne, czyli dyftongiczne) ou || (heterosylabiczne) o-u, oi j| o-i...; np. do dziś w polskich ku-ć \ kow-al.....; c) po

łączenia tautosylabiczne ar, al, or, ol, er, el....

obok heterosylabicznych a-r, a-l, o-r, o-l, e-r, e-l.....;

e) sonanty (tautosylabiczne) r || (heterosylabiczne)

eu || ou,

CC:--

vort- choćby w polskich wierci-eó | wrze-). Ta ruchomość morfologiczna akcentu przeszła z pewnemi modyfikacjami do stanu praindyjskiego, prabałtyckiego i prasłowiańskiego. Prawdopodobnie była ona właściwą także innym rozgałęzieniom szczepu arjo-europejskiego; przynajmniej pewne zjawiska fonetyczne grupy giermańskiej wskazują podobny akcent ruchomy w stanie pragiermańskim. Ale, opierając się na historycznych przedstawicielach tych innych rozgałęzień szczepu arjoeu-ropejskiego, musimy przyjąć w nich pewne ograniczenie ruchomości morfologicznej akcentu. Tak np. na gruncie greckim i italskim (łacińskim i t. p.) mamy ograniczenie akcentu na trzy ostatnie zgłoski wyrazów, oraz jego zależność od stosunków czasowo-ilościowych (quantitas). W językach giermańskich akcent służy przedewszystkim do uwydatnienia rdzennych znaczeniowo morfem czyli tak zwanych „pierwiastków'’ wyrazu.—Porównywaj ąc system głoskowy stanu praarjoeuropejskiego z jego kontynuacjami w rozmaitych późniejszycli stanach arjoeuropejskich, konstatujemy: 1) Urozmaicenie umiejscowień i sposobów wymawiania spółgłosek w jamie ustnej. 2) Więcej spirantów czyli spółgłosek powiewnych, w rodzaju s, s (sz), z, z, ck i t. p. 3) Powstanie dyftongów spółgłoskowych w rodzaju c (=ts), c (—ti)... obcych zupełnie stanowi praarjoeuropejskiemu. 4) Większy lub mniejszy wpływ akomodacyjny czynnika średniojęzykowego, t. j. zbliżenia śred-niojęzykowego, właściwego spółgłosce j, oraz samogłoskom e, «... i t.p. 5) Znaczne wzmocnienie pracy średniojęzykowej i przedniej ęzykowej. 6) Zanikanie dyftongów samogłoskowych. 7) Zmniejszenie dawnych różnic samogłoskowych. 8) Powstanie nowych kategoryj samogłosek, w rodzaju ii, ö..., opierających się na nowych umiejscowieniach ustnych. 9) Osłabianie ogniw krańcowych systemu głoskowego, wyrównywanie różnic i powstawanie typów średnich. Tutaj należy wytworzenie się większej ilości spirantów czyli spółgłosek powiewnych (z, S, ch,    zro

dzenie się dyftongów spółgłoskowych (c — ts, dz, c — ts, dz....), samogłosek nosowych i t. p. 10) Rozkład fonem, skomplikowanych w jednoczesnym połączeniu, na dwa momenty czasowe, jeden po drugim następujące. Tu należy kontynuowanie dawnych sonantów „płynnych” r l i nosowych

O O

n m w połączeniach samogłoski z odpowiednią

O O

spółgłoską: ar, ra, or, ur, ir...., al, la, ul... en, un...., em, um....    11) Usuwanie stopnio

we fonem nieokreślonych i nazbyt złożonych 3. Alternacje, oparte na różnicy tautosylabizmu (należenia do tej samej zgłoski) a heterosyla-bizmu (należenia do dwuch różnych zgłosek). Tutaj mamy następujące szczegółowe kategorje alternacji: a) połączenia zwykłych samogłosek ze zwykłemi spółgłoskami: (tautosylabiczne) -et || (heterosylabiczne) -e-t-, -es || r-r, n || n-n..,.; np. do dziś w polskich ś-mier-ć,

O    O O

mar-ł | mr-ę; za-czę-ty, za-czą-ć, j za-czn-ę.... .4. Alternacje, oparte na różnicy krótkości i długości tych samych zresztą sonantów: a j| ä, u || Fi II»*....    5. Alternacje, oparte na

O

praarjoeuropejskim rozszczepieniu samogłoski e na e || o, prawdopodobnie skutkiem wpływu od-średniojęzykowiająeego czyli dyspalatalizującego („twardzącego”)sąsiednichspółgłosek: e || o,ei || oi, en || on, er\\or....; np. do dziś w polskim wiezi-e | woz-i, widzi-eć \ wiedzi-eć, lęk j łęk wrzeci-ono j wrot-a.... 6. Alternacje, wywołane przez osłabienie i zniknięcie samogłosek w zgłoskach nieakcentowanych: 0 (zero) || e (o), i || ei (oi), u || eu (ou), r \\ er (or), n || en (on); np. do dziś w polskim wierć-ić \ wrzeci-ono, wrot-a...

Z literatury przedmiotu: Na czele stawiamy: Vergleich endeLaut-, Stammbildungs-und Flexion sieh re der indogermanischen Sprachen von Karl Brugmann. Zweite Bearbeitung. Erster Band: Einleitung und Lautlehre. Strassburg 1897 (^Grundriss der vergleichenden Grammatik der Indogermanischen, Altiranischen (Avestischen und Altpersischen), Altarmenischen, Altgriechischen, Alba-nesischen, Lateinischen, Oskisch - Umbrüchen, Altirischen, Gotischen, Althochdeutschen von Karl Brugmann und Berthold Delbrück. Erster Band: Einleitung und Lautlehre). Autor podaje wykaz dzieł i rozpraw, z których korzystał, oraz cytuje w odpowiednich miejscach najważniejsze prace.—Obejmują one mniej więcej całość nauki lub niektórych jej części: G. I. As co li „Corsi di glottologia dati nella regia Academia scientifico-letteraria di Milano. Volume primo. Fonologia comparata del sanscrito, del greco e del latino Torino e Firenze 1870”=,,Vorlesungen über die vergleichende lautlehre des sanskrit, des griechischen und des lateinischen, etc von G. I. Ascoli. Uebersetzt von prof. J. Bazzigher und prof. dr H. Schweiz er-Sidle r. 1. Band. Halle 1872”. J. Hanusz „Szkic gramatyczny na podstawie języków indoeuropej-skich” (Prace filologiczne, I. Warszawa 1885).

J. Hanusz „O dobie litewsko-słowiańskiej w stosunku do prajęzyka indoeuropejskiego” (Rozpr.

1    spr. z posiedzeń wydziału filolog. Akad. Umiej.

XI. W Krakowie 1887). R. Meringer „Indogermanische Sprachwissenschaft. Leipzig 1897” (Sammlung Göschen). B. Bor opoÆH pinn „KpaT-Kin otępień quuninTejiLiioü rpaMMaTHKH niiqoecpo-neficKHXï. asrjKOBï.” (PyccK. «hiuioi. BLctii. XXVII, 1892). B. A. BoropoßHitKin „H3T> MTeniü no cpaBHETejiBHon rpäMMaTHK'h. Buir. I-Ii Ott. H3T> „PyccK. dfii.iojior. BLct.”, BapuraBa 1895”; na str. 25—29 podano tu literaturę przedmiotu. J. Baudouin de Courtenay „llojtpoö-uaa irporp. JieKpiii btj 1877—78 yn. ro^y. K,a-3aHB 1881”, str. 105 — 119,    129 — 142. —

Do ogólnej fonetyki porównawczej arjoeuropejskiej należą też fonetyki czyli głosownie poje-dyńczych języków i grup języków, bądź tu przedstawione szkicowo w tak zwanych „zarysach” rozmaitych filologji, bądź też wydane osobno. Do pierwszej kategorji należą np. Grundriss der indo-a risch en Philologie und Altertumskunde, her. von G. Bühl er, Strassburg 1895 ss.; Grundriss der iranischen Philologie, her. von W. Geiger und E. Kuhn. Strassburg 1895 ss.; Grundriss der romanischen Philologie, her. von G. Gröber. Strassburg 1888 sq.; Grundriss der germanischen Philologie, her. von H. Paul.

2    Bde. Strassburg 1891,    1893. Między zaś

dziełami drugiej kategorji wymieniamy: C. C. Uhlenbeck „Handboek der Indische klankleer, in vergelijking met die der Indogermaansche stamtaal, Leiden 1894”; J. Wackernagel „Altindische Grammatik, I: Lautlehre. Göttingen, 1896”; Kretschmer „Einleitung in die Geschichte der Griechischen Sprache. Göttingen 1896”; J. Baudouin de Courtenay „M3T> ■leitnin iio jiaTiiacKon (fmueTimt. Otą. ott. ii3ï> „‘hMOJornnecmixi. 3anncoKT>”, 113^,. A. A. Xo-BâECKHMrL. BopoHem 1893”; A. Noreen „Abriss der urgermanischen Lautlehre mit besonderer Rücksicht auf die nordischen Sprachen. Vom Verfasser selbst besorgte Bearbeitung nach dem schwedischen Original. Strassburg 1894”; W. Streitberg „Urgermanische Grammatik, Einführung in das vergleichende Studium der altgermanischen Dialekte. Heidelberg 1896”.—Przegląd historyczny najnowszych badań w dziedzinie fonetyki arjoeuropejskiej podają: F. Bech-tel „Die Hauptprobleme der indogermanischen Lautlehre seit Schleicher. Göttingen 1892”; L’abbé A. Le pitre „La phonétique indo-européenne et ses progrès depuis trente ans. Bruxelles 1895” (Compte rendu du troisième congrès scientifique international des catholiques, tenu à Bruxelles du 3 au 8 sept. 1894 r.); K. Verlier „Zur Frage der Entdeckung des Palatalgesetzes” (Litterar. Centralblatt 1886 Nr 49; por. J. Hanusz: Prace filol. II, 1887). — Pierwsze miejsce między monografjami zajmuje epokowe dzieło Ferdinand’a de Saussure „Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes. Leipsick 1879”. Obok niego mają znaczenie w historji nauki m. in.: A m e 1 u n g (ob. Bechtel, Die Hauptprobleme, § 3, str. 23 n.); K. B rug man „Über nasalis sonans in der indogermanischen Grundsprache” (Curtius’ Studien zur griechischen und lateinischen Grammatik IX. Leipzig 1876); H. Collitz „Über die annahme mehrerer grundsprachlicher a-laute” (Beiträge zur Kunde der indogogerm. Sprachen, lier, von A. Bezzenberger, II, 1878);

H.    Osthoff „Die tiefstufe im indogermanischen vocalismus” (Morphologische Untersuchungen IV. Leipzig 1881); J. Schmidt „Zwei arische a-laute und die palatalen” (Zeitschr. f. vergl. sprachforsch. XXV, Berlin 1881); K. Verner (Morphol. Untersuch, von Osthoff und Brugmau,

I.    Leipzig, 1878, str. 116); K. Verner „Eine ausnahme der ersten lautverschiebung” (Zeitschr. f. vergl. sprachforsch. XXIII, 1876); Holger P e-dersen „Wie viele laute gab es im Indogermanischen?” (Zeitschr. f. vergl. sprachforsch. XXXVI, 1898). Prócz tego wymieniamy: Chr. Bartholomae „Arisches und Linguistisches. (S. A. a. Beitr. Bezzenb. XV u. XVII Bd.) Göttingen 1891”. Baudouin de Courtenay „Z fonetyki międzywyrazowej (äussere sandhi) sanskrytu i języka polskiego” (Akad. umiej, w Krakowie. Wydział filolog. 1894. Posiedzenie d. 12 marca). W. Bogoroditzki „Einige Reformvorschläge auf dem Gebiete der vergleich. Grammatik der indoeurop. Sprachen. Kasan 1890”. C. F. A. Fennel „Indo-Germanic So-nants and Consonants. Chapters of Comparative

Philology, Comprising Contributions towards ascientific Exposition of the Indo - Germanie Vo-wel System. Cambridge. London 1895”. F.For-tunatov „Die indogermanischen liquiden im Altindischen” (Zeitschr. f. vergl. sprachforscli.

h HET. CTaTew ht. HCCTH 0. E. Kopma, MoCKHa 1897). K. Hbhhct. „IIoHeB'fijKCKie roßopti jih-TOBCKaro a3BiKa” (IlaMÄTHaa Emmita Koböhckoh ryöepBin Ha 1898 h 1899). — Oczywista rzecz, że oddziały poświęcone fonetyce arjoeuropej-skiej znajdują się w dziełach, traktujących wo-góle o gramatyce porównawczej języków arjo-europejskich, oraz w czasopismach i zbioropis-mach, poświęconych tak gramatyce porównawczej, jako też językoznawstwu wogóle (ob. Gramatyka porównawcza, Językoznawstwo). —O najnowszym ruchu piśmienniczym w zakresie gramatyki porównawczej języków arjoeuropej-skich wogóle, a w zakresie fonetyki arjoeuro-pejskiej w szczególności, informuje stale Anzeiger für indogermanische Sprach- u. Altertumskunde. Beiblatt zu den Indogermanischen Forschungen, her. von W. Streitberg, Strassburg. — (Obacz z jednej strony, Gramatyka porównawcza języków a r-joeuropejskich, z drugiej zaś języki pojedyncze i osobne grupy tego samego szczepu: Albański, Angielski, Armeński, Celtyckie, Duński, Flamandzki, Fonologja słowiańska, Fonologja polska, Gier m a ński e, Gocki, Grecki. Indyjskie, Irańskie, Italskie, Kelty ckie, Kurd z ki, Łaciński, Litewski, Łotewski, Niemieckie, No wo grec ki, O sety ński, Oski, Perski, Romańskie, San skry t, Skandynawskie, Słowiańskie, Staroindyj s ki, Sta-roiryjski, S taroitalski e, Staroperski,

Szwedzki, Umbryjski.

B. do c.

XXXVI. 1898). A. Gl eye „Beiträge zur Entwicklungsgeschichte der indogermanischen „Postlingualreihen”. (Gutturalreihen). Jurjew 1896”.

Gram mont „La dissimilation consonnantique dans les langues indo-européennes et dans les langues romanes. Dijon 1895”. M. Gram-mont „De liquidis sonantibus indagationes aliquot. Divone 1895”. H. Hirt „Der indogermanische Akzent. Ein Handbuch. Strassburg 1895”. H. Hüb sc hm a nn „Das indogermanische Vocalsystem, 1885”. M. Kawczyński „Studyja romańskie. Część I. Łacińsko-romański wokalizm” (Rozprawy i sprawozd. z posiedzeń Wydź. filol. Akad. umiej. XII. 1887). M. Kruszewski „Przyczynek do historyi pierwotnych samogłosek długich” (Prace filolog. I. 1885).

A. Lesk i en „Der Ablaut der Wurzelsilben im Litauischen, Leipzig 1884” (A. d. IX Bde der Abh. der philol. histor. CI. der Königl. Sachs.

Fonologja (fonetyka) słowiańska, jako nauka historyczna, rozpada się na trzy części: pierwsza część rozpatruje procesy historyczno - fonetyczne przy przejściu od stanu językowego praarjoeuropejskie-go do stanu językowego prasłowiańskiego; druga charakteryzuje sam hipotetyczny stan językowy prasłowiański pod względem fonetycznym; nareszcie zadaniem trzeciej części jest przedstawienie późniejszych kontynuacji tego stanu językowego prasłowiańskiego, tak kontynuacji wspólnych całemu terytorjum językowemu słowiańskiemu, jako też kontynuacji, właściwych tylko pewnym częściom tego terytorjum, w różnicy od innych, czyli kontynuacji służących za podstawę do klasyfikacji gienetycznej całego świata językowego słowiańskiego. Rzecz prosta, że jak wszelki inny podział naukowy, tak i podział fonetyki słowiańskiej na trzy części jest rzeczą względną; między temi częściami nie podobna przeprowadzić ścisłych granic.

W części 1-ej, zajmującej się określeniem stosunku między stanem językowym pra-arjoeuropej-skim a stanem językowym pra-słowiańskim, odpowiadamy między innemi na następujące pytania ogólne: 1) Jakie czynności fonacyjne czyli wymawianiowe, oraz jakie szeregi fonem i jakie

Gesellsch. der Wiss.). J. H. Mahlow „Die langen Vocale A, E, 0 in den europäischen Sprachen. Ein Beitrag zur vergleich. Lautlehre der indogerm. Sprachen. Berlin 1879”. F. Masin g „Das Verhältniss der griechischen Vokalabstufung zur sanskritischen nebst Einleitung über die Frage nach dem Ursprung u. Wesen der Vokalabstufung im Indogermanischen. St. Petersburg 1878”. H. Osthoff „Die neueste Sprachforschung Staropruski, und die Erklärung des indogerm. Ablautes. Antwort Z end). auf die gleichnamige Schrift des Dr. H. Collitz.

Heidelberg 1886”. P. Regnaud „Esquisse du véritable système primitif des voyelles dans les langues d’origine indoeuropéenne. Paris 1889”.

J. Rozwadowski „Quaestiones grammaticae et etymologicae” (Rozprawy Akad. umiej. Wydz. filol. XXV, Kraków 1897, II, III). F. de Saussure „A propos de P accentuation lituanienne” (Mém. de la soc. de ling. de Paris. VIII,

1894). J. Schmidt „Kritik der Sonantentheorie. Eine sprachwiss. Unters. Weimar 1895”;

J. Schmidt „Zur Geschichte des Indogermanischen Vocalismus. 2 Bde. Weimar 1871,1875”.

W. Streitberg „Zur germanischen Sprachgeschichte. Strassburg 1892”. J Wackernagel „Beiträge zur Lehre vom griechischen Akzent.

Rektoratsprogramm von Basel 1893”. E. Zupitz a „Die germanischen Gutturale. Berlin 1896”

(Schriften zur german. .Philologie, her. von M.

Roediger, 8 Heft). H. KpyiueBCKiii „JlnHr-BHCTHUeCKLtt BaM'ÊTKH. Oc. OTT. H3 „PyCCK. <I>H-jioji. BLcth.”. BapmaBa 1880”. <E>. «Fop'ryna-TOBT. „Oöt> yuapeHin u joibotL bt> 6a.mMCKHXT> asHKaxT.” (PyccK. <I>hjioji. BLcth. XXXIII. Bap-maBa 1895), A. A. HI axm ato bt> „06t. o6-id;hxt> ÄBJieidHXT. bt> rpeqecKOMT. u oamiHCKOMT, yqapefiinxï)” (Ot^,. ott. ii3T> „Xapionßpia”, cöop- różnice fonetyczne, właściwe stanowi arjoeuro-

cr.n- czarny, Ir.n- żarna, cl.n-czółno,

O    O    O

zl.t- żółty, ćęti- cząć, ięti żąć....). Drugi per-

o¹

pejskiemu, przeszły bez zmiany do stanu słowiańskiego?—2) Jakie fonemy i jakie szeregi fonem pra-arjoeuropejskich uległy zmianom przy przejściu do stanu prasłowiańskiego?—3) Jakie fonemy i jakie szeregi fonem znikły przy przejściu od stanu praarjoeuropejskiego do stanu prasłowiańskiego?— 4) Na korzyść jakich innych dawniej istniejących fonem i szeregów fonem poszły wypadki wymawiania owych fonem zatraconych?—5) Jakie nowe fonemy i kategorje fonem, obce stanowi praarjoeuropejskiemu, powstały w stanie prasłowiańskim?—6) Jakie wogóle zaszły, z jednej strony, zlania się i utożsamienia się różnych dawniej fonem i szeregów fonem, z drugiej zaś strony, rozszczepienia się jednolitych dawniej fonem i szeregów fonem?—7) Jakie zmiany dokonały się, najprzód, w zakresie stosunku między czynnościami krtaniowemi a czynnościami jamy ustnej, po 2-ie zaś, w samej jamie ustnej między właściwemi jej rozmaitemi umiejscowieniami fonacyjnemi czyli wymawianio-wemi?—8) Jakie zmiany zaszły w budowie zgłosek. (sylab) i wyrazów wymawianych?—Odpowiadając na pytanie 1-sze, stwierdzamy, między in-nemi: Samoistna psychicznie szmerotwórcza czynność warg została zachowana (p, b, m, v). Również została wogóle zachowaną samoistna psychicznie czynność przedniojęzykowa (t, d, n, s, z, r, l:..). Zachowały się również od stanu praarjoeuropejskiego sonanty „płynne” czyli zgło-skotwórcze (sylabiczne) r, l w dwuch odcieniach,

O O

t. j. albo jako „twarde” (niepalatalne), bez zwężenia średniojęzykowego, albo też jako „miękkie” (palatalne), ze zwężeniem średniojęzyko-wym jamy ustnej. Różnica ta kontynuuje się dziś jeszcze np. w polskich, z jednej strony, kark, garb, targ, parciany..., z drugiej zaś strony, czernić, czarny, żarna cierń, twierdzić, pierwszy i t. p. Nareszcie przy przejściu od stanu praarjoeuropejskiego do stanu prasłowiańskiego zachowane zostały: różnica spółgłosek a samogłosek, oraz różnica długich a krótkich zgłosek (sylab), długich a krótkich samogłosek i sonantów wogóle.—Odpowiedzmy teraz na 2-e pytanie: Jakie fonemy i jakie szeregi fonem praarjoeuropejskich uległy zmianom przy przejściu do stanu prasłowiańskiego? Zmiany te albo nosiły na sobie od samego początku charakter spontaneiczny, t. j. były zależne od składu fonacyjnego danej fonemy—albo też pierwotny impuls do zmiany historycznej był natury kom-binatornej, t. j. był skutkiem akomodacji danej fonemy do pewnych warunków sąsiedztwa i otoczenia fonetycznego. Pierwszego rodzaju zmiany: Spółgłoski przy dech owe (aspirowane) stały się nieprzydechowemi (p t k.., b d g...). Umiejscowienie obu szeregów spółgłosek tylno-języko-wych przesunęło się ku przodowi: szereg drugi, głęboki, k₂ g₂..., stał się szeregiem bardziej przednim, k, g.. (kogo, goyędo, #orëtî..), spółgłoski zaś tylno-językowe 1-go szeregu, k{ g{, stały się szczelinowemi (spirantami, powiewnemi) przedniojęzykowemi, s, z (suto sto, vM wieś, pors- prosię.., ^nâtï znać, zr no ziarno..., z\-

cć

ma, ve^-ą wiozę.... ). Samogłoska wązkie a (o) przeszła w zwykłe a szerokie, a następnie a krótkie wogóle zlało się z samogłoską o krótkie. Samogłoska 5 długie zlała się z sam. ä długie. Samog. długie ü straciła właściwe jej zwężenie wargowe i przeszła w długie y (coś w rodzaju długiego wązkiego ä, jako samogłoski zbliżenia tylnojęzykowego) (np. synu syn, dymü dym, vymę.....). Sonant nosowy u rozwi-

O

nął się w samogłoskę nosową ę (pa-m^-ti pamięć, zę-ti zięć ....), sonant zaś nosowy m —

O

w krótkie ü (suto sto, 1. os. 1. p. aoristu-chü....); podobnie jak końcowa grupa ens przeszła w ę (np. Ac. pl. kraje kraje, zemYę ziemie...), a końcowa grupa ons—w długie O = y (np. Ac. pl. bogy bogi, vody...). Połączenia spółgłosek ze spółgłoską j (t. j. z i nie - sylabicznym), tj dj, nj Ij rj, sj zj, pj bj mj vj, dały na gruncie słowiańskim albo jednolite spółgłoski średniojęzykowe („miękkie”, palatalne), t' d!, ń 1' r', s' z¹, albo też nowe grupy pl’ bl! ml! vl'. Dyftongi samogłoskowe, oi ei ou eu, przeszły w jednolite samogłoski długie, ü I ü (np. cêl- cały, vëd- wiedzieć, T-tT iść, vld- widzieć, such- suchy, büd- budzić...). —Zmiany drugiego rodzaju, zmiany kombinatorne: Spółgłoska przedniojęzykowa s w pewnych połączeniach stała się tylnojęzykową cli (suc/e, mucńa, w.cli- wierzch, Loc. pl. —chu...). Spółgłoski

o¹

tylnojęzykowe, pozostały tylnojęzykowemi, k, g, jako też nowopowstałe cli (z dawnego s), uległy dwa razy ześredniojęzykowieniu (palataliza-cji, „zmiękczeniu”), a następnie, jako już samoistnie średniojęzykowe, k' g' cli!, drogą przeradzania się spontaneieznego posuwały się w kierunku przedniojęzykowym i ostatecznie stały się przedniojęzykowemi. Pierwsze tego rodzaju ześredniojęzykowienie nastąpiło w połączeniach z fonemami średniojęzykowemi, j, e i r. L w. ..., odziedziczonemi od stanu praarjoeuro-

O O O

pejskiego; poprowadziło to z czasem do wytworzenia spółgłosek c, z, s (place- płacze, miinoią mnożę, ćetyre cztery, peće -‘ piecze, iena żona, mole-, toci- toczy, iiv- żywy, susi- suszy, citą cztę, jod ześredniojęzykowienia tylnojęzykowych nastąpił po przejściu praarjoeuropejskiego dyfton-ga oi w długie ë lub I. Spółgłoski tylnojęzykowe, łączące się z temi nowo powstałemi samogłoskami średniojęzykowemi, uległy ponownemu ześredniojęzykowieniu („zmiękczeniu”). W tym samym czasie podobny wpływ upodabniający na spółgłoski tylnojęzykowe wywarło, przy akeen-

w roz-

Znikły sonanty nosowe n m, oraz

eie na zgłosce następującej, zwężenie średnio-językowe, właściwe poprzedzającym te spółgłoski sonantom, (długiemu) I, (krótkiemu) Ï, a oprócz tego (zgłoskotwmrczym) r in.. Z tych

o¹ o¹

po raz wtóry ześredniojęzykowionych spółgłosek tylnojęzykowych rozwinęły się z biegiem czasu inne spółgłoski przedniojęzykowe, już nie c, z, ale c (=ts) i dz (lub z). Przykłady : <?ëna, <?ël cały, Imperat. rïeï rzeknij, rïcête rzeknijcie, pomódl pomóż, pomo^ëte pomóżcie....; lT<?ć (z lT&ó), ovïcm/ owca, otï<?ï (z otikó-) ojciec, dvl-r?^atl dźwigać, mr.câtT zmierzchać się, tędzati

O

(z tn.ga'tïj, staropol. ciądzać... Grupa kt (z kt

O

i gt), w połączeniu z następującym i, zmieniła się na jt, a następnie na prasłowiańskie ześre-dniojęzykowionę („zmiękczone”) t', które maitych językach słowiańskich ma rozmaite kontynuacje historyczne: mo£'l móc, pe^T piec, düt'ï

córa —W połączeniach jo, ju samogłoski nie-

średniojęzykowe o, u stały się średniojęzykowe-mi e, i: to, samo..., ale moje, pol'e (z polje)....; onu on ..., ale moji • mój.... W pewnych grupach i położeniach spółgłoski stanu praarjoeuro-pejskiego przy przejściu do stanu prasłowiańskiego znikły. Stwierdzenie tylko co wymienionego faktu jest częściową odpowiedzią na pytanie 3-e: Jakie fonemy i jakie szeregi fonem znikły przy przejściu od stanu praarjoeuropejskie-go do stanu prasłowiańskiego? Znikanie to było dwojakiego rodzaju: albo znikały spółgłoski w grupach spółgłoskowych (np. v w grupie vr) i w pewnych położeniach, przedewszystkim na końcu wyrazów i zgłosek; albo też znikły pewne fonemy i szeregi fonem z systemu fonetycznego. Znikły wszelkie spółgłoski przydechowe (aspiro-waue), tak głuche pli, tli, kh ..., jako też dźwięczne bh, dh, gli.... Znikł szereg pierwszy spółgłosek tylnojęzykowych, k, g.., przerodziwszy się w przedniojęzykowe s, z. Znikły samogłoski: wązkie i szerokie a krótkie, zlawszy się z o; długie o, zlawszy się z długim ä; znikło dawne ü długie, przerodziwszy się w wązkie a długie, t. j. w y...

dyftongi samogłoskowe eu ei, ou (i au), oi (i ai). —W odpowiedzi na pytanie 4-e możemy zaznaczyć, że wypadki wymawiania spółgłosek przy-dechowych poszły na korzyść odpowiednich nie-przydechowych, czyli, że stosunek procentowy tych ostatnich znacznie się powiększył. Przez usunięcie jednak pierwszego szeregu tylnojęzykowych zwiększył się procent użycia spółgłosek s i Podobne przesunięcia procentowe możemy zauważyć w zakresie samogłosek: upodobnienie u i o do poprzedzającego j powiększyło procent i i e; zniknięcie a zwiększyło procent o; zniknięcie ö długiego zwiększyło procent à długiego; nareszcie usunięcie dyftongów samogłoskowych wogóle wzbogaciło kategorję samogłosek długich jednolitych.—W odpowiedzi na pytanie 5-e stwierdzamy powstanie przy przejściu od stanu praarjoeurop. do stanu prasłow. następujących nowych fonem i szeregów fonem: cli; z c; c dz; pl' bil ml' vl'\ ll d' ń, r' l'\ s i; y (t. j. długie wązkie a, gdy tymczasem krótkie wązkie a zlało się z a i z o); samogłoski nosowe, z u-mniejszeniem procentu spółgłosek nosowych; dyftongi spółgłoskowe. — Odpowiadając na pytanie 6-e, rozróżniamy tak zlania się i utożsamienia, jako też rozszczepienia się fonem w ich bezpośrednim zetknięciu się od podobnych procesów w istniejącym psychicznie systemie fonetycznym. Otóż tedy w bezpośrednim zetknięciu się zlały się i utożsamiły: połączenia spółgłosek z j (tj, dj, nj, lj, rj; sj, zj...); połączenia samogłosek ze spółgłoskami no-soweini, zamienione na samogłoski nosowe; dyftongi samogłoskowe, kontynuowane w jednolitycli samogłoskach długich. Rozszczepiły się zaś w podobnych warunkach: ześredniojęzykowione spółgłoski tylnojęzykowe, rozwinięte historycznie w dyftongi spółgłoskowe (k'—c, c; g'—dz); ze-średniojęzykowiome przez zlanie się ze spółgłoską j spółgłoski wargowe, kontynuowane w gru- . pach pi, bi, ml', v(. W systemie fonetycznym zlały się i utożsamiły się: spółgłoski przydechowe z nieprzydechowemi; spółgłoski tylno-języko-we szeregu pierwszego, k, g, ze spirantami przed-niojęzykowemi, s, z; samogłoska a ze samogłoską o; połączenia ju, jo z połączeniami j\, je; dyftongi samogłoskowe ze samogłoskami długie-mi; połączenie en (lub em) z sonantem nosowym n, o ile kontynuuje się on w samogłosce noso-

O

wej ę... Rozszczepiły się zaś w systemie fonetycznym następujące fonemy i szeregi fonem: spółgłoska s na s i cli; spółgłoski tylnojęzykowe drugiego szeregu na tylnojęzykowe k, g, oraz na przedniojęzykowe, najprzód c, z, później zaś c, dz (lub z); dyftong oi na dłubie ë i długie I....—Co do pytania 7-go, zastanówmy się najprzód nad stosunkiem między czynnościami krtaniowemi a czynnościami jamy ustnej. Otóż stwierdzamy tu znaczne spotęgowanie czynności jamy ustnej kosztem czynności krtani. Wyraża się ona między innemi w wystąpieniu na pierwszy plan drugorzędnej różnicy ustnej między spółgłoskami głuchemi a dźwięcznemi, jako różnicy między mocnemi (fortes) a słabemi (lenes). Różnica ta objawiła się w niejednakowej kontynua cji ześredniojęzykowionych spółgłosek tylnojęzykowych : z mocnego k' rozwinął się dyftong spółgłoskowy c, ze słabego zaś g'—prosta spółgłoska z. Znikł też wszelki ślad różnicy między spółgłoskami nieprzydechowemi a przydecliowemi, czyli ubył jeden moment rozróżnialności krtaniowej; natomiast powstała bardzo rozgałęziona różnica spółgłosek średniojęzykowych („miękkich”) a nieśredniojęzykowych („twardych”), różnica, będąca objawem znacznego wzmocnienia rozróż-

a= cl, cr

vl'

dz r' 1'

OS to

or

niainości w zakresie prac jamy ustnej. Innemi objawami tego wzmocnienia, z odpowiednim osłabieniem rozróżnialności krtaniowej, są: powstanie nowych szmerów szczelinowych w rodzaju cli, z, s (z k), z (z g) i t. p.; rozwinięcie się dyftongów spółgłoskowych (c—ts, c~ts, dz...), a z drugiej strony zniknięcie dyftongów samogłoskowych i przejście ich w jednolite samogłoski długie ... Wogóle należy tu wzrośnięcie rozmaitości spółgłosek, a umniejszenie rozmaitości samogłosek, jako odmiennych układów całej jamy ustnej, i wogóle uproszczenie systemu samogłosek.—W zakresie właściwych jamie ustnej umiejscowień fonacyjnych czyli wymawianiowych, przy przej ściu od stanu praarjoeuropejskiego do stanu prasłowiańskiego, stwierdzamy przedewszystkim redukcję dwuch szeregów tylnojęzykowych do jednego i wskutek tego zastąpienie 5-u umiejscowień praarjoeuropejskich (2 tylnojęzykowe, 1 średniojęzykowe, 1 przedniojęzykowe, 1 wargowe) tylko 4-ma głównemi umiejscowieniami w jamie ustnej. Za to znacznie się zwiększyły: rozmaitość, częstość i natężenie umiejscowienia śred-niojęzykowego (t' d', ń, l', r', pl'....) i przednioję-zykowego, przedstawiającego kilka rozgałęzień, obcych zupełnie stanowi praarjoeuropejskiemu (s z c, c dz...). Wogóle stwierdzamy znaczne rozwielmożnienie się czynności przedniojęzyko-wej, kosztem tylnojęzykowej, a przy pierwotnym udziale czynnika średniojęzykowego („miękczą-eego”) (j, e, i....; pl', bl'...), oraz wzmożenie się czynności średniojęzykowej. Czynność tylnojęzykowa wzbogaciła się jedynie przez przejście s w cli. Usunięcie czynności wargowej miało miejsce przy przejściu długiego ü w y, a długiego owâ, oraz przy przejściu połączeń jo, ju w je, ji.—Pozostaje nam jeszcze odpowiedź na pytanie 8-e: Jakie zmiany zaszły w budowie zgłosek (sylab) i wyrazów wymawianych? Tu należy przedewszystkim ogólny fakt historyczno-fone-tyczny, który możemy formułować jako dążność do usuwania zgłosek (sylab) zwężających się czyli zamkniętych. Ten ogólny fakt rozkłada się na następujące szczegółowe: 1) zniknięcie spółgłosek z końca wyrazów i zgłosek, czyli fakt, że kontynuacją historyczną tautosylabicznych połączeń samogłoski z następującą spółgłoską stają się samogłoski, kończące zgłoskę (slovo ze slo-\os, synu z sünws, to z tod ....); 2) przejście dyftongów samogłoskowych w jednolite samogłoski długie; 3) przejście połączeń samogłoski ze spółgłoską nosową (en, on...) w samogłoski nosowe, ę, ą.. Należące do tej samej kategorji połączenia samogłoski ze spółgłoską „płynną” r lub l, t. j. połączenia or er, ol el, pozostały niezmienione w stanie prasłowiańskim, ale, ulegając w dalszym ciągu tej samej dążności do usuwania zgłosek zwężających się, przekształciły się rozmaicie na rozmaitych terytoriach językowych słowiańskich.—Ponieważ przy przejściu od stanu praarjoeuropejskiego do stanu prasłowiańskie-

go uległy zniknięciu jedynie spółgłoski (konso-nanty), samogłoski zaś i sonanty wogóle pozostały na swoich miejscach, więc prosty stąd wniosek, że została też zachowaną ta sama liczba zgłosek (sylab) w wyrazach, a zera fonetyczne są kontynuacjami jedynie spółgłosek.

W części drugiej fonetyki słowiańskiej charakteryzujemy hipotetyczny stan językowy prasłowiański pod względem fonetycznym. Stan ten, będący, oczywiście, ostatecznym wynikiem czyli wypadkową powyżej wskazanych procesów historycz-no-fonetycznych, na które rozkłada się przejście od stanu fonetycznego praarjoeuropejskiego do stanu fonetycznego prasłowiańskiego, daje się wyrazić w następującej tablicy fonem i grup prasłowiańskich :

1) p

bl' ml' d' ń

ol el.

Ten przypuszczalny stan fonetyczny prasłowiański stanowi w fonetyce porównawczej słowiańskiej hipotetyczne przecięcie poruszającej się z biegiem czasu masy wyobrażeń fonetycznych. Rozpatrzenie dalszych losów tego prze-cięciowego stanu fonetycznego, rozpatrzenie jego rozmaitych kontynuacji i rozgałęzień późniejszych jest zadaniem trzeciej części fonetyki porównawczej słowiańskiej.—Porównywając między sobą właściwości fonetyczne pojedyńczych części terytorjum językowego słowiańskiego, będących osobliwemi kontynuacjami wspólnego stanu prasłowiańskiego, rozróżniamy zmiany jednakowe, właściwe w równym stopniu wszystkim częściom terytorjum słowiańskiego, od zmian, charakteryzujących właśnie rozwój historyczny owych pojedyńczych części. Przede wszystkim zaś z rozpatrywania tak zmian wspólnych, jako też rozgałęzień wyłączamy te strony systemu fonetycznego, które nie uległy żadnym zmianom, ani wspólnym, ani też odrębnym. Nie uległy zaś dotychczas żadnym zmianom: wargowość spółgłosek p, b, rn, v, przedniojęzykowość spółgłosek t, d, n, fi, z, c, s, z, c, r. l; tylnojęzykowość spółgłosek k, g, cli, o ile się nie ześredniojęzyko-wiły („zmiękczyły”); średniojęzykowość spółgłoski j\ zwarte wymawianie spółgłosek p t k, b d, m n, jako też sposób wymawiania w jamie ustnej, właściwy spółgłoskom s z c, r, l, j; zamknięcie jam nosowych i nienosowy charakter akustyczny wszystkich prasłowiańskich spółgłosek i samogłosek nienosowych. a z drugiej stro-

Oczywista, że, jeżeli

CO

ny otwarcie jam nosowych i nosowy charakter akustyczny spółgłosek nosowych m, n. W zakresie samogłosek nie można wskazać ani jednej samogłoski, ktńraby w ten lnb ów sposób nie uległa jakiejkolwiek zmianie; jednakże za najbardziej stateczne, czyli odporne przeciwko zmianom, można uważać kontynuacje prasłowiańskich samogłosek długich ä I ii. Następnie z rozpatrywania zasadniczych właściwości fonetycznych, charakteryzujących główne terytorja słowiańskie, należy wyłączyć kontynuacja tych fonem, grup fonem i szeregów fonem, które rozszczepiły się dopiero na gruncie gwarowym czyli dyjalektycznym pojedyńczych części terytorjum słowiańskiego, a więc: kontynuacje spółgłoski v (pod względem jej umiejscowienia, bądź-to czysto wargowego, bądź też zębowo - wargowego), kontynuacje g, cli, l „twardego”, s z c,V „miękkiego”, ń, sc, u, o w pewnych warunkach ta lub owa fonema znikła czyli stała się zerem fonetycznym, to już nie może być mowy ani o jednakowej, ani też o rozmaitej kontynuacji jej składników fonacyj-nych.—Do zmian wspólnych czyli do jednakowych kontynuacji stanu prasłowiańskiego na całym późniejszym terytorjum słowiańskim zaliczamy: Zmiany stopniowe spółgłosek, powstałych z dawnych grup sj, zj, które to zmiany doprowadziły ostatecznie do s, z (np, poi. no.9^ę, wo-żę...). Zmiany stopniowe spółgłosek ześrednio-językowionych ( „zmiękczonych” ), powstałych z tylnojęzykowych, tak w pierwszym perjodzie, s, z, c, jako też w perjodzie drugim, c, dz. Zniknięcie samoistnego, psychicznie wyodrębnionego y, co można uważać za dalszy ciąg procesu przedsłowiańskiego: tam długie ü zostało odwargowione i stało się samogłoską tylnojęzykową, y, odróżnianą psychicznie od innych samogłosek; później zaś samogłoska ta straciła wszędzie swą tylnojęzykowość samoistną i albo zlała się całkowicie z kontynuacją historyczną samogłoski i, albo też stała się tylko jej odmianą, zależną od połączenia z poprzedzającemi spółgłoskami. — Do zmian wspólnych całemu terytorjum słowiańskiemu należy także ogólne skrócenie i osłabienie fonetyczne wyrazów. Objawiło się to wT dwojaki sposób: 1) dawne prasłowiańskie samogłoski długie, a, i, e, y, u, ę, ą, uległy skróceniu (który to stan odzwierciadlają nam np. najdawniejsze zabytki starocerkiewno-słowiańskie); 2) samogłoski krótkie ü, ï w pewnych warunkach, a zwłaszcza na końcu wyrazów, całkiem znikły czyli stały się zerem fonetycznym. Ten zaś proces historyczno-fonetycz-ny pociągnął za sobą następujące skutki: 1) Skrócenie znacznej większości wyrazów o jedną zgłoskę (sylabę); 2) powstanie nowych zgłosek zamkniętych czyli kończących się na spółgłoskę; 3) powstanie nowych grup spółgłoskowych; 4) stworzenie nowych warunków wzajemnej ako-modacji fonetycznej (wzajemnego przystosowy-

wania się fonetycznego) przy zbiegu dwucli wyrazów, t. j. przy zetknięciu się końca wyrazu poprzedzającego z początkiem wyrazu następującego; 5) powstanie albo nowych sonantów „płynnych”, r, l, i nosowych, n, m (np. czeskie

O O    O O

vitr, jab/ko...), albo też głuchych, bezdźwięcznych spółgłosek „płynnych” i nosowych (np polskie wiatr, jabłko, myśZ, pioswka, pieś?'< pasm...); 6) przedłużenie i wzmocnienie „zastępcze” samogłosek i sonantów wogóle w zgłoskach, sąsiadujących ze zgłoskami, w których samogłoski ü, ï stały się zerem fonetycznym (np. poi. bóg, chlëb..., sen, pies... z dawniejszych bogu, chlebü, sünü, pïsü...).

Późniejsze rozgałęzienia prasłowiańskiego stanu fonetycznego, czyli klasyfikację fonetyczną pojedynczych części terytorjum językowego słowiańskiego, a zarazem fonetykę porównawczą słowiańską, możemy sprowadzić, między in-nemi, do następujących punktów: Grupy spółgłoskowe kv, gv w połączeniu ze samogłoskami średniojęzykowemi T, ë, kontynuują się u Słowian północno - zachodnich (Słowaków, Czechów, Łużyczan i Polaków z Kaszubami) jako kv, gv (lub Iw) (np. w jęz. polskim kwiat, gwiazda...), u Słowian zaś południowych i wschodnich jako cv, zv (lub dzv) (np. rosyjskie «ehrn, .3eh3^a... ). — Grupa spółgłosek dl pozostała dl u Słowian północno-zachodnich (poi. mydło, padła...), skróciła się zaś w l u Słowian południowych i wschodnich (np. ros. mimo, na^a... ). —Połączenia fonem je-, ju- na początku wyrazów pozostają je-, ju- u Słowian północno-zachodnich i u południowych (Bułgarów, Serbo - Chorwatów, Słowińców...) (np. poi. jezioro, jeden, jutro, jucha..., serb.-chorw, jeżero, jedan, jutro, juha...), u Słowian zaś wschodnich (ruskich) przeszły w o-. u- (np. ros. osepo, o&nhï>, yi’po, jxa...).—Samogłoski nosowe ą, ę przedstawiają najrozmaitsze kontynuacje na pojedyńczych częściach terytorjum językowego słowiańskiego. Stan dawny, prasłowiański, polegający na rozróżnianiu ą (kontynuującego grupę przedsłowiańską on) i ę ( (kontynuującego grupę en lub też sonant n). odzwiercie-

O

dla się jedynie w najdawniejszych zabytkach staro-cerkiewnosłowiańskich: mązi mąża, błąd-, rą-ka..., mgso, gr^da, rfdu, pgtï..., pfti, ćęti, inif...); w późniejszych zaś stadjach historycznych stwierdzamy albo usunięcie nosowości, albo też pomieszanie tych dwucli samogłosek nosowych, czy to między sobą, czy też z innemi samogłoskami.—Inaczej znowu grupują się pojedyńcze części terytorjum językowego słowiańskiego według kontynuacji prasłowiańskich spółgłosek ze-średniojęzykowionych („zmiękczonych”) t' d', będących dalszym ciągiem grup tj, jt ( — gt, kt), dj. Na gruncie ruskim (Wielkoruskim i Białoruskim) mamy tu c, z (cirt^a, meo/ca, iio^b...). na gruncie bułgarskim (wraz ze starocerkiewno-słowiańskim) et, zd (svesta, meżda, nost.....), na

gruncie macedońskim k', g¹ (sve//a, meg'a, nok'...), na gruncie szopskim (pomiędzy Bułgarami a Serbami) i „kajkawskim” (pośrednim między Ser-bo-Chorwatami a Słowińcami) c, dż (sveca, me-dza, noc...), na gruncie serbo-chorwackim wschodnim ć, dż lub t' d' (sveca, media, noc'...), na gruncie serbo-chorwackim zachodnim i rezjań-skim t! (lub c) i j (svit'a, me/a, no/'...), na gruncie słowińskim c (lub c) i j (sveca, me/a, noc...), na gruncie czeskim i łużyckim c, z (czes. svice, me.se, noc...), na gruncie słowackim i polskim c, dz (poi. świeca, miecza, noc...).— Kontynuacje jednosylabowych (tautosylabicznych) połączeń or er ol el, tworząc osobną kategorję zgłosek zamkniętych czyli zwężających się, nie uległy jednak owej prasłowiańskiej dążności do usuwania zgłosek zamkniętych, ale przeszły do epoki późniejszej i zmieniały się w rozmaity sposób w rozmaitych częściach terytorjum słowiańskiego. Rozróżniamy tu przedewszystkim połączenia te w środku wyrazów (bord- broda, gord- gród vort- wrota, vorn- wrona, pors- prosię..., berg-brzeg, sterg- strzeg-, vert- wrzeciono..., go/v-głowa, moll- młot, bo/t- błoto, ko/s- kłos, go/s-głos..., że/b- żłób, ce/n- czółno..., me/k- mleko, pe/n- plon, ve/k- wlokę...), od tych samych połączeń na początku wyrazów (orv- równy, orz-roz, orb- robić..., o/n- łoni, o/d- łódź...). Według kontynuacji pierwszej grupy połączeń, w środku wyrazów, świat językowy słowiański rozpada się na 3 główne części: Słowianie wschodni czyli ruscy z -oro-, -ere-, -o/o- (ros. 6opo;i,a..., 6e-pevh..., ro^oaa..., ikojioô'b..., moæoko....), Słowianie południowi zakarpaccy i zasudeccy, a więc także Słowacy i Czesi, z -râ-, -rë-, -là-, -lê-, (brada....,    brêg-...., glâva...., mlëko...) i nareszcie

Słowianie północno-zachodni, Łużyczanie i Polacy z Kaszubami (breg-..., g/ova..., m/eko ... ). U Słowian południowych rozróżniamy clën, żleb.... Słowian zadunajskich od elan. żlab.... Słowaków i Czechów. Na terytorjum zaś północno-zachodnim zachowanie dawnego porządku fonem w grupie -or- (lub -or-) (gard, pars .... ) wyróżnia Połabian i Kaszubów od Polaków i Łużyczan (gród-, pors...). Według kontynuacji połączeń or- ol- na początku wyrazów rozpada się świat językowy słowiański na dwie części, a granicę między niemi stanowi Dunaj: u Słowian zadunajskich, południowych w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, mamy ra-, la- (ravni, raz, rab..., /ani, /ad-...), u Słowian zaś przeddunajskich, północno-zachodnich i wschodnich, ro-, lo- (rovn-, roz-.., rob-.., /oni, /od-...).—Na półn.-zachodzie i na wschodzie Słowiańszczyzny rozróżniają się kontynuacje sonantów „płynnych” r / (np. poi. bardzo, czar-

O O

ny..., pełny, t/asty, wilk.., ros. 6op3HH, uopHHH.., ironiir.nl toæctmh, bojk'l...) od kontynuacji połączeń rii, n, lii, li (poi. krew, dreszcz, kret, krew ..., chrzest, grzbiet..., płeć, jabłko... łza, k/nę..., ros. 6/oobt,, npoviih. \ipoTh. itpoBB..., KpecrB, xpe-

Encykl. Powsz. Tlustr. Zesz. 173. T XXII.

ôex'L.., 11.70Ti., .au./oiU)... c./ena, lueny...): gdy tymczasem na południu słowiańskim kontynuacje obu tycli rodzajów fonem po największej części zlały się w jedno i utożsamiły (tak brz, ćrn ze zmianami...., p/n, t/st, v/k... z odmianami terytor-jalnemi, jako też brv-, krv-, krst, hrbat..., p/t', jab/ko- s/za, k/n...). — Porównywając terytorjum południowo - zachodnio - słowiańskie z terytorjum wschodnio-słowiańskim i z terytorjum północno-zachodnim, spostrzegamy, że na południowo -zachodnim grały i grają daleko większą rolę różnice i odcienie zależne od czynności wiązadeł głosowych krtani, i wogóle „muzykalność” języka, na północo - zachodzie zaś na pierwszy plan występują i grają prawie wyłączną rolę różnice umiejscowień jamy ustnej, a więc to, co możemy nazwać spółgłoskowością języka. Terytorjum wschodnie w szerszym znaczeniu tego wyrazu, a więc nietylko ruskie (wielkorusko-małoruskie), ale także bułgarskie, zajmuje miejsce pośrednie, podobnie jak znowu w inny sposób pośredniemi są terytorja małoruskie, słowackie i czeskie. Należą tu przedewszystkim następujące objawy:—1) Ześredniojęzykowienie („zmiękczenie”) spółgłosek przedniojęzykowych i wargowych pod wpływem następujących samogłosek i wogóle sonantów średniojęzykowych, i, e, ę, r. Z. ,... (np. kontynuacje polskie: di, dż iw,

O O

wiz-, Zizać, p'isze, Z/ić, m'iły, îc'idzi, brzytwa, siła, zima; c/ało, dzieci, pi asek, rzeka; cięż ar, Zęk, mię so, z/ęć; ciecze, nie sie, bierze, siodło; ciemny ćma, /en /nu, pies psa, icieś «csi; cierń łarnina, dzierżeć, pierścień naparstek, pierwszy, wiercić, ?cartki, ziarno; w'ilk, ?c'ilga, m'ilknąó...). Im bardziej na północ, tym więcej tego rodzaju ześred-niojęzykowienia. Najdalej posunęli się pod tym względem Kaszubi i Wielkorusi, ü Czechów wpływ średniojęzykowiący wywarły tylko samogłoski długie stanu prasłowiańskiego, I, Ö, ę, a prócz tego spółgłoski s, z są tu wolne od wszelkich śladów ześredniojęzykowienia. U Sło.-waków średni oj ęzykowemi mogą być dziś tylko spółgłoski ze zwarciem przedniojęzykowym: t, d, n, Z. U Małorusów wszelkie ześredniojęzykowienie, tak prasłowiańskie, jak i późniejsze pół-nocno-słowiańskie (pod wpływem sonantów średniojęzykowych), uległo redukcji, t. j. ograniczeniu: jeżeli samogłoska jest dziś średniojęzyko-wą, to poprzedzająca ją spółgłoska stała się nieśredniojęzykową (połę, more, te, 1’ude, łichij, diviti śa, serce, sonce...); średniojęzykową („miękką”) zaś może być spółgłoska tylko wtedy, kiedy następuje dziś po niej albo samogłoska nieśredniojęzykową („twarda”), albo też zero fonetyczne (poZ'a, mor'a, po/’u, mor'u.., serca, sonća, horłića.., /'ażko, r'ane, r'ad..., oś, cho/', de?g kobzar',. m'i.śać....). Wyjątek od tego stanowi i, będące kontynuacją długiego ë, a łączące się dziś w małoruskim ze średniojęzykową („miękką”) spółgłoską (u'iśt', Z/iłij, «siła siadła,

102

o¹

m'iśać, Tita..., Z'id, lód. m'iż między). U Bułgarów mamy w nowszych czasach ścisły związek średniojęzykowości («miękkości”) lub nie-średniojęzykowości („twardości”) spółgłosek ze średniojęzykowością lub nieśredniojęzykowo-ścią następujących po nich samogłosek, przy czym zero fonetyczne stoi na równi z samogłoską „twardą”, nieśredniojęzykową (l'i ło ła- ł....). U Serbo-Chorwatów i u Słowińców samogłoski średniojęzykowe nie zamieniły poprzedzających je spółgłosek na indywidualnie średniojęzykowe („miękkie”). — 2) W związku z tym pozostają kwestje rozróżniania kontynuacji: prasłowiańskiego T a y (z przedsłow. ü), prasłow. ï (b) a ii (gr), oraz prasłowiańskich sonantów „płynnych” pod względem ich średniojęzykowości lub nieśredniojęzykowości (r. obok r,

a l. obok 1).—3) Najsilniejszy wpływ natury spół-

O¹    o

głosek (konsonantów) na ukształtowanie się samogłosek i sonantów wogóle daje się zauważyć na północo-zachodzie słowiańskim. Tutaj gra pod tym względem nadzwyczaj ważną rolę różnica nietylko średniojęzykowości („miękkości”) i nieśredniojęzykowości („twardości”), ale także przedniojęzykowości i nieprzedniojęzykowości spółgłosek. Dość tu wskazać polskie : grzebać, trzepać, piekę, niech, ulegać, mleko, pierwszy, wierzch, cierpnąć...., w lecie, w lesie, w mieście, na czele, wiedzie, niesie, plenić, twierdza, śmierć, pierścień...., ale lato, las, miasto, czoło, wiodę, niosę, plon, twardy, martwy, naparstek...; dalej polskie wilk, im7knąć, wilgoć ..., ale pełny, żołna, tłasty, dłagi...). — Na gruncie wiel-koruskim i bułgarskim decydującą tu jest tylko różnica między średniojęzykowością a nieśred-niojęzykowością spółgłosek. Prócz' tego wpływ na ukształtowanie się samogłosek i sonantów wywierają na północy i wschodzie spółgłoski: c, ż, s,. poprzedzające samogłoskę; ł i r następujące po samogłosce.—4) Oddźwięeznienie spółgłosek dźwięcznych poszło najdalej na gruncie północno - zachodnio - słowiańskim, polsko - łużyckim. Tu należą: osłabienie spółgłosek na końcu wyrazów; głuche r, l, n, m; głuche w (f) i r (s) w połączeniach z poprzedzającemi spółgłoskami głucliemi, tw, kw, sw, chw, szw, trz, prz, kr z, chrz....; co więcej, rozwinięcie w dolno-łużyckim w grupach pr, kr, tr przed samogłoskami głuchego r a następnie s (psavy, kSa, tsava ...). W wielkoruskim mamy wprawdzie głuche r. I, n, m, ale za to co do innych punktów nie możemy stwierdzić oddźwięcznienia, właściwego północo-zachodowi.—5) Na południu za-karpaekim i zasudeckim zachowały się w mniejszym lub większym stopniu sonanty r l (prst,

O O

tvrd-, krk..., vZk, phi....), gdy tymczasem na północy i wschodzie z sonantów tych rozwinęły się połączenia samogłosek z odpowiedniemi spółgłoskami r, l.—6). Na północo-zachodzie, t. j. na

gruncie czesko-łużycko - polskim, spółgłoska r ulega degieneracji, a pierwotny bodziec do tej degieneracji dały tu dwojakiego rodzaju czynniki: albo ześredniojęzykowienie (na gruncie czeskim i polsko-kaszubskim: burza, tworzy, rzeka, rząd....), albo oddźwięeznienie (na gruncie dolno-łużyckim: psi, p«e, tsi, t«e, ksi, k«e...., psa, pso... tsa, tso..., ksa, kso..., ale br'i br'e, dr'e. gr'i, gr'e..., bra, bro..., dra, dro, gra, gro....), albo też jedno i drugie razem (na gruncie górno - łużyckim: (psi, pse, tsi, tse, ksi, kse..., ale nietylko br'i, br'e....., lecz także pra, pro...). Na grun

cie wschodnio - słowiańskim (ruskim) i południowo - słowiańskim (z włączeniem słowackiego) niema nic podobnego; przeciwnie, na te-rytorjum południowo-zachodnim możemy stwierdzić objawy zjawiska odwrotnego, mianowicie przejścia z w r (np. serbochorw. morę z może...). —6) Różnica długości i krótkości sonantów i zgłosek istnieje fizjologicznie i odczuwa się psychicznie tylko u Słowian południowo-zachodnich, t. j. u Serbo-Chorwatów, Słowińców, Rezjan, Słowaków i Czechów. U Słowińców i Rezjan rozróżnianie długości i krótkości może mieć miejsce tylko w zgłosce akcentowanej, tak, że tam tylko jedna zgłoska wyrazu może być długą. U reszty tych Słowian może być w jednym wyrazie zgłosek długich więcej niż jedna. U Słowaków dwie zgłoski długie nie mogą następować bezpośrednio po sobie, a tak u Czechów, jak i u Serbo-Chorwatów może to mieć miejsce. U Serbo-Chorwatów zachodnich zgłoska długa może poprzedzać zgłoskę głównie-akcentowaną, gdy tymczasem u Serbo-Chorwatów wschodnich długość obcą jest zgłoskom nieakcentowanym, poprzedzającym zgłoskę akcentowaną. U innych Słowian, t. j. u Słowian północno-zachodnich i wschodnich, niema dziś różnicy zgłosek długich a krótkich. Przytym terytorja wielkoruskie i bułgarskie nie przedstawiają żadnych śladów dawniejszej różnicy samogłosek długich a krótkich, gdy przeciwnie na gruncie łużyckim, polskim, czeskim, słowackim i małoruskim tę dawniejszą różnicę samogłosek długich a krótkich kontynuuje dzisiejsza różnica stopnia zwężenia i umiejscowienia fonacyjnego samogłosek (np. poi. bóg boga, mąż męża..., czes. bah bońa..., małorus. bih boha, rid rodu, l'id łedu....). — 1) Na żadnym innym terytorjurn językowym nie spotykamy takiej rozmaitości co do tak zwanego akcentu, jak właśnie na terytorjum słowiańskim. Rozmai tość ta objawia się tak co do strony antropofo-nicznej, fizjologiczno - akustycznej akcentu, jak co do jego strony psychofonetycznej, jako też nareszcie co do strony historycznej Co do strony antropofonicznej: Na terytorjum serbo-chorwackim mamy dwojaką różnicę akcentu: różnicę siły, różnicę doniosłości ekspiracyjnej (wydechowej), ale obok tego także różnicę muzykal ną, różnicę wysokości tonów zasadniczych samogłoski, a to w związku z opadaniem i pod-

na

noszeniem się akcentu. To powoduje wielką rozmaitość akcentu pod względem akustycznym. W bardzo słabym stopniu te dwie różnice akcentowe dają się spostrzegać także na gruncie słowińskim. Na wszystkich innych częściach te-rytorjum słowiańskiego możemy mówić tylko o akcentowaniu ekspiracyjnym czyli wydechowym, chociaż nie da się zaprzeczyć, że tu i owdzie są czy-to zarodki, czy też szczątki akcentu śpiewnego (tak np. na gruncie słowackim, w niektórych gwarach polskich i t. d.). Oprócz tego do strony akustycznej akcentu należy jego jed-nozgłoskowość lub dwuzgłoskowość. Na gruncie serbo - chorwackim obok akcentu jednozgłosko-wego, właściwego tylko pierwszym zgłoskom wyrazu i przeważnie ekspiracyjnego czyli wydechowego, istnieje, i to w nierównie większej ilości wypadków, akcent dwuzgłoskowy,t.j. obejmujący sobą dwie zgłoski. Na wszystkich innych terytorjach słowiańskich mamy akcent wyłącznie jednozgłoskowy. Również większe lub mniejsze różnice pomiędzy doniosłością akustyczną zgłosek akcentowanych a doniosłością akustyczną zgłosek tak zwanych nieakcentowanych charakteryzują akcent ze strony antropofonicznej czyli fizjologiczno-akustycznej. Stanowi to o sile akcentu ekspiracyjnego, a znajduje się w związku z jego ruchomością lub też nieruchomoócią. Otóż w językach słowiańskich z akcentem nieruchomym, t. j. towarzyszącym albo pierwszej zgłosce wyrazu (w słowackim, w czeskim, w łużyckich), albo też zgłosce przedostatniej (w jęz. polskim), akcent ten jest bardzo słaby, tak, że czasem zdaje się nie sprawiać żadnego wrażenia akustycznego. W językach zaś z akcentem ruchomym i asocjowanym (skojarzonym) ze znaczeniem części morfologicznych wyrazu, akcent ten jest jednocześnie silny i dobitny. Tę siłę i dobitność akcentu wydechowego paraliżuje na gruncie serbo-chorwackim współistnienie akcentu muzykalnego oraz dwuzgłoskowość akcentowa. Nareszcie w związku z tym wszystkim znajduje się większy lub mniejszy wpływ akcentu na osłabienie i wogóle na zmiany samogłosek w zgłoskach nieakcentowanych. W językach, albo obdarzonych słabym akcentem ekspiracyjnym (na północo-zachodzie Słowiańszczyzny), albo też z jednoczesnym akcentem muzykalnym i dwu-zgłoskowym (jęz. serbo-chorwacki), nie może być mowy o podobnym wpływie. Natomiast występuje ten wpływ bardzo wyraźnie w językach z silnym akcentem ekspiracyjnym, tylko że występuje w sposób rozmaity: Na gruncie bułgarskim i małoruskim samogłoski zgłosek nieakcentowanych ulegają zwężeniu (o ku u, e ku i...):

gruncie wielkoruskim samogłoski zgłosek nieakcentowanych ulegają osłabieniu z tendencją do zera fonetycznego, przyczym należy rozróżniać aż trzy poziomy wyrazistości i indywidualności samogłosek; nareszcie na gruncie słowińskim samogłoski nietylko zgłosek nieakcentowa-

nych, ale także krótko, w sposób urwany, odcięty akcentowanych, ulegają osłabianiu i tracą pewne cechy indywidualne, a jedynie tylko w zgłoskach akcentowanych z przedłużeniem, samogłoski występują w całej pełni swoich cech indywidualnych.—Ze strony p syc h ofo n etycznej: Akcent języków północno-zachodnio-słowiańskich wyróżnia pewne zgłoski, jako części fonetyczne wyrazu, a przez to staje się wykładnikiem podzielności zdań wymawianych na wyrazy wymawiane; akcentują się tu w pewieu sposób całe niepodzielne wyrazy, nie zaś ich części znaczeniowe. W językach zaś wschodnio-słowiańskich, i południowo-słowiańskich, gdzie ze zmianą akcentu związana jest także zmiana znaczenia formy lub znaczenia wyrazu, akcentują się właściwie, nie zgłoski wyrazu wymawianego, ale części znaczeniowe czyli morfemy wyrazu, morfologicznie rozczłonkowanego. Tak np. w rosyjskich eoda—eódy, kójiokorz—KÓjionom—ko-Ronom, xodûnib—xâowueamb... akcentowane są, nie pewne zgłoski tych wyrazów, ale: osnowa vod- w bierniku eódy; zgłoska pierwsza tematu deklinacyj-nego kolokol- form kójiokom, koro ko na; w wyrazie xàjKiieamb ostatnia samogłoska osnowy kon-jugacyjnej cliaz-, łączącej się z przyrostkiem -iva--, końcówka N. s. (mianow. lp.) r. żeńs. -ń typu deklinacyjnego, do którego należy wyraz eodń\ końcówka mian. Im. r. męs. -â w formie KOjwKOJiâ i t. p.; przyrostek słowny -i- typu czasownikowego, do którego należy xodûnib i t. d. Prócz tego stronę psychiczną akcentn stanowi ta okoliczność, że w językach z akcentem morfologicznie ruchomym, jak przedewszystkim w języku rosyjskim, dla należytego wykonania fo-nacyjnego czyli dła należytego wymówienia wszystkich samogłosek danego wyrazu trzeba myśleć o całości wyrazu, o budowie całego wyrazu pod względem akcentowym. Co zaś do miejsca akcentu w wyrazie, wyraz każdy myśli się tu w związku z całym systemem form, warunkujących siebie nawzajem pod względem akcentu. Tak np. bezokoliczniki xodûnib, nocûnib. ß03ünib.... myślą się zawsze w związku z 1-ą os. 1. p. xootoy, nomy, eowy.....—Pod względem his

torycznym nastręcza się nasamprzód pytanie: o ile rozmieszczenie akcentu w wyrazach kontynuuje wprost rozmieszczenie dawniejsze, prasłowiańskie? W językach z akcentem monotonnym, ujednostajnionym, nie może być mowy o kontynuowaniu bezpośrednim stanu prasłowiańskiego; tutaj ów stan uległ zupełnemu zatraceniu, a następnie wyrobiły się całkiem nowe stosunki akcentowe. Co innego języki z akcentem morfologicznie ruchomym, t. j. języki wschodniosło-wiańskie (ruskie) i południowo - słowiańskie. Tutaj stwierdzamy albo po większej części zachowanie akcentu na tych samych morfemach, co w stanie prasłowiańskim, z pewnemi odstępstwami wywołanemi przez skrócenia wyrazów i inne procesy, bądź-to fonetyczne, bądź też psychicz-ne (t. j. z zakresu asymilacji morfologicznej czyli t. zw. „analogji”) (na terytorjach: wielko-ruskim, małoruskim, bułgarskim i zachodnim ser-bo-chorwackim); albo stale cofnięcie akcentu o jedną zgłoskę i z wywołaniem dwuzgłosko-wości akcentu (na terytorjum wschodnim serbo-chorwackim); albo też nareszcie pewne szczególne kierunki zmian akcentowych, kierunki, których skutkiem jest akcentowanie, wprawdzie ruchome, a jednak zupełnie różne od pierwotnego (na terytorjum słowińskim).—W końcu zauważymy, że na terytorjum północno-zachodnio-słowiań-skim zachował się ślad ruchomości akcentu, żyjący dotychczas w gwarach kaszubskich i odzwierciedlający się w zabytkach języka połabskiego; na gruncie zaś południowo-slowiańskim mamy akcent unieruchomiony, na trzeciej zgłosce od. końca, w gwarach macedońsko-słowiańskich.

Z literatury przedmiotu: Jedyne dotychczas dzieło, obejmujące przegląd fonetyki prawie wszystkich języków słowiańskich, Vergleichende Lautlehre der slavischen sprachen von Franz Mi kl osich. Zweite ausgabe. Wien 1879 (=Vergl. Grammatik der slavischen sprachen. Erster Band), nie czyni wcale zadość wymaganiom, uprawnionym ze stanowiska nowszych poglądów językoznawczych. To samo da się powiedzieć o bardzo zresztą cennych monografjach Mi kio sic ha z zakresu fonetyki słowiańskiej, drukowanych przeważnie w „Denkschriften der philosophisch-historischen Classe der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften in Wien.”—Co do podstaw teoretycznych i ogólnie naukowych nie bardzo sję różni od Miklosicha F. L. Celakovského „Cteni o srov-navaci mluvnici slovanské na université Prazské. V Praze 1853”.—Nadzwyczaj pożyteczne, zwłaszcza pod względem informacyjnym, jest dzieło „Jle ku, i u no c jiaBiiiicKOMy ii3LiK03iianiio. TiiMoeea ï> j opinie Kar o. 2 uacTii. KieBT., 1895, 1897”. Podaje mnóstwo tytułów odnośnych dzieł, a zajmuje się tylko językami słowiańskiemi południowo - zachodniemi i północno - zachodniemi, z wyłączeniem więc terytorjum wschodniego, ruskiego (wielkorusko-małoruskiego), jako też z wyłączeniem języka starocerkiewnosłowiańskiego.— Za niezbyt udatną próbę należy uważać „HFko-t o p u e o t d k jt li „ cp a b ii ii t e ji l h o il r p am m a t ii-

KIl” ClOBäHCKHX ił 3 LI KOB. OTpUBKH 113 JIGK-

n,iii II. Bojiyaiia qe Kyp-rena (J. Baudouin de Courtenay). Otji,. ott. ii3 „PyccK. ‘hiuoji. Bkcrr.” BapmaBa 1881”.—Nadzwyczaj wiele światła na pojedyńcze kweśtje fonetyki słowiańskiej rzuciły monografje, ogłaszane głównie w wydawanym przez V. Jagića „Archiv f. slav. Philologie”, a pochodzące bądź-to od niego samego, bądź też od innych współpracowników: Olaf Broch, Brückner, Fortunatov, J. Karasek, Kirste, Kozlovskij, Leskien, Matov, Nehring, No-vakovié, Ovblak, Pastrnek, Polivka, P otebnj a, Reśetar, Skra bec, Śtrekelj, C. C. Uhlen-beck.—Również w niektórych innych czasopi-smacli rozrzucone są rozprawy i artykuły z dziedziny fonetyki słowiańskiej. Tak np. w Beiträge zur vergl. spracliforsch,”, w „Indogermanische Forschungen”, w „Listy filologické”, w „Le-topis Matice Slovenske”, w „Mémoires de la société de linguistique de Paris”, w „Pracach filologicznych”, w „Rad jugoslavenske Akademije znanosti i umjetnosti”, w „Ljubljanski Zvon”, w „PyccKiń «biiao.ioni'iecKifi BRcthhkb”, w „I\ia-ciiHK cpncKor yuenor jtpyiuTBa”, w „ /Kypua.i'L MmiHCTepcTBa Hapojuiaro Ilpocirhineimi”, w „T>ii-jio.ioruuecKia SaimcKii”, w „IIsirbcTia otji/Lt. pyccK. >13. u cjobocii. Hmr. Aua^eMiu iiayiîï>”, w „OöopniiK'ß na iiapo;j,uii yMOTBopemw, HayKa u KHiiJKHHHa”, w „llepuojijiuecKo ciiucaime na ÓjrŁiapcKO-TO KHiiîKeBHO jtpyatecTBo” i t. d.—Do ogólnej fonetyki słowiańskiej należą fonetyki szczegółowe pojedyńczych języków, o ile są rozpatrywane z mniej lub więcej naukowego stanowiska. Pomiędzy temi możemy wymienić: L. G eitler „Starobulharskń fonologie se stałym zletelem k jazyku litevskému. V Praze 1873”; II. II. P om a u o bu u a. „«PoneTima pyccitaro n ^;pe-BHe-u,epKOBiio-cjiaBUHCKaro H3LiK,a (Oiilitt.. 9ie-MenTapnaro ii:i.ioaieiiia Teopiu snyKOBT. uasBaH-iiijx'l ü3Hkobt>) CaHKTneTepóypnb 1885”; A. II. GoóojieBCKiłi „Apennin pepKOBHO-cjiaBÄHCKiii a-3Hkt>. <I>oneïiiKa. MocKBa, 1891”; B. H. III, en-k u ii t» „PaBcyai^enie o aauii'b CaBBUiioü Kiiiirn” (H:3b. ota- pyccK. ii3. u cmob. Hmii. Ait. II. III. 1898, IV 1899. CIIo.).—A. Kalina „Studyja nad historyją języka bułgarskiego” (Rozprawy i spraw, z pos. Wydź. filol. Akad. Umiej. XIV. Kraków 1891).— J. Baudouin de Courtenay „Oiilit ({lOHeTiiitii peBLimcKHX roBopoB. BapuiaBa. Ilerep-öypr. 1875”. — J. Baudouin de Courtenay „OTpUBKH II3T> JieKpiu IIO (j)0I10TUKrh II MOpijlOJIO-riii pyccKaro as. Otji;. ott. h3ï> „«Pimoji. 3an.” BoponejK'i.”, 1882”.A. H. CoôoJieBCKiii „JIeitu,in no ucTopin pyccEaro asi.iKa. Kieiri. 1888”. (Ott. H3T. „ymiBepciiTeTCKuxT. HsB'fecTifl”); A. III a x-MaTOB'i „IIscjik^OBauk bt. oôiaciTi pyccKoil Qo-neTiiKii. Ott. h3î> „Pyccit. 'hu.ioa. BRcTHinta” BapmaBa. 1893”; B. M. JI a n y h o b œ> „3aM'hTitu o o t. „iiac.Tl'.qoBaiiiaxT, bt. oojiacTii pyccKOii (jtoue-tukii” A. A. IIIaxMaTOBa. Xapuitoivi. 1894” (Ott. h31. ,,3aiincoK/L lÎMiiep. XaptitoB. Yhhb.”. IV. =JKiiBaa Grapmia, 1895, I.).—A. IIIaxMaTOBi. „Historicka mluvnice jazyka ceského. Napsal Jan Gebauer.” „KpuTUuecRiu ot3libï>. CIló. 1899”. —Badaniu akcentu i iloczasu słowiańskiego poświęcone są m. i. dzieła i rozprawy: Gj. Da-nićić „Akcenti u glagola. Drugo izdanje. U Za-grebu 1896”; Fortunatów „Zur vergleich. Betonungslehre” (Archiv f. slav. Philol. IV); A. Leskien „Untersuchungen über Quantität und Betonung in den slavischen Sprachen. Leipzig, 1893”; L. Masing „Zur Laut- u. Aüzentlelire der macedoslavischen Dialekte. Ein Beitrag zur Kritik derselben. St. Petersburg 1891”; S. Śkra-

bec „O glasu in naglasu naśega knjiźnega je- , pośljednih godin-a.” (Rad jugosl. Akad. 1871, XIV, zika” (Programm des k. k. Gymnasiums zu Ru- XVII). E. K. „ KpaiEifi yium'rejib kt> PyecEOMy dolfswerth (Novomesto)vveröff. am Schlüsse des «lüimioriiiecEOMy BbcTiniEy iio iiSLiEonnaiiiio” Schuljahres 1870). S. Skrabec swe nader cen- (PyccK. d?iuoa. BŁcth. XLI. 1899). J. Baudou-ne rozprawy i uwagi o różnych zjawiskach fo- in de Courte n a y: „ IIoApoon. iiporp. ieKH,iil netycznych pomieszcza stale na kolorowych o- n 1876—77 yu. r. KąsaHL 1878”, str. 49—64, kładkach redagowanego przez siebie czasopisma 57—59, 80—83; „Hojip. riporp. jieE. b 1877— religijnego „Cvetje iz vrta svetega Franćiśka. 78 yu. r. Kasaiib 1881”, str. 142—146, 168 — V Gorici.” P. 0. BpaHjTB „HanepTame oa- 241.— Ob. Filologja słowiańska, Fono-BBHCKOił aKpeiiïOJiorin. CHó. 1880”.— Monografje, logja polska, Gramatyka porównaw-poświęcone innym kwestjom fonetyki słowian- cza języków słowiańskich, Gwaro-skiej : J. Baudouin de Courtenay ,JI,Ba bo- znawstwo słowiańskie, Klasyfikacja j ę-npoca ii3rL yuetiin o „CMBrnemn” imu irajiara- zyków słowiańskich, oraz pojedyńcze ję-Jiii3aii,in BrB cjiobbhckhxï» ii3T-iKaxB = Zwei Fra- zyki słowiańskie: Białoruski, Bułgarski, gen aus der Lehre über die Palatalisation in Cerkiewno - słowiański, Czeski, D reden slavischen Sprachen. lOpteßT. (Dorpat)

wia ński, Kaszubski, Łużyckie, Mało-ruski, Polski, P o ł a b s k i, R e z j a ń s k i, Rosyjski, Ruski, Ser bo -chorwacki, Słowacki, Słowiński, Starocerkiewno-Słowiański, Starosłowiański. U k r a i ń-

-B. de O.

1893” (Ott. ii3œ> „YnentixT. 3aimcoKT> Mmii.

TOpBeBCK. Yhiib. 1893 A» 2); J. Baudouin de C o urtenay „Einiges über Palatalisierung (Palatalisation) und Entpalatalisierung (Dispalatalisation”).

ski, W i e lk o ruski; ob. także Słowianie.

Fonolcgja (fonetyka) polska obejmuje wszystkie szczegóły strony fonacyjnej czyli wymawianiowej i audycyjnej czyli głosowej języka polskiego, ustalonej i żyjącej w odpowiednich wyobrażeniach i ich skojarzeniach, oraz wszelkie uogólnienia, na tych szczegółach oparte. Jak każda inna fonetyka pewnej całości językowej lub też pewnego terytorjum językowego, fonetyka polska rozpada się na następujące części: 1) Fonetyka opisowa, t. j. przedewszystkim przegląd usystematyzowany dzisiejszych wyobrażeń fonetycznych, przegląd żywych jednostek wymawianiowych, t. j. głosek, i ich równoważników psychicznych, t. j. fonem, tak ze stanowiska fizjologicznego, jako też ze stanowiska akustycznego; następnie przegląd, z jednej strony, najprostszych elementów czyli składników tych fonem, dalej nierozkładalnych pod względem językowym, z drugiej zaś strony, różnorodnych połączeń tych fonem w zgłoskach, wyrazach i zdaniach wymawianych, albo też tylko wyobrażanych jako wymawiane. Oczywiście wszystko to ze stałym uwzględnieniem wartości psychicznej czyli wyobrażeniowej rozbieranych jednostek i połączeń. 2) Warunki stateczności i zmienności rozmaitych szeregów jednostek fonetycznych i wogóle całej strony głosowej języka. 3) Chwiej n ość gwarowa (dyjalektyczna), dająca się zauważyć nawet w języku piśmiennym, w języku literackim, unormowanym. 4) Charakterystyka ogólna systemu głosowego i statystyka w fonetyce. 5) Pochodzenie składu fonetycznego języka polskiego. Źródła historyczne jednostek fonetycznych. Historja fonem i ich połączeń, rozpatrywanych jako odkłady procesów histo-ryczno-fonetycznych w rozmaitych epokach życia językowego, oraz jako kontynuacja dawniejszych stanów językowych. 6) Związki etymologiczne między fonemami i icli połączeniami.

(Indogerm, Forschungen IV. 1894). „Berichte der Commission für die Durchforschung der Balkanhalbinsel (Lj. Miletié, M. v. Reśetar, H.

Hirt, J. Aranza), vorgelegt von Jagic” (Kai-serl. Akad. d. Wiss. in Wien. 1899. JV« II. Sitzung der philos. - hist. CI. vom 11 Jänner). H.

Ebel „Zur Lautgeschichte” (Zeitsehr. für vergl.

Sprachforsch. XIII. 1864). A. Kalina „Słowiańskie ch = indoeurop. k” (Prace filol. II. Warszawa 1888). H. Pe der sen „Das indogermanische s im Slavischen” (Indogermanische Forschungen. V. 1895). Peter Polański „Die Labialisation und Palatalisation im Neuslavischen.

Berlin, 1898.”, Gasp. Guil. Smith „De locis quibusdam grammaticae linguarum Balticarum et Slavonicarum Partie. I, Havniae 1857”. Tore Torn-biörnson „Likvida- metates i de slaviska spräken.

(Separat ur Upsala Universitets Arsskrift 1891 —94). Upsala 1893”. P. Bpanji/ri» „PpaMMaTH-uecKifl 3aMrhTKii. T. I. M3a. 2-e. CI16. 1886; T.

II. bi,ni. 1. Bapinana 1886”. A a. A. Kpi,iii cid ii „0 nocoBLixT, 3B,yi;axrL bt> ciaBimcKiixT, aanitaxT,.

Bapmaßa 1870” (Bapuiaß. Yiiiib. Hsb.). A. A.

II o t e o h a „Kt, ncTopiii sßyKOBT» pyccitaro imi-Ka. Boponeati,. 1876; II, III, IV. (Otji,. ott. ii3 „Pyccii. ⁽Pnjiojior. BLcth.”) Bapuiaßa 1880, 1881,

1883”. A. A. III axm a t o b i> „Kt, iiciopin 3ßy-eobt> pyccitaro asuiia. CMiiriieniiT,m coraacnua.”

(Hsb. ota. pyccit. A3. ii cjiob. IImii. Ae a#, h. I.

1896); „Kt, ncTopiii y^apeain bt, caaßancEiixT, asoEaxT,” (ib. III. 1898).— Wykazy bibljograficz-ne prac, odnoszących się do fonetyki słowiańskiej, znajdują się w następujących dziełach i rozprawach : Fr. Pastrnek „Bibliographische Ü-bersicht über die slavische Philologie 1876 —

1891. Zugleich Generalregister zu Archiv Band I—XII. Berlin, 1892”. V. Jagic „Bibliogr. Ue-bersiclit der Erscheinungen auf dem Gebiete der slavischen Philologie und Alterthumskunde seit dem Jahre 1870” (Archiv, für slav. Philol. I,

1876/ V. Jagic „Napredak slovinske filologije

sz

ć dź

ch'

Alternacje czyli oboczności różnego pochodzenia historycznego.

I. (Część 1.) W polskim myśleniu językowym mamy następujące fonemy, psychiczne wy indywidualizowane (wyosobnione), istniejące jako stałe wyobrażenia samoistne:

6    7    8    9    10    11    12    13

c dz cz dż r

ch

6 p' b' m' 8 k' g'

Rzędy poziome idą według umiejscowienia tak uruchomień szmerotwórczych narzędzi jamy ustnej, jako też zwężeń całej jamy ustnej, rzędy zaś pionowe według innych właściwości.—Rzędy poziome 1-y i 6-y zawierają wargowe uruchomienia szmerotwórcze i wargowe umiejscowienia zwężeń samogłoskowych. Rzędy poziome 2-i, 3-i i 7-y obejmują uruchomienia i umiejscowienia przedniojęzykowe, rzędy 4-y i 8-y — uruchomienia i umiejscowienia tylnojęzykowe, rząd 5-y—średniojęzykowe, rząd 6-y—wargowe ze średni oj ęzykowemi, rząd 7-y—przedniojęzykowe ze średniojęzykowemi, rząd 8-y—tylnojęzykowe ze średniojęzykowemi.—Ze względu tak na stan obecny języka, jako też na jego historję, należy pierwsze 4 rzędy przeciwstawić pozostałym. W pierwszych 4-ch brak jest zupełnie umiejscowienia fonacyjnego średniojęzykowego, gdy tymczasem właśnie to umiejscowienie średniojęzykowe charakteryzuje 4 pozostałe rzędy. Przy-tym rząd 5-y jest wyłącznie średniojęzykowym, gdy tymczasem w 3-ch pozostałych rzędach obok uruchomienia średniojęzykowego mamy też powtórzenie szczegółowych uruchomień pierwszych czterech rzędów.—W rzędach 1-ym i 6-ym należy wyróżnić fonemy f w f w', którym w zwykłym polskim wymawianiu właściwe jest zbliżenie dolnej wargi do zębów górnych, gdy tymczasem inne fonemy tych dwuch rzędów są obustronnie wargowe, dwuwargowe.—Różnica fonem rzędu 3-go od fonem rzędu 2-go polega na tym, że rzędowi 2-mu właściwe jest płaskie położenie języka, przy fonemach zaś rzędu 3-go koniec języka zagięty jest do góry, a na przedniej części grzbietu języka formuje się zagłębienie. Rozróżnienie to jest szczególnie ważne ze względu na fonemy s z c dz z jednej strony, a fonemy sz ż cz dź z drugiej. — W rzędzie 7-ym fonemy ś ż ć dż stanowią osobny szereg; przedstawiają one bowiem, nie proste połączenie przed-niojęzykowości ze średniojęzykowością, ale coś trzeciego, t. j. osobny szereg spółgłosek przedni oj ęzykowycli, stanowiących stadjum pośrednie między przypuszczalnemi czystemi ś ż... średniojęzykowemi (w rodzaju rosyjskich cb, 3b) a fonemami sz ż cz dż rzędu 3-go. — Inaczej rozróżniają się rzędy pionowe. Pierwsze 10 rzędów obejmuje fonemy niezgłoskotwórcze (niesy-labowe) czyli „spółgłoski” (consonantes), ostatnie zaś trzy — fonemy zgłoskotwórcze (sylabowe) czyli „samogłoski” (sonantes). — W rzędach pionowych 1—9 mamy uruchomienia i umiejscowienia szme-rotwórcze w jamie ustnej, co daje początek „spółgłoskom”, nazwanym tak, już ze względu nie na ich niezgłoskotwórczość, ale na samą naturę właściwego ich wymawiania (non-vocales), a w rzędach 10—13 mamy jedynie uruchomienie w odpowiednich organach i miejscach jamy ustnej, oraz ich zbliżenie, w celu zmodyfikowania postaci całej jamy ustnej, jako przestrzeni od-dźwiękowej (rezonansowej) (vocales). 7i tego stanowiska polskie j także tu należy, gdyż jest to tylko i „spółgłoskowe”, niezgłoskotwórcze.—Ze stanowiska udziału wiązadeł głosowych krtani, przeciwstawiamy rzędy pionowe 1-y, 4-ty i 6-y wszystkim pozostałym. Tam (w rzędach 1, 4, 6) wiązadła głosowe są szeroko otwarte i nie stawiają oporu akustycznego wydychanemu z płuc powietrzu, tak, że brak tam zupełny drgania a-kustycznego (wibracji akustycznej) wiązadeł głosowych; tutaj zaś (w rzędach 2, 3, 5, 7—13) owo drganie akustyczne wiązadeł głosowych ma miejsce. Z drganiem akustycznym wiązadeł głosowych ściśle się łączy rezonans (oddźwięk) przestrzeni rezonansowych, t. j. jamy ustnej oraz jam nosowych. Ta strona muzykalna wymawiania, to jest to drganie akustyczne wiązadeł głosowych, występuje jako główne i jedyne ognisko głosotwórcze (brzmieniotwórcze) w rzędach pionowych 11—13, następnie występuje ono również w rzędach 10, 9, 8, a ze względu na rezonans nosowy, także w rzędzie 3-cim, najsłabiej zaś w rzędach pionowych 5, 7 i 2. — Ze względu na udział akustyczny jam nosowych należy przeciwstawić rzędy pionowe

3-i i 13-y wszystkim pozostałym. W rzędach 3-im i 13-ym podniebienie miękkie jest opuszczone, a powietrze, z płuc idące i w krtani u-dźwięcznione, wywołuje rezonans w jamach nosowych (fonemy nosowe, nasales); w rzędach zaś pionowych 1, 2, 4—12 podniebienie miękkie zamyka szczelnie jamy nosowe i całkiem je odo-sabnia, tak, że rezonans nosowy staje się niemożliwym i otrzymujemy fonemy czysto ustne (orales purae).—Ze względu na sposób działania jamy ustnej w rzędach pionowych 1—3 mamy zupełne zwarcie organów (clusio) a następnie raptowne otwarcie, „wybuch” (plosio, explosion clu-siles, explosivae), w rzędach 4 i 5 mamy szczeliny szmerotwórcze czyli wązkie otwory, w których tarcie powietrza wytwarza umiejscowione szmery „powiewne” (spir antes), w rzędach 6 i 7 ścisłe połączenie w dyftong spółgłoskowy zwarcia ze szczeliną szmerotwórczą; w rzędzie 8-ym mamy drganie końca języka („warczenie”), w rzędzie 9-ym (ł, l)—zwarcie przedniojęzykowe wraz z jednoczesnym odchyleniem boków języka. — Ostatnie 4 rzędy pionowe, 10—13, powstają jedynie przez zwężenie jamy ustnej za pomocą uruchomienia odpowiednich organów, ale bez wytworzenia umiejscowionego ogniska szmerotwór-czego w jamie ustnej. Fonemom rzędów pionowych 10 i 11 właściwe jest zwężenie nieszme-rotwórcze krańcowe, fonemom zaś rzędów 12 i 13 —zwężenie mniejsze, średnie. — W rzędzie pionowym 1-ym, w różnicy od 2-go i 3-go, następnie w rzędzie 4-ym, w różnicy od 5-go, a nareszcie w rzędzie 6-ym, w różnicy od 7-go, inne zachowanie się wiązadeł głosowych powoduje inne natężenie wykonania pracy umiejscowionej w jamie ustnej. Bezdźwięczne czyli głuche rzędów I-go, 4-go i 6-go są zarazem mocnemi (fortes) w jamie ustnej, a dźwięczne rzędów 2-go, 5-go i 7-go są zarazem słabszemi (lenes) w jamie ustnej. Najsłabszemi w jamie ustnej są spółgłoski m, n rzędu pionowego 3-go, bo przy nich osłabienie czynności w jamie ustnej zależy nie-tylko od naprężenia wiązadeł głosowych, ale także od zużytkowania części powietrza, z płuc wydychanego, na wywołanie rezonansu nosowego.— Ze stanowiska rezultatów akustycznych, rozróżniamy momenty ciche, oraz szmery i tony, a to w zależności od działania wiązadeł głosowych, oraz od rezonansów ustnego i nosowego. Absolutnie cichemi podczas głównego momentu wymawianiowego są fonemy rzędu pionowego 1-go.— Fonemy, przedstawione w powyższych rzędach poziomych i pionowych, myślane są całkowicie we wszystkich swoich właściwościach zasadniczych. Jedynie tylko i, oraz e i ę, myślą się samoistnie z pewnym ograniczeniem, a mianowicie ich każdorazowe, bardziej przednie lub bardziej tylne, umiejscowienie średniojęzyko-we zależy w wykonaniu od połączenia z poprzedzającą spółgłoską, bądź to średniojęzyko-wą („miękką”), bądź też nieśreduiojęzykową („twardą”). Według polskich asocjacji czyli skojarzeń graficzno-fonetycznych, używamy w pierwszym wypadku litery i, w drugim y : ci, bi, ni..., ty, cy, by, ny.... Gdzie na początku zgłoski i wogóle przy niezależności graficzno - fonetycznej od poprzedniej spółgłoski, piszemy i, mamy właściwie połączenie głosek ji. Dwoistość zaś podobną samogłosek e i ę rozróżniamy graficznie w inny sposób: je, cie, bie, nie..., ją, cię, bię, nią.... | te, ce, be, ne..., tę, cę, bę, nę....—Podobnie tak zwane samogłoski nosowe, myślane jednolicie, w wykonaniu zależą, co do swego końca, od miejsca w wyrazie i od połączenia z fonemami następującemi.—Oprócz przedstawienia systemu fonem pojedyńczych, część opisowa fonetyki polskiej powinna dać przegląd fonem w połączeniach, a więc: grup spółgłoskowych, typów budowy fonetycznej wyrazów i nareszcie typów budowy fonetycznej zdań. W budowie fonetycznej wyrazów wybitną rolę gra akcentowanie, t. j. silniejsze, głośniejsze wymawianie pewnych zgłosek wyrazu, w polskim — zgłoski przedostatniej. Pojawianie się tycli samych fonem, a zwłaszcza samogłosek, to w zgłoskach akcentowanych, czyli wyraźniej, silniej akcentowanych, to znowu w zgłoskach nieakcentowanych czyli słabiej akcentowanych, wprowadza do świata fonetycznego nową rozmaitość.

II. Część 2-a fonetyki polskiej wykazuje warunki zmienności rozmaitych szeregów jednostek fonetycznych.—Fonemy samoistne występują ze wszystkiemi swojemi cechami myślanemi tylko w położeniach umożliwiających zgodność zamiaru fonetycznego z jego wykonaniem. Dla spółgłosek rzędów pionowych 3-go, 8-go, 9-go i 10-go (m n r l j....) takim warunkiem, sprzyjającym ufonetycznieniu czyli ujawnieniu fonetycznemu ich wszystkich właściwości myślanych, jest połączenie bezpośrednie z samogłoską tej samej zgłoski, tak następującą (ma, na, ra, la, ja...), jak i poprzedzającą (am, an, ar, al aj...); dla w i ż (rz) — położenie przed samogłoską i bez spółgłoski poprzedzającej w tej samej zgłosce tego samego wyrazu; dla wszystkich innych spółgłosek—bezpośrednie połączenie z samogłoską następującą tej samej zgłoski. Samogłoski nosowe występują zgodnie ze swemi właściwościami myślanemi jedynie albo w połączeniu z następującą spółgłoską szczelinową (spi-rans: w, f, s, z, sz, ż...) tego samego wyrazu, albo też, choć nie zawsze, na końcu wyrazu jed-nozgłoskowego akcentowanego. —We wszelkich innych położeniach słabnie w wykonaniu fona-cyjnym indywidualność i samoistność wymienionych gatunków fonem, a miejsce ich zajmują substytuty, zależne od wpływu sąsiedztwa. Ta-kierni położeniami uzależniającemi są: dla m, n, r, l... oddzielenie inną spółgłoską od samogłosek tej samej zgłoski (drachm, wiatr, rtęć...); dla w i ż (rz)—połączenie w jedną grupę jed-nozgłoskową (tautosylabiczną) ze spółgłoską poprzedzającą (tw, trz....., dw, drz...); dla wszelkich

innych spółgłosek—znajdowanie się na końcu zgłosek i na końcu wyrazów; dla samogłosek nosowych — znajdowanie się przed spółgłoskami zwartemi (clusiles), przed ł, r, lub też na końcu wyrazów.—Spółgłoski końcowe wyrazów (z wyjątkiem m, n, r, l, j...) i grupy spółgłosek w tym samym położeniu zależą całkowicie, co do czynności wiązadeł głosowych, od fonemy początkowej wyrazu następującego (je^cZem..., na nitZ^em się nie zdał ...).—W takich to położeniach zależnych spotykamy w wykonaniu fonacyjnym fonemy, psychicznie nie istniejące, psychicznie nie zindywidualizowane, ale zjawiające się tylko na pewnym gruncie, właśnie w zależności od połączeń, — fonemy, wyobrażane inaczej, a wykonywane inaczej. Takiemi są: głuche r, Z, m, n..., dźwięczne ch (li) w wymawianiu Polaków, znających w położeniu niezależnym jedynie tylko cli (oznaczone graficznie przez cli i przez A)...—Stąd też cały szereg upodobnień (asymilacji) i wo-góle przystosowań ( akomodacji), zrozumiałycli ze stanowiska wymawiania dzisiejszego. Przy-tym, oczywiście, należy oznaczyć w wyrazach i zdaniach fonetycznych miejsca główne, kierujące przy akomodacji, miejsca przeważające, akcentowane psychicznie. — Nareszcie należy zwrócić uwagę na fonemy lub właściwości fonem fakultatywne, to jest tylko możliwe, ale nie konieczne. W myśli, w wyobrażeniu istnieją one ciągle, ale przy uruchomieniu fona-cyjnym nie zawsze się wykonywają. Taką jest np. „nosowość” samogłosek nosowych na końcu wyrazów; takiemi są głuche m, n, ł (pieśń, jabłko, szedł....).

III. Część 3 - a fonetyki polskiej zajmuje się chwiejnością gwarową czyli dyjalektyczną, wyciskającą swoje piętno nawet na języku o-gólnym, na języku normalnie - literackim w rozmaitych częściach terytorjurn językowego polskiego. Tutaj mogą być trzy przypadki: 1) ta sama fonema „wymawia się” rozmaicie, tak lub owak; 2) w wymawianiu, zabarwionym „gwaro-wością”, spotykamy różnice i odcienie fonetyczne, obce przeważnej części terytorjum językowego polskiego; 3) w wymawianiu gwarowym mamy mniej różnic i odcieni, aniżeli w języku ogólnym.—1. Różne wymawianie terytorjalne stosuje się do następujących fonem i szeregów fonem: a) Spółgłoska „twarde” ł wymawia się „normalnie”, t. j. ze zwarciem przedniojęzyko-wym i z odchyleniem boków języka, tylko przez mniejszość Polaków; zamiast takiego wymawiania spotykamy rzadko l (w rodzaju niemieckiego lub normalnie-czeskiego l), a daleko częściej, u znakomitej większości Polaków, samogłoskę niezgłoskotwórczą, bądź - to zwężenia tylnojęzykowego, w okolicach samogłoski a, bądź też zwężenia wargowego, to jest u niezgłoskotwórcze (blizkie w dwuwargowego). Znak graficzny takiego substytutu spółgłoski ł powinien się mieścić, nie na przecięciu 2-go rzędu poziomego z 9-ym rzędem pionowym, ale na przecięciu 1-go rzędu poziomego z 10-ym rzędem pionowym, t. j. przed u. j| b) „Miękkie” l zmienia się terytorjalnie co do stopnia swego „zmiękczenia” (średniojęzykowości), poczynając od l prawie nie-średniojęzykowego, aż do l przypominającego francuskie l „mouillé”, z bardzo silną śred-niojęzykowością. || c) Szereg spółgłosek średnio-językowo-przedniojęzykowych z 7-go rzędu poziomego, ś, ź, ć, dź, stopniuje się terytorjalnie od prawie czystych średniej ęzykowrych ś ź ć dź aż do spółgłosek, zlewających się we wrażeniu akustycznym z sz ż cz dź. || d) W miarę posuwania się ku północy element średniojęzy-kowy spółgłosek 6-go rzędu poziomego coraz bardziej potężnieje i oddziela się w osobny moment fonacyjny, tak, że fonemy te stają się dyftongami spółgłoskowemi p'j, b'j, mlj, fj, w'j, przyczyni to j nabiera coraz wyraźniejszego szmeru szczelinowego w rodzaju ź lub ś. Pozostaje to w związku z zamianą już Wybitnie gwarową owych fonem wargowo-średniojęzyko-wych na połączenia pś, bź, mń i proste fonemy ś, ź, która to zamiana charakteryzuje północną część terytorjum językowego polskiego. || e) W wymawianiu jednych Polaków mamy n tylnojęzykowe zarówno przy wygłaszaniu samogłosek nosowych w połączeniu z następującemi spółgłoskami zwartemi tylnojęzykowemi (rfka, męk, gfgać, drągal...), jako też zamiast spółgłoski n również przed następującemi spółgłoskami zwartemi tylnojęzykowemi (panienka, wanienka, wianka...); u innych Polaków mamy tylnojęzykowe n tylko w pierwszym przypadku; u innych nareszcie, np. u Polaków z terytorjum językowego litewskiego, mamy tak w jednym, jak w drugim przypadku wyłącznie tylko n przedniojęzykowe. || f) Zmienia się też terytorjalnie wygłaszanie spółgłosek

8-go rzędu poziomego: //, g', cli'.—2. Rozróżniania i cieniowania fonacyjne, obce przeważnej części terytorjum językowego polskiego i nie uznane w dzisiejszym języku polskim piśmiennym, ogólnie-literackim: a) Znakomita większość Polaków nie zna zwężenia samogłoskowego, pośredniego pomiędzy zwężeniem samogłoski u a zwężeniem samogłoski o, wymawiając całkiem jednakowo samogłoskę oznaczoną graficznie literą u, i samogłoskę oznaczoną przez literę ó. Na pewnych jednak częściach terytorjum językowego polskiego, przedewszystkim na południo-zachodzie, ó wygłasza się jako wązkie o, t. j. jako samogłoska średnia, co do stopnia zwężenia, między u ‘à o-, wyraźnie się tu odróżniają: in«r a mór, hak (lub Bwgj a bóg, g^d a gól i t. p. Podobnie są na polskim obszarze językowym okolice, rozróżniające trzy stopnie zwężenia samogłoskowego średniojęzykowego: i, ć, e, jako też znowu inne, w których mamy samogłoskę średnią między o a a, t, j. â „pochylone” czyli wargowo zwężone. || b) Zwykle dziś nie rozróżniamy w wymawianiu fonemy oznaczanej graficznie przez rz od fonem ź i sz (rzeka — ieka, drzewo:=dżewo, trzy:=t.szy, prze=rp.sze, krzaka kszak....). W pewnych jednak okolicach, np. na Śląsku, fonema,. oznaczana przez rz, wygłasza się z wyraźnym drżeniem r-owym, różnie od ż i sz, tak, że przybywają tam dwa nowe dyf-tongi spółgłoskowe, rz — rż (rzeka, drzewo ,.. ) i rz=~rsz [trzy, prze, krzak...). || c) Chociaż znakomita większość Polaków nie zna samoistnego dźwięcznego h, w różnicy od głuchego ch, to jednak w pewnych częściach obszaru językowego polskiego, zwłaszcza stykających się z tery-torjami innopiemiennemi, mamy samoistne dźwięczne h, wyraźnie odróżniane od ch. \\d) W wymawianiu niektórych Polaków, mówiących językiem ogólno-polskiin, mamy większe bogactwo samogłosek nosowych, t. j. obok nosowego o (ą) i nosowego e (ę) mamy także nosowe a. Zresztą takie nosowe a istnieje w wymawianiu wszystkich Polaków w takich np. wyrazach, jak kwad-

samogłosek przeszło 40 °/₀. — Typy

ram, pasjans, ansa... Podobnie an we Francja elegancja... powinno być uważane za samogłoskę nosową, jeżeli za samogłoskę nosową uważamy fonemy, oznaczane przez ę i ą w mięso, w<?sy, więc, mączka..., w wygłoszeniu całkiem identyczne z fonemami, oznaczaneini przez en, on w pensja, powsowy, kadencja, poncz... — 3. Zmniejszenie odcieni fonacyjnych pod wpływem gwarowym stosuje się jedynie do zaznaczonego powyżej rozróżniania dwucli i, e i ę, w związku z poprzedzającemi spółgłoskami, albo średnioję-zykowemi (m, pi, ci..., nie, pie, cie..., nię, pię, cię...), albo też nie-średniojęzykowemi (ny, py, cy, ty..., ne, pe, ce, te..., nę, pę, cę, tę...). Na południowo-wschodniej części terytorjum językowego polskiego między temi samogłoskami trudno zauważyć choćby najmniejszą różnicę, a w syn, ryba, ty... mamy tam absolutnie takie samo i (sin, riba, ti...), jak w siny, ci, ni... (śi-ny, ći, ńi...).

IV. (Część 4) Charakterystyka ogólna systemu głosowego i statystyka w fonetyce. Charakterystykę ogólną opieramy na wpatrzeniu się w system fonetyczny, przedstawiony w części 1-ej, statystykę zaś na obliczeniu stosunku procentowego fonem i prac fonacyjnych, powtarzających się w bieżącej mowie polskiej.—Za stanowienie się nad przedstawionym tabelarycznie w części 1-ej systemem fonem języka polskiego w położeniu niezależnym doprowadza nas do wniosku, że w wymawianiu polskim mają przewagę: a) czynności średniojęzykowe, b) czynności przedniojęzykowe, c) dyftongi spółgłoskowe, d) spółgłoski nad samogłoskami, e) czynności jamy ustnej nad czynnościami krtani. W położeniach zaś zależnych : 1) jest wiele spółgłosek osłabionych, zależnych; 2) spotykają się głuche, bezdźwięczne r, l, m, n...—Co do strony akustycznej, to : a) szmery przeważają nad dźwiękami muzykalnemi; b) tony zasadnicze są słabo rozwinięte; c) częstym jest stosunkowo rezonans nosowy; d) dużo jest stosunkowo całkiem głuchych i cichych momentów.—Statystyka głosek i pojedyńczych czynności fonacyjnych w bieżącej mowie polskiej (oparta np. na obliczeniu jakiego tekstu ciągłego) doprowadza nas do następujących wniosków: 1) Na 100 fonem wogó-le mamy w bieżącej mowie polskiej 13,5 samoistnie pomyślanych, ale fizjologicznie zmodyfikowanych (w rodzaju g w róg, albo r w wiatr...). 2) Na 100 fonem mamy 24,3 głuchych, t. j. bez drgania akustycznego wiązadeł głosowych, a 75,7 dźwięcznych, t. j. z drganiem akustycznym wiązadeł głosowych. 3) Na 100 fonem przy 13-tu podniebienie miękkie jest opuszczone i powstaje rezonans nosowy, przy 87 ' zaś jamy nosowe są zamknięte. 4) 42% samogłosek a 58°/₀ spółgłosek. 5)    23% fonem wyłącznie wargo

wych a 77% fonem z udziałem czynności językowej. W tej liczbie 35—37°/₀ fonem z my-ślanemi pracami przedniojęzykowemi, a trzeba

JSbc. Powsz. Ilustr. Zesz. 173. T. XXIL

przytym zaznaczyć, że przecież niema wcale samogłosek przedniojęzykowych. 6)    66°/₀ fonem

bez udziału średniej części języka („twardych”), a 34°/₀ fonem z udziałem średniej części języka („miękkich”).—Tak więc język polski, ze stanowiska fonacyjno-audjacyjnego, jest językiem wymawiania nosowego, średniojęzykowego i przed-niojęzykowego. — Ze stanowiska akustycznego mamy w bieżącej mowie polskiej : 1) mniej więcej 10,5% pauz absolutnych [p, t, k) na 89,5% momentów słyszanych; 2) fonem krtaniowo-głuchych 20,5%, fonem krtaniowo-dźwięcznych 79,5 %. — Co do typów psychicznych sylaby (zgłoski) polskiej otrzymujemy następujące stosunki procentowe: 1) Różnokształt-ność sylab. Na 100 sylab mamy jednofonemo-wych (a, u, o...) przeszło 6, dwufonemowych od 54 do 58, trójfonemowych od 30 do 34, cztero-fonemowych od 6 do 8, pięciofonemowych niecałe 1... Następnie na 100 sylab mamy prawie 77 otwartych, to jest kończących się na samogłoskę, a przeszło 23 zamkniętych, to jest kończących się na spółgłoskę. 2) Zgłosko-twórczość fonem. S.oółgłosek mamy prawie 60%

psychiczne budowy fonetycznej wyrazów, jako jednostek mowy bieżącej. Na sto wyrazów mamy jednozgłoskowych (je-dnosylabowych) 19, dwuzgłoskowych 33, trój-zgłoskowych 30%, czterozgłoskowych 11 °/₀, pię-ciozgłoskowych 7%, sześciozgłoskowych prawie

0. Najwięcej jest sylab dwufonemowych, najwięcej jest wyrazów dwusylabowych.—W bieżącej mowie polskiej liczba sylab ma się do liczby fonem mniej więcej jak 2 : 5; podobnie liczba wyrazów ma się do liczby sylab jak 2 : 5. Tak więc na przeciętny wyraz polski przypada 2,5 sylab, a 6.25 fonem.—Na 100 zgłosek, a więc i samogłosek bieżącej mowy polskiej mamy mniej więcej 35 akcentowanych, a 65 nieakceutowanyeh.

V. (Część 5.) Historja polskich wyobrażeń fonetycznych. Fonemy dzisiejszego języka polskiego mają trojakie źródło historyczne: 1) albo przekazane zostały po linji prostej rozwoju historycznego od stanu prasłowiańskiego a jeszcze dawniej od stanu praarjoeuropejskie-go; 2) albo przeszły z języków obcych wraz z ca-łemi wyrazami przyswójonemi, przystosowując się, oczywiście, do warunków czysto polskiego wymawiania; 3) powstały pod wpływem dźwięków przyrody. Zajmiemy się tu tylko historją fonem pochodzących z pierwszego źródła.— O tym, co zaszło przy przejściu od stanu praarjoeuro-pejskiego do stanu prasłowiańskiego, ob. Fonologia słowiańska” i Fonologia arjo-eropejska. Zwracam tylko jeszcze raz uwagę na cały szereg spółgłosek, które znikły na końcu zgłosek i wyrazów, co, oczywiście, pociągnęło za sobą ogólne skrócenie wyrazów. — Przy przejściu od stanu językowego prasłowiańskiego do najdawniejszego stanu języka polskiego,

103

przedstawiają się albo jako a, o, ar (wiadomo, ciało, lato,

grzebę,

o¹

tao

aa.

*53

CS

stwierdzamy przedewszystkim następujące procesy historyczno-fonetyczne :    1) Prasłowiańskie

spółgłoski ześredniojęzykowione (spalataPzowane, zmiękczone) t!, dl (powstałe z tj jt, dj) rozwinęły się na gruncie polskim w kierunku ku c, dz: świeca, noc-, moc-, miecza ... 2) Prasłowiańskie połączenia or, er, ol, el uległy historycznej przekładni (metathesis), z zachowaniem krótkości samogłosek: ro, re, ło, le (wrota, brzeg, głowa, nńeko...).—Później już zaszły następujące zmiany: 1) Nowe ogólne skrócenie wyrazów, a zwłaszcza zniknięcie w wielu wypadkach samogłosek tt, ï i skrócenie wyrazów o całą zgłoskę, ze wszystkiemi następstwami, niezmiernie ważnemi dla ogólnego charakteru fonetycznego całego ję-zyka (ob. Ponologj a słowiańska).— 2) O ile zaś samogłoski ii, ï nie znikły, przeszły w języku polskim w e: sen, mech, łeb, pies, dzień, len....—.    3) Powstał cały szereg zer fonetycz

nych pochodzenia samogłoskowego,—4) Dawne sonanty „płynne” r l rozwinęły się w połączenia samogłosek ze spółgłoskami r, l, przy czym stwierdzamy wielką rozmaitość tak co do natury samogłosek, jako też co do wzajemnego następstwa samogłosek i spółgłosek: ar, ir, ru\ U, eł, oł, łu... — 5) Daje się zauważyć wielki wpływ różnic spółgłoskowych na ukształtowanie się samogłosek i sonantów wogóle. Kontynuacje historyczne dawuych ogólnie słowiańskich c, e, r.

O

wiodę, niosę, biorę...., czarny, żarna, tarnina, naparstek, wartki....), albo też jako e, e, ir' (później er, er z) (wiedzieć, cielesny, w le-cie...., wiedzie, niesie...., bierze..., czernić, cierń, pierścień, wiercić...., grzebać, rzeka piekę, legnę...., pierwszy, wierzba, wierzch...). Pierwszy wypadek ma miejsce tam, gdzie dawniej szemi czasy te fonemy uległy odśredniojęzyko-wiającemu (dyspalatalizującemu, „twardzącemu”) wpływowi następujących po nich spółgłosek przed-niojęzykowyeh nieśredniojęzykowych (nie - pala-talnych. „twardych”), t. j. bez średniojęzykowe-go zbliżenia języka do podniebienia. Podobnie też różne kontynuacje polskie prasłowiańskiego

sonantu l. wskazują na wpływ różnicy między

spółgłoskami przedniojęzykowemi a nieprzednio-językowemi, w zakresie zaś przedniojęzykowych na wpływ różnicy między zwartemi (clusiles) a szczelinowemi (spiranies), oraz między szeregiem cz, ż, sz a innemi przedniojęzykowemi: wilk, moknąć, w^Ygoć...., ale pełny, żółty, długi, słań-ce (dziś słońce)....; pełny, pełzać, bełtać, żółty..., ale tłasty, długi, dłubać...-, pełny..., ale czołgać się, czółno, żołna, żółty...—6) Kontynuacje prasłowiańskich samogłosek nosowych pomieszały się między sobą, dzięki po części wpływowi spółgłosek, po części zaś wyrobionemu pomiędzy niemi stosunkowi: tak się ma ą do ę, jak kontynuacja samogłoski długiej do kontynuacji samogłoski krótkiej. Np. łękać się, się kać...—wiązać, pląsać, d^sać się....; m^ża, błf-du...— mąż, bł^d...; rzfdu...—rz^d....— 7) Spółgłoski przedniojęzykowe (t d n 1rs z) i wargowe {p b m w), nieześredniojęzykowione („nie-zmiękczone”) w epoce przedsłowiańskiej i prasłowiańskiej, uległy teraz wpływowi średnioję-zykowiącemu połączonych z niemi samogłosek i sonantów średniojęzykowych : i e ę r. Z. Ze-

O O *

średniojęzykowionę w ten sposób spółgłoski ń V r' zlały się i utożsamiły z kontynuacjami 'prasłowiańskich średniojęzykowych ń l' r', 'rozwiniętych z nj, Ij, rj (tak brońi, pałi, tworzy..., jak -bramać, -pałać, -twarzać...). Podobnie powstałe w ten sposób wargowe średniojęzyko we p' V ml w' (toj/ić, roł/ić, tłuw/ić, krzywić...) nie odróżniają się dziś od kontynuujących dawne połączenia pj, bj, mj, wj (topię, robię. tłumię, krzy-wię..., -tapiać, -rabiać, tłuwłać, -krzywać...), ale to tylko dzięki asymilacji morfologicznej czyli psychicznej („analogji”), gdyż wewnątrz morfem rdzennych (pierwiastkowych) owe pj, bj kontynuują się w postaci pl, bl: pluć, bluźnić... (ob. F o n o 1 og j a słowiańska). Przedsłowiań-skie połączenia sj, zj, tj, dj kontynuują się jako sz, ż, c, dz (no.szę, wożę, płacę, chodzę...), różniąc się od s, z, t, d. ześredniojęzykowionyeh pod wpływem samogłosek dopiero na gruncie polskim (nośi, wozi, płaci, chodzi...).—Ześredniojęzykowione spółgłoski przedniojęzykowe ś ż, tl cl' uległy w późniejszych czasach przerodzeniu się czyli degieneracji w kierunku ku sz, z, cz, dż, t. j. stały się dzisiejszemi ś ż ć dż (sieć, zięć, dzieci...). Ślady graficzne w zabytkach (wyrazy polskie w dokumentach łacińskich) pozwalają przypuszczać, że dokonało się to mniej więcej w XI—XII w. Również około tego czasu nastąpiło przerodzenie się ześredniojęzykowione-go r' w kierunku ku z, t. j. jego zmiana na rz: burza, morze, tworzy, rzeka... O przeradzaniu się wargowych średniojęzykowych p' V m' w' mówiliśmy w części 3-ej. — 8) W połączeniach ky, gy, jako też w nowo powstałych, skutkiem przejścia u w e, połączeniach ke, ge..., spółgłoska (k g) uległa ześredniojęzykowieniu : kisnąć, g'ingé, bo/dein, rogiem... —9) Samogłoska y utraciła swoją odrębność psychiczną i zlała się z samogłoską i. Ich różne pochodzenie kontynuuje się w poprzedzającej spółgłosce (ty, my..., ći, mi...), podobnie jak przy kontynuacjach ii, ï (pewny, łeb..., pies, len...) oraz przy kontynuacjach ą, ę (mąka, błąd..., męka, b^du..., mięso, lędźwie..., miąć, zląkł się...).—10) Samogłoski, przedłużone wskutek zniknięcia samogłosek w zgłoskach sąsiednich, uległy zwężeniu, które następnie pozostało jedynym śladem dawniejszej długości: bóg, ród..., clile'b..., ród...—11) Grupy spółgłoskowe śr (śrzrmśrz), żr (źrz = źrz), cr (—tśrś) skróciły się w śr, źr, trz: .środa, źródło, (rzoda, trzon ...—12) Spółgłoski ś, ź, ć. dź,

ść w połączeniu z uastępującą spółgłoską stra- albo też liczebności. Następujące alternacje no-ciły jeden ze swoich elementów składowych i szą na sobie charakter jakościowy: 3) Alterna-stały się czystym j: wiejski, ojca, ogrójca, Za- eje czynności wiązadeł głosowych: a) w gaju | mojski...—13) Samogłoska średniojęzykowa zwę- w kraju, z żyta | ^ czego, pod gruszką | pod! żenią krańcowego, i (y), pod wpływem następu- pasem, nad brzuchem | nad piętą... b) głodu, jącego po niej r, uległa rozszerzeniu w e: ser,

głodny, głodzić | głód; męża | mąż, prosić | prośba... c) wiatru | wiatr, Piotrek ] Piotrka, mech | mchu, pasmo | pasm... d) ryk | ryk wód, jesi j je^dem, dwu cli | we dwucAeśmy byli, rz ekl J rzepem, ni ech | ni ech no przyjdzie.... 4) Alternacje czynności średniojęzykowych : a) kostka | kość, pas-ę | paść, niosła | nieśli... b) ręka | rę-ki, noga | no.ąi.... c) pies j psa, kupiec | kupca, kraudec | krawca... d) dropia | drop, drołiu j dróó,

Serock, sierota, ubierać, pierwszy, wierzba, wierzch... — Następstwo chronologiczne tych procesów historyczno - fonetycznych nie zgadza się wcale z porządkiem, w jakim je tu wyliczyliśmy.

Tak np. podane w punkcie 7 - ym ześrednioję-zykowienie spółgłosek przedniojęzykowych i wargowych musiało się dokonać pierwej, aniżeli zniknięcie samogłosek ü ï (p. 1), przejście e i ë

^ cicha... 6) Alternacje elementu nosowego „samogłosek” nosowych.—2. Alternacje, przekazywane tylko tradycyjnie, t. j. alternacje z uprzy-czynowieniein tradycyjnym, ale takie, że ich pierwotne uprzyczynowienie antropofoniczne i dziś jeszcze działa: dech | iclm; zły | śle; smutek | śmierć, śmietana, śmiecie, ślub; czworo, czwarty, cztery j ćwierć...—3. Dzisiejszą przyczyną alternacji jest tradycja, a pierwotne uprzyczynowienie antropofoniczne było staropolskie: 1) ś, ż, ć, dż, ść \\ j: wieś | wiejski, ociec | ojca, ogrod^iec | ogrójca, Zamość | Zamojski... 2) kontynuacja spółgłoski „twardej” ü kont. spółgł. „miękkiej”: chłopy I chłopi, schody | schodki, łęgi | ciężki, wożę I wiozę, wieś | wioska, twór | tworzy, dworek I dworzec... 3) o || u (ó), ę || ą....: mrozu | mróz, głogu | głóg, woda | wódka..., m?ża | mąż, część I cząstka... 4) e [| 0 (zero fonetyczne): sen I snu, mech | mchu, zamek | zamku, dech | tchu,.., pies I psa, chłopiec | chłopca, goniec | gońca, szedł | szła... 5) spółgłoska || 0 (zero fonetyczne): szedł I szła, cztery | cz(t)woro, cześć | cz(ś)ci, ciskać | cis(k)nąć, pisk | pis(k)nąć... 6) ar: plecie | plotę, bierze | biorę..., leci I lata...,, w lesie | las, w mieście | miasto, strzeli | strzał..., twierdza | twardy, cierń | tarnina, pierścień | naparstek.., — 4. Alternacje pochodzenia prasłowiańskiego, t. j. uprzyczynowio-ne antropofonicznie w perjodzie prasłowiańskim lub też w perjodzie przejściowym od stanu pra-arjoeuropejskiego do stanu prasłowiańskiego. Między inneini: 1) g, k \\ z, c: na^a | obnażyć, ręka | ręczyć, moąę | moie, pieftę | piecie... ; g, k I) dz, c: noąa | nodze, ręka | ręce, dru#a | drudzy, wielfra | wielcy...; c, dz || c, ź: chłopiec | chłopcze, owca | owieczka, lice | liczko..., ksiądz | księśe, drudzy | druśyna...—2) z || s w mazać | masło, wio.?ę | wiosło... — 3) w || 0 (zero fonetyczne): warzyć | obarzanek, wóz | obóz, włóczyć I obłok...—4) Spółgłoski || 0 (zero fonetyczne) na końcu wyrazów i zgłosek: niebiosa || niebo, cielesny h ciało.... —A. Alternacje, uprzyczy-

w o i a pod wpływem następujących spółgłosek gołębia, j gołąb, parna | paw, karmi j karm, Rado-przedniojęzykowych nieśredniojęzykowych (p. 5) mia | Radom... 5) Alternacje formy przedniej i t. p.—Skutkiem tych wszystkich procesów po- j części języka, s | sz | ś: z domu, z masła, z ogro-wstały na polskim terytorjum językowym nastę- ! du | ^ tańca, 2 kaszy | 2 dżumy, ^ żyta ] 0 cze-pujące fonemy, obce stanowi prasłowiańskiemu: ¹ go, ^ szafy | oziąbł, dziury | £ sił, ^ ciebie, 1) spółgłoski ć, dż, ś, ź; 2) spółgł. rz; 3) p' V ml w'; 4) k' g'; 5) samogłoska e, będąca kontynuacją krótkiego ü i nie wywierająca wpływu średniojęzykowiącego; 6) nowe samogłoski krótkie: i, (y), u, a, e (z ë), ą, ę; 7) nowe samogłoski długie (drogą przedłużenia zastępczego) : 5, ë (z e), I, ü, ä; 8) samogłoski zwężone : â, ó, ć;

9) samogł. ą (z ę), ę (z ą), nosowe a.—Prócz tego mamy w dzisiejszym języku polskim już nie fonemy, psychicznie istniejące, ale tylko głoski, pojawiające się w wymawianiu, skutkiem niemożności wykonania zamiaru fonetycznego : 1) Spółgłoski osłabione na końcu zgłosek i wyrazów :

CO*

-b,    d-, -9; -p', -b', -m', -f, -w'; -/;

-s, -sz, -cli, -    -W, -Z, -Ż; -c, -cz, -ć; -dz, -dż,

-dż. 2) Głuche -r, ,ł, -l, -m, -n, -ń.—W porównaniu z przeszłością bliższą, prasłowiańską, stwierdzamy na gruncie polskim wielki rozrost, wielkie wzmożenie się czynności średniojęzyko-wej; w porównaniu zaś z przeszłością dalszą, praarjoeuropejską — wzmożenie się czynności przedniojęzykowych.

e K 0; e ü a, er

VI. (Część 6.) Alternacje czyli oboczności polskie różnych perjodów życia językowego.

Przedstawiamy je, cofając się wstecz, od najnowszych do najstarszych. — 1. Warstwa najnowsza, żywa, uprzyczynowiona warunkami wymawiania.

1) Różnica energji i niezależności fonemy: z jednej strony wykonywa się wszystko, co się zamierza, z drugiej zaś strony wykonywa się w stopniu osłabionym, nawet z całkowitym niewykonaniem jednej z czynności. Np. słup | słupa, ryk j ry/cu, głód | głodu, rdza | rydz, wiatr | wiatru, myśl—myśft, pieśń | pieświ, pasm | pasmo, drachm | drachma...; drop | dropia, patc | parnia, dróó I dro&ńi... — 2) Różnica liczebności.

W wykonaniu zero fonetyczne albo głoska fakultatywna alternuje z pełną głoską; jako jednostka myślana, jako fonema, jest to jeszcze jednolite. Np. niósł | niosła, jabłko | jabłek. —Te dwa rodzaje alternacji mają charakter ilościowy, bo polegają na różnicy albo stopnia natężenia,

Jedyną, o ile wiemy, książeczką, obejmującą na swój sposób całość fonetyki polskiej i jej wyłącznie poświęconą, jest „Gramatyka języka polskiego na podstawie fizjologicznej, porównawczej i historycznej, przez Bronisława Trzaskowskiego. Cz. I. Głoskownia. Sambor. 1801”. „Hlâskoslovi jazyka polského. Na novÿch zâkladech a s nového hlediśte sepsal Josef Ko-làï\ V Praze 1884” jest robotą chybioną. Por. J. Hanusz „Prace filol. I. 1835”.—Prócz tego należy tu osobno wyłożona głosownia (Lautlehre) polska, zawarta w „Vergleichende Lautlehre” F.

nowione antropofomcznie jeszcze w perjodzie praarjoeuropejskim : 1) zi, ci, si j] z, c, s: trwogi/ | trwoię, to czy | toczę, straszy | stracę ...;— l'i, ńi j| V. ń: pa li | pa lę, rani \ ranię...—ri || f: tworzy | tworzę...—p'i, b'i, m'i, w'i |j p\ b', m', w': topi I topię, robi | robię, tłu mi j tłumię, łowi j łowię....—2) śi, ii || s, z: nośi | noszę, gasi | gaszę, wozi | wożę, grozi j grozę...;—ći, dźi || c, dz: świeci | świecę, traci | tracę, rodzi J rodzę, kadzi | kadzę...—3) e (lub o) || o: wiezie, wiozę | wozi; bierze, biorę | wy-boru...;—e (lub a) )| a-, siedzi, siada | sadzi ...; i || e (lub a): widzieć [ w -dzieć .... i t. p.—4) e, o || 0 (zero fonetycz ; i, e (lub a) || e (lub 0); u || e (lub 0)....: such sechł, schnąć... — 5) n, m || ę, ą: tnę j ciecie, ci<?ć; zacznę | zaczęcie, zacząć... Zresztą ob. Fonologj a ar j oeuropej ska. — 6‘. Pe wne alternacje są dziś właściwie cieniowaniem fonetycznym morfem, jako części znaczeniowych i formalnych wyrazu. Tak np. w głos | głosi-e, brud | brudzi-e, brat | braci-e ... z wyobrażeniem czynności średniojęzy-kowej 0, dz, ć) kojarzy się wyobrażenie Woła-cza lub Miejscownika lp. rzeczowników tego typu, gdy tymczasem Mianownikowi obcą jest ta czynność średniojęzykowa w ostatniej spółgłosce tematu.—Podobne skojarzenia psychofonetycz-ne stwierdzamy: w chodzi, nosi, traci, wozi... | chodzę, noszę, tracę, wożę...; w chodzi, nosi, prosi, wodzi, grozi... | chadza, -nasza, -prasza, -wadza, -graza...— Są to alternacje psychofone-tyczne czyli korelacje, należące już do mor-fologji i leksjologji (nauki o wyrazach) z sema-zjologją (nauką o znaczeniu), i grające tam po-dobną rolę, jak wszelkie osobne dodatki morfologiczne: przyrostki (afiksy), przedstawki (prefiksy), dostawki (sufiksy), końcówki i t. p. Również należą nie do fonetyki, ale do tych innych części gramatyki wszelkie upodobnienia wyglądu fonetycznego morfem pod działaniem czynnika psychicznego. Takiemi są np. w języku polskim: dźwięk z dawniejszego dzwęk, pod wpływem dźwięczeć; więzy z dawniejszego ivę zy’ pod wpływem wiązać, więzić; ubiór, zbiór... z dawniejszych u&ór, zbór, pod wpływem ubierać, zbieraćna czole z dawniejszego na czele, pod wpływem czoło...; ścianie z dawniejszego ścienie, pod wpływem ściana itp.

Z literatury przedmiotu.

Miklosich a (ob. Fonologja słowiańska).— Krótki szkic tego przedmiotu mieści się w „KpaT-Kaa ({loiieTHKa n Mopifiojtoria no.itcKaro a3Liita. JleKitiii npo(J). P. 0. Bpaii^Ta. Mocarni. 1894”.—Bardzo wiele materjału fonetycznego oraz nowych zestawień i wniosków mieści dzieło „O jtpeBne-nojiLCKOMï, asmifi ji,o XIV-ro cto-jipTia. CouiiHenie 14. Bo^yona jr,e KypTeHO. JIefiiin,Hrf) 1870”.—Oczywista rzecz, iż we wszystkich gramatykach polskich, uwzględniających mniej więcej wymagania nowszego językoznawstwa, znajdujemy także oddział, poświęcony fonetyce. W ostatnich latach wyszły: Gramatyka języka polskiego przez A. A. Kryńskiego. Warszawa 1897”; Gramatyka języka polskiego przez Radowana Koszuticza. Belgrad 1898 (napisana po serbsku, ale opatrzona także tytułem polskim); Polnische Grammatik von Dr. Asmus Soerensen. Erste Hälfte. Leipzig 1899. —Z dawniejszych wymieniamy: Gramatyka językapolskiego większa przez Dra Antoniego Małeckiego. Lwów 1863 (później było kilka jeszcze wydań); Gramatyka historyczno-porównawcza języka polskiego przez Dra Antoniego Małeckiego. Tom pierwszy. Lwów, 1879; Krytyczno-porównawcza gramatyka języka polskiego z dzisiejszego stanowiska lingwistyki porównawczej napisana przez Kś. Franc. Ksaw. Malinowskiego. WPo-znaniu 1869. Por. J. Baudouin de Courte-nay „Rozbiór gramatyki polskiej księdza Malinowskiego. Odbitka z „Niwy”. Warszawa, 1875”. —Dotychczas nie straciły wartości i mogą być z pożytkiem przeczytane prace jenerała J. Mro-zińskiego „Pierwsze zasady grammatyki języka polskiego. Lwów 1850” (2-e wydanie, 1-e wyd. w Warszawie 1822); „Odpowiedź na umieszczoną w Gazecie literackiej recenzyę dzieła pod tytułem: Pierwsze zasady Grammatyki języka polskiego. W Warszawie, 1824.” — Kwestjami z zakfesu fonetyki polskiej zajmują się m. in. następujące monografje: Baudouin de Cour-tenay: „Z fonetyki między wyrazowej...” (ob. Fonologja arjoeuropej ska); kilka rozprawek w „Beiträge zur vergleich. Sprachforschung”, VI. 1870. G. Blatt „O pochodnej spółgłosce końcowej j w języku polskim i w niektórych innych językach słowiańskich” (Rozprawy Akad. umiej. Wydź. filol. XXIV, 1895). G. Blatt „Kleine Beiträge zur slavisçhen Lautlehre. Brody 1895” (Gymn. Programm). G. Korbutt „Wyrazy niemieckie w języku polskim pod względem językowym i cywilizacyjnym. Odbitka z tomu IV Prac filologicznych. Warszawa. 1893”. J. Lecie-jewski „Der Lautwerth der Nasalvocale im Altpolnischen. Eine grammatische Studie. Wien. 1886” (S.-A. aus den Sitzungsberichten der kais. Akad.). F. Lorentz „Die polnischen Nasalvocale” (Archiv f. slav. Philol. XIX. 1897). Jan Łoś „Porównanie fonetycznych właściwości kilku gwar polskich” (Rozpr. i sprawozd. z pos. Wydź. filol.

Akad. Um. XI, 1886). L. Malinowski „Zuritelesem portugalskim (* r. 1528—f 1599 lautlehre der lehnwörter in der polnischen spra- j odbywał studya na wszechnicy w Evora, a na' che” (Beitr. zur vergleich, sprachforsch. VI. stępnie wykładał filozofię w uniwersytecie 1869). Sz. Matusiak „O niektórych zjawiskach w Koimbrze, który król Jan oddał jezuitom języka polskiego Kraków 1885” (Sprawozd. c. Nietylko doszedł do najwyższych dostojeństw

k. gimn. Św. Anny w Krakowie). A. Semeno- w swym zakonie, gdzie pełnił obowiązki wika-vitseh „Über die vermeintliche Quantität der j ryusza generalnego i ojca wizytatora Luzytanii, Vocale im Altpolnischen. Leipzig 1872.” F. F. ale był także ministrem portugalskim, w czasie Sławiński „O prawach budowy zgłosek, kiedy królestwem tern władał Filip II hiszpań Warszawa 1873”. U. A. Bo.ujohb Kypxe- ski. Jeździł kilkakrotnie z ważnemi missyami h9 „KaiiiyócKiii „h3hkî>”, KamyócEifi uapox'r- n Kamyócidń nonpoct C.-lIeTepóypri. 1897” (HsBJie-ueuo ii3ri. JKypHajia Mhh. Hap. Ilpocn., anphab —Mań, 1897) (Por. Jan Karłowicz „Gwara kaszubska. Odbitka z t. XII „Wisły”. Warszawa.

),

do papieża Grzegorza XIII. Prowadząc dalej dzieło, rozpoczęte przez Jakóba Ledesmę i Franciszka Toletusa, F. przyczynił się znakomicie do odrodzenia scholastyki przez swe kommentarze do Arystotelesa oraz studya nad dyalektyką. W hi-storyi teologii wsławił się, wraz z Moliną, jako twórca nauki o wiedzy średniej, „scientia media”, która chciała pogodzić przeznaczenie oraz nieomylność przewidzenia boskiego z wolnością woli ludzkiej. Według tej nauki człowiek ma wolną wolę; wszakże na mocy wiedzy średniej, t. j. odmiennej od wiedzy widzenia („visionis”) i wiedzy prostego rozumu, Bóg przewiduje albo raczej wie naprzód, jak człowiek zachowa się w rozmaitych okolicznościach swego życia. Wskutek tego przewidzenia „ex consensu hominis praeviso”, udziela albo cofa niezbędną łaskę i orzeka o zbawieniu albo potępieniu ludzi, stosownie do tego, jak przeczyta w przyszłości każdego, czy będzie ona cnotliwą albo grzeszną.—Główne dzieła F-y: „In-stitutionum dialecticarum libri octo” (Lizbona 1564); „Coinmentarii in libros metaphysicorum Aristotelis” (Rzym 1577, 4 t.); „Isagoge philo-sophica” (1591).—K. Werner „Franz Suarez und die Scholastik der letzten Jahrhunderte”

„Gr. Encycl.” Lami-

Hml.

Wiele cennych przyczynków do fo-

1898”).

netyki polskiej rozrzucono po pracach dyjalekto-logicznych czyli gwaroznawczych (ob. Gwaro-znawstwo polskie),—M. i. w następujących czasopismach i zbioropismach znajdujemy rozprawy i uwagi, odnoszące się do fonetyki polskiej: „Archiv für slavische Philologie” (Brückner, Jagić,

Kalina, Leciejewski, Matusiak, Potebnja i i.),

„Beiträge zur vergleichenden Sprachforschung”

(Baudouin de Courtenay, L. Malinowski, J. Schmidt i i.), „Prace filologiczne” (Appel, Baudouin de Courtenay, Bystroń, Hanusz, Karłowicz, Kryński,

•Łoś, L. Malinowski, Nehr ng, Nitsch, Rowiński,

Rozwadowski), „Rozprawy Akademji Umiejętności.

Wydział filologiczny”, „Sprawozdania Komisji językowej”, „PyccEifi (jmioiornuecKiń BLcthukt,”

Fonseca Rodryg, a (* w Lizbonie około r. 1550—f w Padwie w r. 1622), lekarz portugalski. Początkowo zatrudniał się wykonawstwem lekarskiem w mieście rodzinnem, skąd powołano go na profesora do Pizy; nauczał tam do r. 1615, poczem zajął katedrę medycyny w Padwie, na której do śmierci pozostawał. Był jednym z najlepszych praktyków swego czasu, zwolennikiem zasad Hippokratesa, a przeciwnikiem stanowczym poglądów scholastyczno-atabskich; wskutek tego potępiał wszelkie wywody drobiazgowe, opierając się na teoryach mniej lub więcej naukowych, a pierwszeństwo oddawał zawsze dokładnym postrzeżeniom klinicznym, w których celował rzeczywiście. Z dzieł jego na wymienienie zasługują: „In septetn libros aphorismo-rum Hippocratis commentaria” (Florencya 1591 i 7 wyd. późniejszych, ostatnie z r. 1708); „In Hip-pceratis prognostica commentaria” (Padwa 1597): „Consultationes medicae singularibus remediis refertae non modo ex antiqua verum etiain ex nova medicina depromtis etc.” (Wenecya 1618 i 5 wyd. późniejszych; wyd. pierwsze przypisane

(ob. E. K. „KpaTKiń yKasaTejm..,”, XLI. 1899) i t. d. — W K. Appela i A. A. Kryńskiego „Przeglądzie bibliograficznym prac naukowych o języku polskim. Odbitka z I tomu „Prac filologicznych” Warszawa 1886” znajdujemy oczywiście także wykaz i ocenę dzieł i rozpraw (Ratysbona 1861, 2 t.). z dziedziny fonetyki polskiej. Również dosko- rault’a. nałe informacje bibljograficzne dają „Bibliografische Uebersichten” Pastrneka i Jagić a (oh.

Fonologja słowiańska), oraz Wł. Nehringa „Die philologischen Arbeiten bei den Polen in neuerer Zeit” (Archiv, f. slav. Philol. I. 1876).

— (Ob. Fonologja słowiańska, Gramatyka polska, Gwaroznawstwo polskie, Gwary

polskie, Historja języka eolskiego, Język

polski, Pisownia polska.

Fons Bli(e)audi, F. bellaqueus, Bello-f o n tan um, n. łac. Fontainebleau.

Fons rapidus, F ont ar ab i a, F uen tar rąbią, w prow. Guipuzcoa na pogr. Francyi.

Fonseca, odnoga oceanu Wielkiego na zacho-dniem wybrzeżu Ameryki Środkowej, między republikami San Salvador, Honduras i Nicaragua. Przy wejściu do niej stoją na straży wulkany czynne Pinos (1310 m.) i Coseguina (863 m.); w odnodze kilka wysp, z których największa Amapala, albo Tigre. Odkrył tę odnogę w r. 1523 Andrzej Nino i nazwał na cześć dobrodzieja swego F., biskupa Burgos.

Fonseca Piotr, jezuita, przezwany Arysto-

B. de c.

And. S.

Dr J. P.

go, Ruy Barbosa postanowił wywołać rokosz zbrojny przeciwko rządowi i użyć w tym celu za narzędzie generała Fonseki, którego namówił do objęcia kierownictwa ruchu. D. 15 listopada część załogi stołecznej porwała za broń; dowodzona przez F-ę, garstka rokoszan skierowała się ulicami miasta ku pałacowi ministeryum wojny, gdzie na pierwszą wieść o powstaniu zgromadzili się wszyscy ministrowie, z wyjątkiem ministra marynarki. Rząd postawił natychmiast na nogi znaczne siły wojskowe i polecił generałowi Almeidzie Barreto stłumić rokosz, co nie

jest królowi Zygmuntowi III) i „Tractatus de febrium acutarum et pestilentium remediis diae-teticis, chirurgicis et pharmaceuticis” (Wenecya 1621).—Por. Haeser „Lehrbuch d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II, str. 135 i 136).

nastręczałoby wielkich trudności, gdyby Barreto nie był zdradził położonego w nim zaufania, oddawszy się dobrowolnie pod rozkazy F-i. Otoczeni przez wojsko, ministrowie zostali jeńcami rokoszan. Cała ta rewolucya odbyła się bez rozlewu krwi, gdyż tylko jeden jedyny minister marynarki, baron Ladario, został postrzelony przez żołnierzy, gdy śpieszył połączyć się ze swymi kolegami. F. nie miał bynajmniej zamiarów antydynastycznych; chodziło mu tylko o obalenie nienawistnego ministeryum; wszelako nie bardzo sprzeciwiał się ogłoszeniu rzeczypospolitej, gdy mu zaproponowano w niej pierwsze miejsce. Został prezydentem rządu tymczasowego, wyposażonego we władzę dyktatorską. Cesarz Dom Pedro, otrzymawszy wezwanie do opuszczenia Brazylii w ciągu 24 godzin, wsiadł z całą rodziną na okręt i odpłynął do Lizbony (17 list.). W rok potem zebrał się w Rio-de-Janeiro kongres, który 24 lutego 1891 ogłosił

Fonseca Manoel Deodoro, da, generał i pierwszy prezydent rzeczypospolitej Brazylijskiej (* 5 sierpnia 1827 w Alagoas—f 23 sierpnia 1892 w Rio-de Janeiro), ukończył szkołę wojskową w Rio (1849), poczem dał się poznać jako dzielny oficer w wojnach z Urugwajem (1864) i Paragwajem (1865—70). W r. 1886, będąc generałem dywizyi, został zamianowany przez ministeryum zachowawcze barona Cotegipe gubernatorem prowincyi Rio Grande do Sul.

W tym samym roku rozpoczęła się w Brazylii agitacya, która w trzy lata później sprowadziła upadek cesarstwa. Ferment rewolucyjny udzielił się wojsku i marynarce, gdzie zwłaszcza skuteczną w tym kierunku propagandę prowadził profesor szkoły wojskowej, podpułkownik Benjamin-Constant Botelho de Magalhnes, zapalony wyznawca religii pozytywistycznej Augusta Com-te’a. Pod zasłoną konstytucyi nadzwyczaj liberalnej oficerowie brazylijscy domagali się, żeby przy-puszczrno ich do czynnego udziału w życiu poli-tycznem, pozwolono krytykować w prasie czynności swych przełożonych, a nawet protestować przeciwko rozporządzeniom ministra wojny.

Stronnictwo republikańskie nie omieszkało w widokach własnych korzystać z tego usposobienia w araiii i popierało wszystkie żądania oficerów.

a nazajutrz obrał F-ę na prezydenta rzeczypospolitej. Niebawem jednak pomiędzy kongresem a prezydentem rozpoczęły się zatargi, albowiem F., nadużywając przysługującego mu prawa veto, odmawiał zatwierdzenia praw uchwalonych przez kongres i dążył otwarcie do dyktatury. Jakoż 4 listopada 1891 dopuścił się zamachu stanu, rozwiązując samowolnie kongres. Krok ten atoli wywołał w Rio-de-Janeiro opór, w skutek którego F. ujrzał się zmuszonym złożyć władzę w ręce wice-prezydenta rzplitej, generała Peixoto (23 list.). Odtąd, będąc prawie wciąż chorym, nie odegrywał żadnej roli politycznej.— Ob. art. Brazylia (dzieje); J. J. de Car val ho „Primeiras Linhas da Historia da Republica do Brazil” (Rio-de-Janeiro 1889); C. Otto ni „O Advento da Republica no Brazil” (tamże 1890); Frédéric o de S. (E. Prado) „Fastos da dictatura militar no Brazil” (Paryż 1890); A. Fiai ho „Historia da fundaçâo da Republica no Brazil” (Rio 1891).

Fonssagrives Jan Chrzciciel (* dnia 12 marca r. 1823 w Limoges—f na zamku Ker-gunionnez pod Auray [dep. Morbihan] d. 21 listopada r. 1884) lekarz-farmakolog i hygienista francuski. Zaczął kształcić się zawodowo w szko-

Ponieważ F. stanął jawnie w obronie malkon- konstytucyę Stanów Zjednoczonych Brazylii tentów, prezydent gabinetu, baron Cotegipe, odwołał g ; z Rio Grande do Sul. Przeniesiony do stolicy, generał, który zaliczał siebie zawsze do stronnictwa konserwatywnego, nie przestał trzymać z oppozycyą i 14 maja 1887 wydał wraz z liberalnym senatorem, generałem Pelotas, manifest „do Parlamentu i Narodu“ w obronie „praw politycznych” oficerów. Manifest miał charakter ultimatum, postawionego gabinetowi.

Hml.

Baron. Cotegipe próbował zrazu się opierać, wi dząc wszakże tchórzliwą postawę innych ministrów (cesarz, złożony od kilku miesięcy ciężką chorobą, nie zajmował się wcale sprawami pań-stwowemi), zmuszony był kapitulować i zgodzić się na wszystkie żądania dwóch generałów. Odtąd wpływ F-y wzrósł niepomiernie w armii. Jednocześnie propaganda republikańska, kierowana przez dwóch utalentowanych dziennikarzy, Quiu-tino Bocayuvę i Ruy Barbosę, stawała się z każdym dniem czynniejszą, zwłaszcza odkąd parlament przyjął prawo, znoszące ostatecznie niewolnictwo w Brazylii (d. 13 maja 1888). D. 7 czerwca 1889 stanął na czele rządu liberalny gabinet wicechrabiego Ouro-Preto, który wszakże, zamiast uspokoić wrzenie w kraju, rozmaite-mi nietaktownemi krokami spotęgował je jeszcze bardziej i, co gorsza, rozjątrzył przeciwko le dla lekarzy marynarki w Rochefort (od r. sobie stronnictwo wojskowych. Korzystając z te- 1839): w r. 1841 został chirurgiem okrętowym

Dr J. P.

jak i gorących.

Fontaine Française, stolica kantonu w francuskim departamencie Côte d’Or, okręgu Dijon, w pobliżu kanału, łączącego Saonę z Marną, leży nad obszernym stawem, ma dawny zamek, huty żelazne, pomnik na pamiątkę zwycięstwa Henryka IV nad Hiszpanami (15 czerwca 1595); 1 200 m-ców.

Fontaine l’Evêque, miasto w belgijskiej pro-wincyi Hennegau (Hainaut), między Charleroi i Mons, w węźle dróg żelaznych i w ognisku wielkiego przemysłu; wyrób zamków, towarów żelaznych i stalowych, kotlarnie; łomy kamienia; kopalnie węgla kam.; piece wapienne; 7 200 m-ców.

trzeciej, a w 1844 drugiej klasy, poczem przez lat kilka odbywał długie podróże morskie. Po powrocie do Francyi w r. 1852 obronił w Paryżu rozprawę „Histoire médicale de la frégat-te à vapeur l’Eldorado” i otrzymał godność doktorską, a wkrótce potem przeznaczono go na profesora farmakologii i terapii w szkole lekarskiej morskiej w Breście; od r. 1856, posunięty na drugiego lekarza naczelnego marynarki, zawiadywał oddziałem klinicznym szpitala morskiego w Cherbourgu; w r. 1860 powróciwszy znów do Brestu, objął katedrę chorób wewnętrznych, z uwzględnieniem szczególnem chorób panujących w koloniach. W r. 1864 powołano go na profesora hygieny do Montpellier: równocześnie został pierwszym lekarzem naczelnym marynarki, bez obowiązku pełnienia służby (hors cadre); w r. 1876, uwzględniając życzenie jego, oddano mu katedrę terapii i farmakologii. Pisał bardzo wiele; z dzieł jego przytaczamy niektóre, mianowicie: „Traité d’hygiène navale etc.” (praca nagrodzona przez Akademię paryską i zalecona przez ministeryum marynarki. Paryż 1850, wyd. 2-e 1877); „De la nature et du traitement de la colique nerveuse des pays chauds” (t-że

1857); „Hygiène alimentaire des malades, des convalescents etc.” (tamże, 1861, wyd. 3-e 1884); „De la régénération physique de l’espèce humaine par l’hygiène de la famille etc.” (Montpellier 1867); „Du rôle des mères dans les maladies des enfants etc.” (Paryż 1868, wyd. 5-e, tamże, 1883); „Education physique des jeunes filles etc.” (tamże, 1869); „L’éducation physique des garçons etc.” (Montpellier 1870): „La maison, Etude d’hygiène et de bien-être domestiques” (Paryż 1871); „Hygiène et assainissement des villes” (tamże, 1874); „Traité de thérapeutique appliquée, basée sur les indications etc.” (Paryż 1882, wyd. 2-e); „Leçons d’hygiène infantile” (tamże 1882) nakoniec „Traité de matière médicale” (tamże, 1885).—Por. „Gazette des hôpitaux” r. 1884, str. 1098; „Gazette hebdomadaire” 1884, str. 799 i Ch. Berger et H. Rey „Répertoire bibliographique des travaux des médecins...de la marine française 1698 —1873 etc.” (Paryż 1874, str. 96 i 257).

Fontaine, francuska forma łacińskiego wyrazu Fontana, który jest przymiotnikiem od rzeczownika Fon s^źródło, a rzeczownikiem w dzisiejszym języku włoskim — wodotrysk; nazwa, stanowiąca część składową wielu imion miejscowości francuskich, najczęściej z dodaniem odpowiednich określników, lub ze zmianą brzmienia. Stąd powstały nazwy miast i osad: Fontainebleau, Fontevrault, Fontaine Française, Fontaine l’Evêque, Fontenoy, Fontenail-les, F o ntchaud i t. p. Powstanie takiej nazwy skojarzone jest z obecnością w danem miejscu źródeł, bądź zwykłych, krynieznych, bądź też mineralnych, leczniczych, tak zimnych,

And. S.

And. S.

And. S.

Fontaine Jakób, z przydomkiem de la Roche, zwany przez współczesnych La Roche-F on tai ne, dziennikarz jansenistowski (* 1688 w Fontenay le Comte—f 1761). W r. 1729 wziął na siebie kierownictwo i druk publikacyi p. t. „Nouvelles ecclésiastiques”, które zaczęły ukazywać się r. 1727, w epoce najostrzejszego przesilenia w Janseniźmie; pierwotnie były to arkusze rękopiśmienne, zawierające wiadomości o wypadkach co najciekawszych dla stronnictwa, z objaśnieniami najgwałtowniej bijącemi na tak zwanych akcept anto w, a również zażarcie bro-niącemi sprawy tych, którzy występowali przeciw bulli Unigenitus. Regularnie co tydzień okazywał się jeden taki arkusz, który sobie z rąk wyrywano, bo tajemniczość tern większą wartość mu nadawała: F. urządził był swoją potajemną drukarnię w łodzi na Sekwanie. W d. 9 lutego 1731 r. parlament skazał 5 pierwszych arkuszy na podarcie i spalenie przez kata; wiele również arkuszy w ten sam sposób zniszczono w Rzymie. Biskupi Laon, Marsylii i Chartres potępili „Nouvelles eclésiastiques”. W r. 1731 arcybiskup Paryża, Ventimile, wydał przeciwko nim list pasterski; ale 22 proboszczów paryskich odmówiło ogłoszenia tego aktu, a w tych parafiach, gdzie był czytany, zwolennicy Nowin pouciekali z kościoła, żeby nie być uczestnikami tego potępienia. Arcybiskup powtórnie wezwał nieposłusznych proboszczów do ogłoszenia swego listu, ale tylko jeden z nich uległ, a inni założyli rekurs do parlamentu, który apellacyę ich przyjął i u-znał ją za słuszną. Gazetka ta dotrwała aż do roku 1803, redagowana po śmierci F-a przez Guénin’a, zwanego l’abbé de Saint-Marc, a potem przez Moutona.

Fontaine des Bertius Aleksy, matematyk (* około 1705 w Bourg-Argentai, dep. Loary— 4 1771 w Cuiseaux, dep. Sekwany i Loary). kształcił się początkowo na prawnika, ale zwrócił się do matematyki, zyskał poparcie Clai-rauta iw r. 1733 został członkiem akademii nauk w Paryżu. Jakkolwiek prac swoich nie wykończał dokładnie, położył w matematyce zasługi przez metodę rozwiązywania zadań o naj-większościach (maximach), przez zbadanie tauto-chrony (ob.), przez podanie warunków całko-

walności funkcyi różniczkowej pierwszego rzędu , departamencie Seine-et-Marne, w pobliżu lewego o trzech i większej liczbie zmiennych. Starał brzegu Sekwany, na skrzyżowaniu dróg żelaznych się też wynaleźć metodę ogólną całkowania ró- do Paryża, Nogent s. Seine, Auxerre i Malesher-wnań₄ różniczkowych, a choć celu nie dopiął, bes; siedlisko władz okręgowych, sąd handlowy, podał kilka twierdzeń, które wpłynęły korzystnie ' szkoła artylleryi, towarzystwo archeologiczne na rozwój rachunku całkowego. On też wpro- ! i ogrodnicze, więzienie, szpitale, piękny ratusz, wadził dotąd używane znakowanie pochodnych pałac sprawiedliwości, biblioteka miejska, kolle-cząstkowych funkcyj o kilku zmiennych. Zbiór gium, teatr; fabryki porcelany, uprawa owoców jego rozpraw, ogłoszonych w pamiętnikach aka- i wina, 14 200 m-ców (gmina w 1892 r.). Na demii nauk, wyszedł oddzielnie w r. 1764.

placu Centralnym stoi posąg generała Damesme,

Por. Condorcet „Eloge de Fontaine” („Histoire i a na innym wodotrysk z popiersiem malarza de l’académie des sciences de Paris” rocznik Decamps. Największą osobliwością miasta, jego

s. K.

1771).

ozdobą, z dziejami Francyi ściśle zespoloną, jest

'wił

Ml

li

po

jjgjgy

I:":"'

3!

Fig. 177. Brama zamku Fontainebleau.

Aquae Segestae. Robert Pobożny, albo Mądry, zbudował tu w r. 998 pałacyk myśliwski, który przebudował Ludwik VII w r. 1169; ten też monarcha uważa się za właściwego założyciela miasta, które odtąd przy pałacu królewskim wzrastać poczęło i w Wiekach Średnich zwało się Fons Bleaudi. Dzisiejszy wspaniały zamek jest dziełem Franciszka I, uzupełnia-nem następnie i przyozdabianem przez Henryka IV, Ludwika XIII, Ludwika XIV. Napoleona I i Ludwika Filipa; z tego też powodu całość budowli nosi na sobie cechę różnych epok i stylów. Ostatnią restauracyę zamku na większą skalę przedsięwziął Ludwik Filip w r. 1831; całość składa się z pięciu korpusów, połączonych galeryami i przedzielonych dziedzińcami; liczą w nich przeszło 1 000 pokoi. Wspomnienia historyczne przemawiają z każdego niemal za-

Fontaine Piotr Franciszek Leonard, ; zamek tutejszy, wraz z obszernym lasem i par-architekt francuski (* w Pontoise d. 20 września I kiera, otaczającym całe F. i zajmującym 169 1762—f w Paryżu d. 10 października 1853 r.). i km. Q] powierzchni i 80 km. obwodu. Miejsco--Jako 23-letni adept sztuki za prace architekto- I wość ta za czasów rzymskich nosiła nazwę niczne otrzymał w Akademii drugą wielką na- ! grodę i dla dalszego wydoskonalenia się w za- ] wodzie w r. 1786 wyjechał do Rzymu. Tam ; spotkał się z równie zdolnym architektem Per- i ci erem (ob.) i wspólnie z nim pracował nad studyami porównawczemi budowli starożytnych i nowoczesnych. Na czas pewien pojechał do Londynu, a po powrocie w r. 1793 nawiązał z Percierem tak ścisłe stosunki, iź przez lat wiele nazwiska tych dwóch wybitnych architek- j tów łączą się we wspólnej pracy. Razem restaurowali pałace: Malmaison, Saint-Cloud i Compiègne, rezydencye królewskie, belgijskie, niemieckie i włoskie, projektowali i wykonali wiele 1 znakomitych budowli prywatnych i publicznych w Paryżu jak: łuk tryumfalny w Carrousel, pomnik Desaix’a na placu Dauphine, razydencyę cesarską na wyniosłościach Trocadero i wiele I innych. Po śmierci Perciera objął główny kie- | runek firmy architektoniczno-budowlanej swojego I wspólnika a w czasie świetnych czasów cesarstwa dokonał restauracyi i wewnętrznych zmian w pałacach Luwru, Tuileries i Wersalu. W mie- | śeie rodzinnem zbudował szpital. Od roku 1811 był honorowym członkiem instytutu architektów francuskich. Razem z Percierem wydał: „Palais, maisons et autres édifices de Rome moderne” (Paryż 1802); „Choix des plus célèbres maisons de plaisance de Rome et des environs”

E. D.

(Paryż 1809—1813); „Descriptions de ceremonies et de fêtes etc.” (Paryż 1807—1810); „Résidences deé souverains” (Paryż 1833). Sam zaś wydał: „L’histoire du Palais-Royal” (Paryż).

Fontainebleau piaskowiec (geolog.). Pokłady piaskowca tego tworzą piękne skały; występują na granicy średniego i górnego oligoce-nu, leżąc bezpośrednio na marglu ze szczątkami mięczaków morskich (Gerithium, Cytherea, Ga-strocliaena, Purpura); pokryte zaś są osadami wód słodkich, a mianowicie: wapieniem z Béance i kwarcytami (żarnowiec Montmorency), z mięczakami wód słodkich (Limnaea, Paludina,

K. J.

Planorbis).

Fontainebleau, stolica okręgu we francuskim

ps

ca

5=

-CO

Foontan Walenty

kątka: tę część zamku zamieszkiwał Ludwik i Święty, ta komnata była sypialnią Karola IX, w innej odwołał Ludwik XIV edykt Nantejski; w kaplicy zamkowej odprawiał mszę więziony tu papież Pius VII; w galeryi Jeleni (des Cerfs) zamordowano koniuszego Monaldeschiego z rozkazu Krystyny Szwedzkiej (10 listopada 1657); na dziedzińcu de Cheval blanc, zwanym później dziedzińcem Pożegnania (des Adieux), pożegnał się Napoleon I ze swoją gwardyą (20 kwietnia 1814), a w jednej z komnat głównego korpusu podpisał uroczyste zrzeczenie się tronu (11 kwietnia 1814); wreszcie 16 grudnia 1809 zakończył się tu proces rozwodowy z Józefiną. W galeryi Dyany mieści się cenna biblioteka zamkowa, zawierająca 30 000 t. Obecnie zamek jest letnią rezydencyą prezydentów francuskich. Las po czein idą miesiące i dnie, wyliczone są święta i lunacye, z summowaniem przy końcu każdego miesiąca zatrudnień gospodarskich i charakteryzowaniem biegu czasu.

Pontan Ludwik, literat francuski (* 4 list. 1801—f 10 paźdz. 1839). Między rokiem 1820 i 1830 występował jako zawzięty wróg monarchii burbońskiej, nietylko w artykułach dziennikarskich (głównie w dzienniku „l’Album”), lecz także w wierszach politycznych, ogłoszonych w zbiorowem wydaniu p. t. „Odes et Epltres” (Paryż 1827); pisywał też sztuki teatralne do-współki z innymi autorami: „1’Actrice ou les Deux Portraits” (1826); ,,1’Homme entre deux âges” (1827); „l’Espion” (1828). W r. 1828 pomieścił w dzienniku „1’Album” bardzo ostry artykuł przeciw Karolowi X, wskutek czego osa-

14

EH

gpi

mm

mm

oît:.

mwL

WWW.

lUjhU.

N»

mm

tafłipy »11ü

II:

M

ilÜ

■■

as

uü

ms

Fig. 178. Zamek w Fontainebleau.

Ànd. S.

tutejszy, przedstawiający na sfałdowanej powierzchni wiele malowniczych widoków, był od dawnych czasów ulubionem miejscem łowów dla monarchów Francyi. Okrąg F. liczy 7 kantonów, 101 gmin, 86 291 m-ców (1891) i 1 224 km. Q powierzchni.—Porów. Pfnor „Monographie de F.” (Paryż 1873; 150 tablic).

Pontan Walenty, magistratu krakowskiego astrolog płatny, objął ten urząd w r. 1587 i sprawował go jeszcze r. 1610 (ob. Ambr. Grabowskiego „Starożytne wiadomości”; 261)) autorem jest dzieła (znajdującego się w bibliotece zakładu Ossolińskich we Lwowie) pod tytułem „Kalendarz świąt rocznych z wyborem czasów na rok pański 1580” etc.”, w Krakowie, Andrzej Piotrkowczyk drukował, in 24-mo. Na odwrotnej stronicy tytułu zaczyna się Kalendarz, nauczający, co i kiedy z korzyścią czynić można;

Encykl. Powsz. Ilustr. Zeez. 173. T, XXIX.

dzony został w ciężkiem więzieniu, z którego wyzwoliła go rewolucya lipcowa. Po r. 1830 pisywał przeważnie sztuki dramatyczue, zawsze przy współudziale różnych pomocników. I w nich dawał wyraz swoim przekonaniom politycznym, nieustannie gromiąc i wyszydzając upadły rząd Burbonów. Jedna jego sztuka p. t. „Le procès d’un maréchal de France”, w której wystawił proces i stracenie marszałka Ney’a, była nawet zabroniona przez ówczesne władze francuskie z powodu licznych alluzyj do osobistości żyjących. Z pozostałych sztuk scenicznych F-a, wymieniamy jeszcze następujące: jednoaktówka wierszowana „La Bossue”; trzyaktowy wodewil „Gille-te de Narboime”; dramat w 3-ch aktach „Le Maréchal Brune”; wodewil polityczny w 4-ch aktach „Jacques ou le Voyage de la liberté”; dramat w 3-ch aktach „Jeronimo ou le domini-

101

W. Gr.

Ä>«

qooo fll 1]    «a*

Fig. 179. Fontana (herb).

D.

Em. S.

cain”; dramat w 3-ch aktach „Le Barbier du roi Aragon”. Wszystkie te utwory i inne, nie-wspomniane tu, cieszyły się w swoim czasie dość dużem powodzeniem, ale wyższej wartości nie posiadają. Świadczą one tylko, o ile w nich wyraża się tendeneya polityczna; o silnych przekonaniach F-a, które głosił zawsze otwarcie, niewiele dbając o niebezpieczeństwo, na jakie przez to się narażał.

Fontan Feliks, dyplomata rossyjski, w latach 1828—1829 był urzędnikiem wyższym kan-celaryi dyplomatycznej przy armii czynnej w kampanii tureckiej, potem takim samym w Warszawie przez długi czas, następnie przy mini-steryum i przy poselstwach zagranicznych. Wy dał z druku „Souvenirs, lettres humoristiques, politiques et militaires, écrites en 1828 et 1829” (Lipsk 1852), w których jest mnóstwo wspomnień o rzeczach polskich i o Warszawie. Toż samo dzieło wyszło tamże po rossyjsku.

Fontana, herb polski z nadania, Na tar-

czy dwuściętej w gór-nem polu czerwonem orzeł czarny dwugłowy z koroną cesarską, złoty; w średniem bia-łem, pośród drobnych sześcio - promiennych gwiazdek, ułożonych w trzy równoległe rzędy, po pięć w każdym— wodotrysk; dolne pola czerwone. Nad hełmem w koronie pięć piór strusich. Herbem tym pieczętuje się rodzina Fontanów, potomków Jakóba Fon-tany, nobilitowanego tym klejnotem w roku 1764 („Volumina legum” VII, 374), wylegitymowana w król. Pol-skiem w 1839 r., a w gub. Kowieńskiej w 1854 r. (Wielądko; Niesiecki t. X, przypiski Bo-browicza; Borkowski; „Herbarz król. Pols.”; Polaczek; Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich).

Fontana Prosper, malarz włoski (* 1512 w Bolonii—f 1547 tamże), był uczniem Innocentego dTmola, Vasarego i Perina del Vaga. Pracował czas jakiś w Bolonii, gdzie jest w kościele delle Grazie jego Pokłon Magów, wspaniałością kostiumów przypominający Veronesego. Z innych obrazów jego religijnych znane są: Złożenie do grobu, w galeryi Bolońskiej; Nawiedzenie N. P. Maryi, w Modenie, w galeryi Esteńskiej; Zwiastowanie w Muzeum Brera w Medyolanie; Święta rodzina w galeryi drezdeńskiej. Rozmiłowanie w zbytkach i chciwość nie pozwalały F-ie przykładać się do

pracy nad większemi kompozycyami, chętniej więc oddawał się malarstwu portretowemu i w niem głównie celował. Jako portrecistę zalecił go Michał Anioł papieżowi Juliuszowi III, który powierzył mu dekoracyę swej willi. F. miał w Bolonii słynną szkołę, którą wszakże zaćmiła szkoła Caraccego, a założyciel jej umarł w ubóstwie.    *

Fontana Jan (Giovanni), architekt włoski (* nad brzegiem jeziora Como w Mili w 1540 r.—f w 1614). Architekturę studyował w Rzymie, osiadł tamże i zajął się budową pałacu Giustiniani; on dostarczył rysunków na pałac Gori w Sienie i skomponował fasadę kościoła świętego Marcina w tymże mieście. Odtąd przerzucił się z architektury do wielkich prac hydraulicznych; pobudował prześliczny wodotrysk Pauliny i inne tego rodzaju dzieła. Następnie zajął się budową akweduktów i dostarczeniem wody dla Civita-Vecchia i Velletri, a pod koniec pracował nad oczyszczeniem koryta Tybru w Ostyi. Życie pracowite zakończył w Rzymie.

Fontana Dominik, architekt włoski, brat poprzedniego (* w Mili 1543—f w Neapolu 1607). Do Rzymu powołał go brat starszy, do pomocy; jednakże w tej roli drugorzędnej potrafił F. zwrócić na siebie uwagę, dzięki wybitnym zdolnościom swoim. Kardynał Montalto pierwszy spostrzegł i odgadł świetną przyszłość młodzieńca. On też wziął na siebie trudy i koszt dalszego kształcenia Dominika. W tymże czasie powierzył mu kardynał, późniejszy papież, pracę, która o losach i sławie młodzieńca miała zdecydować, polecił mu bowiem ustawienie obelisku egipskiego na placu św. Piotra, który od czasów Kali-guli spoczywał w gruzach. Papież zorganizował ku temu konkurs, na który przedstawiano przeszło 500 projektów. Uwieńczono jedynie kompozycyę F-y i bezzwłocznie zabrano się do roboty. W dniń 10 września 1586 cała ludność Rzymu była na nogach, ażeby podziwiać dzieło mistrza. Papież w uznaniu zasług artysty nadał mu szlachectwo. Oprócz tego zapragnął i materyalnie wynagrodzić starania, wypłacając mu 5 000 talarów w złocie i wyznaczając mu stałą pensyę 2 000 talarów, płatną jemu, a w następstwie i jego spadkobiercom. Podarowano mu również rusztowanie i materyały przy robotach nie zużytkowane, co również przedstawiało około 20 000 talarów rzymskich wartości. Powodzenie takie nie wykoleiło F-y z jego spokoju i prac artystycznych. Następnem jego dziełem była biblioteka watykańska i szereg obelisków, jednakże mniej poważnych, niż pierwszy. Jemu też zawdzięcza się pałac Monte-Cavallo, zbudowany w 1592 za czasów Klemensa. W tym okresie zawistni ludzie, widząc mistrza po śmierci papieża Syxtusa V pozbawionego potężnej opieki, rzucili potwarz, że ogromna fortuna F-y, której się uczciwą i genialną pracą dorobił, nię

Em. S.

obecne muzeum ueapolitańskie.

s. K.

Em. S.

339),

Foiitaua Juliusz

Foiitana Feliks.

825

czystego jest pochodzenia. Papież Klemens VIII był o tyle słaby, że uwierzył potwarczym wieściom i usunął F-ę od zajęć, które artysta zaszczytnie spełniał. F. mocno przygnębiony, przyjął propozycyą wice-króla Sycylii, powołującego go na miejsce naczelnego inżyniera. Opuszczając Rzym, nie chciał pozostawić po sobie opinii wątpliwej i dlatego zdecydował się na ogłoszenie drukiem pracy—która przyjaciół F-y napełniła radością i zupełnie ich uspokoiła. W Neapolu zbudował dla wice-króla pałac, który uchodzi za najpiękniejsze dzieło F-y. Rozpoczął również budowę portu tamże, lecz nie sądzono mu było wykończyć go, śmierć go bowiem zaskoczyła, a uczeń jego Franciszek Ricchetti dokończył podług planów mistrza wielkie to dzieło sztuki inżynierskiej. Z prac zawodowych, które w literaturze świadczą o działalności F., przytaczamy następujące: „Del modo tenuto nel traspor-tare l’obelisco Vaticano, e delle fabriche fatte da nostro signore Sisto V” (Rzym 1589).

Fcntana Juliusz Cezar, syn poprzedniego, urodzony w Rzymie, kształcony przez ojca w architekturze, stał się znanym i cenionym artystą. Nie ograniczył się tylko do pomagania sławnemu ojcu, lecz sam na własną rękę wybudował kilka okazałych gmachów—a pomiędzy innemi i spichrze publiczne, oraz pałac nauk,

Em. S.

Fontana Lavinia (de Zoppi), malarka włoska (* w Bolonii 1552—f w Rzymie 1614). Była córką i najlepszą uczennicą malarza boloń-skiego Prospera Fontany (ob.). Będąc jesz cze młodą panienką malowała obrazy, odznaczające wykończeniem i wielką miękkością pędzla. W Bolonii dotąd widzieć można: Matkę Boską z dzieciątkiem Jezus w kościele San Gia-como Major; Narodzenie N. Panny w kościele św. Trójcy; Świętą rodzinę, w kość. Madonny del Baraccano; Rozmnożenie Chleba w kość. Mendicanti; tamże, w Pinakotece, znajduje się św. Franciszek a Paulo, błogosławiący synów Ludwiki Sabaudzkiej. Obrazy religijne F-y cieszyły się wielką wziętością, tak w Bolonii, jak i w miastach sąsiednich; powoli wszakże, nie zarzucając tego rodzaju, zaczęła też malować portrety i na tern polu jeszcze lepsze znalazła powodzenie, szczególniej w Rzymie, gdzie miała możnych protektorów, a w ich liczbie i papieża Grzegorza XIII, Bolończyka. Magnaci rzymscy ubiegali się o to, żeby być przez nią portretowanymi, i dogadzali jej, jak dziecku rozpieszczonemu; bo też odznaczały się staiannem wymodelowaniem karnacyi, zgodnie z metodą w. XVI, i wyszukaną dokładnością w odtwarzaniu kostiumów. Kościoły rzymskie również uważały sobie za zaszczyt posiadanie choćby jednego jej obrazu. U św. Pawła za murami znaj duj e się Ukamienowanie św. Szczepana; w San Maria della Pace—św. Klara. Obrazy F-y nie są rzadkie we Wło

szech- we Florencyi, w Uffizii, są portrety: jej własny oraz kaznodziei Panigaroli i Ukazanie się Chrystusa Magdalenie; w Medyolanie Muzeum Brera posiada 7 portretów, ujętych w jedne ramy.    *

Fontana Franciszek, astronom (* w Neapolu około 1580—f tamże 1656), zajmował się pierwotnie prawem, następnie zwrócił się do matematyki i astronomii. Udoskonalił kilka przyrządów optycznych, a w dziele „Novae coele-stium et terrestrium rerum observationes” (1646) przypisuje sobie wynalazek lunety astronomicznej w r. 1608; moszczenia te jego są wszakże niewątpliwie nieuzasadnione.

Fontana Karol, architekt (* w Bruciato koło Como w 1634—f w Rzymie w 1714), w młodym wieku zjawił się w Rzymie i tu pozostał do końca życia. Sztukę uprawiał pod kierunkiem mistrza Berniniego i wykonał szereg prac wydatnych^ a w liczbie ich jedną z największych fontan na placu św. Piotra, mauzoleum królowej Krystyny, pałace: Bolognetti i Grimani, ogromną bibliotekę klasztoru Minerwy. Prace F-y noszą na sobie piętno, zarówno zalet, jak i wad szkoły Berniniego. Cenione jest dzieło F-a pod tytułem Amfiteatr Fl a wiana, opis Kolizeum; z działu inżynieryi znaną jest jego praca o wodach bieżących.

Fontana Gaetano, astronom (* w Modenie 1645—f 1719). Należał do zgromadzenia Tea-tynów i nauczał w szkołach tego zgromadzenia w różnych miastach włoskich. Najwięcej zajmował się astronomią i pozostawał w korres-pondencyi z Dominikiem Cassinim. Ogłosił „In-stitutio physico-astronomica” (1695) i „Animad-versiones in historiara sacro-politicam” (1718).

Fontana Feliks (* w Pomarolo pod Rovere-do d. 15 kwietnia r. 1720—f we Florencyi d. 9 marca r. 1805), fizyolog i przyrodnik włoski. Wykształcenie uniwersyteckie odebrał w Padwie, Bolonii i Rzymie, początkowo był profesorem filozofii w Pizie, potem zawezwany był do Florencyi, gdzie mu W. książę Toskański powierzył urządzenie gabinetu przyrodniczego, który dotąd zdobią okazy, podług wskazówek jego wykonane z wosku. Napisał mnóstwo rozpraw treści fizycznej, chemicznej i fizyologicznej, ogłosił też sposób oznaczania dobroci i zdrowości powietrza za pomocą kwasu azotawego. Z licznych bardzo prac jego na wyszczególnienie zasługują: „Sui moti dell’iride” (Lukka 1765); „Ri-cerche sopra la fisica animale” (Florencya 1775); „Sopra il veleno della vipera” (Lukka 1777); „Expériences chimiques sur la bile de boeuf” (Florencya 1781) i „Memorie intorno ai globetti rossi del sangue” (tamże 1776).—Por. F. Ambrosi „Scrittori ed artisti trentini” (Trydent 1883); „Biographie médicale” (T. IV, str. 180) i De-zeimeris etc. „Dictionn. histor.” (T. II, str.

Pr J. P.

3) F. Jakób, twórca planu dwóch

S. K.

S. K.

skiego i Krasińskiego.

Fontana di Trevi, największy i najpiękniejszy wodotrysk w Rzymie, oh. Rzym.

Fontana frcdda, osada w prowincyi włoskiej Udine, okręgu Pordenone, między tern miastem a Sacile; była niegdyś rezydencyą królów Lon-gobardzkich; Austryacy pod arcyksięciem Janem

porazili tu Francuzów pod Eugen. Beauharnais

And. s.

18 kwietnia 1809 r.

Fontana. Trzech budowniczych włoskich tego nazwiska wymienia Sobieszczański w swym Opisie Warszawy w „Encyklop. Orgelbranda”, lecz nie podaje o nich żadnych szczegółów biograficznych; byli to mianowicie: 1) F. Antoni, według którego planu zbudowano szpital Dzieciątka Jezus, oraz wieże kościoła św. Krzyża; prawą między 1726 a 1730, lewą dopiero między 1753—1754.—2) F. Józef, wespół z Sola-rim wybudował kościół Jana Bożego (Bonifratrów), ukończony r. 1726, i w części zmienił, nakreślony przez Ceroniego, plan kościoła św. Franciszka Serafickiego, przy czem dopomagał mu syn jego

zakrystyj w kościele, dziś metropolitalnym, św. Jana, wystawionych między 1763—67. Prawdopodobnie on-to jest autorem bardzo dowcipnego a cennego dzieła, które po polsku wydał Józef Ma-leszewski, pijar, p. t, „Wojna gramatyczna wyrazów łacińskich, przerobiona podług myśli J. Fontany do użytku młodzieży” (Kraków 1833); on też musiał być dziadem F-y Juliusza (ob.) *

Fontana Grzegorz, matematyk, brat Feliksa (* 1735 w Villa de Nogorola w Tyrolu—f 1803 w Medyolanie), wstąpił w młodym wieku do zakonu szkół pobożnych; był profesorem w Rzymie, w Sinigaglia, w Bolonii; w r. 1763 został dyrektorem biblioteki w Pawii, a w 1768 objął tamże po Boskowiczu katedrę matematyki transcendentalnej. Za rzeczypospolitej Cyzalpińskiej był członkiem konsulty. Ogłosił „Analyseos sublimions opuscula” (1763); „Memorie matemati-che” (1796), oprócz wielu rozpraw w różnych pismach naukowych, oraz przekładów dzieł Bos-suta, Atwood’a, Eulera i Moivre’a.

Fontana Mari ano, matematyk (* w Casai Maggiore w Tyrolu 1746—f w Medyolanie 1808), należał do zgromadzenia barnabitów i nauczał filozofii i matematyki w Bolonii. Medyolanie, Pawii. Ogłosił „Corso di dinamica” (3 t., 1790— 1793), oraz w Aktach instytutu w Pawii liczne notatki, tyczące się historyi nauk ścisłych.

Fontana Juliusz (* 1810 w Warszawie — f 24 grudnia 1869 w Paryżu), pianista i kompozytor muzyczny. F, był wnukiem architekta, sprowadzonego z Włoch do Polski i tu nobilitowanego w r. 1764. Kształcił się się w liceum war-szawskiem, wraz z Fryderykiem Chopinem, z którym następnie odbywał studya muzyczne w kon-serwatoryum, pod kierunkiem Elsnera. W 1828 r. F. zapisał się w poczet uczniów uniwersytetu; 1830 r. wstąpił do wojska, w którym wkrótce dosłużył się stopnia oficera artyleryi. W rok później udał się do Londynu, gdzie utrzymywał się z dawania lekcyj gry na fortepianie. W 1832 r. przeniósł się do Paryża, i tu odnowił znajomość z Chopinem, która wkrótce zmieniła się w przyjaźń najserdeczniejszą, mimo że Chopin trochę jej nadużywał, wyręczając się Fontaną we wszystkich sprawach. F. prowadził w jego imieniu korrespondencye z uakladzcami, umawiał się o wynagrodzenie za. jego utwory, zajmował się najmowaniem dlań mieszkania, przepisywał mu nuty, robił korrekty, prowadził rachunki z wydawcami dzieł, załatwiał wreszcie jego interesy wszelkiego rodzaju.—Było coś w nim z natury cygana; nigdzie długo nie zagrzał miejsca. W 1841 F. puścił się na wędrówkę artystyczną po Ameryce. Dawał koncerty w Hawanie, New Yorku i innych miastach, do współki ze słynnym skrzypkiem Kamillem Sivorim. W Ameryce ożenił się z bogatą hiszpanką, wdową, po jakimś Angliku. Wróciwszy do Paryża w 1850 r., zawiązał przyjaźń z Adamem Mickiewiczem, i wiódł żywot spokojny do czasu zgonu żony, która, przeziębiwszy się na pogrzebie małżonki Mickiewicza, w kilka dni później życie zakończyła. Ponieważ nie pozostawiła testamentu, przeto rodzina pierwszego jej męża, Anglika, odebrała Fontanie majątek, pozostawiwszy jedynie bardzo skromny zasiłek na utrzymanie jego syna. Odtąd nieszczęścia sypały się na niego gradem. Najpierw ogłuchł zupełnie, potem zapadł w chorobę nerwową, nakoniec został dotknięty cierpieniem mlecza pacierzowego. Jakiś czas zarabiał na chleb, pisząc to „Uwagi nad pisownią polską” (Lipsk 1863), to „Astronomię ludową” (Poznań 1869 r.), i różnego rodzaju felietony, bądź zajmując się wydaniem pośmiertnych dzieł Chopina. Nietyle jednak nędza, ile straszne cierpienia fizyczne, spowodowane chorobą nieuleczalną, cierpliwość jego wyczerpały, i w końcu popchnęły do samobójstwa. W nocy z 23 na 24 grudnia 1869 r., F. odebrał sobie życie przez zaczadzenie. Jako kompozytor F. napisał kilkadziesiąt walców, etiud, kaprysów, fantazyj, elegij, nokturnów, romansów i t. d., które wszakże rozgłosu szerokiego nie dostąpiły. O wiele więcej przysłużył się naszej literaturze muzycznej przez wydanie utworów, pozostałych po zgonie Chopina: fantazyi Cis mol, ośmiu mazurków, pięciu walców, trzech polonezów, nokturnu D mol, marsza żałobnego (C mol), trzech „Ecossaises”, ronda i szesnastu pieśni polskich do słów Witwickiego, Mickiewicza, Zale-

A. Pol.

Fontanay A. (f 1837), pisarz i poeta francuski z doby romantyzmu.—Należał do liczby pierwszych redaktorów założonego po rewolucyi lipcowej czasopisma „Revue des Deux Mondes” i pomieszczał w niem swoje no welle i sprawozdania krytyczne pod pseudonimem O’Donno z.—Pod własnem nazwiskiem ogłosił zbiór poezyj p. t. „Ballades, mélodies et poé-

W. Gr.

ab

f:

JL

W. G.

sies diverses” (Paryż 1829); w późniejszym czasie wydał Obrazy z życia Kastylii i An-d a luz y i (Paryż 1835), wysoko cenione przez Sainte-Beuve’a.

Fontane Teodor (* 30 grud. 1819), współczesny poeta i powieściopisarz niemiecki. Rodem z Brandenburgii, dziecinne i młodzieńcze lata spędził w Swinemünde, gdzie z woli rodziców kształcił się na aptekarza; ale wrodzone zdolności ciągnęły go do poezyi i literatury, którym też następnie zupełnie się poświęcił. Gorący patryota pruski, brał udział w wojnie 1870 roku i dostał się do niewoli francuskiej, z której wspomnienia utrwalił w jednem z lepszych swoich pism p. t. „Kriegsgefangen”.Zawód swój poetycki, rozpoczął od zbioru utworów liryczno-epickich przeważnie w formie ballad p. t. „Männer und Helden” (Berlin 1849), osnutych

'A

m. ■ "

A.

:lM

(fm

i

W:

‘1

Fig. 180. Fontane Teodor.

na tradycyach narodowych i historycznych Marchii Brandenburskiej. Późniejsze swoje utwory podobnej formy czerpał F. po części z obcej gleby, a mianowicie z dziejów i podań angielskich i szkockich;—naśladował bardzo szczęśliwie ballady staro-angielskie ze zbioru Percy’ego. Najznakomitszym w tym rodzaju utworem F-a jest cykl ballad „O pięknej Rozamundzie” („Von der schönen Rosamunde” Dessau 1850). I w późniejszym zbiorze poezyi F-a („Gedichte” Berlin

1875) znajduje się wiele utworów, pochodzących z młodzieńczych lat poety i przenikniętych właściwym mu wtedy romantyczno-balladowym nastrojem. Późniejsza wszakże jego twórczość jest z formy przeważnie prozaiczną, choć zawiera mnóstwo prawdziwej poezyi i przeniknięta jest do głębi swojskim, narodowym duchem, F.

ukazuje się w niej nawskroś pruskim poetą, czerpiącym swe natchnienia z dziejów i tradycyi ściślejszej swej ojczyzny. Świadczą o tem wymownie jego Wędrówki po Marchii Brandenburskiej („Wanderungen durch die Mark Branden bürg” Berlin 1875), w których z głębokiem przywiązaniem, w rysach dosadnych, niekiedy wysoce poetycznych, opisuje to odwieczne dziedzictwo Hohenzollernów. Dzieło to dało poznać nie pospolity talent opisowy i opowieściowy autora, który wkrótce potem zasłynął jako znakomity powieściopisarz. — Jego romans historyczny p. t. „Przed burzą” („Vor dem Sturm” Berlin 1876), osnuty na wypadkach z r. 1813, poprzedzających bezpośrednio wybuch narodowej wojny niemieckiej przeciw Napoleonowi, stawiany jest bardzo wysoko przez krytykę, jako rzetelnie artystyczny, prawdziwy i przeniknięty żywem poczuciem narodowem, obraz owej pamiętnej dla Niemiec epoki, w której Prusy po raz pierwszy przewodnią objęły rolę w życiu i dążeniach całego narodu niemieckiego.—Oprócz tej obszernej, szeroko zakreślonej powieści pozostawił F. kilka mniejszych utworów powieściowych („Grete Minde”, „Ellernklipp”, „L’Adulte-ra”, „Schach von Wuthenow”), bardzo artystycznych i pełnych poezyi, z treścią wysnutą z różnych czasów i z różnych warst społecznych, ale rozwijającą się zawsze na gruncie życia północnych Niemiec.

Fontanella, ob. A p e r t u r a.

Fontanes Ludwik, margrabia de (* 6 marca 1757—f 17 marca 1821), pisarz i mąż stanu francuski.—Rozpoczął swój zawód autorski na krótko przed wybuchem wielkiej rewolucyi. Wystąpił naprzód z kilku oryginalnemi utworami poetyckiemi, oraz z przekładem słynnego poematu Pope’a O człowieku (1783), który poprzedził przedmową, zawierającą wiele oryginalnych myśli, i nacechowaną niepospolitemi zaletami stylu.—Następnie ogłosił poemat opisowy w stylu Delille’a p. t. „Le Verger” (1789). Wybuch rewolucyi powitał entuzyastycznym poematem na święto federacyi („Poème séculaire sur la fédération de 1790”), ale gwałty i zbrodnie terrorystów ochłodziły jego zapał. Aby im przeciwdziałać, założył czasopismo p. t. „Le Modérateur”. — Znajdował się w Lyonie w czasie srogich prześladowań, któremi kommissarz konwencyi, Collot d’Herbois, gnębił przeciwników terroryzmu. W imieniu obywateli miasta wystosował petycyę do Konwencji, podaną w d. 20 grudnia 1793.—Wskutek tego uległ proskrypcyi, uniknął jednak śmierci, i po 9 Thermidora powrócił do Paryża, gdzie wkrótce potem mianowany został członkiem instytutu i profesorem literatury w Szkole centralnej .— Ścigaany powtórnie, po 18 Fructidora, przez dyrektoryat, udał się do Anglii. Tutaj zawarł bliższą znajomość z Chateaubriandem i po powrocie do Francyi wspólnie z nim, z Lą Harpem, Esme-

(Paryż 1839. 2 t.).

Fontanges Marya Aniela de Scoraille de Roussille, księżna de (* r. 1661 w Ower-nii—f 28 czerwca 1681 w Paryżu), kochanka króla Ludwika XIV, pochodziła ze starożytnej, lecz podupadłej, rodziny szlacheckiej. W 17-m roku życia ukazała się na dworze francuskim, jako dama honorowa księżny Henryety angielskiej, małżonki brata Ludwika XIV. Zadziwiająco piękna, acz niezmiernie ograniczona, podbita swą urodą króla, któremu się sprzykrzyły kaprysy despotycznej pani Montespan. Otrzymała tytuł księżnej, pensyę królewską, wspaniałe powozy, kosztowności i pałace. Nieoględna i rozrzutna, sypała złotem jak piaskiem. Gdy jednak po odbyciu pierwszego połogu zbrzydła i król począł okazywać jej obojętność, usunęła się do klasztoru Port-Royal w Paryżu, gdzie wkrótce zmarła. Przez trzy lata swych rządów nad sercem królewskiem kosztowała Francyę o-gromne summy. Od niej otrzymał nazwę fon-

Hml.

Dr J. P.

ÜJ7

a«

m

?.

ii

«Saß]

T*

? t$\

*-

Rj

Fig. 181. Fontaź-

nardem i Bonaldem, założył czasopismo „Mercure de France”. W tym czasie też pozyskał względy Lucyana Bonapartego, brata Napoleona, co otworzyło mu drogę do dalszej karyery urzędowej.—W r. 1804 mianowany został członkiem ciała prawodawczego.—Następnie, już za cesarstwa, w r. J 808, został członkiem uniwersytetu, a w r. 1810 senatorem.—Po upadku Napoleona cieszył się względami Ludwika XVIII, otrzymał godność para Francyi i tytuł margrabiego. Ale nie schlebiał niewolniczo nowemu rządowi. — W procesie marszałka Ney’a, należał do liczby sędziów, którzy się oświadczyli przeciw wyrokowi śmierci. W ruchliwem i ezynnern swem życiu F. nie mógł wiele czasu poświęcić literaturze, do której ciągnęły go zdolności i upodobanie.—Wszelako, oprócz wymienionych wyżej utworów młodzieńczych, i w późniejszym czasie napisał kilka rzeczy godniejszych uwagi: „Extraits critiques du Génie du Christianisme”; poemat „La Grèce délivrée”; inny poemat p. t. „Le Vieux château”; odę „Les Tombeaux de Saint-Denis”; oraz liczne mniejsze utwory i rozprawy literackie.—Wszystkie jego dzieła ogłoszone zostały w zbiorowem wydaniu przez Sainte-Beuve’a

W. Gr.

taź (ob.).

Fontanka, jedno z ramion Newy, ob. Petersburg.

Fontanna, ob. Wodotrysk.

Fontanus Baltazar Andrzej, rodem z Gdańska, gdzie też był księgarzem, wydał: „Dictio-narium quatuor linguarum” (Dantisci 1623, in 4-to; edycya czwarta pod tytułem: „Dictionarium lati-no-germano - polonico - graecum” Dantisci 1624, in 4-to); „Nomenclator quadrilinguis, selectissi-mas rerum appellationes latina, germanica, polonica, graeca lingua explicatas indicans” (Gedani 1624, in 4-to).

Fontanus Walenty (* w r. 1536—f w r. 1618), matematyk i lekarz polski. Dziad jego,

Jan, był profesorem w Krakowie, ojciec Tomasza, zwał się, Korzeńskood wioski szląs-kiej, z której widocznie rodzina pochodzić musiała. Walenty zapisał się do albumu akademickiego krakowskiego w r. 1566, bakalaureat z filozofii otrzymał w r. 1568, i zaraz, według zwyczaju ówczesnego, zaczął wykłady na wydziale filozoficznym o Bukolikach i Georgikach W ergi liu sza, później dopiero miewał odczyty matematyczne. Osiągnąwszy w r. 1575 godność magistra, nauczał odtąd w Collegium maius matematyki i astronomii. W⁷ latach 1581 i 1586 był dziekanem wydziału filozoficznego, rektorem zaś w latach 1597—1599, 1602/3, 1616 i 1617. W naukach lekarskich wykształcił się prawdopodobnie w Krakowie, a dyplom doktorski otrzymał wo Włoszech około roku 1597; w r. 1609 zajął w wydziale lekarskim katedrę, ustanowioną i wyposażoną przez Macieja z Miechowa (ob.). Matematykiem miał być dobrym, przynajmniej tak się wyraża o nim Broscyusz (ob.), uczeń jego; jako lekarz cieszył się także dobrą sławą i wziętością wielką. Miał również, jako przyjaciel Syreński ego (ob.), wspierać i zachęcać go przy układaniu znanego zielnika jego. Bibliografowie nasi wymieniają tylko jako F-a: „Kalendarz świąt rocznych z wyborem czasów na rok pański 1589” (Kraków, u Piotr-kowczyka).—Por. L. Gąsior o ws ki „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce” (T. I, str. 316) i Ko ś-mińskiego „Sł. lek. pols.” (str. 121). (Niedokładnie podany na str. 823 jako F ont an).

FontaŹ, wyraz, przekształcony w mowie potocznej z francuskiego Fontange; pierwotnie nazwa bardzo wysokiego, spiętrzonego w kilka kondygnacyi czepca damskiego, z muślinu lub koronek, rozpiętych kunsztownie na drutach.

Strój ten, który dotrwał we Francyi do r. 1720, wprowadziła w modę słynna ulubienica Ludwika XIV, Marya Angelika Fontanges. Ona - to pewnego razu, gdy jej na łowach dworskich (r.1680) wiatr roztargał ubranie głowy, umocowała je w fantastyczną kokardę związanemi wstęgami, których końce spadały jej na czoło. Właściwie tedy ta kokardka, ułożona w kształt róży, była fontanżem, a ponieważ najpierwiej zaczęto jej używać do ozdoby czepca damskiego, przeto i cały strój przybrał to miano. U nas wszakże strojnisie nie tylko głowy, ale także piersi, stanik i całą suknię, a nawet i trzewiki, zamiast sprzążek zdobiły fontaziami;—do trzewików używali ich i mężczyźni.

Fontecha Jan Alfons, de los Ruicesy (* w Daimiol [prow. de la Manca] w r. 1560—f

Dr J. P.

Hml.

m-ców (1891).

Fontenay (Fontane tum), wieś we Francy i, w départ. Yonny, w pobliżu Auxerre, pamiętna stoczoną tu 25 czerwca 841 r. bitwą pomiędzy Karolem Łysym i Ludwikiem Niemieckim z jednej strony, a cesarzem Lotaryuszem z drugiej. Lotaryusz, który chciał braci młodszych zmusić orężem do uznania swej władzy, został po krótkiej lecz morderczej walce pobity na głowę i uciekł, pozostawiając zwycięzcom ogromne łupy. Na pamiątkę tej bitwy, której następstwem "był podział monarchii Karola W. w Verdun (843), wzniesiono w r. 1860 w F. obelisk.

W. G.

w Alcali de Henares w r. 1620), słynny lekarz hiszpański. Do nauk przykładał się i dyplom doktorski otrzymał w Alcali de Henares, poczem dla uzupełnienia nauk udał się jeszcze do Bolonii; powróciwszy stamtąd otrzymał w Alcali katedrę i zajmował ją do śmierci, ciesząc się sławą wybornego profesora. Był bardzo bystrym postrzegaczem i uczonym lekarzem; zawdzięczamy mu klasyczny opis błonicy, nagminnie panującej w Hiszpanii na schyłku w. XVI i na początku XVII, p. n. „Disputationes medicae super ea. quae Hypocrates (tak!), Galenus, Avicenas (tak/) nec non et alii Graeci, Arabes et Latini de anginarum naturis, speciebus, causis et curatio-nibus scripsere diversis in locis et circa affectio-nem hisce temporibus vocatam Garrotillo” (Al-cala de Henares 1611). Dzieło to dla dziejów choroby tej jest nadzwyczaj ważne, gdyż opisuje ją po raz pierwszy zupełnie dokładnie. Wcześniej już ogłosił F. dzieło inne, dziś bardzo rzadkie, p. n. „Diccionario de los nombres de piedras, plantas, frutos, yerbas, flores, enferme-dades, caussas y accidentes que van en este libro de los diez privilegios de mujeres prena-das y se hallan communemente en los autores que van citndos en el Hipocrates, Galeno, Avi-cena, Paulo Aegineta, Rasis, Moschion, Cleopatra, Aristoteles y otros muchos” (tamże 1606); księga ta pod względem filologicznym, osobliwie dla etymologii i synonimiki, jest bardzo ciekawą.—Por. „Biographie médicale” (T. IV, str. 187); Dec b ambre „Diction, encyclop.” (Serya IV, T. III, str. 400) i A. H. Morejon „Historia bibliografica de la medicina espanola” (Madryt 1842—52, T. IV, str. 107).

Fonteius Marcus, propretor Gallii narboiï-skiej (75—73 roku przed Nar. Chr.), któremu wskutek skargi Gallów wytoczono w Rzymie proces o zdzierstwo. Cyceron bronił go (69 r.) w mowie, którą znamy tylko z urywków. Zawierają one jednak ciekawe wskazówki o tern, w jaki sposób pojmowano wówczas w Rzymie administracyę prowincyonalną.

Fontenay, 1) F. le Comte, stolica okręgu w departamencie francuskim Wandei, nad rz. Vendée (prawy dopływ rz. Sèvre), przy drodze żel. Niort-Luęon; piękny kościół gotycki (Notre Dame) z wyniosłą wieżą, kościół św. Jana, kol-legium, teatr, biblioteka miejska, browary, wyrób kapeluszy, płótna, sukna, lin i t. p. handel zbożem; 10 000 m-ców (1891). Za czasów gal-lo-rzyniskich Fontane urn było osadą w Akwi-tanii Drugiej; szczątki dawnych budowli dotąd są widoczne. W r. 1242 Ludwik św. darował miasto bratu, Alfonsowi, skąd przydomek „le Comte”. Za czasów wojen angielskich i religijnych cierpiało wiele, a odwołanie edyktu nan-tejskiego zadało cios uprzedniej jego pomyślności. Rewolucya podniosła je do godności stolicy departamentu; później jednak, gdy stolicę przeniesiono do La Roche sur Yon, F. zostało stolicą okręgu. Za pierwszej Rzeczypospolitej nazwę F. le Comte zmieniono na F. le peuple; miasto zwało się także niekiedy F.-V e n d é e. — Okrąg F. ma 2.133.5 km. □ i 183 578 m-ców (1891); dzieli się na 9 kantonów.—2) F. aux Roses, miasto w départ. Sekwany, na północ od Sceau, o 4 km. od Paryża; fort, wille Paryżan, szkółki drzew ozdobnych i owocowych, uprawa poziomek, róż i fijołków; 3 000 m-ców.—3) F. sous Bois, miasto w departamencie Sekwany, na wschód od Vincennes o 4 km. od Paryża, reduta F. w pobliżu fortu Nogent, piękny kościół gotycki; obfite źródła kryniczne; blicbarnie; 5 200

And. S.

Hml.

Fontenelle Bernard (le Bovier de), (* 11 lutego 1657—j- w Paryżu 9 stycznia 1757), poeta i pisarz popularno-naukowy francuski z XVIII wieku. Był siostrzeńcem wielkiego dramaturga, Corneille’a. Pisywał poezye pasterskie („Poésies pastorales” Paryż 1688), tragedye („Asper”, „Brutus”); opery („Psyché”, „Thetis et Peleus”) kantaty, ody, komedye, w stylu nieposzlakowanie klasycznym, trzeźwo-poprawnym i wytwor-nie-dworskim, ale oschłym i zimnym, pozbawionym zupełnie natchnienia i polotu. W r. 1697 został mianowany sekretarzem dożywotnim Akademii francuskiej. Na tem stanowisku zasłynął jako znakomity krasomówca i autor zbioru pochwalnych przemówień p. t. „Eloges des Académiciens” (l 708 i 1719), poczytywanych za najdoskonalsze wzory doskonałej akademickiej wymowy. Większą jeszcze sławę pozyskał sobie F. przez swoje pisma popularno-naukowe, a osobliwie przez rozgłośne Rozmowy o wielości światów („Entretiens sur la pluralité des Mondes” Paryż 1686), które niesłychane pozyskały rozpowszechnienie, tak we Francyi. jak i w całej Europie.—F. był jednym z najpierwszych przedstawicieli francuskiego racyonalizmu wieku oświecenia. Spopularyzował różne zasady naukowe i filozoficzne, umiał je wykładać w sposób jasny, przystępny i powabny, a przez swój lekki, światowy sceptycyzm przygotował w społeczeństwie ówczesnem grunt pod zasiew negacyjnej filozofii racyonalizmu.

Fonteniacum, n. łae. Fontenoy w Belgii.

Fontenoy, osada w belgijskiej prowiucyi Hen-negau (Hainaut), 1 '/₂ mili na południo-wschód od m. Tournay, pamiętna bitwą, jaką d. 11 maja

Hm].

goulême, wdowy po Janie-bez-ziemi, lesista.

K. J.

S. K.

1745 r. stoczyli Francuzi pod wodzą marsz. Mau rycego Saskiego z armią pragmatyczną. Ta armia, dowodzona przez ks. Cumberland, liczyła 53 000 żołnierzy (Anglików, Austryaków, Hol-lendrów i Hannowerczyków); Francuzi mieli za-ledwo 40 000. Bitwa rozpoczęła się o godzinie

4-ej zrana i do 2-ej godz. popołudniu pozostawała nierozstrzygniętą. Francuzi poprzestawali z początku na obronie swych pozycyj, usiłując przedewszystkiem nie dopuścić sprzymierzonych do zajęcia F., jako punktu głównego. Wreszcie marszałek Maurycy, widząc zachwiane szeregi francuskie, postanowił przejść do ataku i rzucił całą swą piechotę na prawe skrzydło nieprzyjaciela, podczas gdy książę Richelieu, mający pod swemi rozkazami jazdę i gwardyę królewską, uderzył na środek. Świetnie wykonany atak ten zadecydował o zwycięstwie Francuzów. Książę Cumberland dał znak do odwrotu, pozostawiając na polu bitwy 7 000 zabitych, 2 500 jeńców i 40 armat. Francuzi utracili około 3 000 zabitych i 3 600 rannych. Ludwik XV oraz delfin, którzy brali osobisty udział w tej bitwie, wykazali w niej dużo zimnej krwi i odwagi. Następstwem wygranej pod F. było podbicie przez Francuzów Niderlandów austryackich. — Pamiętniki generała Pajol zawierają ciekawy szczegół o kurtoazyi walczących pod F. przeciwników: przed rozpoczęciem bitwy, oficerowie obu wojsk, oddaleni od siebie na kilkadziesiąt kroków, pozdrowili się ukłonem, poczem dowódz-ca gwardyi angielskiej, Karol Hay, wystąpiwszy z szeregów, zawołał: „Panowie Francuzi, zaczynajcie pierwsi”; na to hrabia Autero-che, porucznik grenadyerów francuskich, odpowiedział mu: „Non, monsieur, à vous l’honneur” (Nie, panie, wam się należy ten zaszczyt).

Fontes Baderae, n. łac. m. Paderborn w Westfalii,

Fontevrault, miasteczko we francuskim departamencie Maine et Loire, okręgu Saumur, o milę od lewego brzegu Loary i na samej granicy z departamentem Indre et Loire; 2 898 m-ców (gmina w 1892 r.). W r. 1099 założone tu zostało opactwo przez Roberta z Arbrisselu i jako Fons Ebraldi istniało do roku 1804, w którym je zniesiono i urządzono więzienie centralne w zabudowaniach poklasztornych. Z o-kazałego kościoła ocalało tylko prezbyteryum z grobowcami Henryka II Angielskiego, Eleonory Poitou, Ryszarda Lwie Serce i Izabelli An-

Okolica

And. S.

Fontinalis (paleont.). Dwa gatunki z tego rodzaju mchu znaleziono jako odciski w pokładach górnego eocenu.

Fonvielle Wilfryd, pisarz francuski (* 1828 w Paryżu). Był nauczycielem matematyki, a następnie oddał się wyłącznie piśmiennictwu, głównie popularyzacyi nauk przyrodniczych, oraz publicystyce. Zajmował się też gorliwie żeglugą powietrzną i kilka razy wzbił się balonem w celach naukowych; w r. 1858 pozostał dwie doby w powietrzu między Paryżem a Compiègne, w r. 1869 zaś z Gastonem Tissandier przebył 90 kilometrów w ciągu 35 minut. Ogłosił: „Le Souverain” (Jersey 1853); „L’entrevue de Varsovie” (1860); „La croisade en Syrie” (1860); „La Terreur ou la Commune de Paris en 1871 dévoilée” (1871); „Paris en flammes” (1871); „La République sans phrases” (1872); „Les dialogues républicains” (1873); „La politique anglaise dans le passé et dans l’avenir” (1874) i in. Z dzieł zaś jego naukowych wymienimy: „L’homme fossile” (1865); „Les merveilles du monde invisible” (1865, wyd. 5-e, 1880); „Astronomie moderne” (1868); „Eclairs et tonnerres” (1866. wyd. 4-e, 1885); „La physique des miracles” (1872); „Les ballons pendant le siège de Paris” (1871); „Les saltimbanques de la sciences” (1884); „Histoire de la lune” (1886). Napisał nadto kilka powieści fantastyczno-naukowych dla młodzieży, jak „La conquête du pôle nord” (1877); „Le glaçon du Polaris” (1877); „L’espion aérien” (1884); „Les affamés du pôle nord” (1885); „Les endormeurs” (1887) i in.

Fon-Wizin Dyonizy (Denis Iwanowicz) (* 1745 r. w Moskwie—f 179° w Petersburgu) pochodził ze starego rodu niemieckiego, którego potomkowie w w. XII występują w pośród Kawalerów Mieczowych. Jeden z przodków Dyo-nizego, baron Piotr Fon-Wizin, podczas wojny inflanckiej za Iwana Groźnego, był wzięty do niewoli wraz z synem i pozostał w Rossyi na zawsze, a wnuk jego, za panowania cara Aleksego Michajłowieża już się zrusyfikował całkowicie i przyjął prawosławie. Ojciec Dyonizego, Jan, pełnił naprzód służbę wojskową, potem cywilną w kommissyi rewizyjnej, a wkońcu osiadł na wsi, doszedłszy do posiadania 500 dusz poddanych. Był to człowiek, jak na swój czas, dość wykształcony i dbały o naukę i wychowanie dzieci. Pod jego ferułą Dyonizy pierwsze wykształcenie otrzymał i nad wiek swój rozwinięty, w dziesiątym roku życia oddany był do świeżo wówczas założonego przy uniwersytecie pensyonatu szlacheckiego (1755), a jednocześnie z tern zapisany został przez ojca do Sie-mionowskiego pułku lejb - gwardyi. W ty m-to pensyonacie, o którego nauczycielach F.-W. w Pamiętnikach swoich bardzo niepochlebne pozostawił wspomnienie, już uczuł był w sobie pociąg do pióra, ale pracę swą literacką rozpoczął od tłómaczeń, z których w druku ukazały się najpierw Bajki moralne Ludw. Holberga, i to już w czasie, kiedy chodził na uniwersytet. Ale owe Bajki moralne stały się przyczyną zdemoralizowania tłómacza swego; księgarz bowiem wydawca, dla którego podjął tę pracę, obowią-zawszy się zapłacić mu za nią 50 rubli książkami, wybrał na ten cel same utwory pornograficzne ze sprosnemi illustracyami i rozbudził przez

ggp

-3=

nie w młodzieńcu nieczyste żądze. Wtedy też pojawiały się rozmaite jego przekłady w czasopismach: „IIojie3Hoe yßeceieme” Cheraskowa i „Coópanie Jiyunnixï. counnenm” Rejchela; były to jednak rzeczy słabe, świadczące o powierzchownej tylko znajomości obcych języków. W r. 1758, kiedy F.-W. był już na ostatnim kursie w pensyonacie, dyrektor tego zakładu, Melissi-no, udając się do stolicy dla porozumienia się z kuratorem i założycielem uniwersytetu moskiewskiego, Janem Szuwałowein, zabrał go z sobą w liczbie co najlepszych dziesięciu uczniów, ażeby się pochlubić nimi przed swym zwierzchnikiem, a w nich i szkołą swoją. U kuratora, gdzie doznali bardzo łaskawego przyjęcia, niezmierne na młodzieńcu wrażenie wywarło spotkanie się z nieśmiertelnym Łomonosowem, który zaszczycił go swoją rozmową. Tegoż dnia po obiedzie dyrektor zaprowadził swych wychowańców do dworu na tak zwany kur tag. Cesarzowa nie wychodziła, lecz wspaniałość pałacu i zebranego w nim świetnego towarzystwa, wprost oczarowały młodzieńca, który jeszcze nic podobnego nigdy nie oglądał. Nic wszelakoż z tego, co widział, w taki zachwyt go nie wprawiło, jak teatr, na którym po raz pierwszy w życiu swojem się znalazł. Dosyć licha farsa (Hol-berga Henryk i Per ni 11 a) wydała mu się rzeczą genialną, aktorowie—ludźmi najznakomitszymi; to też gdy się dowiedział, że bywają oni u jego stryja, u którego mieszkał podczas pobytu w Petersburgu, szalał z radości. Jakoż poznał z nich kilku bardzo zdolnych, rozumnych i szlachetnych, a między nimi Dmitrewskiego, z którym się zaprzyjaźnił, i wiernym mu był do końca, wiele z rozumnych jego rad i uwag korzystając w swoim zawodzie komedyopisarskim. Nie ulega też wątpliwości, że owe wrażenia teatralne i poznanie się z aktorami ostatecznie popchnęły go w ten zawód, do którego, rzec-by można, był urodzony, otrzymawszy z natury niezmiernie bystrą obserwacyę, oraz dar osobliwszy przedrzeźniania każdego głosu, ruchu i fizyognomii i podchwytywania każdej śmieszności. Powróciwszy do Moskwy, wstąpił na uniwersytet, a obok innych studyów zaczął bardzo pilnie pracować nad językiem francuskim, o którego nieodbitej potrzebie przekonał się podczas pobytu w Petersburgu, gdzie go jakiś paniczyk zfrancuziały potraktował bardzo wzgardliwie za nieznajomość mowy Gallów. Dopomagał mu w tej pracy język łaciński, który znał dobrze, słuchając w nim między innemi wykładu logiki prof. Schadena. Po dwóch latach tak wielki w nim postęp uczynił, iż mógł już przetłómaczyć „Alzyrę” Voltai-re’a wierszami (wyd. 1762 r.). W r. 1761 przybyła do Moskwy Cesarzowa ze swoim dworem. F.-W., który, jak wiemy, w dziesiątym roku życia zapisany był przez ojca do gwardyi, miał już wtedy stopień sierżanta i musiał obok kursów uniwersyteckich, chodzić na wartę do odwa-

Enc. Powoź, llustr. Zosz. 174. T. XXIJL

chu, wykręcając się, jak tylko mógł, od czynnej służby. To też postanowił zrzucić z siebie to jarzmo i podał prośbę do wicekanclerza Go-licyna o posadę tłómacza w kollegium spraw zagranicznych. Prośba ta pożądany skutek odniosła: wicekanclerz, przekonawszy się o jego znajomości obcych języków, kazał go uwolnić i z uniwersytetu, i z wojska, i przyjął do swej kancelaryi. Zdolny, bystry, dowcipny i utalentowany młodzieniec, rychło tak dobrą zyskał u zwierzchnika swego opinię, że mu nawet powierzono dosyć zaszczytną missyę do dworu Meklenburg-Szweryńskiego, z której się dobrze wywiązawszy, utwierdził się na swojem stanowi-

iiiSi

§IJJ§

-m

ta

III

V-*

I;

ii

Urn

'I

Fig. 182. Fon-Wizin Dyonizy.

sku i rozpoczął służbę publiczną w Petersburgu, gdzie wkrótce zaznajomił się z literatami i blizkie pozawierał z nimi stosunki. Był więc zupełnie swojem stanowiskiem zadowolony, ale się nie długo niem cieszył. Minister gabinetu, Jełagin, poszukiwał zdolnego sekretarza do swego boku; a ponieważ cesarzowa, wielka zwolenniczka Woltera, znała już krążące w rękopisie tłóma-czenie „Alzyry” F-W-na, jego więc uznała godnym tego zaszczytu i wydała odpowiedni ukaz imienny. Jełagin, sam literat i protektor młodych pisarzy, rad był tej noininacyi i szczerze sekretarza swego polubił; lecz więcej zajmował się z nim literaturą, niźli sprawami służbowemi.

105

F.-W. czytywał mu swoje utwory i światłego Zdania jego zasięgał, a łaskawy mecenas, któremu snadź to pochlebiało, zostawiał mu wolność zupełną. Używał jej i nadużywał tłómacz „Al-żyry”, lecz nie tyle na pracę literacką, ile na uciechy stołeczne^ w których liczbie teatr pierwsze zajmował miejsce; żył rozrzutnie, w gronie wesołych towarzyszy, których dość często w do-ńiu swoim ugaszczał, a z których najmilszymi mu byli: książę Wiaziehiski, ks. Kozłowski oraz aktor Dmitrewski; trzymał aż trzech służących, Wprawdzie z poddanych ojca swego, ale kosztujących nie mało, wydawał dużo na powozy, na widowiska, na uczty i na stroje, jakich wymagały stosunki w wyższych sferach, bywanie na kurtagach i na dworskim teatrze. Na to pensya nie starczyła, ani zasiłki, udzielane przez ojca, a wiktuały, nadsyłane z wiejskich produktów, nie wielką ulgę przynosiły. Nieraz więc bywał w kłopotach finansowych, i po części dla zaradzenia im przełożył z francuskiego Miłość Charyty i Polidora. Może też ze względu na te kłopoty, dla oszczędności, a zarazem i dla usunięcia się od tych pokus, które go odrywały od pracy, dość często, a niekiedy nawet na czas przydłuższy, wyjeżdżał za urlopem do Moskwy, skąd do swego zwierzchnika pisywał listy literackie i przysyłał mu swoje utwory. Zdawałoby się więc, że był i powinien być zadowolonym ze swojej służby; lecz w rzeczywistości było inaczej, w ciągu bowiem lat sześciu żadnego nie otrzymał awansu. Przypisywał to intrygom drugiego sekretarza i faworyta Jełagina, także literata, Łukina, którego złośliwym swym dowcipem nieraz dotykał; lecz się zdaje, że się w tem mylił: Jełagin, zajęty literaturą, filozofią, wolno-murarstwem, nie troskał się ani o własną, ani o swych podwładnych kary erę. To też lubo F.-W. wreszcie wygryzł Łukina, sprawy swojej tem nie poprawił; skutkiem tego coraz bardziej odstręczał się od Jełagina i upatrywał tylko sposobności, żeby się z nim rozstać na zawsze. Jakoż wkrótce sposobność ta sama się nastręczyła.—Podczas jednego przy dłuższego pobytu na urlopie w Moskwie, gdzie bez przeszkody oddawał się zajęciom literackim i gdzie przetłóma-czył poemat biblijny Bitobćgo p. t. Józef, oraz powieść Arnaud’a Sidney i Sylli, napisał pierwszą słynną swoją komedyę p. t. Brygady er, z którą powróciwszy do Petersburga, gdy ją przeczytał w gronie swoich przyjaciół, wr taki zachwyt ich wprawił, że wieść o niej, jako o nie-bywałem arcydziele, po całej stolicy roznieśli, i odtąd wszystkie salony zaczęły jeden przed drugim ubiegać się o F.-W-a, aby słyszeć jego czytanie, a raczej granie tej komedyi; jakeśmy bowiem wyżej powiedzieli, miał osobliwszy dar przybierania każdej fizyognomii, naśladowania każdej mowy i giestów, czem śmiech szalony i podziw w swych słuchaczach obudzał. Nareszcie i cesarzowa, zaciekawiona rozgłosem nadzwyczajnym Brygad y er a, zawezwała F.-W-a do siebie, łaskawie wysłuchała jego czytania i zaszczyciła go swoją pochwałą. Przy czytaniu tem obecny był znakomity owego czasu mąż stanu, Nikita Panin. Ten, po niejakim czasie spo-tkawszy F.-W-a, oświadczył mu, że chce go przedstawić z jego komedyą cesarzewiczowi następcy tronu, którego był wychowawcą. W. Księciu Pawiowi, również, jak i innym, podobał się i Brygadyer i jego autor, któremu tyle łaski okazał, że go zatrzymał na obiedzie i oświadczył mu przez Panina, iż go rad widywać będzie u swego stołu. Mimo takiego powodzenia w literaturze, mimo takiej wziętości i tylu znakomitych protektorów, ledwie dopiero we trzy lata po zyskaniu względów Panina F.-W. został jego sekretarzem w kollegium spraw zagranicznych. A nim do tego przyszło, pod wpływem ciągłego obcowania z Jełaginem, który był wielkim mistrzem loż masońskich rossyjskich, z przesią-kłym wolteryanizmem kolegą swym, ks. Kozłowskim i wielu innymi ludźmi wolnomyślnymi, którzy (według słów jego) „szydzili z rzeczy świętych i wyśmiewali to, co czcić należy”, przejął się ich ideami materyalistyczuemi i sceptyczne-mi, które się najjaskrawiej odbiły w jego satyrze, napisanej w formie Epistoły (Hoc.iauie) niby do sługi swego, Szumiłowa, gdzie pod osłoną żartu wypowiada swoje zwątpienie o najważniejszych zagadnieniach życia i przeznaczenia ludzkiego. Pyta w niej Szumiłowa, na co ten świat stworzony? i w odpowiedzi swej maluje wstrętny obraz występków społeczeństwa. Wszędzie tryumfuje głupota, kłamstwo i oszu-kaństwo, i wszystko na świecie jest próżnością. Życie jest to zabawka: potrzeba tylko umieć w nią się bawić. 1 na co ludziom raj? Wszak i tu żyć wesoło; igraj tylko bliźnimi, igraj, choćby im to igranie łzy wyciskało.—Nie otrzymawszy żadnej odpowiedzi na zapytanie o celu stworzenia, autor kończy swą epistołę: „Ja i sam nie wiem, na co ten świat stworzony”. Utwór ten dużo wrzawy narobił i w pewnych sferach dał powód do wielkiego zgorszenia: okrzyczano F.-W-na za bezbożnika. Zaniepokoiło się tem sumienie młodzieńca, w którego duszy nie zatarły się były jeszcze zasady religijne, wyniesione z domu rodzicielskiego: postanowił zawrócić z drogi, którą uznał za niebezpieczną, zaczął najusilniej w duchu pracować nad utwierdzeniem się w zasadach wiary i zabrał się do tłómaczenia z Samuela Clarke’a „Demonstration of the being and attributs of God.”. Praca ta uspokoiła jego skrupuły religijne, bojąc się zaś powrotu do dawniejszych swych błędów, z czasem się aż zanadto daleko w kierunku przeciwnym posunął, a w swoich pamiętnikach napisał: „Ty znasz, o, Panie, serce moje. Ty wiesz, że utwór ten (Epistoła) był owocem, nie bezbożności, lecz głupiego dowcipu mego”.—Służba u Panina dała F.-W-owi to stanowisko, o którem marzył: wpro-

wadziła go w stosunki przyjacielskie z działa- ły relikwie św. Fabiana, gorszy się naiwnością czarni na polu polityki, dyplomacyi i wojskowo- i zabobonnością Polaków, wierzących w cuda ści w Rossyi i za granicą, a korrespondencya je- przez nie sprawowane, jak gdyby w Rossyi go z nimi wszystkimi pięknie świadczy o jego o niczem podobnem nigdy nie słyszał. W War-charakterze. Służył też i talentem swym lite- szawie, która mu się wydała „podobną nadzwy-rackim zwierzchnikowi swojemu, a właściwie, ¹ czajnie do Moskwy”, jako ulubieńca potężnego w myśl jego, następcy tronu: napisał powieść Ka- i Panina, spotkało go świetne przyjęcie. Był listenes, w której przedstawiał, jak nieodbicie są potrzebni monarsze wierni doradzcy, i mówił o uczciwości, jako o najpierwszym obowiązku obywatela. Napisał także Słowo z powodu wyzdrowienia wielkiego księcia, które sprawiło na współczesnych bardzo silne wrażenie; wreszcie pod przewodem Panina układał plany rozmaitych reform rządowych, potrzebnych nieodbicie dla dobra państwa. A uczestnicząc w pracy swego zwierzchnika, uczestniczył też i w jego zabawach, bywając z nim na kur^gach, spektaklach i maskaradach dworskich. Zaszły jednak wypadki, które omal, że go nie pozbawiły tego stanowiska świetnego. Stronnictwo nieprzyjazne Paninowi tak się było wzmogło u dworu, iż niewiele do tego brakło, aby go cesarzowa usunęła od boku następcy tronu, a w takim razie byłby on opuścił służbę rządową. Sprawa skończyła się pomyślnie; Panin zwyciężył, ale z jakie-mi przychodziło mu walczyć intrygami, dowodzą słowa F.-W-na w liście do siostry: O nic Boga nie proszę, jak tylko o to, aby mię ze czcią, nieuronioną z tego piekła wyzwolił.—W r. 1773 N. Panin, skończywszy wychowanie następcy tronu i hojną od cesarzowej otrzymawszy na grodę, między innemi zaś 9 tysięcy dusz na Białej Rusi, podzielił się niemi z swymi sekretarzami: F.-W. dostał 1180, a że i żona przyniosła mu w posagu 20 000 rubli i dom w Petersburgu, miał więc świetnie byt swój zabezpieczony, mógł żyć spokojnie i dostatnio, i dom swój postawiwszy na pańskiej stopie, spędzał w nim miłe wczasy w towarzystwie dobrych przyjaciół, w których liczbie najbliżsi byli jego sercu: Bogdanowicz, Dierżawin, Kniażnin i Dmi-trewski.—Dzięki swej zamożności mógł też w r.

z żoną na assamblu u hetmanowej Ogińskiej, gdzie ujrzeli „całą Warszawę”. Assamblè się powtarzały co wieczór. Wreszcie poseł rossyj-ski zaprowadził go na recepeyę u dworu, gdzie go król przyjął bardzo uprzejmie i oświadczył, że go zna z reputacyi. Pomimo to, i zwyczaje, i obyczaje osądził z wielkim sceptycyzmem: częste rozwody uznał za cechę rozwiązłości krańcowej; strój kobiet wydał mu się dziwacznym, raził go swą rozmaitością; grę artystów dramatycznych pochwalił, lecz język polski nazwał śmiesznym i or dy naryj ny m. Jeszcze surowszy wyrok wydał na Francuzów, o których charakterze w taki sposób pisał do siostry: „Oszustwo uważają oni za prawo rozumu. Według ogólnego mniemania oszukać wcale nie wstyd, nie oszukać—głupota. Śmiało powiem, że Francuz nigdy sobie nie przebaczy, jeżeli ominie sposobność oszukania kogoś choćby w drobnostce. Bożyszczem jego—pieniądz”.— Gorszy go to niezmiernie i służy mu za dowód niższości rasy, że panowie znoszą od sług swych i pospólstwa niesłychane lekceważenie. Lokaje nie zrywają się na równe nogi, jak w Rossyi Filki, Fomki, Pietruszki, gdy Pan przechodzi; a u stołu każdy z nich posługuje tylko swojemu panu, nie podając byle komu talerzy. Według F-a jest to wynikiem zepsucia obyczajów, a zepsucie to i różne nadużycia doszły we Francyi już do takiej ostateczności, iż wstrząsnęły fundamentami gmachu: źle jest w nim mieszkać, a rozwalić go byłoby zgubnie. Razi go ciemnota szlachty francuskiej w porównaniu z prowincyonalną szlachtą rossyjską. Śmieszy go do rozpuku msza solenna, celebrowana przez arcybiskupa z liczną assystą wyższego duchowieństwa; a w processyi Bożego Ciała widzi dowód niezbity, że się Francya czołga w mroku najgrubszego obskurantyzmu.—Wogóle bardzo jest niełaskaw na duchowieństwo łacińskie. Nie miał-ci on dobrej opinii i o swem własnem duchowieństwie, o którem w Epistole do Szumiłowa wyraził się dosyć zjadliwie; ale po nawróceniu się swojem, nie pozwalając już sobie jego dotykać, całą niechęć swą przeniósł na katolickie. Lecz i filozofów również nie

szczędzi: „Ze wszystkich uczonych (pisze) najbardziej mię zadziwił D’Alambert. Wyobrażałem sobie, że to jest osoba poważna i szanowna, a tymczasem znalazłem figurę najobrzydliwszą i fizyognomię najpodlejszą. D’Alamberty, Dide-roty, w swoim rodzaju takież szarlatany, jak te, których widywałem codzień na bulwarze. Mar-montel, Thomas i niektórzy inni bywają w moim

1777 odbyć, dla poratowania zdrowia swej żony, podróż za granicę, mianowicie do Francyi, bardzo w owe czasy kosztowną. Owocem tej podróży były nader ciekawe listy do Piotra Panina oraz do siostry, w których się znajduje wiele trafnych spostrzeżeń o stosunkach politycznych i społecznych we Francyi, ale zarazem mnóstwo, rzec można, niedorzecznych, śmiesznych, dzikich poglądów, tchnących dziwnym u człowieka rozumnego i postępowego obskurantyzmem, przesądami i uprzedzeniami, które wszędzie każą mu upatrywać złą albo śmieszną stronę, wszystko potępiać i ze wszystkiego szydzić, a zasklepiwszy się w ciasnym, bezwzględnym, szowinistycznym patryotyźmie, widzieć wyższość jedynie w tein, co swoje. Tak np. przejeżdżając przez miasteczko Stołpce w Mińskiej gubernii, gdzie w kościele Dominikańskim cześć odbiera-

domu. Są to ludzie rozumni, ale po nym swym postaciom takich Chanżakinów, Czu-większej części—łgarze”. Nie mniej surowym dichinów, Worczałkinów, Firlufiuszkinów wpro-jest dla panów, których nazywa porządnem wadzała na scenę ludzi rozumnych, oświeconych, bydełkiem. Jednem słowem wszystko w tym uczciwych, zwolenników i apostołów idei po-kraju wydaje mu się podłem, głupiem, nikczem- stępowych współczesnych, ludzi takich, jakich nem, śmiesznem, niemogącem ani się równać w swych poddanych widzieć pragnęła; —tak też z tein, co jest w Rossyi: „Głośny bęben za gó- i F.-ÏV". w Brygadyerze nie wznosił się ponad te rami, — powiada—sądziliśmy, że Francya jest wzory doskonałości i zgoła nic lepszego nie ziemskim rajem, aleśmy się srodze zawiedli”; w liście zaś do Panina pisze: „jeśli który z młodych obywateli będzie się oburzał na nadużycia i nieporządki w Rossyi, to posłać go czemprę-dzej do Francyi, a pewno się z niezadowolenia swego wyleczy?—Jednak pomimo takiego uprzedzenia, pomimo z góry powziętego zamiaru przedstawienia w najgorszem świetle tego, przeciwko czemu walczył i co ośmieszał w pismach swoich, nieraz przeczy sam sobie i pomimo woli hołd składa geniuszowi francuskiemu, a o Paryżu mówi w liście do siostry: „Paryż to bynajmniej nie miasto; trzeba go słusznie nazwać całym światem”.—Powróciwszy do kraju w r, 1778,

pragnął, bo wtedy całą duszą podzielał wzniosłe zasady Katarzyny, wypowiedziane w jej rozgłośnym Nakazie, i z zapałem je propagował. W końcu zaś i to jeszcze zaznaczyć trzeba, że F.-W. w Brygadyerze, wyśmiewając i ośmieszając z dowcipem niezrównanym głupców, szubrawców i niegodziwców, czynił to bez żółciowego moralizatorstwa, tylko z jakąś dobroduszną jo wialnością, starając się przedewszystkiem złe ośmieszyć, a dla pobudzenia widzów do śmiechu, często karykaturując swe typy i z komedyi przechodząc w farsę. Całkiem inaczej rzecz się ma z Niedorostkiem: już to wcale nie jest naśladowanie, czy przetworzenie pomysłu zapożyczonego na swojski, ale utwór nawskroś oryginalny, prawdziwie narodowy, tern zaś jeszcze oryginalniejszy, że takich typów, jakie w, nim występują, nikt z komedyopisarzy rossyjskich przed F.-W-em nie wprowadzał na scenę. To już nie sfera miejska, urzędnicza, której wady i nadużycia aż nadto dobrze wszystkim były znane i poniekąd tolerowane; tu już nie szło autorowi o przedstawienie z jednej strony szkodliwych skutków fałszywie pojętego wychowania na sposób cudzoziemski, i tej demoralizacyi i śmieszności, jakie ono pociągało za sobą, z drugiej — matactwa i łapownictwa w sferze urzęd-wniczej, które rząd bezskutecznie usiłował ukrócić. Tu F.-W., przeniósłszy się w sferę ziemskich obywateli, z całą siłą swego talentu i z całą miłością dobra i prawdy, z jednej strony bronią satyry jadowitej, z drugiej—bronią argumentów poważnych a rozumnych, uderzył, już nie na wychowanie fałszywe, powierzchowne, zcudzoziemczałe (jak w Brygadyerze), lecz na brak w onej sferze zgoła wszelkiego wychowania, i na opór jej przeciw dążności rządu, który specyalnemi ukazami (Piotra, Anny, Elżbiety, Katarzyny) usiłował przymusić szlachtę, niechcą-cą rozstawać się z swymi synami, aby ich koniecznie uczyła w domu i posyłała na egzamin w Petersburgu do heroldyi, a w Moskwie i w innych miastach do generał-gubernatorów i gubernatorów: w dwunastym roku niedorostek powinien był umieć czytać i pisać, do roku piętnastego, prócz jednego z obcych języków (francuskiego lub niemieckiego) i religii, uczyć się arytmetyki i geometryi; nadal mógł przy rodzicach pozostać jedynie pod warunkiem, że się będzie ćwiczył w geografii, historyi i artyleryi, a w dwudziestym musiał koniecznie zaciągnąć się do służby rządowej. — Fon-Wizinowi wszakże nie szło o samo tylko wychowanie książkowe,

F.-W. napisał drugą, najcelniejszą swoją kome-dyę, pod tytułem Niedorośl. Sztuka ta, wystawiona na scenie r. 1782, w zachwyt i zdumienie wszystkicli wprawiła, jako zjawisko niebywałe w piśmiennictwie rossyjskiem. Jest to utwór nierównie wyższy od Br y gady era, bo, chociaż w obu występują typy wzięte wprost z życia, rzeczywiste, oryginalne, wszystkim znane, wielu pokrewne, w obu panuje dowcip satyryczny nieporównany, chóć w obu autor bije na zepsucie obyczajów, na złe wychowanie młodzieży, na panujące występki, zdrożności i nadużycia, w obu typom ujemnym przeciwstawia dodatnie; wielka jednak zachodzi między niemi różnica.

Naprzód bowiem Brygady er, jakkolwiek go uznano za pierwszą oryginalną komedyę narodową, był prostem naśladowaniem komedyi Hol-berga „Jean de France”; z porównania ich łatwo się przekonać o zupełnem podobieństwie treści, intrygi, przebiegu akcyi, typów, a nawet i wyrażeń, szczególniej zaś śmiesznych zwrotów francuskich. Wprawdzie naśladowanie to było tak doskonałe, typy tak realne, tak swojskie, iż, zdaniem Gałachowa Brygady er dotąd jest komedyą świeżą, żywą, oryginalną; ale takich grubych Brygady er ów, takie Akuliny Ti-mofiejówny, takich czynowników drapieżnych i sprzedaj nycli, takich Iw anus zk ów, takie karykatury powierzchownej ogłady, osłaniające małpowaną cudzoziemszczyzną swoją głupotę, spotykano wówczas na każdym kroku, i niektórzy inni pisarze, lubo bez tak wybitnego talentu, typy podobne przedstawiali w swoich komedyach, przed innymi zaś Cesarzowa Katarzyna, która bodajże pierwsza tak poprzednikom F.-W-a, jako i jemu, dała podnietę do brania wprost z życia narodowego typów i wyszydzania w nich wad i zdrożności społecznych. Tak samo też, jak ona przeciw ujem

o kształcenie umysłu, lecz przedewszystkkn o moralność, zacność i prawość charakteru, których brak wpośród obywatelstwa przedstawiał jako główną przyczynę wszystkich wad jego i występków, wcielonych w takie typy jego ko-medyi, jak rodzice Niedorostka: Prostaków i fury a—żona jego, oraz jej brat Skotynin, i ich ojciec, który ani słyszeć nie chciał o szkole i krzyczał w uniesieniu: przeklnę chłopca, jeśli cokolwiek przyjmie od tych bisurmanów! i nie godzien ten zwać się Skotyninem, kto czego-bądź uczyć się zechce.—To też nikt z nich czytać nie umiał, a Prostakowowa ze zgorszeniem mówiła o tych pannach, które pisywały i odbierały listy. Łatwo pojąć, jaki mógł być ustrój takiej rodziny, jakie jej zasady i obyczaje i jakie wychowanie rozpieszczonego niedorostka. W gnieździe tern potworów ciemnoty, przesądów, zbydlęcenia, samowoli, ciemięstwa, ład zaprowadza kommissarz rządowy, Prawdin, idealny wzór urzędnika, działającego w myśl Nakazu Cesarzowej, a mającego obowiązek czuwać nad tern, aby źli i nieokrzesani obywatele, posiadający nieograniczoną władzę nad poddanymi, nie nadużywali jej nieludzko.—Większe jeszcze znaczenie, jako typ idealny, ma przezacny Starodum, sobowtór autora, który przez jego usta wypowiada podniosłe swe poglądy i niezadowolenie z obecnych czasów. Samo jego nazwisko pokazuje, że ma on nie dzisiejszy sposób myślenia, jakoż F. W. przedstawił go, jako syna obywatela, który służył Piotrowi W. i dał mu wychowanie najlepsze według czasu, „gdy jeszcze nie umiano pustych głów napychać cudzym rozumem i gdy jedyną regułą wychowania było: miej serce, miej duszę, a będziesz człowiekiem zawsze i wszędzie”. Cenzura zakazała była przedstawienia i druku tej komedyi i tylko dzięki zezwoleniu samej cesarzowej grano ją z niesłychanem powodzeniem w Petersburgu i w Moskwie. Zjednała ona F.-W-wi miano Molière’a rossyjskiego, a Potemkin po jej przedstawieniu miał jakoby autorowi powiedzieć: „Denisie, umrzyj, albo więcej już nie pisz”.—Cesarzowa dała dowód wielkiego liberalizmu i wspaniałomyślności, tak łaskawie obszedłszy się z tą sztuką, w której, bądź co bądź, znać było w pewnej mierze naganę przeciw niej wymierzoną, za to, że wzniosłe jej idee, w Nakazie wypowiedziane, w życie się nie wcieliły. Ośmielony tern pobłażeniem, gdy w r. 1783 księżna Daszków (ob.), zamianowana prezydentem Akademii nauk, założyła czasopismo p. t. „ Coóech^niiKt”, a cesarzowa przyjęła w niem współpracownic-two i umieściła szereg artykułów satyrycznych p. t. „Bijjiu u neÖHjiHur.i”, F. W. podał do tegoż wydawnictwa swoje Zapytania („Bonpo-cf>i ii3,n,arrejno ótuien n iieui-mnrr.”), w których zanadto śmiało wypowiadał swoje niezadowolenie z tego, co się działo w życiu tak publicz-nem, jak dworskiem, i z ludzi, otaczających Katarzynę. Cesarzowa pozwoliła wydrukować te zapytania, lecz tylko razem ze swojemi odpowiedziami, które miały stępić ich ostrze. Pierwsze zapytanie było zarzutem, czy wyrzutem, zrobionym monarchini, tak bowiem brzmiało: „Dla czego u nas sprawy się zaczynają z wielkim zapałem i żywością, a potem słabną, i nawet całkiem idą w zapomnienie?” Cesarzowa odpowiedziała na to: „Dlategoż, dlaczego się ludzie starzeją”. Inne były nie mniej drażliwe, jak np.: „Dlaczego u nas procesujący się nie drukują swoich procesów i wyroków rządowych?” Najbardziej wszakże dotknęło Cesarzową pytanie, odnoszące się do jej ober-sztalmajstra, Leona Naryszkina, którego lubiła za to, że ją śmieszył swoim dowcipem. F. W. zapytywał: Dla czego w dawne czasy błazny, śmieszki, paple rang nie mieli, a dzisiaj mają nawet bardzo wysokie?.—Cesarzowa odpowiedziała: Zapytanie to wynikło z języczliwości, której przodkowie nasi nie znali!—Z tych i innych odpowiedzi F. W. spostrzegł, że zawiele sobie pozwolił, i nie-tylko już nowej seryi zapytań swych nie podał, ale nawet napisał do Sobiesiednika list z usprawiedliwieniem się i wyjaśnieniem, że miał intencye najlepsze, ale nie umiał icli we właściwej formie wyrazić. Cesarzowa mu przebaczyła, ale, kiedy przysłał do Sobiesiednika swoją Gramatykę dworską, kazała ją odrzucić z powodu ostrości tonu. Ten sam los spotkał i inne artykuły F.-W-a społeczne.—Dotknęło go to bardzo boleśnie: kiedy więc w tymże roku śmierć wydarła mu najlepszego przyjaciela i dobroczyńcę, Panina, uwolnił się od służby, w której już żadnej kary ery nie mógł się dla siebie spodziewać, a w r. 1784 w podróż do Włoch wyjechał. Przepędził tam osiem miesięcy, wróciwszy zaś do Moskwy został rażony paraliżem, który mu odjął władzę w lewej nodze i ręce, oraz mowę bardzo utrudnił. Podróż do Wiednia, Karlsbadu i Tręczyna (1786 — 87) ulgi mu nie przyniosła, zachował jednak w pełni władze umysłowe i chęć do literackiej pracy, której był przez lat kilka zaniechał. W r. 1788 chciał założyć własny swój organ p. t. „Crrapo-jryM'L juin Æpyhb qecTHi>ixï> juo^efi”, ale mu policya petersburska nie pozwoliła. To go mocno rozgoryczyło, a w połączeniu z przykrościami, doznanemi w Sobiesiedniku, i z żalem po śmierci Panina, przy rozdrażnieniu, w jakie wprawiało go ciężkie kalectwo, zachwiało równowagę jego duchową: wpadł w jakiś ponury nastrój religijny, pod którego wpływem stał się nieubłaganym sędzią wszystkich swoich postępków, a nawet swoją chorobę zaczął uważać jako karę bożą za ciężkie winy. W .„lakiem usposobieniu duszy, u schyłku życia (r. 1790), na wzór Jana Jakóba Rousseau, napisał bardzo zajmującą spowiedź ze swych czynów i myśli p. t. „ lJncTocepji,eTiHoe npiisHame me. ß'h.iax'B n no-MLiui;ieHmxï>”. Usposobienie to wszelakoż musiało być tylko czasowem, a może właśnie spo-

311 mt, (1892).

W. G.

XV wieku.

wiedź uspokoiła mu sumienie i przywróciła równowagę moralną; Dmitrjew bowiem, opisując swoje poznanie się z nim na wieczorze u Dier-żawina, maluje go (pomimo niedołęztwa fizycznego), równie wesołym, dowcipnym, ciętym i bystrym, jakim był za najlepszych czasów w swoich komedyach, listach i artykułach dziennikarskich. Przyniósł był z sobą nową komedyę p. t. Hoffmeister, którą kazał odczytać jednemu z dwóch swych przewodników, i choć mówił z wielkim wysiłkiem, głosem ochrypłym, dzikim, opowiadał jednak bardzo wesołe anegdoty. Było to 12 grudnia 1792 r.; bawił u Dier-żawina do godziny jedenastej, a nazajutrz już nie żył.—Z innych pism, pominąwszy takie utwory satyryczne, jak: List Wziatkina do jego prewoschoditelstwa; Korrespondencya Dunrykina ze Starodumem; Wybór guwernera i t. p. zasługuje przedewszystkiem na zaznaczenie ważny pod względem historycznym ż y ciorys N. Panina.—Bibliogr. Ks. P. Wia-ziemski „<I»ohï>-Bii3iiiiï> ”    (1848); Piątkowski

„O JKII3HH n c o'ni uch i iix'L $OHT.-Bd3HHa”, w wydaniu dzieł F.-W-a przez Głazunowa (1868); A. Gałachow „HcTopia pyccitofi cjiOBecnocTii” T. I, część druga (1894); Polewoj „HcTopin pyccKoii jnrrepaTypLi” T. I (1890); S. Briliant „‘Ï>oht.-Bii-

ero JKH3HL ii jiHTepaTypHaa ^baTejibiiocTL”

*

Fookowicz Franciszek, wydał; „Nowy sposób uczenia łatwego języka łacińskiego, ofiarowany rycerskiej szkole kadetów” (Warszawa 1768, in 8-vo).

Foot-ball (po angielsku foot— noga, ball—p\\-ka, ulubiona w Anglii śród dorosłej młodzieży, narodowa gra w piłkę, podbijaną nogami, uprawiana przez członków Foot-ball association i Rugby Union, według nieco odmiennych prawideł. Gra ta odbywa się na gładkim, prostokątnym placu, bądź wytkniętym kołkami, bądź opasanym sznurem, bądź poprostu zaznaczonym jedynie brózdą, mającym na 100 metr. długości, 60 m. szerokości, a po środku każdego z węższych boków, zwanych granicą albo metą, po jednej bramce (goal), utworzonej z dwóch słupków wbitych w ziemię o 5‘/₂ metra jeden od drugiego, i związanych u góry na wysokości czterech metrów bądź sznurkiem, bądź też baryerką drewnianą. Piłka powinna być wielka i mocna i zwykle bywa wyrobiona z obszytego skórą, bądź balonika kauczukowego, bądź też pęcherza wołowego. Gracze, których liczba wynosi od 10 do 40, dzielą się na dwa obozy, z których każdy ma swego wodza, zwanego goal-kee-per. t. j. stróż bramy, i składa się z awangardy (forwards), czyli napastników, których obowiązkiem jest atakować bramkę nieprzyjacielską; środka (half-backs), przeznaczonego do pomocy pierwszym w ataku i w obronie granicy: oraz z aryergardy (backs), która powinna bronić bramki, żeby do niej piłka z obozu nieprzyjacielskiego nie wpadła.—Po sformowaniu się dwóch obozów wodzowie ciągną losy, rozstrzygające, który z nich będzie miał prawo wybrać dla swego obozu stanowisko, potem każdy z swoją komendą ustawia się przed swą granicą czyli metą, a grę rozpoczyna wódz tej strony, która stanowiska nie obierała. Kładzie on piłkę w punkcie ‘oznaczonym po środku placu i podbija ją nogą, tak, aby przeleciała przez bramkę przeciwnego obozu, usiłującego wszelkiemi sposobami temu przeszkodzić. Jeśli zaś dowódzca jego piłkę pochwyci w locie lub w podskoku, to ma prawo ją zanieść i złożyć w bramce przeciwników, którzy ze swojej strony bronią się przeciw temu zażarcie, starając się go nie dopuścić do swej granicy, przyczem zwykle dochodzi do pasowania się, potrącania, a nawet i do walki na pięści. O wygranej stanowi oznaczona na pewny przeciąg czasu liczba razy przerzucenia piłki przez bramkę przeciwników. — Grę tę z u-podobaniem uprawiają Francuzi, którzy zwą ją bavette i sobie przypisują jej wynalazek; w Niemczech jest ona także bardzo rozpowszechnioną pod nazwiskiem. Fussball. W każdym kraju odbywa się podług nieco odmiennych reguł. *

Foote Samuel (* 1719—f 1777), aktor i dramaturg angielski. Pisywał komedye i farsy, w których sam występował na scenie, ciesząc się jednakiem powodzeniem jako autor i jako wykonawca. Najlepsze jego sztuki: „An auction of pictures”, „The knights”, „The English-man in Paris”, „The minor”, „The lyar”, „The mayor of Garatt”, „The nabob” zawierają wiele nader charakterystycznych scen z życia i obyczajów współczesnych. Pozyskały one sobie wielką popularność, nietylko w kraju, lecz i za granicą, osobliwie w Niemczech, gdzie wielokrotnie były tłómaczone, naśladowane i wystawiane na scenie.

Foppa Wincenty, malarz włoski (* w Bres-cii—f tamże 1462) kształcił się podobno w Padwie u F. Squarcionego, poczem malował freski w Medyolanie, Pawii i w innych miastach Włoch północnych; z tych prac jego zachowały się tylko: Męczeństwo św. Sebastyana w kościele San Maria di Brera i Czterech

Ojców kościoła w San Eustorgio w Medyolanie. Nadto przypisują mu sześć tablic ołtarzowych w Brera w Medyolanie i Pokłon królów (w galeryi narodowej w Londynie). F. wywarł wielki wpływ na malarstwo lombardzkie

Wł. K.

Foppa Caradosso, rzeźbiarz włoski, ob. Caradosso.

Fora 1) to samo, co bis, da capo, okrzyk teatralny, jakoby z niemieckiego von vorn—od początku, na nowo. 2) F., z łacińskiego foras— precz, na dwór!, z włoskiego fuora, fuori, fuore =zewnątrz, na dworze, u nas używa się w znaczeniu precz! za drzwi! (fora ze dwora!), stąd: forować, wyforować—wypędzić.

Foraminifery Otwornice (paleont.). Jestestwa te, wydzielające podczas żywota swego wapno z wody morskiej i gromadzące je w swym organizmie, niezmiernie ważne, pomimo nikłości swojej, mają znaczenie w geologii, naprzód z powodu niesłychanej ilości osobników, a następnie dla niezmiernych obszarów, jakie we wszystkich prawie oceanach gęsto zapełniają, składając na ich dnie potężne pokłady istotnego iłu foraminiferowego. Pokłady te na dnie północnego, naprzykład, oceanu Atlantyckiego, składają się z 85 odsetek wapiennych skorupek tych otwornic, mianowicie z żyjących u powierzchni morza rodzajów.- Globigerina, Textularia, Orbiculina, Biloculina, a rozciągają się od Irlandyi aż do Newfoundlandu, czyli przeszło na 350 mil szeroko, w drugim zaś kierunku sięgając wysp Azorskich. Ponieważ pomiędzy otwor-nicami temi najobficiej występuje rodzaj Globigerina, dla tego osady te zowią iłem g 1 o b i -gerynowym. Inne znowu, mianowicie większe ich formy, jak Operculina, Amphistegina, Rotalia, Cristellaria, żyją w niewielkich głębiach w pobliżu brzegów i tu podobnież wytwarzają osady. Otóż i w dawuiejszej, mniej lub więcej odległej, przeszłości, odgrywały foraminifery po-dobnąż skałotwórczą rolę, być może w potężniejszym jeszcze stopniu, jak tego dowodzą badania nad skałami zwierzęcego pochodzenia. Z drugiej strony badania dna oceanowego, w najnowszych czasach dokonywane, nowe zdają się rzucać światło na sposób powstania niegdyś wapieni w pokładach. Jak wspomnieliśmy wyżej, dno wszystkich prawie oceanów do głębokości 5 300 metrów pokryte jest iłem globigeri-nowym, składającym się z 50—70 odsetków węglanu wapnia, z 20—30 odsetków krzemionki i z 20—30 odsetków glinki. W większej jeszcze głębi osad ten, złożony głównie z muszelek foraminiferów, a więc osad zwierzęcy, przechodzi, skutkiem rozkładowego wpływu kwasu węglanego, rozpuszczonego w wodzie morskiej, stopniowo w sząry ił wapienny, składający się z najdrobniejszych okruchów owych skorupek otwornic, który przy powolnem twardnieniu na wapień, bardzo mało tylko zachowuje dobrze dochowanych szczątków owych twórców swoich i bardzo do morskich wapieni dawniejszych for-macyj podobnym się staje. Godzi się więc przypuszczać, że w dawniejszych okresach geologicznych istniały podobneż warstwy iłu wapiennego, z których, skutkiem przeobrażenia i twardnienia, powstały mnogie pokłady wapieni dawniejszych i nowszych formacyj. Mógł mianowicie ów ił wapienny na dnie morskiem uledz skutkiem następnego działania kwasu węglanego, powstałego podczas gnicia materyi organicznej, głębokiemu przeobrażeniu, które pierwotne produkty zwierzęcego wydzielenia w krystaliczne cząsteczki przeobrazić mogły, podobnie do tego, jak to, naprzykład, daje się widzieć na rafach

koralowych, gdzie miał koralowy, starty na proszek falami, widocznie przez działanie kwasu węglanego, przeobraża się w krystaliczną masę. Wiele gatunków otwornic, jak Operculina, Amphistegina, Orbitulites i inne, zdają się obecnie przebywać jedynie w cieplejszych morzach. Podobnie i w czasach dawniejszych w cieplejszych jedynie morzach przebywać musiały takie rodzaje, jak Nummulites, Orbitoides, Alveolina, spotykają się bowiem tylko w osadach z mórz cieplejszych. Tak więc foraminifery dają cenne wskazówki co do głębokości i ciepłoty mórz, w których niegdyś żyły. Mniej zato przedstawiają one wartości przy określaniu wielu pokładów, większa z nich część bowiem przez długie okresy czasu albo się wcale nie zmieniała, albo bardzo tylko mało. Tak dwa gatunki rodzaju Lagenaria znamy w pokładach syluryjskich i w dzisiejszych morzach. Liczne gatunki rodzajów Nodosaria, Cristellaria, Rotalia i innych, spotykamy bądź niezmienionemi, bądź bardzo niewiele tylko w licznych, po sobie idących forma-cyach. W osadach sylurskich i dewońskich odkryto dotąd bardzo nieliczne szczątki otwornic; dopiero w formacyi węglowej, mianowicie w gór-nem jej piętrze w środkowej Rossyi, Chinach, północno-zachodniej Ameryce, spotykamy się po raz pierwszy z istotną ich fauną, w części tylko z wymarłych złożoną gatunków (Fusulina, wapień fu z u li n o wy w Rossyi i Ameryce). Z 30 rodzajów faunę tę składających większa część żyje i obecnie (Lagena, Lituola, Teztularia, Trun-catulina, Amphistegina i inne). W tryasie, a bardziej jeszcze w jurze i formacyi kredowej, otwornice przedziurawione o prostej budowie, jak lagenidy i rotalidy, szerokiego dochodzą rozwoju, kiedy miliolidy i formy o bardziej złożonej budowie są jeszcze stosunkowo rzadkie. W formacyi kredowej biorą one u-dział poważny w wytworzeniu białej kredy pisarskiej i występują nader obficie w górnem mianowicie piętrze formacyi. Ziarna glaukonitu, wypełniające całkowicie niektóre piaskowce, margle i wapienie tej formacyi, są w części wewnętrzne mi tylko kamiennemi jądrami otwornic. Obok mnóstwa form mikroskopijnych, kształtną swą budową zwracają tu na siebie uwagę przedstawiciele takich rodzajów, jak Textularia, Frondicularia, Nodosaria, Siderolithes, Orbitulina, obok których podrzędni ej występują Globigerina, Orbitoides, Miliola, Nonionina i Operculina. W okresie trzeciorzędowym dopiero występują licznie, bardziej misterne i olbrzymie formy, jak Operculina, Nummulites, Orbitoides, Alveolina. Tak wapień gruby Paryski (calcaire grossier) należący do średniego piętra eocenu, w środkowych mianowicie pokładach swoich, zwanych wapieniem miliolitowym, składa się wyłącznie prawie ze skorupek otwornic, wielkości ziarnka piasku. Niezmiernie wszakże podziwu godnem jest wystąpienie ro-

«\l

Ov

•Q

mV

IN

Sag

SS

mm

m.

?"

i.

Cb

••

F’” f⁷%;%

t i-Mg ' A

SaśflPS&ii

W:

miw

'///

Pp

\Jy \

A,.

C>

Ibais

Fig. 183. F OR AMINIFE R, Y. R o talia z nibynóżkami (obecnie żyj ąca). 2. L a g e n a seinistriata, z formacyi trzeciorzędowej. 3. Skorupka numulitu w dwóch kierunkach przecięta. 4. Lituola celi o m a ten sis, z formacyi kredowej czeskiej. 5. Tex tul aria Mariae, z formacyi trzeciorzędowej: a) z boku węższego, b). z boku szerszego, c) z góry. t>. Felusiu a rotund at a z mórz dzisiejszych. 8) No do sari a bacillum, z formacyi trzeciorzędowej. 8. Amphistegina Hauer i, z formacyi trzeciorzędowej, z wierzchu i ze spodu. 9. Triloculina gib ba, żyjąca, a) z boku. ze strony z głównym otworem. 10. Globigerina bulloides, żyjąca, a) od spodu, b) z węższego boku. 11. Biloculina, przekrój schematyczny, a, a, kierunki, w których powstają nowe komórki. 12. 12. Taki sam przekrój Triloculiny 13. Polystomella craticulatâ z formacyi trzecio, rzędowej (jądro odtworzone). 14. Cr i stel lar i a ro tu la ta, z formacyi kredowej, a) otwór główny.

15. Przekrój skorupki Rotalii, z oznaczeniem odnóg, napełnionych ciałami galaretowatemi.

K. J.

wyrazami.

Forbach, miasto powiatowe w Lotaryngii Niemieckiej. przy drodze żelaznej Metz-Saarbrücken, o milę na południo-zachód od Saarbrücken, w pagórkowatej okolicy; kościół katolicki i ewangelicki, bożnica, progimnazyum, wyższa szkoła żeńska, fabryki kartonu, szkła, garbarnia; 9 575 m-ców. W okolicy kopalnie węgla. Podczas bitwy pod Spicheren d. 6 sierpnia 1870 Prusacy pod wodzą Goebena i Kameckego zmusili do odwrotu stojących tu Francuzów pod Frossar-dem. Powiat F. ma 699.3 km. Q i 68 700

And. S.

dzaju Nummulites w niesłychanej mnogości podczas okresu eocenowego w południowych krajach, gdzie nurnmulity owe stanowią wyłączny prawie materyał potężnych pokładów, zwanych nummulitowemi. Ta południowa czyli alpejska cecha eocenu jest jednem z najciekawszych zjawisk geologicznych. Potężne jego pokłady składają się w części wyłącznie prawie ze skorup owej otwornicy, wielkością od ziarnka soczewicy do rubla, która w owej epoce w takiej mnogości występowała, że drugiego podobnego jej trudno znaleźć przykładu, ażeby po krótkiem panowaniu zniknąć całkowicie. A jakże wielkim był obszar jej wystąpienia! Nieprzerwanym prawie pasem i z zupełną prawie tożsamością ciągną się skały, wyłącznie prawie miejscami z nummulitów tych złożone, od Hiszpanii i Marokka, wzdłuż obu brzegów morza Śródziemnego, przez całe Alpy i Karpaty, Apen-niny, Grecyę i Turcyę, przez Afrykę północną, Egipt i Azyę Mniejszą, przez Persyę i Indye Wschodnie do Chin, Jawy, Sumatry i Filip-pin,— jednem słowem, od jednego do drugiego krańca starego świata. W formacyi mioceno-wej, a mianowicie w piętrze jej środkowem, tak nazwany wapień litawski (Leitha), składa się przeważnie z otwornic rodzajów: Amphistegi-na, Triloculina, Textularia i Globigerina, wśród których najpospolitszym gatunkiem jest Amphi-stegina Haueri d’Orb. W pliocenie wreszcie Kalabryi i Sycylii znany jest biały margiel foraminiferowy. Wypada zaznaczyć nakoniec, że stosunkowo niewiele w ogóle wymarło rodzajów otwornic (Fusulina, Orbitoides, Orbitulina) lub blizkiemi są wymarcia (Nummulites).

Foraiïlinifery (Thalamophora; Testacea), O t-wornice, rząd Pierwotni akó w, Korze ni o-nogów (Rkisopoda). Są to drobne, zwykle mikroskopijne organizmy, pokryte pancerzem clii tynowym wapiennym lub chitynowo-krzemionko-wym. Pancerz ten albo jest jednokomorowy (monothalamia), albo złożony z kilku komór, kom-munikujących się z sobą (polgt halami a). Jeden otwór w pancerzu jest główny, inne służą do wypuszczania odnóg ciała galaretowatego, utworzonego z sarkody i nie pokrytego błouką. Otwornice przeważnie żyją w morzach: to też w piasku morskim ich skorupki (Globigerinidae) nagromadzone są w niezmiernej ilości (w jednej uncyi przeszło 1 '/₂ miliona). Stanowią też one materyał budowlany wielu skał, zwłaszcza formacyi kredowej (kreda zwyczajna) i formacyj trzeciorzędowych. Należy tu sławny, coprawda, przypuszczalny tylko, Eozoon, znaleziony naprzód jakoby w Kanadzie w skałach serpentynowych, a następnie jakoby i w Europie w kilku miejscach—najdawniejszy byłby to ślad życia zwierzęcego na ziemi. Tak jedno, jak i wie-lokomorowe są albo wielootworkowe (Perfora-ta), t. j. opatrzone oprócz głównego otworu liczne-mi otworkami w skorupce, przez które protoplazma

J*'rr. npyppp. llpstr. Zpr7.. 174 T. XXII» może się wysuwać, albo też jednoot w orkowe (Imperforata), t. j. pozbawione drobnych otworków. U wielootworkowych i niektórych jednootworkowych skorupka mieści się właściwie wewnątrz protoplazmy, albowiem powierzchnia skorupki oblana jest przez zaródź. Niekiedy warstwa protoplazmy zewnętrzna jest bardziej przezroczysta od wewnętrznej i wolna od ziar-neczek, lecz nigdy nie jest wyraźnie oddzielona od części wewnętrznej, ziarnistej. Niekiedy znajdują się w protoplaźmie ziarenka barwnikowe, częstokroć wodniczki (vacuolae), wogóle nie tętniące. Jądro ma zwykłą postać kulki; niekiedy występuje kilka, czasem wiele jąder. Niby-nóżki są albo w postaci szerokich płatków np. u Diflugii, albo cieniutkich niteczek, które wtedy występują w wielkiej ilości, tworząc niekiedy siatkowate połączenia (np. u Rotalii); mogą zaś dosięgać niekiedy dziesięć razy większej długości niż skorupka. Z pomocą tych niby-nó-żek zwierzątko łazi po dnie morza, z pomocą też ich chwyta mikroskopowe organizmy lub cząstki organiczne, by pochłonąć je jako pokarm. Rozmnażanie zauważono u wielu przez podział na dwie części: wtedy jeden z nowych osobników tworzy sobie nową skorupkę, a drugi pozostaje w starej, lub też oba starą opuszczają i każdy nową sobie wytwarza. U niektórych zauważono podział na większą ilość osob-ników, u niektórych kopuł acyę (resp. konj ugacyę). Jednootworkowe rozdzielają się na trzy rodziny: Globigerinidae, Nummu-litidae i Lagenidae\ wielootworkowe na pięć rodzin: na morskie wyłącznie, Miliolidae, i na trafiające się i w wodach słodkich, wyłącznie jednokomorowe: Diplophrgidae, Gromiidae, Euglyphidae i Arcellidae. Ważniejsze z nich

znajdzie czytelnik opisane pod odpowiedniemi

s. M.

mieszkańców (1890).

Forbas (po grecku d>opßa<;), według mitologicznych opowieści syn Lapithesa i Orsynomy, brat Peryfasa, przywołanym został za radą wyroczni przez Rodyjczyków, aby na ich wyspie węże wytępił, i czczonym był dlatego przez nich jako heros. Według innej wersyi przybył F. z Tessalii do Olenos w Achai, stąd udał się do Ellidy, do króla Alektora, którego za cenę odstąpienia pewnej części władzy nad Elidą wspierał w walce przeciw Pelopsowi i dał mu córkę

106

swą, Dyogeneję, za żonę; sam zaś zaślubił siostrę Alektora, Hyrminę, i spłodził z nią Augeiasa, Aktora i Tifysa. Gdy razem z Flegijczykaml plądrował świątynię delficką, poważył się zmie*-rzyć z samym Apollinem w walce na pięści, przekonany, że nikt go w tej sztuce nie przemoże; uległ wszakże sromotnie boskiej potędze.

Mns.

Dr J. P.

of the earth” (1846).

S. Drz.

Forberg Fryderyk Karol, filozof niemiecki (* 1770—f 1848). Początkowo uczeń Reinholda (oh.) i zwolennik Kanta (ob.), doktoryzował się w Jena za rozprawę „De Aesthetica transscendentali” (1792). Również w duchu Kanta pisaną była rozprawa F-a „Ueber die Motive der freien Handlungen” (Jena 1795). Zapoznawszy się z doktryną Fic ht ego (ob.), F. rychło stał się jej gorącym wyznawcą i czynnym spółpracownikiem założonego przez Fichte-go i Niethammer a (ob.) czasopisma „Philosophisches Journal”, w którym ogłosił w r. 1797 „Briefe über die neue Philosophie”, a w 1798, „Entwickelung des Begriffes der Religion”, do której-to rozprawy Fichte napisał wstęp p. t. „Ueber den Grund unseres Glaubens an die göttliche Weltregierang”. Wywiązał się stąd słynny „spór o ateizm” (ob. Fichte), o który F. i Fichte zostali oskarżeni. W obronie swojej F. ogłosił jeszcze „Apologie in Betreff meines vermeintlichen Atheismus” (Gotha 1799), poczem zamilkł zupełnie i do końca życia nie brał już w ruchu filozoficznym żadnego udziału.

Forbes Sir Jan (* w Cuttlebrae [Bauffshi-rej w r. 1787—f w Whitchurch [Berkshire] d. 13 listopada r. 1861), lekarz angielski. Do nauk przykładał się w Marischal College, następnie w latach 1808 —17 służył jako chirurg w marynarce, w r. 1817 dyplom doktorski otrzymał w Edynburgu, i zajmował się wykonawstwem łe-karskiem, naprzód w Penzance, potem w Chichester. W r. 1840 przesiedlił się do Londynu

1    w roku następnym został lekarzem małżonka królowej, ks. Alberta, i członkiem Towarzystwa Królewskiego. Drukiem ogłosił: „Original cases... illustrating the use of the sthetoscope and percussion in the diagnosis of diseases of the ehest” (Londyn 1824); „Mesmerisme true and Mesme-risme false” (tamże 1846); „Nature and art in the cure of diseases” (tamże 1856, wyd. 2-e), tłómaczył też dzieła Auenbruggera i Laënnec a (oh. te nazw.), z Twer dym i Conol-lym razem wydał „Cyclopaedia of practical me-dicine” (tamże 1833—35, 4 tomy) i in. Z dzieł nie-lekarskich wymienić można: „A physicians holyday” (Londyn 1849); „Memorandums madę in Ireland in the autumn 1852” (tamże 1853,

2    tomy) i „Sight-seeing in Germany and the Tyrol etc.” (tamże 1856),—Por. „British Med. Journal" (1861, T. II, str. 561) i „Encyclop. Brit.” (T. IX, str. 393).

Forbes James Dawid, przyrodnik (* 20 kwietnia 1809 w Edynburgu—f 31 grudnia 1868 w Cliftonie), był 1853 r. profesorem w Edynburgu, podróżował po Szwajcaryi i Norwegii, mianowicie w celu zbadania pod względem fizyczno-geograficznym lodowców. R. 1860 był dyrektorem „United College” w St. Andrews. Napisał „Travels through the Alps of Savoy” (Edynburg 1843, wyd. 2-e 1845); „Illustrations of the viscous theory of glaciers motion” (w londyńskich „Philos. Transactions” (1845); „Letter on glaciers” (1847); „Norway and its glaciers” (1853); „The tour of Montblanc and of Monte Rosa” (1855); „Review of the progress of ma-thematical and physieal science” (1858); „Occa-sional papers on the theory of glaciers” (1859); „Reply to Tyndall on Rendu’s Théorie des glaciers” (1860); „Experiments on the température

Wł. B.

Fortes Edward, przyrodoznawca angielski, twórca zoogeologii (* 1815 w Douglas na wyspie Man,—f 1854 w Edynburgu), studyował nauki przyrodnicze w Edynburgu, Londynie i Paryżu, gdzie słuchał wykładów Blainville’a i Geoffroy - Saint Hilaire’a; później odbywał podróże naukowe po Anglii, Skandynawii i krainach śródziemnomorskich, gdzie się zapoznał z fauną morską, oraz zbadał wybrzeża Azyi Mniejszej. Potem został profesorem botaniki w kollegium kró-lewskiem w Londynie, następnie paleontologiem w Muzeum geologicznem, profesorem w szkole górnictwa, prezesem Towarzystwa geologicznego, wreszcie profesorem historyi naturalnej w Edynburgu. Pracami swemi oddał wielkie usługi w zoologii, szczególnie zaś w zakresie związku jej z geologią. Przy badaniu fauny morskiej on pierwszy zaczął używać sieci (dredge), która mu pozwoliła zapoznać się z istotami, utajonemi w głębiach morskich. Brał także bardzo czynny udział w poszukiwaniach geologicznych, dokonywanych w Anglii pod kierownictwem De La Be-che’a i wydał wiele rozpraw o rozmieszczeniu fauny i flory brytańskiej, oraz ułożył geologiczną i paleontologiczną mapę Anglii, a także i powszechną mapę pasów homezoologicznych: Działalność literacka F-a była nadzwyczajna napisał 200 dzieł, z których wymienimy tu najważniejsze:    „Malacologia Monensis” (Londyn

1838); „History of British starfishes” (tamże 1841); „The Radiata and Mollusca of the Ae-gean” (1843); „Travels in Lycia, Milyas and Ci-byratis” (wespół ze Sprattem 1847, w 2-ch tom.); „Naked-eyed Medusae” (1847); „British Mollusca” (z Hanleyem w 4-ch tom., 1853); „Natural history of the European seas” (1859); „Collection of Literary Papers by E. F.” (1855).

Forbes Dawid, podróżnik i geolog angielski, brat poprzedniego (* 1828—f 5 grudnia 1876 w Londynie), był zawodowym inżynierem, przebywał czas dłuższy w Peru i Boliwii, których właściwości geologiczne zbadał dokładnie i zajmował się studyami nad językiem i obyczajami ludności tych krain, mianowicie Indy an ze

Wł. R.

Wł. R.

Wł. R.

Wł. R.

szczepu Aymara. Najwybitniejszemi dziełami tego uczonege, napisanemi w języku angielskim, są: „On the relations of the silurian and me-tamorphic rocks of the South of Norway” (1855); „On the causes producing foliation of rocks etc. in Norway and Scotland” (1855); „On the geology of Bolivia and Southern Peru” (1861); „On the Aymara Indians of Bolivia and Peru” i gramatyka w języku Aymara. Później ogłaszał jeszcze ważne półroczne przeglądy pro-dukcyi żelaza i stali w całym świecie i był sekretarzem angielskiego towarz. geologicznego.

Forbes Archi bald, dziennikarz angielski (* 1838 w Morayshire w Szkocyi), uczęszczał na uniwersytet w Aberdeen, służył potem lat kilka w huzarach królewskich, a w r. 1870 został korrespondentem „Daily News” w głównej kwaterze niemieckiej podczas wojny niemiecko-fran-cuskiej. W r. 1871 był świadkiem walk z kom-muną w Paryżu; 1874 zwiedził podczas klęski głodowej Indye; od 1874—76 uczestniczył w wojnie Karlistów w Hiszpanii, przebywając to w obozie powstańców, to w obozie rządu; 1877 r. znajdował się w głównej kwaterze rossyjskiej podczas wojny z Turcyą; 1878 udał się z polecenia „Daily News” na Cypr, a potem z chwilą wybuchu powstania Afganów—do Azyi i pisywał cenne sprawozdania o przebiegu wojny. Gdy w zimie przerwano operacye afganistańskie, F. wyjechał do Birmy i był na audyencyi u krwiożerczego króla Tliibau. Potem wyruszył do Afryki południowej, gdzie pozostał do końca wojny z Zuluańczykami. Jest on autorem: „Drawn from life” (1870); „My expériences of the war bet-ween France and Germany” (1871); „Soldier-ing and scribbling, a séries of sketches” (1872); „The war correspondence of the Daily News in the Russo-Turkish war” (1878, 2 tomy); „Glim-pses through the cannon smoke” (1880); „Chinese Gordon, a succinct record of his life” (1884); „Souvenirs of some continents” (1883); „William I of Germany” (1886); „Afghan wars 1839—1842 and 1878 — 1880” (1891).

Forbes Edwin, malarz amerykański (* 1839 w Nowym Jorku); poświęcił się sztuce w 19-m roku życia, malował naprzód zwierzęta i był uczniem angielskiego malarza zwierząt Artura Taita, który 1850 przeniósł się do Ameryki północnej. Podczas wybuchu wojny domowej wstąpił do armii Potomaku; następnie od 1862 — 64 przebywał w stanach południowych, pracując jako specyalista u księgarza Franka Leslie i wykonał mnóstwo scen batalistycznych i obrazów wartości historycznej. Powróciwszy do Nowego Jorku, wystawił w akademii tamtejszej obraz przedstawiający walki w puszczy (5—7 maja 1864); płótno to zyskało wielkie pochwały. Po ukończeniu wojny malował krajobrazy i zwierzęta, a w ostatnich czasach wystąpił z powodzeniem z pracami kredkowemi.

Forbes Henryk, przyrodnik i podróżnik an-

gielski (* 30 stycznia 1851 w Drumblade, w szkockiem lirabstwic Aberdeen); uczęszczał na uniwersytety w Aberdeen i Edynburgu, podróżował od 1878—83 po Jawie, Sumatrze, Timor i Timor-Land, a 1885 po Nowej Gwinei, w której głąb dalej dotarł, niż jego poprzednicy. Napisał: „A naturalist’s wanderings in the Eastern Archipelago” (Londyn 1885); „The months’ exploration in the Tenimber Islands, Timor, a. Ti-mor-Lant” (w „Proceedings” londyńskiego Towarzystwa geograficznego 1884) i „New Guinea” (Londyn 1886).—Żona jego, Anna F., napisała „Insulinde, expériences of a naturalist’s wife in the Eastern Archipelago” (1887).

Forbin-Janson (Toussaint de F.), biskup Beauvais (* 1625—f 1713), kawaler maltański od urodzenia, wstąpiwszy do stanu duchownego, był kolejno biskupem Digne, Marsylii i Beauvais. W r. 1674 wysłany był przez Ludwika XIV do Polski jako ambasador na sejm elekcyjny po śmierci Michała Korybuta, z instrukcyą, aby popierał kandydaturę młodego palatyna Neubur-skiego, dla dogodzenia jego ojcu, Filipowi Wilhelmowi, w razie zaś niemożności przeprowadzenia tej kandydatury, aby nie dał obrać Karola Lotaryńskiego, który byłby narzędziem cesarza austryackiego, nader niebezpiecznem w już wypowiedzianej wojnie o Hollandyę; zresztą każdy kandydat będzie dobry dla Jego Kr. Mości, byle tylko Lotaryńczyk usunięty został. Nie życzy sobie Ludwik XIV ponawiać kosztownych, niepewnych i kompromitujących starań o koronę polską dla kogobądź z książąt krwi swojej; w takim tylko razie pozwoliłby na obiór Kon-deusza, Anguiena lub Conti’ego, gdyby sejm polski obrał którego z nich bez żadnych starań, z własnego popędu. Ambasador obowiązany był zasięgać rady u Morsztyna i Sobieskiego, działać w poruzumieniu z nimi, obiecać im wypłatę 400 000 liwrów do ich rozporządzenia, t. j. do rozdania, komu zechcą, lub do zabrania dla siebie samych.—Na pierwszej zaraz konferencyi z F-em, Sobieski oświadczył się wręcz przeciwko Neuburgowi, dodając, że oficerowie obowią-zali się słowem do popierania Kondeusza; zgodził się tylko co do usunięcia Lotaryńczyka i zapewniał, iż raczej da się porąbać, niż dopuści do obioru takiego króla. Po audyencyi publicznej w kole sejmowem (d. 11 maja) F. miał drugą konferencyę z Sobieskim, na której Marya Kazimiera powiedziała mu wyraźnie, że skoro nie można liczyć na powodzenie ani z Neubur-giem, ani z Kondeuszem, sądzi, że można będzie podać jej męża, którego życzą sobie wojsko i większość senatorów. Projekt ten trafił do przekonania ambasadora, który w raporcie swym do Ludwika XIV dopisał: „Jednakże, gdyby nie mogli być obrani Neuburg lub książę Kondeusz, i gdyby się zdecydowano na marszałka w. kor.—czemu z trudnością uwierzyłbym— W. Król. Mość miałbyś w nim z pewnością

i;.

Hm],

człowieka wielce gorliwego o dobro służby W.

K. Mości. Mówi on i działa z taką gorliwością, jak gdyby miał zaszczyt urodzić się poddanym W. Kr. Mości”.—Istotnie, Sobieski najżarliwiej obstawał za kandydaturą ks. Kondeusza, o swojej zaś ani słyszeć nie chciał; gdy wszakże coraz więcej głosów za nim się oświadczało, gdy wreszcie i oporne stronnictwo litewskie Paców, które zrazu stanowczo wykluczało w ogólności kandydaturę Piasta (t. j. Polaka), ku niemu się skłoniło, zdecydował się na ubieganie się o koronę, a natenczas F. nie tylko winszował mu i cieszył się, ale ofiarował na koszta przeprowadzenia jego elekcyi ową summę 400 000 li-wrów, która przez Ludwika XIV przeznaczoną była na wynagrodzenie za obiór Neuburga. To właściwie było jedynem z jego strony poparciem, za co później Sobieski odwdzięczył mu się wyjednaniem kapelusza kardynalskiego. Potem F. był przedstawicielem Francyi w Rzymie za pontyfikatu Innocentego XII i Klemensa XI, a w nagrodę swych usług otrzymał godność wielkiego jałmużnika. Surowość, z jaką wystąpił przeciw zwolenników doktryny o rozwolnionej moralności, w cenzurze, ogłoszonej na „Apologie des casuistes”, zjednała mu pochwały Jnn-senistów. — Piotr Marya Ludwik Farges: „Pologne” w „Recueil des instructions données aux ambassadeur et ministres de Franees” (Paryż 1888); T. Korzon „Dola i niedola Jana Sobieskiego” T. III (1898).

Forbin Klaudyusz, hrabia, marynarz francuski (* r. 1658 w Gardanne w Prowancyi—f 1733 w Marsylii), młodym chłopakiem uciekł z domu rodzicielskiego i wstąpił jako kadet na okręt, którym dowodził stryj jego, kapitan marynarki królewskiej. Odbył pod hrabią d’Estrées wyprawę amerykańską i brał udział w bombardowaniu Algieru (r. 1683). W r. 1685 wysłamy w poselstwie do króla Syamu, przeszedł na służbę jego i otrzymał od niego nominacyę na naczelnego wodza sił lądowych i morskich. Po trzech latach, zebrawszy w Syamie wielki majątek, wrócił do Francyi, gdzie dano mu dowództwo fregaty. Podczas wojny z Anglią służył pod rozkazami Jana Barta (ob.), i razem z nim dostał się do niewoli (1689); zdołał jednak wkrótce uciec. Schwytał następnie kilka statków hollenderskich, a w bitwie pod Lagos (1693) przyczynił się znakomicie do porażki floty angielskiej. Złożył również dowody wielkiej waleczności w czasie wojny o następstwo tronu hiszpańskiego. R. 1706, stojąc na czele eskadry, próbował wysadzić na brzeg Szkocyi pretendenta. do tronu angielskiego, Jakóba Stuarta; wyprawa ta atoli nie powiodła się, natomiast udało się F-i odebrać od Anglików Dunkierkę.— F. zostawił pamiętniki, które wydał Reboulet (Amsterdam 1729—30, 2 t.). — Richer „Vie du comte de F.” (Paryż 1816).

F rKll (L u d w i k - M i k o ł a j - Filip - Ą u-gust, hrabia de F.), malarz i pisarz francus-ski (* w zamku de la Roque fw dep. Uść Rodanu] 19 sierpnia 1777 r.—f w Paryżu 23 lu-łego 1841), syn młodszy starożytnego i sławnego rodu F-ów, mając zaledwie lat 16, stracił ojca i stryja w powstaniu Lugdunu przeciw Konwencyi (r. 1793), a pozbawiony środków u-trzyinania, znalazł przytułek u malarza lugduń-skiego, Roissieu, pod którego przyjaznem kierownictwem rozwinął swe zdolności wrodzone. Potem, gdy matka jego zdołała uratować resztki fortuny, powrócił do Prowancyi, a za czasów Dyrektoryatu udał się do Paryża, gdzie w pracowniach Demasne’a i Davida uzupełnił swoje wykształcenie malarskie. Pierwsze obrazy jego znajdowały się na wystawach w Luwrze w latach 1796, 1799, 1800 i 1801 i obudzały dosyć żywe zajęcie. Napoleon, chcąc na nowo powołać do życia dwór, zamianował go r. 1804 szambelanem ks. Pauliny Bonaparte. W tym-to czasie miał on napisać słynną piosnkę „Partant pour la Syrie,” do której królowa Hortensya dorobiła muzykę. Względy, jakich doznawał u księżniczki Pauliny pobudziły przeciw niemu zawistnych, skutkiem czego zaciągnął się do wojska. Odbywszy kampanie portugalską, hiszpańską i austryacką. po zawarciu pokoju w 1809 r. wziął dymissyę w stopniu podpułkownika i, zamieszkawszy w Rzymie, zajął się na nowo malarstwem, a jednocześnie pisał romans sentymentalny p. t. „Charles Barimore”. Za Restau-raoyi powróciwszy do Francyi, został zamianowany dyrektorem Muzeum narodowego, i na tern stanowisku, na którem dotrwał aż do śmierci, okazał tak wielkie zdolności i tak pożytecznie pracował, iż większą sobie zdobył sławę, niż przez swoje obrazy. Zreorganizował Muzeum Luwru, nawpół ogołocone przez wTojska najezdni-cze, wzbogacił je przez nabycie dzieł znakomitych, jak Porwanie Sabin ek i Termo pile Davida, Rozbicie się M e du z y Géricault’a, kollekcya Borghese, i drogocennemi zabytkami starożytności, które sam zebrał w Grecyi, Syryi i Egipcie podczas podróży, opisanej przez niego w prześlicznem dziele, ozdobionem 80 tablicami litografowanemi, p. t. „Voyage dans le Levant 1817—1818” (Paryż 1819 in folio). Pod jego też dyrekcyą Luwr ozdobił się posągiem Wenery z Milo, otwarto w nim galeryę starożytności etruskich i egipskich i zaczęto gromadzić zbiory rzeźb z epoki Odrodzenia. Nadto jeszcze trzeba pamiętać, że z jego-to inicyatywy powstało Muzeum Luksemburskie, przeznaczone na dzieła artystów nowoczesnych. Wszystko to wszakże nie przeszkadzało mu pracować pędzlem: od 1817 do 1840 obrazy jego stale się ukazywały na wystawach. Wymieniamy celniejsze: Processya Ligi, wychodząca z Saint-Germain ■ l’Aüxerrois (1831); Kaplica w Ko liże um (1835); Wnętrze starożytnego monumentu (1800); W y b u c h W e-

u.

stwo.

(1891).

zuwiusza (1806); liiez de Castro (1819). Jeszcze w r. 1840 dał był na wystawę trzy o-obrazy, a przyjaciele napróżno się starali ukryć przed publicznością błędy starczej jego ręki, z której aż do śmierci nie chciał wypuścić pędzla; przy stalugach też został rażony paraliżem śmiertelnym.

Forbonnais (Francis - Véron Du verger d e F.), publicysta i finansista francuski, najwy-kształceńszy i najważniejszy za dawnych rządów (* w Le Mans 3 paździer. 1722—f 1800). Dzięki jego pismom można powziąć pewne wyobrażenie o skarbowości francuskiej w okresie od Henryka IV do Ludwika XIV. Pochodzący z bogatej rodziny przemysłowców, stowarzyszony ze swoimi stryjami w Nantes, Forbannais mógł uzupełnić studya swoje w długich podróżach po Włoszech i Hiszpanii. Powróciwszy do kraju, zabrał się do pisania i zaczął od kom-mentarzy „Esprit des lois”. Wkrótce potem o-głosił „Le Négociant anglais”, czem zwrócił u-wagę Encyklopedystów, którzy mu powierzyli o pracowanie artykułów „Champs” i Commerce” Odtąd zaczął występować przeciw fizyokratom, mianowicie zaś skrytykował „Tableau économique” Quesnay’a. Są wszelakoż dwa dzieła jego, nierównie ważniejsze, które mógł opracować dzięki swoim stosunkom z dworem i Choiseulem, mianowicie: „Considérations sur les finances de l’Espagne” (1753) i „Recherches et considérations sur les finances de la France”. Zamiano-

wany inspektorem generalnym mennicy, został następnie radzcą parlameutu w Metz, a komitet skarbowości Konstytuanty zaprosił go do siebie, ażeby módz jego rady zasięgać. Od roku 1789 wdał się w polemiki w kwestyaeh finansowych i napisał; „Prospectus des finances” (1789); „Observations sur les assignats” (1790), „Aperçu sur la circulation des denrées” (1800). Zostawszy członkiem instytutu (w sekcyi nauk moralnych i politycznych) pisywał różne artykuły do końca życia.    *

Forboty (z hiszpańskiego f a r p a d o—ząbkowany), tak w w. XVI nazywano u nas koronki, które u niewiast naszych były w wielkiej modzie, i służyły im do ozdoby czepków, kołnierzyków, fartuchów, a bogatsze strojnisie miewały całe suknie szyte z samych forbotów, nadto zaś w domu je wyrabiały z nici srebrnych i złotych. Kiedy zaś zbytek w Polsce nadmiernie się rozszerzył, szlachta rycerską zdobiła forbotami końskie czapraki.

Forcade de la Roquette Jan Ludwik Wiktor Adolf, minister francuski (* 1820 r. w Paryżu—f 1874 tamże), brat przyrodni marszałka Saint-Arnaud, był z zawodu adwokatem. Dyrektor generalny ceł i podatków pośrednich (1859), został 26 list. 1860 ministrem finansów. Na tern stanowisku, pozwalając cesarzowi Napoleonowi III samowolnie rozporządzać skarbem publicznym, wytworzył w ciągu jednego roku ogromny defi-cyt, skutkiem czego 14 list. 1861 r. musiał u-stąpić miejsca Fouldowi. Zasiadł w senacie, a w r. 1863 został wiceprezydentem rady stanu. Dnia 20 stycznia 1867 otrzymał w gabinecie Rouhera tekę ministra rolnictwa, handlu i robót publicznych. Mianowany w grudniu roku następnego ministrem spraw wewnętrznych na miejsce Pinarda, prześladował z wielką surowością prasę liberalną i kierował wyborami powszech-nemi w maju 1869. Gdy jednak wybory te, pomimo ogromnej pressyi rządowej, dały większość oppozycyi, F. wraz z kolegami swymi podał się do dymissyi (12 lipca 1869), w pięć zaś dni potem zajął się utworzeniem nowego ministeryum, które miało urzeczywistnić reformy liberalne, zapowiedziane jednocześnie w orędziu Napoleona

III. Ministeryum to, będące szyderstwem z opinii publicznej, musiało 2 stycznia 1870 ustąpić miejsca gabinetowi Emila Oliviera. Po upadku cesarstwa, F., ścigany listami gończemi przez Gambettę. który rozkazał go uwięzić, uciekł do Hiszpanii, skąd wrócił dopiero po ukończeniu wojny. Ubiegał się wielokrotnie o krzesło deputowanego, wszelako bez skutku. Zrujnowany przez spekulacye finansowe, popełnił samobój-

Hml.

Forcalqier, stolica okręgu w francuskim departamencie Alp Niższych, w górzystej okolicy prawego dorzecza Durance, 550 m. nad p. m.; leży na wzgórzach wapiennych; ma przeszło 3 000 rn-ców, trudniących się wyrobem tkanin jedwabnych i kapeluszy, oraz prowadzących handel winem, oliwą i zbożem.—W Wiekach Średnich Forum Cholcherii było od r. 1054 do 1218 stolicą jednego z hrabstw Prowancyi.— Okrąg F. ma 1 071.6 km. Q i 30 086 m-ców

And. S.

Force (la), starożytne więzienie paryskie, czynne do czasu otwarcia Mazas, zwanego także Nouvelle Force, zburzone w r. 1858; leżało między ulicami: Roi -de-Sicile Pavée Saint-Antoine i Franc-Bourgeois. W tern miejscu wznosił się w XVIII w. pałac księcia Andegawii, brata Ludwika świętego, który następnie dostał się hrabiom Alençon, Longueville, Saint-Paul i królom Nawarry, a wreszcie księciu la Force, od którego więzienie otrzymało swą nazwę. W 1782 osadzono tu więźniów, nabywszy pałac, za radą Ne-ckera, na gmach rządowy. Tu zginęła nieszczęsna księżna de Lamballe.

Force (Jakób de Caumont, książę de La F.), marszałek Francyi (* r. 1558—f 1652 w Bergerac), wychowany w protestantyzmie, dzieckiem uszedł szczęśliwie z rzezi św. Bartłomieja, podczas której zginął jego ojciec. Popierał gorąco sprawę Henryka Nawarskiego, który, zostawszy królem francuskim, mianował go gubernatorem Sainte - Foy i Bergerac. Po śmierci Henryka IV stanął na czele hugonotów i odznaczył się podczas obrony Montauban (1621) przeciwko armii królewskiej. Skazany na śmierć za rebelię, po-

Hml.

51).

Forcellini” (Padwa 1792).

Forcheryt (minerał.). Nazwę tę nadał Aie liliom pewnej odmianie opalu pomarańczowo-żółtego, mniej lub więcej nasiąkłego siarkiem arsenu, z Knitelfeld w Styryi; Sehr auf znalazł go w górze Schóninger, w Lesie Czeskim południowym.

Forcłlhammer Jan Jerzy, geolog (* 26 lip-ca 1794 r. w Husum—f 14 grudnia 1865 r. w Kopenhadze). Od 1815 roku studyował nauki przyrodnicze na uniwersytecie w Kiel, a w 1818—1819 pomagał Oerstedowi przy jego badaniach geologicznych wyspy Bornholm. W 1823 r. został docentem chemii i mineralo-

jednał się w roku następnym z dworem i 27 maja 1622 otrzymał tytuł marszałka Francyi. W wojnie o sukcessyę mantuańską zdobył Pi-gnerol i pobił Hiszpanów pod Carignan (1630). Następnie walczył w Lotaryngii (1634—1638). Ludwik XIII mianował go gubernatorem Bóarnu oraz wyniósł do godności księcia i para.—Syn jego, A r m and-N oinp ar de Caumont, margrabia de La F. (f r. 1675). odznaczył się w bitwie pod Carignan (1630), a* później w Lotaryngii, gdzie zdobył twierdze La Mothe, Corbie (1636) i inne. W r. 1652 został zamianowany marszałkiem Francyi.

Forcellini Egidjusz, filolog włoski, ur. 26 sierpn. 1688 w Fenerze, w okręgu Feltre prowincji Belluno, urn. 4 kwiet. 1768. w Padwie; syn ubogich rodziców, wstąpił 1704 r. do se-minarjum padewskiego, gdzie od lat wczesnych poświęcił się leksykografji łacińskiej pod kierunkiem swego nauczyciela Jakóba Facciolatego i pozostał aż do śmierci, w ciągu lat blizko 40-tu wiernym temu zajęciu. Od r. 1724 do 1731 był profesorem retoryki i regiensem semi-narjum w m. Czenedzie (w prowin. Treviso), a od r. 1731 do 1753 regiensem seminarjum w Padwie. Jeszcze w r. 1715 rozpoczął wraz z Facciolatym rewizję słownika Calepina celem przygotowania nowej jego edycji, która ukazała się w r. 1718 i obejmuje jedenaście języków: „Lexicon undecim linguarum”. Tegoż roku, 1718, rozpoczął pracę około wielkiego słownika łacińskiego, którą w ciągu trzydziestu kilku lat prowadził pod kierownictwem i przy pomocy Facciolatego (ob. Enc. XX, 961—2). Wynikiem tej głównej pracy jego życia jest wyczerpujący Słownik łaciński p. n. „Totius latinitatis Lexicon, consilio et cura Jacobi Facciolati, opera et studio A.egidii Forcellini, alumni seminarii Pata-vini lucubratum” (5 tomów, Padwa 1771). Wielkie to dzieło ukazało się już po śmierci autora. W treści swej oparte jest na własnych studjach For-go ne tylko nad samemi autorami łaciń-skiemi, ale i nad komentarzami i dziełami po-mocniczemi. Z niezwykłą starannością i znajomością rzeczy zgromadzono tu cały skarbiec mowy łacińskiej, zachowany w zabytkach literatury łacińskiej, i zużytkowano bogaty materjał czerpany z napisów rzymskich. Ważny krok naprzód w pracy tego rodzaju stanowi śledzenie i przedstawianie rozwijania się znaczeń wyrazów, jakkolwiek samo opracowanie tego przedmiotu przedstawia tu wiele do życzenia. I)o tłumaczenia znaczeń użyty jest język włoski. Frazeologja łacińska znajduje się w obfitości; autor szczególną zwracał na nią uwagę ze względu na praktyczne ćwiczenie w języku łacińskim uczniów seminarjum padewskiego. Słusznie też to seminarjum dumne jest z dzieła swego dawnego wychowańca i nie zaniedbało troszczyć się o dalsze doskonalenie tej pomnikowej pracy. Trzej późniejsi wychowańcy i nauczyciele poświęcili swoje siły temu zadaniu. Już wydanie 2-e z r. 1805 (w 4-ch tomach, t-że) zawiera pewne uzupełnienia: osobny zaś dodatek, „Appendix” do niego sporządził J. Furlanet-to i wydał go 1816 r. (t-że). On także przygotował z kolei 3-e wydanie słownika, pomnożone i poprawione (Padwa 1823—31, 4 tomy wraz z dodatkiem „Appendix Lexici totius latinitatis...”, t-że 1841); następnie Frań. Corradini od r. 1858 pracował nad uzupełnieniem dzieła przy pomocy prac leksykalnych Klotza, Freunda, Doederleina i innych; wydał je w Padwie 1864 i nst. Ostatnie wreszcie opracowanie słownika przez Wincent, de V i t ’a, w znacznie powiększonym wydaniu wyszło w 6-u tomach w Prato (1858—79); uzupełnienia stanowią część 2-gą (pars altera) pod napisem „Totius latinitatis Ono-masticon” (Prato 1862 nst). Słownik For-go był wydawany i poza granicami Włoch. W Niemczech dzieło to podług edycji 3-ej Furlanette-go ogłosili Härtel i Voigtländer (4 tomy, Ćwików i Schneeberg 1829—1835), w Anglji J. Bailey (2 tomy, Londyn 1827). Dzieło For-go w zakresie leksykografii łacińskiej zajmuje takie samo miejsce jak „Thesaurus graecae linguae” (1572 r.) Stephana w dziedzinie języka greckiego (wyd. Didota w 8-u tomach, Paryż 1832 Z powodu bogactwa swej treści słownik For-go stał się podstawą wszystkich późniejszych słowników łacińskich. Z polskich słownikarzy najwięcej z niego korzystał Florjan Bobrowski przy układaniu swego obszernego Słownika łacińsko-polskiego (2 tomy, Wilno 1822—23, wyd. 2-e t-że 1841—44).—Porów. Ferrari „Vita Aegidii

A. A. K.

K. J.

gii na uniwersytecie w Kopenhadze, w 1829 w szkole tamtejszej politechnicznej, a w 1831 r. i w szkole marynarki. W tym samym roku otrzymał katedrę profesora zwyczajnego w uniwersytecie, zaś w 1848 r. mianowany został drugim dyrektorem Muzeum historyi naturalnej. Akademia nauk po śmierci Oersteda wybrała go na stałego swego sekretarza. Od 1835 do 1837 r. uzupełniał prace swoje nad geognozyą Danii, a w 1850 ze Steenstrupem i Worsaaem rozpoczął paleo-antropologiczne wydawnictwo, ważne mianowicie dla Kopenhagi i okolic północnych. Ogłosił drukiem: „Danmarks geognostis-

(tamże 1864).

A. A. K.

ke Forhold” (Kopenhaga 1835); „Bidrag til Skil-dringen af Danmarks geographiske Forhold” (tamże 1837); „Om Faeröernes geognostiske Beskaf-fenlied” (tamże 1824); „Skandinaviens geognostiske Natur” (tamże 1843); „On the composition of seawater in different parts of the ocean”

k. j.

Forchhammer Piotr W i 1 li e 1 m, filolog i archeolog niemiecki (brat Jana Jerzego, gieologa duńskiego), ur. 23 paźdź, w m. Husum (na zachód. wybrzeżu Szlezwigu), urn. 9 stycz. 1894 w Kielu. Po ukończeniu gimnazjum w Lubece, studjował filologję i starożytności w uniwersyt. w Kielu, gdzie też w 1828 r. habilitował się do filologji klasycznej. W r. 1830 odbył podróż naukową do Paryża, Londynu i Włoch, następnie do Grecji, gdzie bawił 3 lata, prowadząc studja topograficzne w Atenach, Peloponezie, Grecji środkowej i północnej, przyczyni szczególną uwagę zwracał na fizyczny układ tych krajów. W 1836 r. został profesorem nadzwyczajnym filologji klasycznej w Kielu; w 1838 r. odbył powtórną podróż do Grecji i Azji Mniejszej, gdzie badał topografję Troi, poczym przez Egipt i Rzym wrócił do Kielu. Tutaj przy współudziale Jahna założył muzeum starożytności; w r. 1843 został profesorem zwyczajnym. W latach 1868—70 był członkiem pruskiej izby poselskiej, gdzie należał do środka liberalnego, w 1871—73 członkiem parlamentu niemieckiego, w partji postępowej, a od 1874 przedstawicielem uniwersytetu w pruskiej izbie panów. Prace F-a dotyczą dwuch dziedzin: a) gieografji Grecji i topografji Aten, b) mitologji; pierwsze należą do dzieł wartościowych, drugie zaś, t. j. z zakresu mitologji, są pracami chybionemi, tłumaczą bowiem jednostronnie pochodzenie mitów greckich, uważając je wyłącznie za wynik miejscowej postaci ziemi i warunków klimatycznych, gdzie główny żywioł stanowi woda we wszelkich swych postaciach i stanach (bieżąca, stojąca, w stanie pary, użyźniająca i t. d.). W dziale 1-szym, cenne przyczynki do topografji starożytnej Hellady i greckich wybrzeży Azji Mniejszej stanowią: „Hellenika, Griechenland, im neuen das alte” (i tom, Berlin 1837); „Topographie von Athen” (Kiel 1841; wyd. 2-e 1873), obok dawniejszej pracy „Zur Topographie Athens” (Getynga 1833); „Beschreibung der Ebene von Troja” z mapą (Frankfurt n. M. 1850); „Topo-graphia Thebarum heptapylarum” (Kiel 1854); „Halkyonia, Wanderung an den Ufern des hal-kyonischen Meeres” (Berlin 1857). Do prac w zakresie mitologji greckiej należą: „Achill”, (z mapą równiny Trojańskiej, Kiel 1853), gdzie istotną treść Iljady, tj. wojnę trojańską, F. tłumaczy walką zimową żywiołów na równinie Trojańskiej; „Die Gründung Roms” (t-że 1868); „Der Ursprung der Mythen” (Getynga 1860); „Daduchos. Einleitung in das Verständniss der hellenischen Mythen, Mythensprache • und mythischer Bauten” (Kiel 1875); „Ein mythologischer Brief” (t-że 1876); „Das Erechteion” (t-że

1879) ; „Die Wanderungen der Inacbostochter Io, zugleich zum Verständniss des gefangenen Prometheus des Äscliylus” (t-że 1881); „Mythologie, eine Wissenschaft” (w czasopiś. „Philologus” 1887, stron 193); „Prolegomena zur Mythologie als Wissenschaft und Lexicon der Mythensprache” (t-że 1891). W związku z tym pozostają: „Erklärung der Ilias, auf Grund der in der beigegebenen Originalkarte von Spratt und F. dargestellten topischen u. physischen Eigentümlichkeiten der troisclien Ebene” (Kiel 1884, wyd. 2-e 1888). Z dawniejszych: „Die Athener u. Sokrates, die Gesetzlichen und der Revolutionär” (Getynga 1837); „Landwirthschaftliche Mittheilungen aus dem Alterthum” (Kiel 1856, w Jahrbücher Jahn’a t. 75); późniejsze: „Mykenä und der Ursprung der Mykenischen Funde” (Kiel

1880) ; „Die Kyanen u. die Argonauten” (t-że' 1891); wreszcie ostatnie jego dzieło: „Homer-Seine Sprache, die Kampfplätze seiner Heroen und Götter in der Troas” (Kiel 1891).

Forchhammer Emanuel, orjentalista (synowiec Piotra-Wilhelma, archeologa), ur. 12 marca 1851 w St. Antonien w Prättigan, w Szwaj ca-rji, um. 26 kwiet. 1890 w Birmie. Oddawał się różnorodnym studjom naukowym w Ameryce, Europie i w Azji. Medycynę studjował w Nowym-Jorku, gdzie też doktoryzował się i był lekarzem szpitalnym. Jednocześnie, przebywając wśród Indjan Zachodnich, nauczył się ich języka. W r. 1875 wrócił do Europy i tu u Mechitarystów w Wenecji, w klasztorze ormiańskim św. Łazarza, pracował nad nauką języka armeńskiego, a następnie do r. 1873 studjował w Lipsku filologję orjentalną. W r. 1879 powołany został na profesora języka pâli, tj. staroindyjskiego języka świętego buddystów, do Rangunu, stolicy Birmy. I tu przez lat 10, aż do śmierci, obok zajęć obowiązkowych, oddawał się badaniu języka i przeszłości Birmańczyków. Gorliwe poszukiwania w bibljotekach klasztorów buddyjskich pozwoliły mu zebrać znaczną ilość starych rękopisów; studjował przytym różne narzecza miejscowe i przedsiębrał poszukiwania archeologiczne, szczególnie w starych miastach, posiadających świątynie, mianowicie w Arakanie i Paganie. Wśród tych zajęć i cennych zbiorów materjałów naukowych zmarł przedwcześnie na pokładzie parowca angielsktego w podróży rzeką Irawaddy z m. Mandale do Rangunu. Do prac, które za życia ogłosił, należą: Systematyczny katalog starych rękopisów, zebranych przez niego samego w Birmie (Rangun 1882); „Notes on the early history and geography of British Burma” (t-że 1883—84); „Jardine Prize Essay: Sources and development of Burmese Law” (t-że 1885); przyczynki do „Notes on Buddhist Law” Jardina (1882—-83), tudzież rozprawy o językach birmańskich w czasopiśmie „Indian Anti-

A. A. K.

And. S.

(Norymberga 1867).

Forchheimer Filip, d-r filozofii, inżynier, profes. szkoły politechnicznej w Hradcu (* w Wiedniu w 1852), studya ukończył w politechnice Zurychskiej (1869—1873) pod znakomitem kierownictwem Culmana (ob.); pracy zawodowej oddawał się początkowo w Austryi (1873—78), następnie zaś nad Renem (1878—1885). W r. 1885 zamianowany został docentem przy szkole politechnicznej w Akwisgranie; przeniósł się następnie jako nauczyciel przedmiotów inżynierskich do cesarskiej szkoły inżynieryi w' Konstantynopolu (1889—1890); powrócił jednak w 1891 do Akwisgranu i objął profesurę na politechnice w dziale hydrotechniki. Od 1894 jest profesorem robót wodnych w wyższej szkole technicznej w Hradcu.—Obfity jest plon literacki tego młodego jeszcze i cenionego powszechnie profesora. W r. 1884 wydał poważną pracę p.

Em. S.

dzinne.

quary”. Cała puścizna naukowa F-a oczekuje ogłoszenia.

Forchheim, miasto w bawarskim okręgu Frankonii Wyższej, na prawym brzegu rz. Re-gnitz, przy kanale Ludwika i przy dr. żel. Bam-berg-Norymberga, 265 m. nad p. m.;    5 950

m-ców. — Już za czasów Karola W. była to znaczna osada (Foraheim). Jourdan odniósł tu zwycięstwo nad Austryakami dnia 6 i 7 sierpnia 1796 roku. Od r. 1802 F. należy do Bawaryi. Między kościołami tutejszemi godny jest uwagi parafialny, w stylu gotyckim z rzeźbami Ad. Kraffta i Wita Stwosza, oraz ze stacyami Męki Pańskiej ze szkoły Wohlgemutha.—W obszernym zamku z XIV w. mieszczą się różne urzędy; piękny ratusz starodawny posiada okazałą i wielkością zdumiewającą salę. Są tu browary, papiernie, szlifiernie szkła, tkalnie i t. p. Okolica żyzna, dostarcza owoców, szparagów, chmielu; handel nasionami.

Już w VIII wieku wymieniano Forchheim jako palatynat Foraheim Karolingów. Za czasów Karola Wielkiego oznaczano F. (v. „Ragus Ra-tenzgow”) jako główny magazyn przy trakcie z krajów Słowian i Awarów. W IX i X stuleciu odbył się tam szereg sejmów państwowycli i książęcych, a w r. 890 sobór kościelny. Tutaj okrzyknięto królami niemieckimi: Arnulfa (887 j, Ludwika Dziecię (900) i Konrada 1 (911). Tutaj także, na sejmie odbytym w roku 1077, zdetronizowano Henryka IV i obrano królem na jego miejsce Rudolfa Szwabskiego. Cesarz Henryk II podarował w r. 1007 F. nowozałożo-nemu biskupstwu bamberskiemu. Razem z tern biskupstwem przyłączone zostało F. do Bawaryi w r. 1802. Jako biskupia twierdza graniczna napadnięte zostało F. w r. 1552 przez margrabiego Albrechta Alcybiadesa brandenbursko-kulm-bachskiego, a w r. 1634 oblegał je Bernard wej-marski. Fortyfikacye odrestaurowano poraź ostatni w r. 1791; w r. 1838 zniesiono je zupełnie. — Porów. Huebsch „F., Stadt und Fortification”

Wł R.

t. „Englische Tunnelbauten bei Untergrundbahnen” (Akwisgran). Wspólnie z J. Strzygowskim opracował i wydał w r. 1893 dzieło p. t. „Die byzantinischen Wasserbehälter von Konstantinopel” (Wiedeil). Najpoważniejsza może praca F-a pojawiła się w 1886 roku w czasopiśmie austryackich inżynierów i architektów o ruchu wód gruntowych; drukowało ją także czasopismo techniczne franc. „Technologie sanitaire” 1895/6 1898/9. Cenne bardzo artykuły F-a o budowie wodociągów, o projektowaniu i obliczaniu sieci rur miejskich, drukowało berlińskie czasopismo tow. inżynierów niemieckich. Wogóle prace F-a w kołach redakcyjnych czasopism technicznych są równie cenione jak on sam w kołach swoich kolegów zawodowych i uczniów.

Forcłltenau, Frak no, osada w węgierskim komitacie Szoprońskim (Oedenburg), z zamkiem na skalistej wyniosłości, należącym do książąt Esterhazych; w nim zbrojownia i archiwum ro-

And. S.

Forcioli Dominik, współczesny polityk radykalny, adwokat (* 1838 w Ajaccio), w Con-stantine’ie algierskiej, która w r, 1883 obrała go senatorem, a 1889 deputowanym. Trzymał z Boulangerem. Napisał „J. Ferry est-il coupable?” (Paryż 1885).

Forckenbeck Maksymilian, polityk liberalny (* 21 października 1821 w Monasterze—f 1892 w Berlinie); słuchał prawa i kameraliów od 1839—1842 w uniwersytecie w Giessen, następnie w Berlinie. Już w r. 1848 wmieszał się do polityki i był prezesem demokraty czno-kon-stytucyjnego stowarzyszenia we Wrocławiu. W końcu r. 1858 wybrany został na posła do sejmu pruskiego, w którym podczas zatargu 1862—66, jako wybitny członek stronnictwa postępowego, był sprawozdawcą kom. budżet, o budżecie wojskowym i w dokładnych raportach swoich uzasadniał niemożliwość przyjęcia orga-nizacyi wojskowej i udzielenia żądanych na to pieniędzy. W r. 1866 przy współudziale jego powstało stronnictwo liberalne, po czem wybrany został na marszałka pruskiej izby deputowanych, który - to urząd sprawował do r. 1873. Następnie, jako nadburmistrz Wrocławia, przeszedł do Izby Panów. Od r. 1867 był posłem a od r. 1874, po ustąpieniu Simsona, marszałkiem parlamentu niemieckiego. Godność tę złożył w r. 1879, gdy stronnictwo jego w swej oppozycyi przeciwko polityce celnej rządu pozostało w mniejszości. Równocześnie na sejmiku miast w Berlinie wezwał niezależne obywatelstwo do oporu przeciwko polityce celnej rządu, która, zdaniem wolno - handlowców, wytwarzała drożyznę artykułów spożywczych. Manifestacya ta nie zwróciła rządu pruskiego z drogi polityki ceł ochronnych, ale F. rozbił rządowe stronnictwo narodowo-liberalne i razem z secessyoni.-stami utworzył 1881 niezależne „liberalne zjednoczenie”, które w r. 1884 zlało się z nie-

miecką partyą wolnomyślną. D. 21 listopada | stał mianowany następcą sir Wiliama Wliite’a, 1878 wybrany został F. na nadburmistrza Ber- ambasadora angielskiego w Konstantynopolu. Wł- 11 lina, a w r. 1890 wybór ten na dalsze lat 12 Fordon, pobór, podatek wodny. Tak wy-

przedłużono.

Fordon (Wordon), miasto w W. ks. Poznań-skiein, regencyi i pow. Bygdoskim, na lewym brzegu Wisły, przez którą wiedzie jeden z największych w cesarstwie Niemieckiem mostów, mający 1 325 m. długości (dr. żel. Bydgoszcz-Chelmża). Leży o pół mili poniżej uścia Brdy, częścią na stokach niewielkiej wyniosłości nadwiślańskiej, częścią zaś na żyznej, lecz wylewom rzeki podlegającej, nizinie. Jest tu kościół katolicki pod wezwaniem św. Mikołaja, erygowany 1349 r, — zbór ewangelicki, synagoga, poczta, szkoły elementarne, dom poprawy dla kobiet, zatrudnianych rzemiosłami,—cegielnie, przystań dobra na Wiśle, regularna kommunikacya promem, rybołówstwa; 2 200 m-ców.—Po pożarze w r. 1840 miasto, odbudowane prawie wyłącznie murowa-nemi domami, ma wygląd schludnej osady.—Za książąt Pomorskich stał na wzgórzu, ku Brdzie, obronny zamek, zwany Wyszogrodem i uważany za klucz Pomorza; pod zamkiem była osada.—Warowne położenie zamku było niedogodne dla Krzyżaków, którzy też w r. 1329 napadli go znienacka, załogę wycięli w pień, a mieszkańców na dzisiejsze miejsce przenieśli.—Za wojen szwedzkich w r. 1655 stojące tu wojska polskie ustąpiły przed nieprzyjacielem bez bitwy.—Dekanat F-ski należy do dyecezyi Cheł-

And. S.

Fordyce Wilhelm (* w Aberdeen w roku 1724—f w Londynie d. 4 grudnia r. 1792), lekarz, stryj Jerzego F., równocześnie z nim zajmujący się w Londynie wykonawstwem le-karskiem, także z powodzeniem niemałem; poprzednio był lekarzem wojskowym; pod koniec życia nobilitowany. Z pism jego wymienić można: „A review of the venereal diseases and its remedies” (Londyn 1767 i później) i „Fragmenta chirurgica et medica” (tamże 1784).—Por. „Biographie méd.” (T. IV, str. 190) i Dezeime ris etc. „Dictionn. histor.”

Dr J. P.

wł. r. drukowano w „Volum. Legum” (III, 243, 244, Ford Jan(* 1586), poeta dramatyczny angiel- 258; ale prawdopodobnie nazwa brzmiała tak, ski, jeden z ostatnich następców Szekspira jak i miejsca, w którem opłatę pobierano, t. j. i przedstawicieli najświetniejszego okresu an- „Fordon, fordoń”. gielskiej dramaturgii. Pochodził ze znakomitej rodziny z Devonshire, zajmował wysoki urząd sądowy w Londynie; w dość późnym wieku rozpoczął zawód poetycki, w którym niebawem przez swoje dramaty rozgłośną zjednał sobie sławę. Późniejsze jego losy, jakoteż data śmierci nieznane. Niektórzy przypuszczają, że umarł przed wybuchem wojny domowej, wedle innych świadectw miał porzucić zawód dramaturga, wskutek niepomyślnego dlań zwrotu, który nastał z chwilą zapanowania w Anglii wrogiej teatrowi sekty purytańskiej. W każdym razie pewną jest rzeczą, iż okres przewagi purytaniz-mu, obok późniejszych wpływów kierunku klasycznego, przyczynił się do pogrążenia w niepamięci osoby i utworów poety. Dopiero w końcu zeszłego wieku, gdy zapoznano się bliżej z płodami staroangielskiej dramaturgii, i F. odzyskał należne sobie stanowisko, jako jeden z wybitniejszych jej przedstawicieli. Dzieła jego ogłoszone zostały po raz pierwszy w Londynie 1811 r. w wydaniu zbiorowem, które potem kilkakrotnie było ponawiane (najlepsze wydanie przez A. Dyce, Londyn 1869). Dramaty F-a przeniknięte są wielką siłą gwałtownych, przeważnie zmysłowych, namiętności; ponura groza miesza się w nich z miękką, subtelnie cieniowaną uczuciowością, zbrodnicze żądze srożą się obok mińskiej, najszlachetniejszych poruszeń serca ludzkiego.

Pod względem siły akcyi i charakterystyki naczelne miejsce wśród utworów F-a zajmuje historyczny dramat p. t. „Perkin Warbeck”, osnuty na dziejach walki śmiałego pretendenta do tronu przeciw Henrykowi VII. Z pozostałych utworów wyróżniają się jeszcze: „The witch of Edmonton, dramat na wskroś naturalistyczny,. rozgrywający się na tle życia wsi angielskiej; „Giovanni and Amabella”, „Tis pityshe’s a whore”, ponura tragedya, osnuta na temacie miłości kazirodczej i „The broken heart”, jedna z najpopularniejszych, choć nie z najlepszych, sztuk F-a. w-G- (T. II, str. 345).

Fordyce Jerzy (* w Aberdeen d. 18 listopada r. 1736—f w Londynie d. 25 maja r. 1802), uczony lekarz angielski, syn Dawida F., profesora filozofii, który mu dał nadzwyczaj staranne wychowanie i wykształcenie. Obdarzony zdolnościami niepospolitemi, w piętnastym roku życia został już magistrem (Magister in artibus), poczem zaczął w Edynburgu uczęszczać na wydział lekarski i w r. 1758, mając zaledwo lat 22, otrzymał dyplom doktorski; był ulubionym uczniem słynnego Cul le na (ob.). Dla dopełnienia nauk wyjechał na rok do Lejdy, a powróciwszy w r. 1759, osiadł w Londynie, gdzie

Ford, sir Francis Cläre, angielski mąż stanu (* 4 czerwca 1828 w Londynie), wstąpił 1846 do dragonów, ale już 1851 wziął dymis-syę z wojska, 1852 został sekretarzem ambasady w Neapolu, następnie pracował przy poselstwach w Monachium, Paryżu, Lizbonie, Bruk-selli, Sztutgardzie, Karlsruhe, Wiedniu, Buenos-Ayres, Kopenhadze, Waszyngtonie, w r, 1871 w Petersburgu, potem znowu w Wiedniu, Karlsruhe i Darmstadzie; 1884 mianowany został posłem w Madrycie, gdzie w r. 1886 zawarł traktat handlowy hiszpańsko-angielski, a w r. 1887 pozyskał godność ambasadora. W r. 1892 zo-

107

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 174. T. XXII.

trudniąc się wykonawstwem lekarskiem, miewał str. 168) i H. Ha es er „Lehrb. d. Gesch. d. także wykłady o chemii, farmakologii, terapii, oraz anatomii patologicznej, ciesząc się wielkiem

powodzeniem i licznym napływem słuchaczów; granicznych w Anglii, pomimo, że nie był wcale, wymownym, umiał jednakże być jasnym, zrozumiałym i nadzwyczaj ścisłym. W r. 1770 został lekarzem szpitala Św. Tomasza, w 1776 członkiem „Royal Society”, a w 1787 król. Kollegium lekarskiego.

Jako praktyk używał wielkiej wziętości. Nauce poświęcał dużo czasu i trudu; osobliwszą wartość posiadają badania jego fizyologiczne nad trawieniem i nad ciepłotą ciała. Z licznych dzieł jego przytoczyć można: „Elements of agriculture and végétation” (Edynburg 1765 i Londyn 1771); „Elements of the practice of physic”

(Londyn 1768 i częściej); „A treatise on the digestion of food” (tamże 1791); „On simple fever or on fever consisting of one paroxysm only” (tamże 1794) i rozprawy ogłaszane w „Philosoph. Transactions” i w „Transact. of Med. and Chir.”. — Por. „Biographie médicale” (T.

IV, str. 188); Munk „The roll of the R. College of Physicians of London” (wyd. 2-e, T. II, str. 373) i Dezeimeris etc. „Dictionn. histori-

Dr J. p.

Dr J. P.

l’homme contemporain du renne” (Lausanne 1867); „Beitraege zur Entwickelungsgeschichte der Najaden” (Würzburg 1867); „Introduction à l’étude de la faune profonde du lac Léman” (Lausanne 1869); „Expériences sur la température du corps humain dans l’acte de l’ascension sur les montagnes” (tamże 1871—74, 3 serye); „Rapport sur l’étude scientifique du lac Léman” (tamże 1872); „Etudes sur les seiches du lac Léman” (tamże 1873 i 1875); „La faune profonde du lac Léman” (tamże 1873 i 1874); „Matériaux pour servir ä l’étude de la faune profonde du lac Léman” (1874—79); „Contributions à l’étude de le limnimétrie du lac Lé-

1892).

que” (T. II, str. 346).

Fordyiïient, Furdyment (z niemieck. Vorderhand), blacha u szpady, osłaniająca rękę. W polskiej szabli—rękojeść, garda. F-y starano się mieć mocne i duże, ażeby dokładnie chronić rękę mogły.

Foreest Piotr van, zwykle nazywany P e-truś Forestus (* w Alkmaarze w r. 1522—f tamże w r. 1597), zasłużony lekarz hollenderski. Od r. 1539—1542 przykładał się do nauk lekarskich w Lowanium i Bolonii, gdzie dyplom doktorski otrzymał, oraz w Rzymie, Padwie i Paryżu, poczem przez czas krótki zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Bordeaux, ale już w r. 1545 wrócił do Alkmaaru i tam w ciągu lat 12 zasłynął jako biegły i uczony lekarz; wtedy miasto Delft, nawiedzone przez zarazę morową, zawezwało go do siebie; zwalczywszy szczęśliwie mór, osiadł tam na stałe. Gdy w r. 1575 zakładano uniwersytet w Lejdzie, zaproszono go na profesora, ale katedry nie przyjął, przybył tylko na uroczyste otwarcie i wypowiedział pierwszy wykład pełen pochwał dla sztuki lekarskiej. Pod koniec życia wrócił znów do Alkmaaru i, zmarłszy wkrótce, pogrzebion tam został; na grobowcu jego wypisano: „Evictus fato cubat hac sub mole Forestus, Hyppokrates Batavus si fuit, ille fuit”. Rzeczywiście był lekarzem znakomitym, a dzieło jego „Observatio-num et curationum medicinalium libri XXXII” (Antwerpia 1583 i następ), dziś nawet jeszcze z pożytkiem czytać można; inne prace pomijamy; wyszły razem wszystkie jako „Opera omnia” (Frankfurt n. M. 1623 i nast.).—Porów. A. J. van der Aa „Biographisk Woordenbock der Nederlanden etc” (Haarlem 1852—77, T. IV,

Medic.” (wyd. III, T. H, str. 141).

Foreign-Office, nazwa ministeryum spraw za-

Forel Franciszek Alfons, przyrodnik francuski (* 2 lutego 1841 r. w Morges w kantonie Waadt [Vaud[), studyował medycynę i nauki przy rodnicze w Genewie, Montpellier, Paryżu i Wiirz-burgu; jest profesorem anatomii i ogólnej fizyo-logii w Lozannie. Badał jeziora szwajcarskie, mianowicie zaś jezioro Genewskie, lodowce i trzęsienia ziemi; oddawał się nadto studyom zoologicznym i paleontologicznym. Napisał: „Note sur la découverte faite à Scbussenried de man” (tamże 1877—81); „Les causes des seiches” (w „Archives de physique” 1878); „Températures lacustres” (tamże 1880); „Seiches et vibrations des lacs et de la mer” (Paryż 1880); „Les variations périodiques des glaciers des Alpes”; „Rapports annuels” (Genewa 1881 i 1882, Bern 1883); „Les tremblements de terre, étudiés par la commission sismologique suisse” (Arcli. de Genève 1881); „Limnimétrie du Léman” (Lausanne 1881); „Die pelagische Fauna dér Süsswasserseen” (w „Biologisches Zentralblatt” Erlangen 1882); „Faune profonde des lacs suisses” (Genewa 1885); „Le lac Léman” (wyd. 2-e, tamże 1886); „Les microorganismes pélagiques des lacs de la région subalpine” (w „Revue scientifique” 1887); „La thermique de la Méditerranée” (Genewa 1871); „Le Léman Monographie limnologique” (I tom, Lausanne

Wł. R.

Forel August Henryk (* w Morges [kan ton Vaud] d. 1 września r. 1848), spółczesny lekarz szwajcarski. Zawodowo kształcił się w Lozannie, Zurychu, Monachium i Wiedniu, dyplom doktorski osiągnął w r. 1872; w latach 1873— 78 był assystentem psychiatry Guddena (oh.) w Monachium. Od r. 1879 jest dyrektorem zakładu dla obłąkanych i profesorem zwyczajnym chorób umysłowych w Zurychu; zajmuje się też naukowo hypnotyzmem (ob.) i napisał o nim pracę bardzo dobrą i zajmującą p. n. „Der Hypnotismus, seine psycho-physiologische, medici-nische, strafrechtliche Bedeutung u. s. Handhabung” (Sztutgard 1889; wyd. 3-e tamże 1895),

niger Säuger” (1877).

rem

gielską pod Monkiem d. 11 — 14 1666 r.

gu, Drammen.

Forenza, miasto powiatowe w prowincyi włoskiej Potenza (Basilicata), okręgu Melfi, na wyniosłości, w dorzeczu górnej rzeki Bradano; chów bydła, wyrób płótna, znaczna produkcya nabiału; 7 700 m-ców.

Forestus P., ob. Fore est.

Forey Eliasz Fryderyk, generał francuski (* r. 1804 w Paryżu,—f 1872 tamże), kształcił się w szkole wojskowej St.-Cyr, poczem służył długi czas w Algieryi. Po powrocie do Francyi w r. 1844 mianowany został pułkownikiem, a po rewolucyi lutowej awansował na generała brygady. Żarliwy bonapartysta, popierał z całych sił zamach stanu 2 grudnia 1851 i stłumił krwawe powstanie republikanów paryskich 4 grudnia, za co otrzymał od Ludwika Napoleo- nych fabryk, na stopień generała dywizyi. W wojnie krymskiej dowodził pewien czas wojskami francuskie-mi pod Sewastopolem. Podczas kampanii włoskiej .1859 pobił Austryaków pod Montebello (20 maja), w⁷ bitwie zaś pod Solferino zdobył szturmem wieś Favriano, o którą się opierał środek armii nieprzyjacielskiej (24 czerwca).

Napoleon III mianował go po. zawarciu pokoju senatorem, a w r. 1862 posłał na czele 25-ty- ! W czasie napływów barbarzyńskich zajęli ją

Hml.

nadto F. jest współpracownikiem stałym wydawnictw: „Revue de l’hypnotisme” i „Zeitschrift für Hypnotismus”. Podejmował też badania entomologiczne, których owocem są prace: „Les fourmis de la Suisse” (Genewa 1877) i „Der Giftapparat und die Analdrüsen der Ameisen” (1878), ogłosił też rozprawę z anatomii porównawczej p. n. „Untersuchungen über die Haubenregion etc. im Gehirn des Menschen und ei-

Dr J. P

Foreland, dwa przylądki, latarniami morskie-mi zaopatrzone, na wschodniem wybrzeżu angielskiego hrabstwa Kent. South F. w pobliżu m. Dover, w cieśninie Kaletańskiej, i North F., na północ od m. Ramsgate (u Ptolemeusza Canti urn). Na tych wodach Hollendrzy pod Ruyte-odnieśli świetne zwycięstwo nad flotą an-

czerwca

And. S.

Forele, ob. P strąg i.

Forellenstein (geolog.). Nazwa ta często w Niemczech używana bywa na oznaczenie skały, będącej oli wino wem gabbro (ziarnistem skupieniem plagiolklazu i diallagu, bogatem w oliwili),' niezawierającem albo wcale, albo niewiele tylko diallagu, a więc skupieniem plagioklazu, zwykle anortytu z oliwinem, zmienionym po większej części w serpentyn. Biało-szarawy anortyt tworzy w tej skale bądź party.e krystaliczne, bądź zbite masy bez blasku. Między niemi leży serpentyn w postaci ciemnych plam nieregularnych. Pod mikroskopem owe ziarna serpentynowe zawierają niekiedy wewnątrz jądra oli wino we. Występuje w Volpersdorf, Harzbur-

K. J.

And. S.

siąeznego korpusu do Meksyku, dawszy mu tam do działania jaknajrozleglejsze pełnomocnictwa. F. wylądował 17 września w Vera-Cruz i wydał manifest do narodu meksykańskiego, w którym zapewniał go uroczyście, że nie zamierza zgoła robić zamachu na swobody kraju i pozwala mu ustanowić sobie rząd według własnego życzenia. Nie przeszkadzało mu to jednak zaraz potem konfiskować majątków tych Meksykanów, którzy się opierali widokom rządu francuskiego. Przedarłszy się po wielu trudach w głąb kraju, stanął w marcu 1863 pod Pueblą, która, broniona mężnie przez generała Ortegę, poddała się Francuzom dopiero 17 maja. Stamtąd F. na czele wojska swego wkroczył 10 czerwca do Meksyku, gdzie zwołał zgromadzenie notablów, które, posłuszne jego woli, obrało arcyksięcia Maksymiliana na cesarza meksykańskiego. Ustanowiwszy do przybycia nowego cesarza tymczasowy rząd z trzech krajowców, F. złożył naczelne dowództwo w ręce generała Bazaine’a i wrócił do Francyi. Obdarzony buławą marszałkowską, objął dowództwo 2-go korpusu, ale w r. 1867, dotknięty paraliżem, podał się do dymissyi.

Forez, góry Francyi środkowej, ciągnące się w południkowym kierunku, między Loarą i Allie-rem. Składają się one ze starych skał krystalicznych, przebitych tu i owdzie przez masy wybuchowe, jak np. pod Montbrison. Najwyższy szczyt tych gór, Pierre sur Haute (1640), jest pokryty rumowiskiem i ukoronowany wielkim blokiem granitowym. Góry F. są lesiste, choć niezbyt obfitują w wodę, gdyż leżą niejako ukryte pomiędzy innemi górami wyżyny cen-tralno-francuskiej. Osady ludzkie są tu rzadkie, szczególniej w wyższej, niedostępniejszej, południowej części gór; dopiero dalej na północ, gdzie rzeki Dore, Besbre i inne, przerzynając góry, czynią je dostępniejszemi, osady ludzkie częściej się ukazują. Szczególniej godnem uwagi jest miasteczko Pradelles z powodu swego wysokiego położenia: leży ono na wysokości 1149 m., a więc wyżej niż szczyt Harzu, Broken (1140); udaje się tu jeszcze uprawa żyta i owsa, dojrzewają jeszcze wiśnie. Nad prawym dopływem Dore’y, Durolle, leży miasto Thiers (15 000 m-ców); domy z doliny rzeki wspinają się po stromern zboczu góry; wiele ulic jest podobnych do schodów. Choć miasto ma wygląd średniowieczny, jednak kwitnie w niern wyrób żelaza i papieru; bystro płynąca rzeka obraca koła licz-

w. n.

Forez, niegdyś Foureys, Foreys, Forets, po łacinie Forisium, Co mi tatuś Foren sis albo Forisiensis, dawna prowincya Francyi, graniczyła z Vivarais, Velay, Auvergne, Bourbonnais, Burgundyą, Beaujolais i Lyonnais. Nazwa jej pochodziła od miasta Forum Segusianorum (Feurs), stolicy prowincyi gallijskiej Segusia, na której gruncie Rzymianie założyli Lugdunum.

Burgundowie, później spustoszyli Saraceni. Przy nastaniu lennictw potworzyły się nowe działy ziemi. Forez, Lyonnais i Beaujolais, oderwane od królestwa Burgundzkiego, pod Karolingami rządzone były przez komesów, w których historycy La Mure i Aug. Bernard chcą widzieć protoplastów hrabiów dziedzicznych Forezu. Najpierw-szym z nich był Wilhelm I-y, przy końcu IX i w pierwszej ćwierci X w.; umierając podzielił on kraj między trzech synów: najstarszemu, Wilhelmowi II, dał Lyonnais, średniemu, Artaudo-wi, Forez, najmłodszemu, Beraldowi, Beaujolais.

li swe groby. Przy końcu życia udał się na wyprawę krzyżową r. 1239 i zmarł w powrocie na granicach Apulii (1241). Syn jego, Gwidon V, przezwany G u i g o n e t, brał udział w piątej krucyacie i umarł bezpotomnie r. 1259. Po nim objął rządy brat jego, Rynaldo, zwany pospolicie Renaud de Semur; należał do o-statniej krucyaty i umarł skutkiem poniesionych w niej trudów r. 1270. Syn jego i następca, Gwidon VI, w r. 1278 życie zakończył. Jan I, syn poprzedniego, podczas małoletności zostawał pod opieką Gwidona de Levis; w 1295 zaślubił Alicyę de Viennois, a objąwszy rządy swojego hrabstwa, odznaczył się jako wojownik, dyplomata i prawoznawca. Od jego czasów wyraźniej uwydatnił się w hrabiach Forez charakter sług korony francuskiej. Za Filipa Pięknego uczestniczył F. w wyprawie przeciw Flandryi; kilkakrotnie był przedstawicielem królewskim u dworu papieskiego; przyczynił się do przyłączenia Lyonu do korony i w r. 1316 strzegł w tein mieście odbywającego się conclave, na którem był wybrany Jan XXII. Filip, Długi okazywał mu wielkie względy i powołał go do swojej ści-

1358), służył Filipowi VI w wojnie jego z Anglią na północy Francyi; potem był przez niego zamianowany jednym z dowódzców wojska, posłanego Janowi czeskiemu na pomoc ku podbiciu Lombardyi, co wszakże na niczem się skończyło; wreszcie otrzymał tytuł generalnego namiestnika królewskiego na Touraine, Anjou, Maine, Poitou, Aunis i Saintonge. W połączeniu z hrabią Owernii powstrzymał dalszy pochód Anglików, którzy pod dowództwem Knolles’a wtargnęli byli do Limousin. Syn jego, Ludwik 1 (1358—1362), patrzył na spustoszenie swego hrabstwa i na spalenie Montbrison przez Anglików i poległ w boju z nimi pod Brignais, gdzie stryj jego, Rynaldo, dostał się do niewoli. Po Ludwiku nastąpił brat jego przyrodni, Jan II (1362 — 1372), lecz, że był słabego umysłu, matka jego, z domu Joanna de Bourbon, druga żona Gwidona VII, oddała go pod opiekę stryja, Rynalda, który powrócił był z niewoli. Ten umarł w r. 1368, pozostawiwszy jak najgorsze po swych rządach wspomnienie: gwałtownie potrzebując pieniędzy, zastawił hrabstwo za 30 000 fi. złotych u księcia Andegaweńskiego, króla Obojga Sycylii. Po nim opiekunem Jana został Ludwik de Bourbon, który na krótko przed tern zaślubił był siostrę jego, Annę, delfinatkę Owernii, ale nim objął rządy, Jan darował swe hrabstwo matce, Joannie de Bourbon, która, pomimo niepoczytalności syna, darowiznę uznawała za ważną, i Ludwik miał z nią wiele kłopotów, nim nareszcie skłonił ją do układu (1371 r.), mocą którego imię jej na aktach publicznych miało figurować obok imienia syna. Po śmierci wszakże Jana chciała się utrzymać przy swych prawach do podarowanego jej hrabstwa,

Chociaż te działy ziemi seguzyjskiej nieraz pod jedno powracały zwierzchnictwo, często się wszakże znowu rozrywały, i dlatego następcy Wilhelma II trzymali się tylko przy Forez, mimo zaciętych walk o Lyonnais z arcybiskupami Lu-gduńskimi.—Pierwsza linia hrabiów Forez, których dzieje są dosyć ciemne, składa się z 12 władz-ców, wszystkich prawie Wilhelmami, lub Artau-dami zwanych. Z tych Wilhelm, z przydomkiem P An ci en, zbudował szpital w Montbrison, gdzie hrabiowie rezydowali po wypędzeniu ich z Lyonu; udał się r. 1096 z Gotfrydem de Bouillon na wyprawę krzyżową, w której poległ słej rady. Syn jego, Gwidon VII (1323 przy oblężeniu Nicei 1097. Po nim do r. 1107 władał syn jego, Wilhelm IV, który urzędownie ogłosił stolicą hrabstwa Montbrison. Na nim wygasła ta pierwsza linia. Po jego śmierci hrabstwo dostało się bratu ciotecznemu, Gwidonowi (Guy) I, synowi jego ciotki, Idy Raj-mondy i Gwidona Raj monda d’Albon.—Tu rozpoczyna się druga linia hrabiów F., która do herbu swego przyjęła delfina, tak, jak pierwsza miała lwa, godło Lyonu. Po zgonie Gwidona I, syn jego, Gwidon II, walczył lat 30 z arcybiskupami Lyonu, którym wreszcie tego miasta ustąpić musiał. W r. 1188 poszedł z biskupem Autun I na wojnę krzyżową, z której dopiero po dwóch latach wróciwszy, oddał rządy synowi, Gwidonowi III, a sam osiadł w założonem przez siebie opactwie Bćnisson-Dieu i tam życie zakończył.

Gwidon III, zwany Zamorskim (d’Outremer)

Wziął udział w czwartej krucyacie i umarł w A-zyi 1202 roku przed zgonem ojca; pochowany w Nicei. Syn jego i następca, Gwidon IV, osierocony w roku czwartym życia swojego, do peł-noletności zostawał pod opieką stryja, Rynalda (Renaud), którego wyniesienie na stolicę arcybiskupią położyło koniec walkom wiekowym między F. a Lyonnais. Panowanie Gwidona IV było bardzo ważne, pod nim bowiem ustaliły się granice hrabstwa, któremu on nadał pewne prawa, obdarzył przywilejami różne miasta i ustanowił sądy. Był wiernym wasalem tronu francuskiego, a walcząc z jego nieprzyjaciółmi, odniósł zwycięstwo nad Ferdynandem, stryjem Ferdynanda Portugalskiego, i przyprowadził go jeńcem do Paryża. Hojnym był dla kościołów, założył kollegiatę w Montbrison, oraz fundamenta świątyni, w której później hrabiowie Forez mie

R.

K. J.

w którem z tego powodu przez pewien czas były dwa rządy, aż wreszcie r. 1376 zrzekła się swych uroszczeń, a w 1402 umarła. Ludwik tedy na mocy praw swej żony zawładnął hrabstwem i rozpoczął trzecią linię hrabiów Fore-skich. Był to przedewszystkiem wielki wojownik: r. 1374 w szeregach krzyżackich walczył z Litwinami, 1387 w Hiszpanii z Portugalczykami, 1391 w Afryce z Tunetańczykami; we własnym wreszcie kraju z Anglikami. Umarł r. 1410; rządy po nim podczas małoletności syna objęła żona jego, Anna, a pod jej następcą, Janem I de Bourbon (1410 — 1433) hrabstwo to ostatecznie zostało przyłączone do Bourbonnais. Po Janie I, zmarłym w Anglii, panował do r. 1456 Karol I, po nim do 1487 Jan II. Następca jego, Piotr II, ożeniony z Anną księżniczką Francyi, umierając w r. 1503, zostawił tylko córkę, Zuzannę, która wyszła za Karola de Bourbon, konetabla (ob.) i jemu w testamencie zapisała swe hrabstwo. Przeciw ważności tego zapisu wystąpiła królowa-matka, Ludwika Sabaudzka, pochodząca z domu książąt de Bourbon, ogłosiwszy się spadkobierczynią zmarłej, a parlament, do którego proces wniesiono, nakazał sekwestr spornych dóbr, z natychmiastową egzekucyą. Pałając zemstą, Karol uknuł haniebną zdradę, oddawszy się na usługi cesarza Karola V przeciw własnej ojczyźnie, i w wojnie z Franciszkiem I, prowadzonej we Włoszech, poległ przy szturmie Rzymu 1527 r. Hrabstwo F. zostało wcielone do korony; akt urzędowy, wydany r. 1531, wykonany w 1532 -ym. Reklamacye Bourbonów-Mont-pensier unieważniono r. 1560. Straciwszy swą udzielność, hrabstwo F. stało się apanażem księcia Andegaweńskiego, potem oddane było w u-żywalność królowej Izabelli, wdowie po Karolu IX, po niej Ludwice de Vaudemont, wdowie po Henryku III, wreszcie stanowiło część apanażu królowych matek: Maryi de Medicis i Anny Austryaczki aż do r. 1643, po czem, przez cały czas trwania starej monarchii należało do dóbr koronnych. Podczas rewolucyi stanowiło departament Rodanu i Loary; dziś z większą częścią dawnego Beaujolais, Jarez, niektóremi cząstkami Lyonnais, Maçonnais, Burgundyi i Charolais tworzy departament Loary. — Bernard August „Histoire de Forez” (Montbrison 1835, w 2-ch tomach).

Forezyt vom Rath. Minerał układu rombowego, zwykła kombinacya z. trzech par płaszczyzn wierzchołkowych; występuje w postaci białych kryształków, dochodzących do milimetra długości, stanowiących powłokę na spacie polnym, turmalinie lub desminie, wytworzonych w próżniach granitu w Masso délia Fonte na wyspie Elbie. Łupliwość brachydiagonalna; blask perłowy na płaszczyznach brachy- i makrodiago-nalnych. C. wł. 2.403—2.407.—Skład chemiczny: 49.96 krzemionki, 27.40 glinki, 5.47 wapna, 1.38 sody, 0.77 potażu, 15.97 wody; stąd wzór jego: (Ca, Na₂)(Al₂)₂ Si₆0?9+ 6H₂0. Pod dmuchawką wzdyma się i topi. Minerał ten, należący do grupy Zeolitów, z trudnością wszakże rozkłada się kwasem solnym i nie wydziela krzemionki galaretowatej. G. vom Rath opisał go pierwszy i upatruje w nim najbliższe powinowactwo z desminem. W istocie nasuwa się wątpliwość, czy za oddzielny minerał uważać go należy.

Forfait Piotr, inżynier francuski (* w Rouen w 1752 r.—f 8 listopada 1807 tamże). F. należał do zamożnej rodziny kupieckiej, nauki początkowe ukończył świetnie u jezuitów, w miejscowej szkole; kończąc studya dostał się do robót portowych w Brest w 1773. Odtąd poświęcał się sprawom marynarki i w 1781 został członkiem akademii morskiej (Academia de marina). Najpoważniejsza praca, którą ogłosił w o-wym czasie, nosi tytuł „Traité élémentaire de la mâture des vaisseaux” (1788); dzieło to powstało na żądanie ministra marynarki Castries, dla ułatwienia nauk młodzieży, poświęcającej się marynarce. „Traité” zwróciło uwagę sfer uczonych na autora; akademia nauk w Paryżu zamianowała go członkiem - korrespondentem. Równocześnie zajął się F. konstrukcyą statków towarowo-osobowych, dając im możność zwiększenia ładunku bez uszczerbku dla szybkości ruchu. W 1789 zamianowano go dyrektorem służby morskiej w Hawrze. W tym okresie zdziałał wiele dobrego dla marynarki francuskiej. Kilkakrotnie jeździł do Anglii, ażeby skorzystać z doświadczeń i ulepszeń tego narodu marynarzy. Pod skromnym tytułem : „Lettres d’un observateur ser la marine d’Angleterre”, wydał cenną bardzo pracę o urządzeniach specyalnych podpatrzonych, o sposobie konserwowania i zużytkowy-wania drzewa i innych materyałów, wchodzących w zakres budowy statków- W 1791 wybrano F-a do ciała prawodawczego. Jako republikanin o poglądach bardzo umiarkowanych, zajął miejsce w grupie, zwanej przez skrajnych „le juste milieu”, a czynności swoje ograniczył do prac w zakres marynarki wchodzących. Nie przywykły do walk politycznych, -powrócił z radością do swoich zajęć specyalnych w Hawrze, i tam na placach konstrukcyi statków rozwinął bardzo e-nergiczną działalność. W tej epoce osnuł plan zbudowania fregaty „Sekwana”, różniącej się całkowicie w swej budowie od systemów powszechnie znanych. Przykry los i gorycz, jaką odczuwa niejeden wynalazca, były także udziałem F-a w tym właśnie okresie. Denuncyowa-ny w klubie miejscowym w Hawrze, dostał się do więzienia; wkrótce jednak uwolniono go i, wpadając z jednej ostateczności w drugą, zamianowano inspektorem generalnym lasów rządowych. W 1794 F. otrzymał polecenie zbudowania specyalnych statków, przeznaczonych do żeglugi na Sekwanie, w celu zapewnienia prawidło-

Po wyjściu z mini-

Ein. S.

bydłem; 12 050 m-ców.

S. M.

wej dostawy żywności dla mieszkańców stolicy. W trzy lata później, w 1797 r., przedstawił Instytutowi Francuskiemu rezultat swojej pracy p. t. „Mémoire sur la navigation de la Seine”. Po pomyślnem przeprowadzeniu tej sprawy, ówczesny rząd francuski polecił F-owi wspólnie z admirałem Rosiły i Davidem, komissarzem głównym marynarki, opracowanie memoryału o korzyści zbudowania portu wojennego w Antwerpii. Na zasadzie tej pracy pierwszy konsul wzniósł wielki arsenał w Escaut. Po wzięciu Wenecyi, F. był wysłany, ażeby flotę wenecką objąć w posiadanie Francyi. Jemu-to przypadło w u-dziale opracowanie całego planu ekspedycyi Napoleona do Egiptu—ze wszystkiemi szczegółami, związanemi z tak niezwykłem przedsięwzięciem. Następnie F. wraca do Hawru dla odparcia zamachu floty angielskiej na brzegi Francyi. W latach 1799 do 1801, zamianowany przez Napoleona ministrem marynarki, zajął się organiza-cyą służby, skreślił plan nowych robót portowych i nie ustawał w budowie statków wojennych własnego pomysłu, steryum powrócił do Hawru w 1804 roku z mis-syą obrony portu przed napadami Anglików. W r. 1805 wysłany został do Genui, jako prefekt marynarki złączonej z francuską — ażeby tam wytworzyć nowy oddział marynarki. W porcie budowano właśnie statek „Genueńczyk”, który przez złą wolę przedsiębiorcy nie odpowiedział wymaganiom. F., chcąc uratować przedsiębiorcę, przyjął od niego statek, zwolnił go od wszelkiej odpowiedzialności i spuścił statek na wodę; o-skarżonego z tego powodu F-a, minister marynarki Decazćs, skazał bez wysłuchania obrony.— —F. opuścił służbę i zamieszkał w Rouen, gdzie też po 2-ch latach zmarł.

Forfar, także Angus, 1) F., hrabstwo w Szko-cyi środkowej, nad brzegiem m. Północnego i zatoki Tay, otoczone hrabstwami: Perth, Aberdeen i Kincardine; 2 306 km. □ 277 788 m-ców (1891), tj. 120 na 1 km. —Śrpdkiem kraju ciągnie się z północo-wschodu na południo-za-chód falista nizina Strathmore, dobrze zroszona przez rzeki, lecz mało urodzajna. Na południe grunt podnosi się do nieznacznych piaskowcowych wyniosłości, zwanych Sidlaw-Hills (Kings Seal 352 m.); za to ku północy sięgają tu gałęzie gór Grampiańskich, pod nazwą Braes of Angus; szczyt Glash Meal, na granicy z. hrabstwami Aberdeen i Perth, ma 1 067 m., Dog Hillock 733 m. Jest to kraina dzika i malownicza, lecz doliny ma urodzajne; zbocza gór i wierzchołki pokryte są bagnami, wrzosowiskami i karłowatemi drzewami.—Najżyzniejsze okolice leżą nad brzegiem morza i w dolinach górskich.—Klimat na północy wilgotny i chłodny,— na południu łagodniejszy.—Z rzek najważniejsze: Esk (North- i South-), Lanan i Isla, lewy dopływ rz. Tay.—Dużo drobnych jezior. Pola orne zajmują 40°/₀, lasy 6°/₀, pastwiska 5°/₀, reszta nieużytki. Chów bydła rogatego i owiec; uprawa pszenicy, kartofli i rzepy; znaczne rybołówstwo; kopalnie węgli kamiennych, wapienia, gliny porcelanowej.—Przemysł dostarcza tkanin lnianych i wełnianych, oraz wybornego płótna żaglowego. Największem miastem hrabstwa jest Dundee, 165 000 m-ców (1897), lecz stolicą jest 2) F. pośrod równiny Strathmore, starożytna osada szkocka, która nawet od r. 1124 do 1153 była rezydencyą królewską; ratusz, piękny kościół; wyrób płótna i obuwia; łomy kamienia, handel

And. S.

ForfLcula L. Skorek Waga, Now. wraz z blizkim mu rodzajem Clielidura Lalr., oraz z rodzajami Labidura Leach. i Labia Leach tworzy rodzinę owadów Skórkowatych (Forficu-lidae), należącą do rzędu prostoskrzydłych ( Or-ihoptera). Rodzina to rozpowszechniona po całej kuli ziemskiej; u nas około sześciu gatunków. Są to owady nieco spłaszczone, z charakterystyczną budową skrzydeł. Pokrywy ich są to krótkie blaszki, niezupełnie zakrywające cienkie skrzydła spodnie, choć te są kilkakrotnie złożone wzdłuż i wpoprzek. Większa część odwłoku nie jest jiokryta przez skrzydła. Odznaczają się te owady grubym pancerzem chityno-wym, są bardzo ruchliwe i posiadają w tyle dwie nieczłonkowane, nieco zakrzywione, często zębate, przysadki ogonowe, które tworzą jakby szczypce. Skorki, za dnia zwykle ukryte, o zmroku żerują, żywiąc się głównie pokarmem roślinnym. Samica siedzi na wylęgających się jajach. Skorek pospolity (F. auricularia L.): szczypce samca u nasady drobno karbowane z jednym ząbkiem. Długość owadu 10--14 mm., szczypiec u samca 4—9 mm., u samicy 3.5—5 mm. Znany jest w całej Europie, w półn. Afryce, w półn. Ameryce, w Azyi Mniejszej. We dnie ukryty pod korą drzew, pod kamieniami i t. p., w nocy zaś uwija się wszędzie, nawet lata. W ogrodach robi szkody, wygryzając wnętrze owoców i niszcząc kwiaty różnych roślin (kukurydzy, goździków, georginii etc.). Może się zdarzyć, że który z nich wpełznie do ucha śpiącemu człowiekowi, uważając, że tam znajdzie dogodną dla siebie kryjówkę, lecz bajką jest, ażeby umyślnie wkręcały się w uszy ludziom. (J. Leunis, Brahm).

Forga, kita, pióropusz. Rycerstwo polskie ozdabiało hełmy swoje w forgi i przystrajało niemi konie swoje. F-i bywały z różnych piór, u zamożniejszych strusie. Niewiasty nasze z Turcyi przejęły zwyczaj ozdabiania forgami zawojów na głowach. Samuel Twardowski pisze: „Na pana wszyscy patrząc, pozwieszają głowy, Zrzucą for&.i z szyszaków, i już nie surowy Mars im w oczach.” Tenże poeta w „Nadobnej Pasqualinie” opisując cudne wdzięki dziewicy, wyraża: „Włosy jej przyrodzenie W prześliczne powiło forgi i pierścienie”.

Hml.

Hml.

Dr A. P.

And. S.

Forgâch albo Forgâcs, znakomity ród węgierski, wywodzący swój początek od rycerzy niemieckich Hunta i Paznana. którzy mieli się osiedlić na Węgrzech za króla Stefana Świętego (997—1058). Andrzej F. był wiernym towarzyszem króla Beli IV podczas ucieczki jego z pola bitwy pod Sajo (1241), gdzie Węgrzy ponieśli klęskę od Mongołów, o otrzymał w nagrodę zamek Ghymes w komitacie Neutra, uważany odtąd za gniazdo rodowe F-ów. Na początku XVI wieku ród podzielił się na dwie linie: starszą — Ghymes i G o m b a, i młodszą Gńcs, która z kolei rozpadła się na dwie boczne: Gacs i Szécseny. Tytuł hrabiowski został nadany F-om w r. 1675, a mianowicie pozyskał go Adam F. (1601—1681), dzielny wojownik, wsławiony obroną twierdzy Neuhäusel przeciw Turkom. Oprócz niego zasługują na wymienienie: 1) Błażej, który przywrócił tron królowej węgierskiej, Maryi, zamordowawszy podstępnie jej współzawodnika, Karola Durazzo, króla Neapolu (7 lut. 1386); odtąd, gdy który z F-ów miał audyencyę u króla Węgier, na stole musiała się znajdować obnażona z pochwy szabla. Błażej zginął z rąk strunników zabitego króla, 25 lipca 1387. —- 2) Franciszek (* r. 1510—f 1575), biskup Wielkiego Warady-nu i utalentowany dziejopis, syn Zygmunta, podskarbiego obu ostatnich Jagiellonów. Wy-chowaniec uniwersytetów padewskiego i boioń-skiego, został kanonikiem w Erlau, a r. 1256 biskupem W-go Waradynu. Jako biskup posłował na sejm regensburski (r. 1557) i brał udział w soborze trydenckim, oraz w elekcyi króla Maksymiliana. Wyjechawszy później do Włoch, obracał się w kole humanistów i prowadził stu dya historyczne. W r. 1571 został kanclerzem księcia Siedmiogrodzkiego, Stefana Batorego, późniejszego króla polskiego. Jego praca kronikarska nosi tytuł: „Rerum hungaricarum sui tem-poris commentarii, libri XXII, 1540—1572” (nowe wyd. Majera w „Monumenta Hungariae historien”, t. XVI, 1886). — 3) Zygmunt II (f r. 1621) bawił dłuższy czas w Polsce na dworze Stefana Batorego, a potem był kolejno nadżupnnem Neogradu, Saros i Szńboles, podskarbim („Thesaurarius”), „Judex Curiae” (1606) i palatynem (1616). Pozostawił również opowiadania o wypadkach swego czasu.—4) Adam II (f r. 1710), generał królewski, a później stronnik Rakoczego II i wódz rokoszan; poróżniwszy się z Bercsenyi’m, był oskarżony o zdradę i trzymany w więzieniu.—5) Ignacy, hrabia (* roku 1702—f 1772), w czasie wojny o następstwo tronu austryackiego wystawił własnym kosztem pułk piechoty, którym dowodząc, złożył chlubne świadectwo swej waleczności. Generał od r. 1745, został po zawarciu pokoju w Eubertusbur-gu (1763) mianowany feldcechmistrzem.—6) Antoni, hrabia, mąż stanu węgierski (* 1819 — f 1885), wstąpiwszy za młodu do służby pań

stwowej, stał zdała od rewolucyi 1849 r.; w r. 1853 został wice-prezydentem namiestnictwa w Pradze, a w r. 1860 namiestnikiem Moraw, skąd niebawem przeszedł na takież stanowisko do Czech. Przeniósłszy się następnie do Węgier, otrzymał urząd kanclerza dworu, który sprawował przez trzy lata. W r. 1865 został mianowany przez cesarza nadżupanem komitatu neogradzkiego, gdzie posiadał znaczne dobra. Od r. 1869 zasiadał w parlamencie, gdzie należał do stronnictwa starokonserwatywnego.

Forgemol do Bostquénard Leonard Leopold, generał francuski (* 17 września 1821 w Azerables), kształcił się w szkole wojskowej w Saint-Cyr, po której ukończeniu wstąpił jako podporucznik do armii w Algieryi, gdzie w licznych wyprawach przeciwko Kabylom dosłużył się stopnia pułkownika. Odwołany stamtąd podczas wojny francusko-niemieckiej, został mianowany generałem brygady i szefem sztabu 18-go korpusu, a następnie szefem sztabu 7-go korpusu w Besanęonie, pod dowództwem księcia Aumale. W roku 1879 jako generał dywizyi posłany do Konstantyny w celu stłumienia tam powstania Arabów, od r. 1881 —1883 dowodził naczelnie korpusem okkupacyjnym w Tunisie, a po powrocie do Francyi otrzymał dowództwo Il-go korpusu, w Nantes, i na tern stanowisku pozostawał do r. 1890, w którym wystąpił ze służby czynnej.

Forges-les-Bains, albo Forges les Eaux-, osada lecznicza we francuskim departamencie Dolnej Sekwany, okręgu Neufchâtel, 160 m. nad p. m. w ładnej okolicy, z łagodnym klimatem. Zdroje żeleziste.—Urządzenia kąpielowe dobre, życie ciche, spokojne, pobyt tani. Nadto duży zakład leczniczy i schronisko dla zoł-zowatych dzieci. Do Dieppe koleją 1, a do Paryża 3 godziny.

ForgOCZa, pęta na konie. Wyraz używany w XVII wieku u nas. „Zrzebiec pierzchliwy nie da w niewiadome nóg opinać forgocze, aż musi” (Wespazyan Kochowski).

Forio d’ischia, miasto powiatowe we włoskiej prowincyi Neapolitańskiej, okręgu Pozzuoli, na zachodniem wybrzeżu wyspy Ischia; mała. lecz niezła przystań; źródła mineralne gorące; piękny kościół Franciszkanów, uprawa latorośli winnej, wyroby ze słomy; 7 200 m-ców.—Częste rzęsienia ziemi: ostatnie, z d. 28 czerwca 1883 r , znaczne wyrządziło szkody.

Forkel Jan Mikołaj (* 22 lutego 1749, w Meeder pod Koburgiem—y 17 marca 1818 w Getyndze), znakomity historyk muzyczny niemiecki. Wykształcenie umysłowe otrzymał w gim-nazyum w Łiineburgu, następnie w uniwersytecie w Getyndze, w którym studyował prawo. W muzyce był samoukiem, oprócz bowiem pierwszych wskazówek teoretycznych, których mu udzielił kantor z Meeder, żadnych innych stu-dyów specyalnych nie odbywał. W l"78F. otrzy-

A. Pol.

S. Drz.

A. Pol.

mał posadę dyrektora muzyki uniwersytetu w Getyndze, a 1780 r. — tytuł doktora muzyki honoris causa. F. był pierwszym w Niemczech, który historyę mazyki traktował systematycznie, i opierał ją na materyałach krytycznie rozpatrzonych. Napisał: „Über die Theorie der Musik” (1774); „Musikalisch-Kritische Bibliothek” (3 tomy, 1778 — 79); „Über die beste Einrichtung öffentlicher Koncerte” (1779); „Genauere Bestimmung einiger musikalischer Begriffe” (1780); „Musikalischer Almanach für Deutschland” (na rok 1782—3—4 i 9-ty); „Allgemeine Geschichte der Musik”, (1788—1801, 2 tomy obszerne); dzieło bardzo cenne, lubo doprowadzone tylko do połowy XVI wieku; „Allgemeine Litteratur der Musik etc” (1792), dzieło jedyne w swoim rodzaju, podające wiadomość szczegółową o dziełach muzycznych greckich, rzymskich i różnych narodów nowszych. „Über J. S. Bachs Leben, Kunst und Kunst-Werke” (1803). Nadto, F. przełożył na notacyę nowszą kilkadziesiąt dzieł z XVI w.: Okeghema, Obrechta, Josquin’a, Isa-acka, Brummela i w. inn. Z tej jednak pracy pozostała jedynie korrekta w odbitce drukarskiej, (w Bibliotece Berlińskiej), piaty bowiem Francuzi, po bitwie pod Jeną, zabrali i przetopili na kule. Z materyałów, przygotowanych przez F-a do 3 - go tomu historyi muzyki powszechnej, korzystali po jego śmierci Fetis w swem dziele: „Biogr. universelle”, a po części i Choron.

Forkys (po grecku <ï>ôpxo<;, <3>6pxov, <4>ópxoę, po łacinie Phorcus, dosłownie=:Szary), według mitologicznych opowieści: starzec, mieszkający w morskich głębinach, według Homera ojciec nimfy Thoozy. Poeta Hezyod mianuje go synem Morza (Pontos) i Ziemi (Gaja), bratem Ne-reusza i Thaumasa, Keto i Eurybii. Z siostrą Keto spłodzić miał potworne Graje i Gorgony, zwane stąd <ï>opxi§eç, Phorcydes, Phorcynides, dalej, Hesperydy i smoka Ladona, strzegącego jabłek Hesperyd; z boginią Hekatą zaś miał córkę Skyllę. Jest on razem z swą siostrą Keto uosobieniem straszliwej potęgi morza, które w otchłaniach swych chowa okropne potwory, a grozą swą każdego przeraża. Z tego też powodu Teogonia Hezyoda wywodzi od F-a i siostry jego pochodzenie wszelkich ohydnych poczwar morskich mitologicznych, które na początku świata i stały ląd niepokoiły, póki bogowie i bohaterzy, a pomiędzy tymi szczególnie Perseusz i Herakles, ludzkiego rodu nie wyzwolili z pod owych ciemnych, zgroźnych potęg materyi.

Forlana lub Furlana; nazwa tańca włoskiego, o rytmach żwawych, w takcie ⁶/₈ lub fi/₄. Ojczyzną F-y jest niezależne niegdyś księstwo Fryjul, którego mieszkańcy zwą się fur łanami; stąd pochodzi nazwa F-y.

Forli, 1) prowincya, czyli departament we włoskiej dzielnicy Emilii, niegdyś w państwie Kościelnem, przylega do Adryatyku i graniczy z departamentami: Rawenny, Florencyi, Pesaro

i z rzecząpospolitą San Marino; 1 862 km. Q, 279 374 m-ców (1891), tj. 150 na 1 km. Wschodnie stoki Apeninu Etruskiego sięgają na południu do samego niemal morza; na półuocy zaś pozostawiają coraz szerszą nizinę nadbrzeżną, tu i owdzie błotnistą. Ta część Apeninu nie jest wysoką, gdyż główny grzbiet górski przebiega poza granicami departamentu.—Rzeki liczne, ale krótkie i wogóle nieznaczne; najważniejsze: Montone z prawym dopływem Ronco, Savio, Fiumicino, Uso (historyczny Rubikon) i Marano. — Klimat łagodny, wogóle zdrowy, prócz pasa nadbrzeżnego (maremmy). Grunt żyzny; produkty rolnictwa: pszenica, ryż, konopie, siemię lniane, anyż, szafran, oliwa, wino, kukurydza; znaczny chów zwierząt domowych, zwłaszcza bydła. Przemysł bez znaczenia; handel produktami miej-scowemi; droga żelazna Bolonia-Ankona-Brindisi przecina prowincyę. Administracyjnie dzieli się na 3 okręgi (Cesena, F., i Rimini), a te na 13 powiatów i 40 gmin. Stolicą jest 2) F., na prawym brzegu rz. Montone i przy dr. żel. Bolonia-Ankona, 31 m. nad p. m.—Prawidłowo i pięknie zabudowane, z wielu starodawnemi gmachami i kościołami.—Jest stolicą biskupa i siedliskiem najwyższych władz prowiucyi, ma gale-ryę obrazów, bibliotekę miejską, liceum, szkołę techniczną, izbę przemysłową i handlową, szpitale, dom sierot, seminaryum nauczycielskie i t. p. Z gmachów publicznych zasługuje na uwagę: Palazzo civico z piękną salą posiedzeń, katedra pod wezwaniem św. Krzyża z malowidłami C. Cignani i z cyboryum, przypisywanem Michałowi Aniołowi, kościół św. Błażeja i Hieronima z malowidłami Reniego i Melozzo da F., piękny kościół romański św. Merkuryala, patrona miasta (z r. 1180), kościoły S. Antonio Abbate, S. Pel-legrino i inne. Cytadelę tutejszą wystawił kardynał Albornoz w r. 1360. W F. urodził się malarz Melozzo da F. (pochowany w tutejszej katedrze, gdzie spoczywają także zwłoki fizyka Torricellego). Liczba mieszkańców dochodzi do 20 000, gmina F. liczy ich do 45 000.—Miasto założył w r. 207 przed Chr. Marek Livius Sa-linator, po zwycięstwie, odniesionem nad Hazdrn-balem; leżało ono wówczas w Gallii cyspadań-skiej i nosiło nazwę Forum Livii; żona Okt. Augusta, Liwia, rozszerzyła je i upiękniła. W pierwszych wiekach chrześciaristwa nauczał tu św. Apollinary, a św. Merkuryal był pierwszym biskupem.— Po upadku państwa Rzymskiego miasto dostało się w moc papieżów, a później utworzyło republikę, która swą niezawisłość okupiła 6 000 dukatów na rzecz ces. Fryderyka I. — W wojnach Gwelfów i Gibellinów miasto zmieniało swych panów; do r. 1315 władało niem stronnictwo gwelfickie,—później zaś’ rodziny Or-delaffi i Riario. Od r. 1512 do r. 1797 należało do Państwa Kościelnego, od r. 1797 do 1845 do Rzeczypospolitej Cyzalpińskiej,— następnie do r. 1859 ponownie do państwa Kościelnego, a od

And. S.

And. S.

r. 1859 do kr. Włoskiego.—Por. Borioli „Historia délia città di F.”

Forli (Melozzo da), malarz włoski, ob. Me-lozzo da Forii.

Forlimpopoli, miasto w prowiacyi włoskiej Forli (Emilia), przy drodze żel. Bolonia-Ankona, u stóp Apeninu; uprawa zboża, wina i konopi; 5 500 m-ców. W starożytności Forum Popi lii w Gallii cyspadańskiej, zburzone w r. 700 przez Longobardów.

Forma (filoz.). Wyraz i pojęcie o bardzo rozległem i wielostronnem zastosowaniu, tak w mowie i wiedzy potocznej jak w nauce. Sam wyraz jest łacińskim, utarł się jednak we wszystkich językach ludów ucywilizowanych. W pol-szczyźnie wraz z oświatą łacińsko-kościelną pozyskał obywatelstwo. Wcześnie jednak zastępowano go rodzimym wyrazem postać, lub synonimem z niemieckiego zapożyczonym kształt ÓGestalt)• już w XV wieku, w Biblii królowej Zofii, spotykamy „kształt w odzieniu” (zamiast forma) i w XVI w. u Reja „Pan Bóg kształtów nie patrzy”. Wyraz jednak F. ostał się obok licznych synonimów i dziś w polszczyźnie używa się w znaczeniu wielorakiem; głównie zaś oznacza: stronę czegoś widomą, namacalną, a więc kształt gieometryczny, figurę; lub niewidomą, w przeciwstawieniu do materyi czyli treści,— a więc oznacza jakikolwiek względnie stały stosunek, w jakim mogą się znaleźć składniki treści dowolnej; wreszcie oznacza jeszcze wzór przepisany, modłę. Jako termin techniczny w filozofii wyraz F. spotykamy poraź pierwszy u Lukrecyusza w „De rerum natura”, chociaż jego równoznacznik grecki, p,opcp7), już jako termin jest w użyciu u Arystotelesa.— Pojęcie F-y, jak się zdaje, wyróżnicowało się w dwojakim kierunku, co zależy od-dwojakiego stanowiska, jakie umysł zajmuje wobec doświadczenia. Jedno stanowisko można określić jako praktyczne, drugie—jako teoretyczne. Ze stanowiska praktycznego przedewszystkiem musi chodzić o dany do rozporządzenia materyał lub treść, które mogą być ujęte w najrozmaitsze F-y, którym można nadawać kształty dowolne: z bryły marmuru lub kloca drzewa można wyciosać kształt dowolny, ale nasamprzód trzeba je mieć; pewną treść, np. fabułę, można oddać w takiej lub innej F-ie, skoro się tę treść posiada. Stąd-to widocznie pochodzi, że w mowie potocznej i w rozumieniu praktyc.znem F. oznacza pospolicie coś zewnętrznego, coś przygodnego, zmiennego, a więc—nieistotnego, w przeciwstawieniu do materyału lub treści, które uchodzą za istotę rzeczy; stąd także szereg wyrażeń: strona formalna, formalne załatwienie się z czemś, formalność i t. p. Rzecz ma się wręcz odwrotnie, gdy idzie o stanowisko teoretyczne: każda teorya, chociażby nią było najpospolitsze rozumowanie na przygodny temat, musi być szeregiem pojęć i sądów, usiłujących objąć pewien za-

■Rncvkl. PowHsi. IluRtr. Znsz. 174. T. XXTT.

kres doświadczenia tak, iżby to doświadczenie pod względem jakości i stosunków swoich dało się w nich wyrazić. Wszelka spekulacya teoretyczna zawsze musiała przedewszystkiem szukać tego, co w doświadczeniu i stosunkach pomiędzy różnemi częściami doświadczenia jest stałem, bezwzględnie lub przynajmniej względnie niezmiennem. Tylko bowiem to, co jest stałem, daje się ująć w pojęcia, a tylko pojęcia można przerabiać spekulacyjnie lub teoretycznie w sądach i rozumowaniach, bo zasady logiczne tożsamości, sprzeczności i wyłączonego środka są zastosowalne tylko do pojęć. Skoro szewc, który uszył buty podług miary zdjętej z mojej stopy przed tygodniem, wnioskuje, że te buty będą odpowiadały swojemu przeznaczeniu, to oczywiście, przedmiotem jego rozumowania jest, nie stopa moja, która w ciągu tygodnia może uledz znacznym zmianom i nawet zniknąć, lecz pojęcie jej rozmiarów i kształtu, które wytworzył był sobie na podstawie zdjętej miary i które w rozumowaniu swojem przyjmuje za stałe, niezmienne, tożsame. Słusznie twierdził J. Her-schel, że słońce, którem się zajmuje astronom, bynajmniej nie jest tem, które w tej chwili świeci i grzeje: zajmuje się on tak lub inaczej wytworzonem pojęciem słońca i póki teoryzuje, przerabia formalnie to niezmienne pojęcie. Krótko mówiąc, spekulacya teoretyczna musi opierać się na pojęciach, które w toku każdego rozumowania należy uważać za niezmienniki (inwaryanty) myśli wobec zmiennego doświadczenia, które ta myśl zrozumiale ogarnąć usiłuje. Niezmienniki te filozofia seholastyczna pod wpływem doktryny Arystotelesa nazwała F-ami. Umysł, przerabiający teoretycznie doświadczenie, wytwarza je jako niezbędne narzędzia poznawcze w rozmaitych kierunkach, zawsze powodując się potrzebą wydzielenia z doświadczenia tego, co jest stałem, okre-ślonem, od tego, co niestałe, nieokreślone, dopóki się i to do czegoś stałego sprowadzić nie da. Stąd - to w języku metafizycznym F. lub pierwiastek formalny w naszej wiedzy uchodzi zazwyczaj za równoznacznik istoty rzeczy, bytu, substancyi, gdyż metafizyka spekuluje właśnie nad F-ami nieprawowicie ze stanowiska naukowego zhypostazyowanemi, czyli rozważanemi jako byty transscendentne, nie zaś jako narzędzia poznawcze, niezbędne do zrozumiałego ogarnięcia doświadczenia. Scholastycy, którzy znali F - y pod jedną tylko postacią pojęć ogólnych (uni-ver solia) lub gatunkowych (species), idąc za Arystotelesem, hołdowali formułce: „forma dat esse rei”; i to samo twórca krytycyzmu nowoczesnego, Kant, potwierdza w słowach: „in der Form besteht das Wesen der Sache”, chociaż F-ę rozumie, nie w znaczeniu metafizycznem, trans-scendentnem (ob.), lecz w znaczeniu teore-tyczno-poznawczem, transscendentalnem (ob.).—Zagadnienie filozoficzne F-y jest tak od-wieczuem, jak spekulacya filozoficzna, jakkolwiek

108

klasyczną doktrynę F-y rozwinął dopiero Arystoteles. Takie niezmienniki, na których się opierała spekulacya wobec zmiennego doświadczenia, jak: liczby Pytagorasa, byt Eleatów, żywioły Em-pedoklesa, homoiomery i rozum Anaksagorasa, atomy Demokryta i idee Platona — są F-ami w tern samem znaczeniu, mutatis mutandis, w jakiem je później rozumiał Arystoteles. Platon był już świadomym tego zagadnienia, jak to widać np. z jego Fileba, gdzie Sokrates roztrząsa pytanie : jakim - to sposobem jedyne (w idei) może być wielorakiem (w doświadczeniu) i wielorak¹'e — jedynem (14 c.)? „Pytanie to—powiada—jest odwiecznem, a jednak nigdy się nie starzeje i nigdy nie zna spokoju; gdy natknie się na nie umysł młodzieńczy i zazna jego powabu, znajduje w niern uciechę, jakby w skarbie mądrości, z rozkoszy wpada w zapał (ócp’ TjSovyjç svHoavt^) i puszcza wodze myślom, już to wszystko zwierając i wtłaczając w jedno, już znów rozwijając i rozskubując to jedyne na szczegóły” (15    d.) Nie może jednak Platon

dać jasnego rozwiązania tej zagadki, wyjść z tego koła błędnego, gdzie jedyne okazuje się wielorakiem i wielorakie jedynem: jakoż spółbie-siadnicy Sokratesa zaznaczają ten zamęt (zapaxty), w jaki myśl wpada wobec powyższego zagadnienia. Platon także zaznacza votjtôv 7ÉV0Ç (pojęcie rodzajowe, ideę, F-ę) i aiad-YjTÔv 'févoç (materyał zmysłowy), jako przeciwstawienie pierwiastku stałego, określonego w myśli i pierwiastku zmiennego, nieokreślonego w doświadczeniu zmysłowein (Resp. VI, 510).—Arystoteles rozwija w dalszym ciągu naukę pytagorejsko-platonowską o idei, F-ie, jako pierwiastku określonym, czynnym, i o materyi, jako pierwiastku nieokreślonym, biernym. Punktem wyjścia spekulacyi Arystotelesa, jak wszystkich przed nim filozofów greckich, jest hyloz oizm (ob.). Przeciwstawność dwóch spółzależnych (correlata) pojęć — ôôvajriç i evśf/fsiot, tak istotnych w jego filozofii, oparta jest na rozważaniu rozwoju jestestw żywych i stąd przez analogię przeniesiona na wszystko. Jestestwo żywe nasamprzód istnieje w nasieniu §ovó[xs!, a więc w możności tylko, potencyalnie (łac. po-testate, poîentia)\ skoro zaś rozwinie się, istnieje już èvé^sta lub evrsXé^siof, a więc realnie, aktualnie (acta). Stąd èvép^âia lub èvxsXé'/sta jest rozważana jako cel ostateczny jestestwa (xéXoç). Na tym pierwszym szczeblu rozwoju doktryny Arystotelesa energia i entelechia nie wyróżnico-wały się jeszcze jako odrębne pojęcia, oznaczają to samo. Na drugim szczeblu rozwoju doktryny swojej rozróżnia Arystoteles proces rozwoju, aktualizacyi, czyli przejścia od stadyum nasienia do stadyum całkowitego rozwinięcia,— z jednej strony, i sam aktualny stan całkowitego rozwinięcia, jako cel osiągnięty — z drugiej; wobec tego terminy: energia i entelechia, przestają być równoznacznikami: energia oznacza już proces rozwoju, czyli sprawę aktualizacyi, przejścia od

stanu §óva[j.ię do stanu svTsXe/etor, entelechia zaś oznacza skutek rozwoju, czyli to, co najważniejsze (ßsXucov    a7iooÇ<noxépa)—cel. Wreszcie

w trzecieni stadyuin doktryny swojej Arystoteles hypostazyuje pojęcie entelechii i przenosi je na początek rozwoju, jako cel już tkwiący w nasieniu, jako przyczynę celową lub formalną rozwoju. Wobec tego znów Suva;uę przybiera znaczenie takie, jakie u Platona ma óXt], znaczenie pierwiastku nieokreślonego, biernego, materyi, — który pod czynnym, kształtującym wpływem przyczyny celowej, nazwanej także en tel e chi ą pierwszą, przeobraża się w „entelechię wtó-rą” lub „najwyższą”, t. j. w pełną istotę, przechodząc przez proces aktualizacyi, nazwany energią. Tym sposobem entelechia pierwsza, pojęta jako przyczyna celowa, zbliża się do idei Platona, z tą wszakże różnicą, że według Arystotelesa tkwi ona w rzeczach indywidualnych i wyznacza właśnie ich indywidualność, stanowi o tein, iż rzecz jest tą określoną rzeczą (tXös t ). Celowy charakter entelechii pierwszej pozwala Arystotelesowi przenieść to pojęcie na duszę: jakoż dusza staje się u niego siłą życia, pierwiastkiem kształtującym, budującym ciało, inaczej—staje się F-ą ciała. Stąd pojęcie entelechii pierwszej jako pierwiastku kształtującego, czynnego, jako F-y, w przeciwstawieniu do §ova-(-UÇ, jako pierwiastku biernego, materyi (0X7.) przenosi Arystoteles na wszystkie rzeczy. Dwie pary pojęć spółzależnych: etôoç — 0X7] (Platona) i Sôvajxiç — svTsXe^sia (Arystotelesa) stają się równoznacznemi (ISti d'rj [jsv oXt] Sôvajxiç, Toô'ddoç èvreXé/sta. „De anima” II, 1, 2). Na dowód utożsamienia idei (jo5oc) z F-ą (p.opcp^) porównaj: „Metaphys.” IX 8, 25; XII, 5, 4. Na dowód utożsamienia F-y z celem (-isXoc) porówn.: „Phys.” II, 8, „Metaph.” V, 24. Nadto ważną jest dla doktryny Arystotelesa okolicznością, że entelechię pierwszą czyli formę utożsamiał on z ra-cyą bytu, Xô^oç: evreXé^âta '/) xatà xov Xc/pv oóata („De gen. anim.” V, 1); to eldoç 0 Xôyoç („Metaph.” III, 2, 6; VIII, 4, 14); 7/ {jLOpcpyj xai to eîôoç zoùzo ô’saùv 0 X07GÇ ^xaaToo oóaiaę („De gen. et corrup.” II, 9). To utożsamienie tłómaczy przejście do nauki Stoików.—Stoicy, zamiast synonimów idei, entelechii, F-y, używali terminu

XÔTfoç, Xô^oc. Ich X0701 oirspjjtaTixoi (idee zarodkowe, nasienne) albo X07ot svuXot (èv dX^, u scholastyków universalia in re) są właśnie F-ami w znaczeniu arystotelesowskiem.—Filozofia scho-lastyczna przerabia w istocie doktrynę Arystotelesa, przyczem F. oznacza tam to samo, co pojęcie gatunkowe (ei<3oę, species) lub pojęcie ogólne (universale) i tak samo jest istotą rzeczy (oóata, entitus). Jednak spekulacya średniowieczna w swoich sporach o F-y kładzie już wybitny nacisk na stronę teoretyczno-poznawczą zagadnienia. Toczą się spory nietylko pomiędzy platonika-mi i arystotelikami o metafizyczne pojmowanie universaliôw czyli idei, gatunków, form i nietyl-ko o to, czy te F-y istnieją niezależnie przed rzeczą indywidualną (antę rem), czy w rzeczy (in re), czy też tylko w umyśle poznającym, a więc po rzeczy (post rem): nie mniej gorliwie spekulowano na temat stosunku zachodzącego pomiędzy przedmiotem poznawanym a podmiotem poznającym. Punktem wyjścia i podstawą sporu było słynne twierdzenie Arystotelesa, że umysł poznający pochwytuje tylko F-ę przedmiotu bez jego materyi. Chodziło, jak zwykle w scholastyce, nie o wartość tego twierdzenia, ta bowiem zgóry nie ulegała wątpliwości, lecz o właściwą interpretacyę jego. W duchu Arystotelesa twierdzenie jego powyższe tak prawdopodobnie należy rozumieć: rzeczy z odległości i przez odpowiednie dla każdego zmysłu środowiska działają na umysł poznający i odbijają w nim F-y swoje, ale ich nie oddają umysłowi, ani też F. przedmiotu i umysłu nie staje się wspólną dla nich; umysł pod wpływem przedmiotu zewnętrznego zmienia swój stan, upodobnia się z przedmiotem i o tyle pochwytuje F-ę jego. (Porówn. Uphues „Psychologie des Erkennens, Anhang”). Tak, między innymi scholastykami, rozumiał rzecz Tomasz z Akwinu („De mente”, art. 4, ad quartum; „De ideis”, art. 2, ad quintum; Summa theologiae, I, quaestio 75, art. I, ad secundum, quaest. 78, art. 3 i quaest. 84, art. 1). O tern, iżby taka teorya poznania mogła zadowolić, mowy być nie może, gdyż, oczywiście, przyjmuje ona zgóry istnienie transcendentnych form, oraz zgodność tego, co poznajemy, z rzeczywistością metafizyczną, z domniemanemi F-ami rzeczy, bezpośrednio dla umysłu, a więc i dla porównania, niedostępnemu Bądź-co-bądź, scholastycy zwracają uwagę na to rozróżnienie pomiędzy F. substantialis rzeczy poznawanej a F. formata, jako stanem umysłu poznającego. Obok tej doktryny, bezpłodnej, bo zawierającej w sobie błąd zwanypetitio principii, rozwijają się w scholastyce jeszcze dwie, bardzo upowszechnione, doktryny: doktryna t. zw. idei wrodzonych, czyli form tkwiących zgóry w umyśle i odpowiadających a priori rzeczom, i doktryna form czyli gatunków (species) wędrownych lub pośredniczących, zw. najczęściej formae intentionales. Pierwsza z nich, doktryna idei wrodzonych, głosząca w istocie rzeczy parallelizm a priori pomiędzy rzeczywistością pozapodmiotową a F - ami po-znawczemi podmiotu, dostałą się w wysubtelnionej postaci do racyonalizmu XVII i XVIII wieku z filozofii Descartes’a, Spinozy i Leibniza. Wielcy ci racyonaliści utrzymywali mianowicie, że dusza nie przynosi wprawdzie na świat gotowej treści idei wrodzonych, któreby odpowiadały rzeczywistości pozapodmiotowej, lecz przynosi wrodzone pierwiastki formalne pod postacią predyspozycyi, dzięki którym materyał doświadczalny urabia się w wiedzę zgodną z rzeczywistością. Szczególnie należy tu podkreślić oryginalny rys w teoryi poznania Spinozy, który przeciwstawia doświadczeniu (experientia vaga) to, co nazywa ratio, czyli wrodzony pierwiastek formalny umysłu; dzięki temu pierwiastkowi przy rozważaniu materyału doświadczalnego odkrywamy związki przyczynowe czyli prawa przyrody. Zatem, według Spinozy, prawa przyrody, wiążące i objaśniające doświadczenie, są formami umysłu a priori, zgodnemi z doświadczeniem („Tractatus de intellectus emendatione”). Druga doktryna przyjmuje formae vel spe-cies intentionales, które w charakterze zastępczyń przedmiotu poznawanego przenoszą się od przedmiotu do narządu zmysłowego. Głównym przedstawicielem tej doktryny jest tomista Franciszek Suarez (ob.), zmarły 1617 r. Suarez tak definiuje te F-y: „quasi instrumenta quaedam, per quae coinmuniter objectum cogno-scibile uniatur potentiae” („De anima” lib. III, de potentiis cognitivis, cap. II, art. I w tomie III „Operum omnium” Paryż 1856). Słynny profesor w Marburgu, Casmann, w swojej „Psychologia anthropologica” (Hanoviae 1594) F-y intencyo-nalne nazywa species repraesen tantes. Doktryna ta jest właściwie uzupełnieniem teoryi Arystotelesa teoryą poznania zmysłowego Demokryta, z pominięciem wszakże atomizmu. Chodziło tu o wynalezienie czynnika, któryby mógł zrozumiale pośredniczyć pomiędzy F-ami substancyalnemi w rzeczach, a F-ami umysłu, które Tomasz z Akwinu nazywa for mat ae. Suarez doktrynę tę wyraził w zdaniach: „cogno-scimus non speciem sed per speciem” —„cogni-tio semper conformis prodit speciei; semper enim talis cognoscitur res, qualis repraesentatur per speciem”. Doktryna idei wrodzonych, już mocno zachwiana przez nominalizm scholastycz-ny, później podległa krytyce ze strony empiryków angielskich, a głównie Locke’a, który wszakże zbijał tę doktrynę tylko w jej grubej postaci scholastycznej, o czem łatwo przekonać się z pierwszej księgi jego „Essay concerning human understanding”, i bynajmniej nie dotknął jej w tej postaci, jaką przybrała była już u Descartes’a. Locke usiłował wszystkie F-y a priori poznania sprowadzić do kojarzenia, ale, że nie uwzględnił doktryny idei wrodzonych w postaci kartezyańskiej i nie wywikłał się jasno z kwestyi substancyi, ani z doktryny dwojakich własności (primary and secondary qualifies), więc podległ silnej krytyce ze strony Leibniza w jego „Nouveaux essais sur rentendement humain”, z której później niemało skorzystał Kant do swojej doktryny form poznawczych a priori. Wielkim kontynuatorem roboty Locke’a w duchu empiryzmu był Dawid Hume, który w swoim „Treatise on human nature” usiłuje jedną z zasadniczych form — przyczynowość, sprowadzić do kojarzenia, zaś

substaneyę—do empirycznej zasady ekspansyjno- mo uwydatnienie przez Kanta formalnego pier-śei stanów psychicznych. Doktryna znów form wiastku a priori widzimy w" etyce jego, gdzie intencyonalnych gorliwie była krytykowana przez w roli F-y zasadniczej występuje t. zw. roz-Hobbesa i Descartes’a; usiłowali oni na jej miej- kaźnik kategoryczny (der kategorische Iin-sce uzasadnić t. zw. teoryę haptyczną, czyli perativ), i w estetyce, gdzie naczelną jest F-a zetknięcia się. Descartes uważa pośrednictwo celowości.—Po Kancie w szkole idealistów nie-form intencyonalnych pomiędzy przedmiotem a umysłem za zbyteczne i podstawia natomiast bezpośrednie zetknięcie się lub zderzenie poruszających się cząsteczek przedmiotu lub środowiska z narządem zmysłowym. Jest to już doktryna mechanistyczna, która prowadzi do spółczesnej teoryi zmysłów i między innemi do teoryi energii swoistej Johanna Müllera, tej zamaskowanej postaci doktryny form wrodzonych. — W drugiej połowie XVIII st. Emmanuel Kant występuje w roli rozjemcy pomiędzy racyona-lizmem, który przyjmuje zarówno F-y substan-cyalne pod nazwami bytów, substancyj, gatunków, istoty rzeczy, jak i F-y a priori poznawcze pod nazwą idei i kategoryi wrodzonych w sensie predyspozycyi—a empiry-zmem, który odrzuca oba rodzaje form. Kant w pewnym kierunku kładzie zasadniczy nacisk na F-y i mianowicie w kierunku teoretyczno-poznawczym. Zmysłowość, według niego, dostarcza nam postrzeżeń, w których surowy mate-ryał doświadczenia, zwany materyą (Stoff), bywa ujęty przez F-y a priori przestrzeni i czasu; dalej postrzeżenia te ujmowane są w F - y rozsądku, któremi są kategorye a priori: ilości, jakości, stosunku i modalności, a wynikiem tej przeróbki są sądy: wreszcie materyał sądów ujmowany bywa w F-y a priori rozumu; F-ami temi są idee wszechświata, duszy i Boga. Dzięki tym ideom zwieramy całą naszą wiedzę w system jednolity, co jest koniecznym warunkiem zaspokojenia umysłu. Tak więc według Kanta wszelki przedmiot, tak samo jak przyroda lub wszechświat, o tyle tylko jest poznawany i wogó-le jest przedmiotem myśli naszej, o ile nasze F-y poznawcze a priori ujęły i uporządkowały nieokreśloną materyę doświadczalną; wszystko znamy tylko przez pryzmat form rdzennie właściwych umysłowi. Tym sposobem Kant całe zagadnienie przeniósł do poznającego podmiotu, który buduje według sobie właściwych form wiedzę dla siebie tylko przydatną. F-y substau-cyalne Kant uznał za niedostępne dla poznania i o tyle odrzucił stanowisko racyonalizmu, ale pozostał mu wiernym w kwestyi form poznawczych, chociaż systematyczniej niż którykolwiek z racyonalistów rozwinął teoryę tych form, włączając do niej nietylko zasadnicze F y logiczne, lecz i te wszystkie pozycye, które przed nim często figurowały w różnych systemach filozoficznych pod nazwą kategoryj (ob), a nawet pojęcia bytów, substancyi i najogólniejsze prawa przyrody, słowem—cały aparat narzędzi poznawczych, niezbędnych do zbudowania wiedzy z jakiejś nieokreślonej materyi (Stoff). To sa-

mieckich szczególnie Hegel rozwinął konstruk-cyę spekulacyjną, opartą na hypostazie form logicznych, i z formalizmu logicznego zrobił proces rozwoju idei bezwzględnej, z której wywodził wszystko, która jednak sama była pustą F-ą, niczem (Nichts). Przeniesienie na przyrodę i jej procesy form logicznych, wyjałowionych z wszelkiej treści, oraz dowolność, z jaką Hegel przemycał do swojego systemu materyę przyrodniczą i historyczną, pozornie tylko dya-lektycznie wysnuwaną z niczego, a faktycznie czerpaną z doświadczenia, wywołały reakcyę na rzecz materyi lub treści, kosztem niekrytycznego pominięcia pierwiastku formalnego. Reak-cya ta objawiła się głównie pod postacią ma-teryalizmu niemieckiego, negującego pierwiastki formalne wiedzy. Jednak Herbart („Lehrbuch zur Psychologie”, § 149, 1819 r. i „Psychologie als Wissenschaft, § 120,1824-5) a także Bene-ke („Lehrbuch der Psychologie als Naturwissenschaft”, § 122, 1833 r.) zwrócili z naciskiem uwagę na to, że pojęcia F-y i materyi są jednostajnie konieczuemi i wzajem zależnemi (correlata) tak, iż jedno bez drugiego ani istnieć, ani jasno pomyślanem być nie może. Oni także pośrednio przygotowali grunt w Niemczech dla nowokrytycyzmu, który już wyraźnie psychologię uznaje za empiryczną podstawę swoją i F-y poznawcze metodycznie wy analizo wuj e z danej w świadomości treści konkretnej. — Z nowszych wielkich kierunków filozoficznych zastanówmy się jeszcze nad pozytywizmem, ewo-lucyonizmem i nowokrytyeyzmem.—Pozytywizm nie zajął żadnego określonego stanowiska w zagadnieniu F-y; Comte bowiem pomija logikę formalną i teoryę poznania, zachowuje się negacyj-nie, nie zaś krytycznie, względem bytów metafizycznych (entités), które w swoim czasie uchodziły, i dziś jeszcze tu i owdzie uchodzą, za F-y substan-cyalne, a także neguje ogólnikowo aprioryzm form poznawczych, z wyjątkiem, jak się zdaje, dwóch: analizy i syntezy, a głównie syntezy (tout se réduit toujours à lier). Comte jednak nie rozważa systematycznie form poznawczych syntezowania materyału doświadczalnego, chyba że synteza na mocy podobieństwa (liaison par similitude) i na mocy następstwa (par filiation) wyczerpują wszystko. Niekrytyczny empiryzm Comte’a nie ustrzegł go przed hypostazą takich form, jak: prawa przyrody i gatunki biologiczne, które, wbrew Lamarckowi, uważa za stałe. Hipolit Taiue jest tylko z nazwy pozytywistą, gdyż za zadanie filozofii swojej uważa syntezę rdzennie francuskiego intellektualizmu Condillaca z idealizmem niemieckim w postaci panlogizmu Hegla

Forma (filozofia).

8 5'J

Wobec tego pojęcia ogólne, prawa przyrody, ka-tegorye poznawcze i zasady uchodzą u niego za idee tworzące (idées génératrices), z których tak samo w przyrodzie wynikają poszczególne zjawiska, jak w umyśle poznającym dedukcye tych zjawisk. Są to właściwie F-y, które Taine rozważa raz ze stanowiska metafizycznego, jako F-y substancyalne, gdy chodzi o przyrodę, to znów ze stanowiska teoretyczno - poznawczego, gdy chodzi o umysł poznający. Fakt, że Taine swoje idées génératrices nazywa faits généraux, które mają być tak samo faktami, jak wszelkie fakty doświadczenia, nie wystarcza do tytułu pozytywisty. Alfred Fouillée, również nazywany pozytywistą, usiłuje uzasadnić metafizykę, którą prawdopodobnie dla eufemizmu, ale nietrafnie, nazywa expérimentale zamiast empirique, jeszcze inaczej — i m man ente. Punktem wyjścia jest fakt niewątpliwy, że zwierzę lub człowiek, gdy doznają jakichkolwiek stanów psychicznych od najprostszych do najzawilszych, reagują ruchowo na otoczenie i przeobrażają je tak, jakby te stany, zwane ideami, były czynnikami. Stąd pojęcie idei - siły (idée - force) przeniesione dowolnie na cały wszechświat pojęty hylozoistycznie, oraz pomysł, że te idee - siły, o ile są metafizycznemi u człowieka, który spekuluje i tworzy ideały etyczne i estetyczne, o tyle stają się rzeczywistemi czynnikami, przeobrażającemi świat. Człowiek tworzy, urzeczywistnia swój świat metafizyczny, który jest tak samo rzeczywistością doświadczalną, jak pierwszy lepszy fakt doświadczalnie stwierdzany. Tak więc człowiek, a właściwie wola, która według Fouillée’go jest bytem podstawowym, wytwarza coraz nowe F-y poznania, postępowania i bytu jako czynniki rzeczywiste, jako idee - siły.—Pozytywizm angielski, w osobie Johna Stuarta Milla, opracowuje teoryę indukcyi, w której musi porachować się ze wszystkiemi kategoryami i F-ami poznawczemi; ale Mili opiera się w istocie na rodzimym gruncie einpi-ryzmu angielskiego i stamtąd zapożycza swój wstręt do wszelkiego aprioryzmu form poznawczych, a tembardziej do przyjmowania jakichkolwiek form substancyalnych w ducłrtr Arystotelesa, scholastyków lub racyonalistów. Usiłuje więc, zresztą bez powodzenia, empirycznie wysnuć wszystkie F-y, nie wyłączającsyllogizmu i zasadyje-dnostajności przyrody , założonej u podstawy indukcyi.—Ewolucyonizm, w osobach Karola Darwina i Herberta Spencera, pod dwoma względami zajął wybitne stanowisko w teoryi form: popierw-sze: usunął z biologii, a pośrednio z innych dziedzin, pojęcie gatunku jako stałej F-y przedmiotowej i sprowadził je, jako pojęcie ogólne, do roli czysto klasyfikacyjnej; powtóre: zmienił pogląd na F-y poznawcze w duchu doktryny swojej. Zarówno idee wrodzone, rozważane przez racyonalistów jako predyspozycye poznawcze duszy, jak i F-y aprioryczne Kanta, uchodziły za właściwe każdej duszy czy umysłowi w jednostajnym stopniu, za składniki natury umysłu, gotowe, wrodzone, i o jakimkolwiek ich rodowodzie nie było mowy. Ewolucyonizm właśnie wszczął kwestyę rodowodu form poznawczych a priori, a w dalszym ciągu także form etycznych, estetycznych, opierając się z jednej strony na doktrynie empiryzmu, z drugiej zaś—na zasadniczych pojęciach ewolucyonizmu, jak: przystosowanie, dziedziczność i dobór naturalny. Kiedy empiryzm wywodził całą wiedzę z jej F-ami z doświadczenia i przystosowań osobistych każdego umysłu, rozpoczynając za każdym razem od „czystej tablicy”,—ewolucyonizm otworzył perspektywę niezliczonych pokoleń, przystosowujących się pod wpływem ćwiczeń do otoczenia, odziedziczających skutki przystosowań poprzednich pokoleń pod postacią odpowiedniej organizacyi i predyspozycyi czynnościowych, wreszcie pokoleń dobieranych ze względu na to, czy odpowiadają warunkom otoczenia, czy nie. Nadto, ewolucyonizm obudził nadzieję, że zdoła objaśnić to, co dla scholastyków i racyonalistów było dogmatem nieobjaśnionym: jakim sposobem F-y takie, jak: przestrzeń, czas, przyczynowość, okazują się zastosowalnemi do doświadczenia, albo się z niern zgadzają? Pozorna jednak łatwość, z jaką zrazu objaśniano wszelkie predyspozycye formalne—poznawcze, etyczne i estetyczne, jako skutki przystosowań dziedzicznie summowanych w szeregu pokoleń—ostatniemi czasy ustąpiły miejsca wątpliwościom wznieconym przez nową fazę, w jaką weszła biologiczna teorya rozwoju od chwili, gdy w części Alfred Russe! Wallace i Franciszek Galton, ostatecznie zaś August Weismann, zakwestyonowali odzie-dziczainosć skutków ćwiczenia. Nie znaczy to wszakże bynajmniej jakoby kwestya rodowodu form poznawczych, etycznych i estetycznych mogła wogóle ominąć grunt ewolucyonistyczny w obecnych warunkach nauki.—Wreszcie nowo-krytycyzm rozwinął pracę głównie na gruncie teoryi poznania; oparł się z jednej strony na analizie psychologicznej, z drugiej — na histo-rycziiem zbadaniu dziejów wiedzy. Usiłuje on surowo oddzielić w wiedzy pierwiastki formalne od materyalnych, z pominięciem kwestyj metafizycznych, jako leżących poza obrębem możliwego doświadczenia i nauki. Tu zarysowały się szczególnie dwa następujące zadania: po-pierwsze: potrzeba wytworzenia bardziej niż dotychczas dokładnego pojęcia i teoryi doświadczenia; zadania tego podjął się głównie Ryszard Ave-narius, który w dziele „Kritik der reinen Erfahrung” usiłuje doświadczenie odczyścić od wszelkich pierwiastków formalnych, jak Kant odczyszczą! wszelkie formy umysłu od pierwiastków doświadczalnych; powtóre: odłam nowokry-tycyzmu,który przybrał nazwę fenomenalizmu (ob.), usiłuje wykazać, że wszystkie F-y poznawcze są tylko abstrakcyami od doświadczenia, wyni-

kami analizy jego, że zatem F-y umysłu są immanentnemi względem doświadczenia, jako jedynej dostępnej rzeczywistości, nie zaś trans-scendentnemi względem rzeczywistości metafizycznej, jak utrzymują dualiści różnych odcieni, lub transscendentalnemi wobec doświadczenia nieokreślonego, jak utrzymywał Kant.—Z przebiegu dziejów zagadnienia o F-ie w zakresie filozofii można wysnuć następujące uogólnienia: 1) Przez F-ę zawsze rozumiano coś określonego i stałego albo w rzeczywistości, albo w wiedzy, albo w jednej i drugiej, w przeciwstawieniu do czegoś nieokreślonego i zmiennego, a zwanego materyą 2) Ponieważ zazwyczaj wikłano to, co jest stałem, niezmiennem, z tern, co jest istotnem: więc F-ę w metafizyce utożsamiano pospolicie z istotą rzeczy, w przeciwstawieniu do cech i zjawisk przygodnych lub indywidualnych, jako od istoty rzeczy zależnych. 3) Ponieważ stałą treść w doświadczeniu odkrywano tylko w drodze abstrakcyi i uogólnienia, a te prowadzą z jednej strony do pojęć oderwanych i ogólnych, z drugiej—do sądów wyrażających mniej lub więcej stałe stosunki czyli prawa: więc za F-y uchodziły zwykle: albo pojęcia oderwane, np. wielkości, liczby, przestrzeni, czasu, i tembardziej za takie uchodziły, im bardziej były powszechnemi, stałemi składnikami doświadczenia; albo pojęcia ogólne, najczęściej liy-postazyowane, jak pojęcia gatunkowe i t. zw. universalia scholastyków; albo wreszcie prawa przyrody, przez hypostazę rozważane jako stałe czynniki zmian doświadczalnie stwierdzanych. 4) Wszystko, co jest przygodnem, zmiennem, indywidualnem, w przeciwstawieniu do stałej F-y uważano za materyę lub treść. 5) Nietylko zhypostazyowane formy logiczne i poznawcze przenoszono na przyrodę, co najwybitniej widzimy w panlogizmie Hegla, lecz także formy etyczne i estetyczne, wskutek czego przypisywano przyrodzie objektywną moralność i piękno, a nawet konstruowano ją w systemy optymistyczne lub pessymistyczne. 6) Pod wpływem rozwoju nauk szczegółowych i psychologii zagadnienie F-y coraz bardziej przenosi środek swojej ciężkości z gruntu metafizycznego na teoretyczno-po-znawczy, etyczny i estetyczny; zamiast zhyposta-zyowanych form bytu coraz bardziej uwydatnia się kwestya form poznania i oceny postępowania. 7) Wreszcie w filozofii naukowej znika zupełnie kwestya F-y bezwględnej, niezależnej od materyi, i F. staje się pojęciem spółzależnem z pojęciem materyi, a więc względnem tak w systemie wiedzy teoretycznej, jak w praktyce. — Znany jest powszechnie podział nauk na formalne i realne. Termin formalis spotykamy po raz pierwszy u mistyka Hugo de St. Victora (1096—1141); przeciwstawienie formalis i realis po raz pierwszy u Dunsa Szkota (Prantl „Geschichte der Logik im Abendlande”, II, str. 220). Kazwę logiki scientia formalis spotyka się po

raź pierwszy około roku 1300 u Piotra de Al-vernia, który także jej przeciwstawia scientia re-alis—metaphysica (Dr. L. Rabus „Logik” 1895, str. 25). Obecnie do nauk formalnych zalicza się logikę i matematykę, do realnych wszystkie inne nauki, badające jakąkolwiek materyę realną. Z licznych nieporozumień i sporów o ten podział wolno wnioskować, że jasnym on nie jest, tembardziej, że w samej logice, tej przedewszyst-kiem formalnej nauce, kwestya F-y i materyi dotąd należycie wyjaśnioną nie została. Logik angielski, A. de Morgan, w swoim „Syllabus of a proposed system of Logic” (1860) na str. 48 pisze: „Gdy logicy za pomocą definicyi i dostatecznej liczby przykładów jasno orzekną, co należy rozumieć przez formę i materyę, będę lepiej przygotowanym niż obecnie do ścisłego roztrząsania tego zagadnienia”, i tuż dodaje: „naprawdę sam tylko matematyk ściśle stosuje to odróżnienie”. Inny znów logik, W. Thomson, („Outline of the Laws of Thought” § 15) pisze: „Wartość filozoficzna wyrazów F. i materya niezmiernie szczupleje wobec zamętu, jaki bodaj zawsze towarzyszy ich użyciu; gdy bowiem jeden autor określa F-ę jako „sposób pognania przedmiotu”, inny będzie utrzymywał, że cechą znamienną formy jest to, iż ma ona na względzie raczej istotę czyli naturę rzeczy, niż sposób, w jaki tę rzecz poznajemy; a lubo wyraz ten niekiedy oznacza kształt, postać, które są czemś przypadkowem tylko, w innych jednak razach oznacza istotę i tym sposobem może raz po raz wyrażać rzeczy całkiem sobie przeciwne”. Łatwo zrozumieć, że przy takiej niejasności pojęć w piśmiennictwie filozoficznem nie znajdziemy bodaj dzieła, któreby mniej lub więcej systematycznie wyczerpywało zagadnienie F-y i albo zdobyło się na wykluczenie tego pojęcia z systemu wiedzy, jako zbytecznego, albo wskazało należyte jego znaczenie i zakres zastosowalności. Panuje wielka niezgodność poglądów i dorywczość sądów o tym przedmiocie. Gdy więc chodzi, już nie o historyczno-krytyczne, lecz o dogmatyczne przedstawienie rzeczy, może być mowa tylko o osobistych poglądach piszącego. Formą jest, w znaczeniu filozoficznem, wszelki w oderwaniu rozważany stały sposób ujęcia lub usche-matyzowania pewnej treści zmiennej. F-ą jest oderwane pojęcie białości, o ile oznacza (deno-tatio) wszelkie przedmioty białe, czemkolwiek one są poza tern; F-ą jest ogólne pojęcie kręgowca, o ile spółoznacza (connotatio) wszystkie wspólne cechy zwierząt tego rzędu i oznacza (denotatio) wszystkie rzeczywiste i możliwe osobniki tego rzędu; F-ą jest prawo Avogadro, o ile stosuje się do wszystkich gazów o zmiennych temperaturach i ciśnieniach. W tern znaczeniu F-ą jest wszelki dla danego rozumowania stały sposób ujmowania przez umysł poznający jakiejkolwiek wielorakości i pod jakimkolwiek względem, Wobec tego materyą względem ka-źdej F-y będzie to, co ona w danym przypadku ujmuje, schematyzuje, chociażby ta materya w innym przypadku, przy innem stanowisku umysłu, sama była F-ą względem innej jakiejś materyi: pojęcie kręgowca jest F-ą względem pojęć ssaka, ptaka, płaza i gadu, ale jest ma-teryą względem pojęcia zwierzęcia; pojęcie ptaka jest F-ą względem pojęć ptaków drapieżnych, błotnych, kurowatych i t. d. Stąd też wypada, że F., nigdy w nauce nie może być prawowicie hypostazyowaną, czyli, że o formach substan-cyalnych nic nie wiemy. O formach bezwzględnie czystych mowy być nie może; wypada to stąd, że pojęcia F-y i materyi są spółzależne, że F. o tyle tylko jest formą, o ile ujmuje jakąś materyę. Myli się de Morgan, gdy sądzi, że „tylko matematyk ściśle stosuje wyodrębnienie F-y od materyi, chociaż niewiele się tern wyodrębnieniem zajmuje.” Właśnie dlatego, że się niein niewiele zajmuje, często w spe-kulaeyach swoich naraża się na powikłania, których uderzające przykłady podaje np. Schmitz-Dumont w swojem dziele „Naturphilosophie als exacte Wissenschaft” (dział „Philosophie der mathematischen Wissenschaften” §§ 53—88, Lipsk

1895). We wręcz odwrotnym kierunku popełnia błąd Aleks. Bain, gdy w Logice swojej powiada: „Forma matematyczna zawsze wciela się w tę lub ową materyę. Ale materya potrzebna w tym razie jest tak subtelna, iż inożna-by powiedzieć, że jej niema wcale. Bezwątpie-nia, koła Euklidesa są zakreślone farbą drukarską, mają swoją barwę i pewną postać.” Jest oczy-wistem, że gdy Euklides spekuluje nad kołem, materyą tu jest, nie farba drukarska (chociaż i ta między wielu inneini rzeczami mogłaby stanowić materyę takiej F-y, jak koło gieometrycz-ne, gdyby chodziło o zastosowania gieometryi); ale w znaczeniu gieometrycznem materyą tu są własności koła w określony sposób ustosunkowane do siebie w tej formie, a także nieskończona ilość dających się pomyśleć kół indywidualnych o dowolnych promieniach. F., algie-braiczna x, oznaczająca dowolną wielkość nieznaną, ujmuje w sobie taką materyę, jak: możność powiększania się i zmniejszania, jak za-stosowalność pewników matematycznych. Matematyka nie w tern znaczeniu jest formalną, że ma do czynienia tylko z czystemi F-ami, bezwzględnie wolnemi od wszelkiej materyi, lecz w tern znaczeniu, że jej pojęcia i twierdzenia mają powszechne znaczenie form w stosunku do wszystkich nauk, zajmujących się jakimikolwiek różnorakościami ilościowo wymiernemi. Więc matematyka jest formalną względem mechaniki, astronomii, fizyki, biologii, psychologii, ale nie jest formalną względem logiki, gdyż właśnie rzecz ma się odwrotnie: F-y logiczne ściągają się powszechnie zarówno do różnora-kości jakościowych, jak ilościowych. Wszelakoż i logika czysta ma swoją materyę, a jest nią niewątpliwie najogólniejsza różnorakość doświadczalna, fakt, że dla naszego umysłu A jest A i nie jest Nie-A. Nauki znów realne są także tylko względnie realnemi, w stosunku do logiki i matematyki, ale są forinalnemi w stosunku do innych, bardziej szczegółowych lub pochodnych, i wreszcie w stosunku do doświadczenia. Tak, fizyka i chemia są forinalnemi względem mineralogii, gieologii, biologii, jak znów biologia gra w pewnym zakresie rolę formalną względem psychologii. Zresztą, każda nauka w swoim własnym obrębie jest zarazem F-ą, o ile jest narzędziem teoretyczuem, i materyą, o ile jest treścią; F-ą, o ile jest systemem niezmienników, i materyą, o ile ujmuje pewną różnorakość, która jest jej przedmiotem. Myśl nasza, nietyl-ko spekulująca teoretycznie, lecz zgoła wszelka, nie miewa i nie może mieć do czynienia z jakąkolwiek materyą nie ujętą w F-ę pojęć i sądów, bo tylko pojęcia i sądy dają stałe podstawy do dwóch zasadniczych i spółzależnych ope-racyj myślowych: stwierdzania podobieństw i różnic w materyale doświadczalnym, który ma być przez myśl przerobionym i ujętym; tylko do pojęć i sądów mogą być stosowane zasady tożsamości, sprzeczności i wyłączonego środka. Wszelkie pojęcia, jakakolwiek jest ich wartość, dają nam w przebiegu naszego rozumowania rękojmię tożsamości podmiotu, gdy w szeregu sądów o tym samym przedmiocie zmieniają się orzeczenia, i tożsamości orzeczenia, gdy w szeregu sądów różne przedmioty rozważane bywają z określonego stanowiska. Wartość pojęcia, jako F-y, tkwi w tern, że ono jest niezmiennikiem myśli, jest wzorem, według którego w określonej całości teoretycznej stale kształtuje się pewna różnorakość materyi. W tym sensie bardzo trafnie wyraża się Krzysztof Sigwart o pojęciu substancyi: „Pojęcie substancyi jest formą nic przez się nie wyznaczającą, formą, w której ujmujemy w jedność najrozmaitszą materyę danej treści; samo to pojęcie nic nam nie mówi o cechach, które w niem mają być połączone, i nie daje żadnego prawa, według którego możnaby odróżnić to, co się da połączyć, od tego, co się nie da; ani nie daje reguły, według której jedna cecha byłaby zależną od drugiej. W pojęciu tern zawarte są tylko najpowszechniejsze i najbardziej formalne wyznaczenia stosunków przestrzennych i czasowych, oraz przeobrażeń cech, ale żadna ogólna zasada nie przepisuje zgóry—jaka to określona treść czuciowa i w jaki sposób ma być w niej powiązauą” („Logik” II, pod wyrazem Substanz). Tak samo jak pojęcia, wszelkie sądy dają myśli naszej stałą podstawę formalną do utrzymania tożsamości przesłanek w rozumowaniach. Pośrednio ważne przyczynki do teoryi form, jako niezmienników myśli, znajdzie czytelnik w Logice Sigwarta (passim) i w dziele R. Avenariusa „Kritik der reinen Eifahrung” tom II, gdzie to, cośmy tu nazwali niezmienni-

Forma (filozofia).

na F-ę estetyczną (das Gefäss des Gehaltes) i za źródło piękna uważa równowagę działalności zmysłowej i rozumowej, a więc pewien stosunek pojęty formalnie, niezależnie od treści ustosunkowanej. Schelling, według którego przyroda i duch, rzeczywistość i ideał, są zupełnie tern samem (Identitätsphilosophie), utrzymuje, iż piękną jest wszelka istota lub rzecz zmysłowa, zupełnie odpowiadająca idei swojej (tak samo Platon). Według Hegla pięknem jest idea zjawiska, ograniczona przez F-ę; istnieje ona na-samprzód bezwiednie w przyrodzie, później zaś uświadamia się w fantazyi zmysłowej człowieka. Herbart utrzymuje, że estetyka zajmuje się F-ami, dzięki którym wszelka dowolna materya wyobrażeniowa, zarówno obraz rzeczywistości, jak czyste zmyślenie, podoba się lub nie. Źródło zadowolenia estetycznego tkwi jedynie w sposobie powiązania lub ustosunkowania jakiejkolwiek materyi, a więc w F-ie (die Vertilgung des Stoffes durch die Form ist das wahre Kunstgeheim-niss des Meisters). Wymienia on takie F-y,

prawność, wyrównanie końcowe (der abschliessende Ausgleich). Spółczesna estetyka, nie literacka lub spekulacyjna, lecz naukowa, bada przedmiotowe i podmiotowe warunki piękna i brzydoty, stosując, nawet ze znacznem powodzeniem, eksperyment psychofizyczny. Otóż przedmiotowe warunki są tu formami, w iakie może być ujęta dowolna materya akustyczna, optyczna, ideowa; podmiotowe zaś warunki stanowią F-y działalności psychicznej, bez względu na treść zmienną. F-ą jest potęgowanie lub osłabianie, przyśpieszanie lub zwalnianie podniet i cżuć; F-ą jest równomierne lub nierównomierne rozłożenie jakiejkolwiek materyi w przestrzeni i czasie, rytmiczność lub nierytmiczność, symetrycz-ność lub niesymetryczność, jednostajność lub urozmaicenie, typowość lub nietypowość i t. d.— O F-ach czyli kształtach roślinnych i zwierzęcych ob. Morfologia; o F-ach mineralnych ob. Krystalografia i Mineralogia, o F-ach państwowych i prawnych, ob. Państwo i Prawo; o F-ach gramatycznych, ob. Gramatyka i t. d.—Formalizmem w teoryi i praktyce nazywamy ścisłe lub pedantyczne trzymanie się form, bez uwzględnienia tego, co nakazuje odrębna natura pojedyńczych przedmiotów, t. j. różnorakości materyi. —Formaliz-m e m w nauce jest wyłączne przestrzeganie i zadawalanie się formalną czyli logiczną poprawnością wywodów, bez wnikania w treść wewnętrzną, w materyę; wprawnictwie formalizmem nazywa się pedantyczne trzyma-

kiem, nosi nazwę Tautote.—Pojęcie F-y od- phaenomenon), ta sama zaś doskonałość, ujęta grywa także wybitną rolę w etyce i estetyce, pojęciowo przez rozum—jest prawdą. Estetyka W etyce, która, jako nauka wogóle, posługuje tedy ma badać F-y doskonałości zmysłowej, się F-ami w powyższem znaczeniu, nadto nazwę Kant w „Kritik der Urtlieilskraft” piękno upa-form lub formalnych noszą zasady, ideały i nor- truje w celowości F-y, która budzi w nas zado-my oceny etycznej. Oczywiście, wszelkie zasa- wolenie bezinteresowne. Schiller kładzie nacisk dy, ideały i normy tylko w drodze abstrakcyi mogą być wydzielone z konkretnych aktów woli i ocen naszych własnych i cudzych. W rzeczy samej Kant świadomie taką metodą osiągnął swój roz-kaźnik kategoryczny, czyli prawo autonomiczne woli: „Postępuj tak, iżby maksyma woli twojej zawsze mogła uchodzić także za zasadę prawodawstwa powszechnego.” Sam Kant uznaje ten rozkaźnik za oderwany i formalny, gdyż bynajmniej nie orzeka on, jak mianowicie i w jakich warunkach postępować należy, podobnie jak logiczna zasada sprzeczności bynajmniej nie wskazuje, co należy twierdzić, a co przeczyć, lecz tylko orzeka, iż koniecznym warunkiem jedności czy zgodności myśli i wiedzy naszej jest brak w niej sprzeczności wewnętrznej. W każdym poszczególnym, konkretnym przypadku akt woli lub oceny etycznej bywa określonym, jak warunki, wobec których zachodzi. Rozkaźnik formalny jest tu w takim samym stosunku do pojedynczych postępków i ocen, w jakim prawo przyrody do pojedynczych zjawisk, i orzeka,iż najwyższe dobro moralne, jako ideał, wtedy tylko byłoby jak: wielkość, harmonia, pełnia, porządek, po-osiągniętem, gdyby wszystkie postępki odpowiadały tej formule („Die praktische Vernunft sucht die Totalität eines Gegenstandes unter dem Namen Höchstes Gut”). Tak samo zasada pożytku w etyce utylitarystycznej jest formalną, orzeka bowiem „możliwie największą summę pożytku dla możliwie największej ilości ludzi”, ale nie orzeka, co za każdym razem czynić należy w określonych warunkach, nie podaje miary, którą możnaby mierzyć pożyteczność postępków.

Tak, norma sprawiedliwości, która nakazuje oddawanie każdemu tego, co mu się należy, jest formalną, gdyż nie określa, co w każdym przypadku należy się temu i owemu, nie oznacza wciąż zmiennej wartości tego, co dajemy i za co dajemy.

F. ta jednak stanowczo orzeka, iż w każdym poszczególnym przypadku to, co dajemy, i to, za co dajemy, powinny być w określonym do siebie stosunku, mianowicie—-posiadać równą wartość w naszej ocenie. F. tedy w etyce jest także niezmiennikiem wobec różnorakości warunków i ocen. —

W estetyce, od chwili, gdy ta powstała jako mniej lub więcej samoistna nauka, t. j. od r. 1750, kiedy Aleks. Gottlieb Baumgarten ogłosił swoją „Aesthetica”, kwestya przeciwstawności F-y i ma-teryi staje się naczelną. Już Baumgarten uwydatnił stanowczo pierwiastek formalny w etyce, którą uważa za dyscyplinę równoległą z logiką; przedmiotem jej jest poznanie zmysłowe (cogni-tio sensitiva), które uważa za niższy stopień poznania w stosunku do rozumowego; piękno—jest to doskonałość ujmowana zmysłami (perfectio

Ad. M.

idealną, zmianom więc ulegać nie mogą (ob. Architektura, Formy architektoniczne). To, co z biegiem czasu, pod wpływem gustu, względów klimatycznych oraz wymagań praktycznych, pizerodziło się z form klasycznych lub zastąpić je usiłowało, posiadać może cechy znamienne, oryginalne, nie pozbawione artystycznego smaku—nie jest jednakże zdolne dorównać formom klasycznym. Przy projektowaniu archi-tektonicznem i wyborze odpowiedniego stylu (ob. Architektura), najcenniejszą rzeczą w projekcie, ale i najtrudniejszą w wykonaniu, jest zastosowanie w najdrobniejszych szczegółach form danemu stylowi właściwych; każda bowiem część budynku nie tylko posiadać powinna usprawiedliwienie pod względem wytrzymałości technicznej, ale zostawać w związku harmonijnym z całością, tak, aby wszystkie formy do motywów projektu przyjęte wzajemnie sobie odpowiadały i wzajemnie się uzupełniały.

W sztukach stosowanych do przemysłu i w rzemiosłach F. oprócz swojego zasadniczego znaczenia posiada jeszcze znaczenie specyalne.

W drukarstwie F-ą nazywa się rama żelazna, obejmująca pewną liczbę stronic; nazywa się też i samo odbicie pewnej liczby stronic w systematycznym układzie, ob. Forma (w drukarstwie).

E. D.

nie się litery formuł prawnych, np. uwzględnianie tylko zewnętrznych cech sprawy, przez prawo określonych, z pominięciem okoliczności szczególnych i pobudek wewnętrznych. Stąd tego, kto z usposobienia, nałogu lub zasady w jakimkolwiek kierunku działalności przestrzega formalizmu, nazywamy formalistą. W filozofii scholastycznej formalistami nazywano przedstawicieli kierunku filozoficznego Dunsa Szkota, z powodu, że ci bardzo często posługiwali się terminem i pojęciem F., wraz z pochodnemi. Działalność lub postępowanie nacechowane formalizmem, nazywa się formalistyk ą.

Literatura: Dzieła, systematycznie wyczerpującego zagadnienie F-y, nie znamy. Cenne przyczynki można znaleźć w książkach: K. Heyder „Die Lehre von den Ideen. Erste Abtheilung: Zur Geschichte der Ideenlehre” (Frankfurt n. M., 1874); Alfred Dippe „Die Bedeutung der Denkform Idee in der Philosophie und Geschichte” (Berlin 1893); Christoph Sigwart „Logik”. (Zweite Auflage Erster Band 1889, zweiter B. 1893; Freiburg i B.); Richard Avenarius „Kritik der reinen Erfahrung” (dwa tomy, Lipsk 1888 i 1890); J. Fr. Herbart „Allgemeine praktische Philosophie” (pierwsze wydanie w Getyndze 1808, nowe wyd. Lipsk 1873); Robert Zimmermann „Allgemeine Aesthetik als Formwissenschaft” (Wiedeń 1865); Gustav Theodor Fechner „Vorschule der Aesthetik” (Lipsk 1876).

Forma (z łac. kształt, postać). W naturze wszystkie ciała stałe posiadają pewien kształt, t. j. są ograniczone przez pewne powierzchnie i kontury, nadające tymże ciałom postać właściwą, zwaną Formą. F. jednak ciał nie jest bezwzględnie stałą, może się zmieniać przy pewnych warunkach lub może być nadaną sztucznie. F-y, w których istnieje pewna harmonia kształtów, są celem i przedmiotem sztuki. Bez F-y i bez harmonii trudno w pewnych kształtach dopatrzyć się piękna, a że piękno jest podstawą sztuki w ogóle,—istnieć więc ona bez F-y nie może (ob. Piękno, Sztuki piękne).

W wytworach prac technicznych F. pierwszorzędne zajmuje stanowisko. W większości wypadków może w formach przystosowanych do zadań technicznych nie tak ważną rolę odegry-wa samo piękno, jak harmonia i symetrya kształtów, co wprost jest wynikiem pojęcia o równowadze, te jednak z działów techniki, których przedmiotem jest twórczość myśli, przyobleczona w kształty realnego piękna, jak architektura i budownictwo, posiadać muszą F-ę jako zasadniczą podstawę swojej pracy. Formy nieza-przeczenie piękne, klasyczne mi zwane, o ile odnoszą się do architektury, wypracowali i przekazali potomności Grecy i Rzymianie. F-y te i po dziś dzień są podstawowemi w pracach architektonicznych i pozostaną niemi na zawsze, dlatego, że stosunek wymiarów i harmonia kształtów zespolone są w tych F-ch w całość

F-nc. Powsz. Ilustr. Zesz. 174. T. XXIJ.

W górnictwie i hutnictwie F. jest to skrzynka kruszcowa, miedziana lub żelazna, nakształt leja ostrokręgowego lub spłaszczonego, osadzona w piecu lub ognisku na dyszy miechowej, przez którą powietrze do przestrzeni ogniowej jest wpędzane. F. służy do ochronienia dyszy od uszkodzenia przez ogień; w budowie szczegółowej bywa wodna, t. j. chłodzona za pomocą zimnej wody, i zamknięta, gdy z tyłu formy na około dyszy jest szczelne zatkanie, niedozwa-lające powietrzu powracać z pieca wielkiego podczas wdymania.

F. do odlewów jest to pewne wydrążenie, w które wlewa się kruszec roztopiony, przyjmujący następnie po wystygnięciu wypukłą formę odpowiednią wydrążeniu. F-y bywają wygniatane czyli formowane w ziemi formierskiej, piasku, glinie i innych ciałach sypkich, za pomocą modeli przedstawiających kształt żądanego odlewu. F-y bywają i metaliczne, ale zawsze z materyałów ogniotrwałych i nietopiącycli się po wianiu w nie roztopionego kruszcu (obacz Formowanie).

W przemyśle w ogóle F-ą nazywa się przyrząd, za pomocą którego otrzymać można z danego materyału kształt żądany.

W rzemiosłach F-ą nazywa się model, służący do nadania pewnym przedmiotom zamierzo-. nej postaci; w tem znaczeniu mówi się np. o formach krawieckich, kapeluszniczych itp.

Forma (w drukarstwie) prócz powyżej wskazanego znaczenia ramy ma jeszcze inne. F-ą, mianowicie, nazywamy zebrane w jedną całość ko-

109

lumny pisma drukarskiego na fundamencie pra- j a z pionowych w pierwszej odmianie 1-y i 4-ty— sy ułożone systematycznie, odpowiednio do formatu arkusza papieru, na którym mają być odbite, oraz do ilości stronic na jednym arkuszu lub jego połowie pomieścić się mających, czyli odpowiednio do formatu książki. Zależnie od tego, czy kolumny w przyjętym już systematycznym układzie swoim wypełnić mają cały arkusz, czy też tylko jego połowę, t. j. czy z jednego arkusza otrzymać mamy jedną tylko ca-łostkę systematycznie ułożonych kolumn (stronic), czy też dwie jednakowe, nazywamy F-ę (niewłaściwie „format”) caPo-arkuszową lub półarkuszową. W pierwszym przypadku, rzecz prosta, F. musi być zdwojoną, dla każdej strony arkusza osobną, nie podobna bowiem na jednej stronie odrazu odbić tego, co ma dwie wypełnić, tak, aby po odbiciu powstała tylko jedna całostka. Właściwie są tu dwie formy połowiczne I i II, każda dla odpowiedniej strony arkusza, i potrzeba dwukrotnego odbicia, aby mieć cały arkusz książkowy. Przy formie pół-arkuszowej dwa odbicia dają też i dwa arkusze książkowe; jedna F. wystarcza na obie strony, tak, iż przez odwrócenie arkusza, zadrukowanego już po jednej stronie, i powtórzenie odbicia, otrzymujemy powtórnie odbitą F-ę, i tym sposobem, dzięki symetryi, którą wprowadza odwrócenie arkusza, po przecięciu jego na dwa półarkusze (stąd nazwa), mamy dwa zupełnie jednakowe egzemplarze druku z jednej i tej samej formy, w niczem nie zmieniając jej układu na fundamencie. Tak otrzymany arkusz książkowy, specyalnie nazywa się w drukarstwie F-ą. Jeżeli jeden fabryczny arkusz papieru ma dać jeden tylko arkusz książkowy, jedną ca-łostkę, stanowiącą zamknięty w sobie systemat kolumn-stronic, kolumny muszą mieć taki układ:

18 (9-f-9), 2-gi i 3-ci—50 (25+25), w drugiej zaś wprost przeciwnie; w każdym razie summa pionowych i summa poziomych dać muszą liczbę 136 (68+68). Liczba ta jest iloczynem summy kwadratów z 3 i z 5 (= 8), pomnożonej przez kwadrat z 2 (8.2 = 16). W obu odmianach po odbiciu F-y na jednej stronie arkusza fabrycznego, odwracając papier na drugą stronę do drugiego odbicia, podwijamy go ku sobie; wtedy to, co było przy pierwszem odbijaniu na górze, znajduje się teraz na dole, co po lewej ręce, to będzie po prawej, obie strony arkusza przystaną do siebie jak dwie dłonie wraz z palcami znajdujące się do siebie w stosunku symetryczności. W pierwszej odmianie kolumny rzędów poziomych 1-go i 3-go, w drugiej—2-go i 4-go muszą leżeć na fundamencie na wywrót, t. j. spodem ku górze. W obu dla otrzymania z odbijanego arkusza fabrycznego dwóch egzemplarzy arkusza książkowego, potrzebujemy przeciąć papier przez środek wzdłuż; w pierwszej karty wolne arkusza książkowego, do których zupełnego roztworzenia potrzeba dokonać jednego tylko rozcięcia w górze, przypadają na pierwszą jego połowę, w drugiej—na drugą. W każdym razie układ kolumn na fundamencie musi być taki, aby na daną stronicę arkusza książkowego po jednej stronie papieru odbitą, odbicie po drugiej nałożyło stronicę trzymającą z nią parę; kolumny zaś są ustawione prosto lub na wywrót, zawsze tak, aby w każdej parze panowała prze-ciwbieżność: jeśli jedna kolumna jest wywrócona, druga musi stać prosto.—Formą, ale niewłaściwie, w drukarstwie nazywają także wszelki materyał czcionkowy, złamany już w kolumnę drukową.—Por. Ząbkowski Feliks „Teorya sztuki drukarskiej, zastosowana do praktyki” (Warszawa 1832); Danielewicz Władysław „Podręcznik dla zecerów” (Warszawa 1892).— Ob. Format, Fundament, Kolumna, Metteur en page, Pismo drukarskie, Presserstwo

a)    Format folio (4 stronice w arkuszu), w formie połowicznej I str. 1—4, w for. poł. II 3—2.

b)    Quarto (8 stronic) w for. poł. I. 4—5 w górze,

1—8 w dole; w for. poł. II 6—3 w górze, 7—2 w dole. c) Octavo (16 stronic): for. poł. I 8—9— (w drukarstwie).

Formacye (geolog.). Stwierdzonym oddawna i powszechnie znanym jest faktem, że w coraz późniejszych pokładach, stanowiących skorupę ziemską, zwiększa się ilość szczątków roślinnych i zwierzęcych, że ogólny charakter ich organiczny ujawnia z postępem czasu widoczne udoskonalenie i stopniowe zbliżenie się do typów dzisiejszych, że zatem odbywało się nieustanne przekształcanie istniejących flor i faun. Na tych tedy faktach dzieje rozwoju ziemi i żyjących na niej jestestw dzielą się na pewną liczbę okresów. Dla każdego z nich charakte-rystycznem jest pierwsze pojawienie się pewnych, wyżej uorganizowanych typów roślinnych i zwierzęcych, dalej przewaga innych, już w poprzednim okr e sie p oj a w i o ny cli rodzajów i rodzin, wreszcie zniknięcie form, charakterystycznych dla okresów po-

12—5 w górze, 1 — 16 — 13 — 4 w dole; for. poł. II 6—11—10—7 w górze, 3 —14 —15—2 w dole.—Jeżeli jeden fabryczny arkusz papieru ma dać dwa książkowe, układ będzie następujący: a) Folio 2—3 w górze, 1—4 w dole. b)

Quarto 4—5—6—3 w górze, 1—8—7—2 w dole. c) Octavo-. cztery rzędy poziome i cztery pionowe. Odmiana pierwsza poziome: 2—

15— 14—3, 7—10—11—6, 8—9—12—5 i 1 —

16— 13 - 4; pionowe: 2—7—8—1, 15—10—9—

16, 14—11—12 — 13 i 3—6—5—4. Odmiana druga: poziome 16—1—4—13, 9—8—5 —

12, 10—7—6—11 i 15—2—3—14; pionowe:

16—9—10 — 15, 1—8 —7 —2, 4—5 —6 —3 i 13 —12—11—14. Sprawdzianem dobrego ustawienia kolumn jest to, że każdy rząd poziomy w obu odmianach układu ósemki (16 kolumn) dawać powinien w summie liczbę 34 (17 —17),

prze dnieli. Tak pod koniec okresu paleo-zoicznego wymierają lepidodendrony i sygilla-rye, które do tego czasu bogatym cieszyły się rozwojem, podobnież pewne rzędy korali wielo-czułkowych (Zoantharia rugosa i tabulata), oraz ryby kostołuskie nierównoogonowe (Ganoidei he-terocerci). Za to rośliny sagowcowe, ze zwierząt jeżowce, ammonity i gady, dotąd stosunkowo rzadkie, dochodzą do największego swego rozwoju: nakoniec rośliny okryto -zalążkowe (Angiospermae), korale budujące rafy koralowe (Zoantharia perforata i eporosa), belemnity, ptaki i ssące, występują poraź pierwszy na widownię. Podobne zmiany całego organicznego wyglądu ziemi, jaki z przytoczonych tu przykładów widzimy, a które moglibyśmy jeszcze uzupełnić licznemi innemi, były powodem, że okresy czasu, na których granicy i przez cały ciąg trwania podobne zachodziły przekształcenia, postanowiono uważać za odrębne od siebie całości w dziejach rozwoju ziemi. Otóż wytwory geologicznej skałotwórczej działalności podczas każdego z tych odrębnych okresów czasu, czyli cały ogół pokładów, jakie się osadziły w ciągu każdego pojedynczego okresu, nazwano for macy ą. Każda tedy formacya jest dla nas przedstawicielem pewnego okresu geologicznego, zawierającym w pokładach swoich, niby napisy i pamiątkowe medale z czasów powstania swego, szczątki ówczesnego roślinnego i zwierzęcego świata. Szeregi te pokładów, zawierających skamieniałości, były wielokrotnie przerywane przez lawy roztopione, które, bądź pokrywały je skrzepłą powłoką, bądź piętrzyły się nad niemi kopulasto, aby znowu morze swemi pokryło je osadami. Otóż podobnie jak dziejopisarz, obyczaje, stan kultury, polityczne i religijne stosunki, całe jednem słowem najdawniejszych ludów dzieje, wyczytuje z ruin ich budowli, z napisów i wizerunków na ich murach, z domowych sprzętów, oręża i monet, w gruzach zagrzebanych, tak samo geolog dopatruje śladów, jakie dawno ubiegłe czasy pozostawiły w ziemskiej powłoce, aby z nich wyjaśnić dzieje jej stopniowego rozwoju.—Rozmaite postacie współczesnych osadów. Powstawanie pokładów skalnych nie ogranicza się jedynie morzem, ale do konywa się także i na lądach, w łonie wód płynących' i stojących. Z tego więc względu jedna i taż sama formacya, stosownie do środowiska, wśród którego powstała, może zupełnie przedstawiać odmienny petrograficzny i paleontologiczny charakter, wedle tego, czy jest morskim czy lądowym osadem. Charakter ten bywa jeszcze odmienny wedle różnych miejscowych warunków każdego z tych środowisk. Lądowe osady mogą się tworzyć w bagnach, jeziorach, rzekach, na zupełnie suchym nawet lądzie, skutkiem działania wiatrów. Podobnież w morskich przestworzach, z powodu odmienności warun- stawia tylu odmiennych postaci, jak tryas alków życiowych i różnych faun od tych warun- pejski i formacye trzeciorzędowe. Różnice kli

ków zależnych, charakter paleontologiczny tworzących się w danem miejscu osadów, odmiennym być musi. Jestestwa żyjące w rzeczno-mor-skich wodach są odmienne od żyjących w otwartem morzu, jestestwa stref gorących odmienne są od jestestw okolic podbiegunowych, wybrzeży od głębin oceanowych—jednocześnie więc osady jednego i tego samego zagłębia morskiego, w rozmaitych punktach swego występowania będą zawierały zwłoki jestestw, należących do faun zupełnie odmiennych. Tak się przed wiekami działo, a stąd charakter paleontologiczny pewnej, szerokie obszary zajmującej forma-cyi, ulega poważnym zmianom w kierunku poziomym, jeden bowiem i tenże sam układ jej warstw w jednej miejscowości zawiera szczątki mieszkańców pełnego, czyli głębokiego oceanu, w drugiej mieszkańców płaskich wybrzeży morskich, w innej jeszcze pozostałości flory i fauny wód rzeczno-morskich i limanów, lub wreszcie bagien i stałego lądu. Obok podobnej w paleontologicznym wyglądzie zmiany, występuje współrzędnie i przeobrażenie charakteru petrograficznego tychże pokładów, jedna bowiem, jak drugie zależą od tychże samych warunków. Podobne różnice paleontologicznego i petrograficznego wyglądu jednej i tejże samej formacyi, nazywają się jej od mi en nenii postaciami (faciès), a mianowicie: lądową lub morską postacią; w pierwszej nadto rozróżniają jeszcze postać jeziorową (osady jezior słodkich) i postać rzeczną; wśród drugiej znowu po-stać brzegową i oceanową (osady pasa brzegowego, lub pełnego morza). Podobnie odmienne postacie jednej i tej samej formaiyi nader wybitnie występują, naprzykład, w formacyi węglowej Ameryki północnej. W swym obszarze wschodnim składa się ona z konglomeratów i piaskowców, zawierających rośliny lądowe i ławice węgla; przedstawia więc tu postać lądową. Dalej ku Mississippi, dolne z początku konglomeraty i piaskowce, a jeszcze dalej ku zachodowi i górne także piaskowce i warstwy łupkowe, bogate w ławice węgla, zostają całkowicie wyparte przez wapienie ze szczątkami jestestw morskich, wskutek czego formacya przybiera postać morską. W Europie formacya węglowa podobnież pod zupełnie odmiennemi występuje postaciami, a mianowicie jako utwór lądowy w piętrze produkcyjnem, zawierającem ławice węgla, jako osad brzegowy w piętrze kul-mu (potężnego systematu pokładów łupku ilastego i krzemionkowego, wapienia łupkowego i szarej waki), wreszcie jako utwór oceanowy w wapieniu węglowym. W zupełnie podobnym stosunku stoi piętro Wealdeńskie, zawięrające węgiel kamienny, do najniższego piętra formacyi kredowej, albo czerwony stary piaskowiec do dewońu. Żadna jednak z formacyj nie przed-

z drugiej zaś, wygląd ten

Jakkol-

matyczne, prądy morskie, większa lub mniejsza przezroczystość wody morskiej, rozmaita głębokość dna morskiego, oraz skalna, piaszczysta lub mułowata jego przyroda, sprowadzają w części zupełną odmienność przyległych sobie faun i osadów, a więc wytworzenie różnorodnych miejscowych postaci tej lub owej formacyi.— Granice formacyi w kierunku pionowym. Pod nazwą tedy formacyi rozumiemy pewien syste-mat pokładów, stanowiących jedną odrębną, samoistną całość, skutkiem tego, że charakter ich paleontologiczny, wspólny wszystkim szczątkom organicznym, w nich zawartym, w głównych swych cechach pozostaje niezmiennym we wszystkich pokładach do tego systematu należących. Formacye v/ięc są pojedyńczemi piętrami olbrzymiego szeregu pokładów, stanowiących ziemską skorupę, piętrami ograniczonemi od góry i od dołu przez rozwój nowych form organicznych, a wymarcie dotąd istniejących. Podobne przeobrażenie ogólnego charakteru organicznego nie było nagłem, wywołanein przez jakieś kataklizmy, wszystko przeobrażające, ale raczej powolną, ale nieprzerwanie dokonywającą się czynnością— granice tedy, jakie naznaczamy forma-cyom na podstawie odmienności organicznych ich szczątków, są dosyć dowolnemi w rzeczywistości. Gdyby wszystkie formacye, począwszy od najstarszych aż do najmłodszych, osadziły się wszędzie w zupełności, to wtedy nie bylibyśmy w stanie oddzielić jednych od drugich; zmiana bowiem owego charakteru paleontologicznego od starszych do późniejszych, skutkiem stopniowych przejść, niedostrzegalną-by prawie się stała. Tymczasem w rzeczywistości szeregi pokładów, składające część powierzchowną skorupy ziemskiej w kierunku pionowym, skutkiem niejednokrotnie powtarzających się podnoszeń i obniżań osadowego ich obszaru, przedstawiają ciągłą zmienność o najrozmaitszej postaci. Otóż na tern występowaniu wśród szeregu pokładów danej formacyi pewnych warstw o zupełnie odmiennej postaci, opiera się po większej części oznaczenie granic różnych formacyi. Wybitne pozornie granice, nagłe przeskoki od jednej do drugiej, pozorne przerwy w normalnem następstwie pokładów, polegają właśnie na owem, często powtarzającein się, przeplataniu różnorodnych, czyli w innych warunkach powstałych, osadów, innemi słowy, na zmianie ich postaci.— Środki oznaczenia geologicznego wieku pokładów. Z tego, cośmy dotąd mówili, wynika, że mamy dwa środki pomocnicze do oceniania geologicznej dawności, bądź pojedyńczego pokładu, bądź danego ich systematu, czyli do zaliczania ich do jednej z formacyj osadowych; środkami zaś temi są: zawarte w nich skamieniałości, czyli charakter ich paleontologiczny, i stosunki ułożenia. Ponieważ drugi ten środek tam jedynie użytym być może, gdzie liczne formacye we właściwym do siebie stosunku występu-

ją, przeto w większej liczbie wypadków wskazówką tu jedynie być mogą szczątki organiczne, w danym pokładzie znajdowane. Nie wszystkie wszelako skamieniałości, w danej formacyi spotykane, mogą być uważane jako dla niej charakterystyczne; charakterystycznemi zaś są takie tylko, których istnienie ograniczało się pewnym jedynie okresem czasu, a więc należące wyłącznie do pewnych tylko pokładów skalnych. Tak nummulity są charakterystycznemi skamieniałościami dla okresu trzeciorzędowego, hippuryty dla formacyi kredowej, belemnity dla formacyi jurajskiej i kredowej, sygillarye i lepidodendro-ny dla dewońskiej i węglowej, graptolity dla sy-lurskiej. Charakterystyczne cechy dla określenia danej formacyi upatrywano dawniej w charakterze jej petrograficznym. Przy miejscowych badaniach podobieństwo do siebie skał jednych i tych samych formacyj, oddzielnie występujących, daje zapewne poważną wskazówkę,—wo-góle wszelako przy określaniu wieku odległych od siebie osadów, wygląd petrograficzny pewnego systematu pokładów nie stanowi jeszcze sam przez się stanowczego dowodu, gdyż z jednej strony prawie takie same piaskowce i wapienie, nawet do pewnego stopnia margle, gliny i zlepieńce (konglomeraty), powtarzają się prawie w każdej formacyi od najstarszej do najmłodszej, nie posiadają zatem nic charakterystycznego dla oznaczenia pewnego poziomu geologicznego petrograficzny jednego i tegoż samego obszernego bardzo pokładu nie jest stałym, w poziomym nawet kierunku, ale inaczej się zupełnie wytworzył na rozmaitych punktach obszaru swego. Tak, naprzykład: pewien układ warstw zlepieńca może w swym poziomym lub pionowym kierunku przechodzić w piaskowiec, ten znowu w glinę łupkową i margiel, a te w wapień ostatecznie. Różnorodność pokładów skalnych do tej samej formacyi należących ujawnia się wybitniej jeszcze, jeżeli osadzały się one w oddzielnych miejscowościach, jak tego wybornym przykładem są odmienne całkowicie skały formacyi kredowej na różnych jej obszarach.I tak, przeważnym przedstawicielem tej formacyi na Ru-gii, w Calais i Duwrze jest biała kreda pisarska z okrąglakami krzemienia; w Szwajcaryi saskiej piaskowiec; w Hannowerze i Brunświku wapień marglowy i glina plastyczna; we Fran-cyi, Belgii i północno-wschodniej Ameryce—margiel piaskowcowy: najrozmaitsze zatem skały pod względem petrograficznym. Z tern wszyst-kiem występowanie w nich pojedyńcze zupełnie tych samych, a bardzo licznych, blizko z sobą spokrewnionych form zwierzęcych i roślinnych, dowodzi ich współczesności w dziejach rozwoju ziemi, a zatem tożsamości formacyi. wiek wszakże wygląd paleontologiczny rozstrzyga stanowczo o dawności geologicznej danej formacyi, to jednakże w pewnych razach odmawia on nam swej pomocy. Tak naprzykład: w najstarszych formacyach nie spotykamy szczątków, któreby istotnie za organiczne uważać można. Otóż w tym razie przychodzą nam z pomocą stosunki ułożenia, znajdowanie się pokładów owych poniżej wszelkich innych for-macyj, wraz z właściwym im charakterem petrograficznym. — Podział dziejów rozwoju ziemi i szeregu jej pokładów na okresy i łormacy e. Zmiany, jakim uległy fizyczne warunki powierzchni ziemi podczas stopniowego jej przeobrażenia, mają swój wyraz w stopniowem zwiększaniu się ilości nowych typów roślinnych i zwierzęcych, oraz w ich udoskonaleniu stopniowem. Otóż stosownie do ich zmian najistotniejszych dzieje rozwoju ziemi i jej mieszkańców rozpadają się na pewną liczbę okresów, z odpo-wiedniemi każdemu z tych okresów formacyami. Z powolnem i stopniowem ukazywaniem się coraz doskonalej uorganizowanych postaci pierwotny, odwieczny, ogólny ich charakter coraz bardziej zbliża się do dzisiejszego. Z pierwotnego życiostanu w najdawniejszym oceanie, z którego osadziły się pokłady pierwotnych, archaicznych formacyj, żadnych wyraźnych śladów nie posiadamy. W następnym szeregu formacyj: w keinbryjskiej, sylurskiej, postać ziemi była całkowicie odmienną od dzisiejszej. Ówczesne oceany zamieszkiwane bjły przez trylobity (skorupiaki), mnogie postacie mięczaków, nautilitów i rainienionogów, graptolitów, cystideów, ryb opancerzonych i nierównoogonowych. Lądy ówczesne były z początku nagie i martwe— później dopiero okryły je olbrzymie paprocie, skrzypy, sygillarye i łuskodrzewy, tworząc nieprzebyte zarośle.—Jeszcze później pojawiły się gady, ilość skrytonasiennych naczyniowych roślin zmniejszać się zaczęła, a natomiast przeważać zaczęły sagowcowate i iglaste, małże i brzuchopełzy, wreszcie wystąpiły pierwsze ptaki i ssące, palmy, dwuliścienne okrytonasienne, ryby ościste, przygotowujące stopniowo pojawienie się człowieka. Otóż na zasadzie większego lub mniejszego paleontologicznego podobieństwa do obecnego stanu dzieje rozwoju ziemi podzielono na główne cztery wielkie okresy, z których każdy obejmuje pewną liczbę formacyj, a mianowicie: I okres ziemi pierwotny albo archaiczny, stanowiący ziemi zaranie; II okres pierwszorzędowy, albo paleozoiczny, wieki jej starożytne; III okres drugorzędo-wy albo mezozoiczny, wieki jej średnie; wreszcie trzeciorzędowy albo kenozoicz-ny, wieki jej nowsze. Okres I-szy, będący okresem wątpliwych jeszcze zaczątków życia organicznego, dzieli się na dwa podokresy, czyli formacye: podokres pierwotnego gneisu, czyli formacyę laurentyńską, składającą się z gnei-sów, granulitu, wapienia krystalicznego i grafitu, stanowiącego przypuszczalną pozostałość roślin, bez innych śladów organicznych—oraz podokres łupków pierwotnych krystalicznych, czyli forma-cyę hurońską, składającą się z fi 1 itu (iłołupku) z łupku mikowego, hornblendowego, talkowego, chlorytowego, kwarcytu, wapieni krystalicznych, grafitu z nader rzadkiemi i pojedyńczemi śladami organizmów (Arenicolites, Oldhamia). Okres II paleozoiczny, albo pierwszorzędowy, obejmuje pięć podokresów, którym tyleż odpowiada for-macyj, a mianowicie: a) podokres trylobitów i lingul, czyli formacya ke mb ryj ska, rozpadająca się znowu na trzy ogniwa: doine, średnie i górne, zawierające pokłady iłołupku, łupku dachowego, piaskowca, szarej waki—ze szczątków zaś organicznych: morskie wodorosty, try-lobity (Paracloxi les, Olenellus, Olenus, Agnostus)f ramieniopławy (Lingula, Obolus), b) podokres trylobitów, nautylitów, korali, cystideów i grap-tolitów, czyli formacya sylurska z ogniwem dolnem i góruem, zawierająca szare waki, iłołu-pek, kwarcyty i wapienie, a także łupek grapto-litowy i ałunowy, ze szczątków zaś organicznych: morszczyny, rzadkie łuskodrzewy i kala-mity; zwierzęta bezkręgowe aż do śladów pierwszych ryb w sylurze górnym; z korali wieloczuł-kowych (Zoantkaria tabulata, jak Halgsites, Ga-lamopora); graptolity, cystidea, z ramieniopła-wów Orthis, Pentamerus; z nautylitów: Ortkoce-ras, Cyrtoceras, Gomphoceras; z trylobitów: Asa-phus, Illaenus, Trinucleus, Calymene; c) podokres ryb kostołuskich opancerzonych i pierwszycli ro ślin lądowych liczniejszych, czyli formacya de-wońska, z trzema ogniwami: dolnem, charakteryzuj ącem się szarą waką reńską i piaskowcem spiriferowym; średniem, w którern występuje wapień stringocefalowy, łupek kalceolowy, wapień Eifelski—oraz górnem z wapieniem kli-meniowym, goniatytowym, łupkiem cyprydyno-wym. Są to wszystko pokłady* właściwe pewnym typowym miejscowościom, zastąpione w Szkocyi, naprzykład, przez tak zwany stary czerwony piaskowiec. Ze skamieniałości częściej tu występują rośliny lądowe, a mianowicie skrytokwiatowe naczyniowe; korale z wieczkami (Calceola), a nadto mnóstwo korali wielo-czułkowych (Zoantkaria rugosa i tabulata); ramieniopławy (Spirifer, Stringocephalus1; goniaty-ty i klimenie; nowa fauna trylobitów (Phacops, Homalonotus). W starym czerwonym piaskowcu liczne ryby kostołuskie opancerzone (Ptericktkys, Goccosteus, Gephalaspis). d) Podokres skryto-kwiatowych i pierwszych gadów, czyli formacya węglowa, z ogniwem dolnem, złożonem z wapieni, szarowak, łupku gliniastego i krzemiennego (wapień węglowy, kulm), oraz z ogniwem górnem, złożonem z piaskowca, gliny łupkowej i ławic węgla. Z państwa organicznego znikają trylobity; z otwornic ważną tu jest F u su li na; liliowce do największego dochodzą rozwoju; mnóstwo ramieniopławów; pająki i owady; pierwsze gady; olbrzymi rozwój roślin skryrokwiato-wych: sygillaryi, łuskodrzewów, kalamitów i pa-pruci, e) Podokres ryb kostołuskich uierówno-ogonowych i pierwszych czworonogów, czyli formacya per m ska albo dy as o w a, z dolnem ogniwem czerwonych zlepieńców, za-wierającem konglomeraty, piaskowce, iły—oraz z górnem ogniwem zechsteinu, zlożonem z łupkn miedziastego, zechsteinu (wapienia), dolomitu, gipsu, marglu, soli kamiennej. Ze szczątków organicznych spotykamy tu skrzemieniałe pnie paproci i szyszkowych roślin; gady (Bran-chiosaurus, Pelosaurus, Archegosaurus, Pr ot er o-saurus); liczne ryby kostołuskie nierównoogono-we (Palaeoniscus)-, wiele ramieniopławów (Pro-ducłus, Spirifer), z małżów Schizodus.—Okres mezozoiczny, d r ug o r z ę d o wy, obejmuje trzy podokresy. a) Podokres labiryntodontów, pierwszych istotnych ammonitów i pierwszych ssących, czyli formacya tryasowa, przedstawiająca cztery ogniwa, a mianowicie: ogniwo pstrego piaskowca, złożone z piaskowców, czerwonych i pstrych margli (Róth), w Alpach pokłady Werfeńskie; ogniwo wapienia muszło w ego, złożone z wapieni, dolomitów, gipsu, soli kamiennej,—w Alpach pokłady Partnachu, wapienie Virgloria i Recoaro; ogniwo k a j p r u, złożone z pstrych margli, węgla ilastego, dolomitów i gipsu, w Alpach pokłady Raiblu, dolomit Schlernu, pokłady St. Cassianu, wapień Hallstadzki, ogniwo Retyckie, pokłady Kósse-nu, pokłady z Avicula contorta. Ze szczątków organicznych występuje tu najdawniejsze ze zwierząt ssących, workowaty Microlestes; pierwsze istotne ammonity (Geratites, Arcestes, Lobi-tes)-, z szkarłupni Cidaris, Encrinus liliiformis; pierwsze raki długoogonowe (Pemphyx)-, jaszczury morskie (Nothosaurus)- labiryntodonty (Masto-donsaurus, Trematos aur us): olbrzymie skrzypy (Eguisetum), sagowce i iglaste drzewa, b) Podokres nerineów, ammonitów, belemnitów, gadów, czyli formacya jurajska, przedstawiająca trzy ogniwa: jura czarna albo lej as, złożona z ciemnych łupków bitumicznych i piaskowców, wapieni i żelaziaków ikrowcowych; jura brunatna, średnia albo dogger, złożona z ikrow-ców żelazistych, piaskowców, glin ciemnych; jura biała, górna albo mulm, z piętrami: Oks-fordzkiem, Kiminerydżskiem, Portlandzkiem, Ty-tońskiem; wapienie gąbkowe (spongitowe), pokłady z Pteroceras Oceani, wszystko jasne wapienie po większej części, wapienie marglowe, margle, oraz ikrowce; przejścia stopniowe w osady wel-deńskie; pokłady Purbeckskie. Ze szczątków organicznych bardzo wiele korali, budujących rafy koralowe, pentakrynitów, gąbek, z małżów Ostrea,, Gryphaea, Exogyra; prawdziwe sepie, belemnity, ammonity, żółwie, krokodyle, jaszczury morskie (Ichthyosaurus, Plesiósaurus), jaszczury latające (Ptcrodactylus), dinozaury, pierwsze ryby kośdste, pierwsze ptaki (Archaeo-pteryx), dosyć liczne workowate; florę składają skrytokwiatowe, szyszkowe i sagowe, c) Pod-okres hippurytów i form powinowatych z ammo-nitami, oraz drzew liściastych, czyli formacya kredowa, rozpadająca się na dwa ogniwa, a mianowicie: kreda dolna z dwoma piętrami: neokomi j ski em, zlożonem z tak zwanych niższych zielonych piaskowców i piasków, wapieni spatangowych i kaprotynowych; jednoczesnemi z dolnem piętrem tego ogniwa są osady wód słodkich (bagien i usé rzecznych) zwane formacyą weldeńską z ławicami węgla kamiennego; piętro g a ul tu, złożone z margli płomienistych, białych, gliny Speetońskiej, pokładów z Ancyloceras, piaskowca Godula. Kreda górna, rozpadająca się na trzy piętra: c e-nomańskie, złożone z piaskowca kostkowego dolnego, piasku zielonego Esseńskiego (Tourtia), z kredy chlorytowej, pokładów Varians-, t ur o liski e, złożone z opoki Strehleńskiej, piaskowca kostkowego środkowego, margli Gosauskich, opoki czerwonej, wapienia hippurytowego; se no liski e, złożone z białej kredy pisarskiej, piaskowca. kostkowego górnego, piasków zielonych górnych, zakończone z wierzchu marglami i piaskowcami piętra duńskiego. Ze skamieniałości spotykamy w fonnacyi tej dużo gąbek, otwornic, mszywiołów (Bryozoa), szkarłupni (Spa-tangus), hippurytów, małżów (Inoceramus), ostryg (Gryphaea, Exogyra, Ostrea), ammonitów i form im powinowatych (Hamit es, Scaphites, Turrilites, Baculites), belemnitów—dinosaurów (Iguanodon i Mosasaurus). Pierwsze drzewa liściaste, a obok nich iglaste zwrotnikowe, sagowce i skrytokwia-towe. W końcu podokresu kredowego wymierają całkowicie hippuryty, ammonity i belemni-ty. Okres kenozoiczny albo trzeciorzędowy rozpada się na trzy podokresy. a) Pod-okres paleoteryów i nummulitów, czyli f o r m a-cye trzeciorzędowe starsze, paleoge-nowe, inaczej starsze formacye węgla brunatnego, których dwie rozróżniają: eo cen ową, zawierającą wapień gruby paryski, glinę londyńską, skały nummulitowe i pokłady molasowe (flysz); oraz oligocenową, którą stanowią gipsy Montmartru, gliny septaryowe, w części półno-cno-niemieckie pokłady węgla brunatnego, dolny molass (piaskowiec) morski, pokłady bursztynowe Samlandyi. Skamieniałości tego podokresu tworzy pierwsza wielka fauna zwierząt ssących (Palaeotherium, Anoplotherium, Xiphodon, Dinoce-ras); nummulity—a w Europie środkowej flora czysto zwrotnikowa, b) Podokres mastodontów, czyli formacye trzeciorzędowe młodsze, neogenowe, inaczej młodsze formacye węgla brunatnego, których jest dwie znowu: mioce-n o w a, obejmująca wapień cerytiowy, wapień litawski, górny molass morski (margle, piaskowce i grube zlepieńce), węgle brunatne Marchii i Wetterau; pliocenowa, którą składają: żwiry belwederskie (wiedeńskie), tegel kongeryo-wy (szare plastyczne gliny), piaski dinoteryowe, Crag (piaski i margle przepełnione mięczakami

w Anglii). Skamieniałości tego nowszego pod okresu trzeciorzędowego stanowią: druga wielka fauna zwierząt ssących (Mastodon, Dinothérium,

hyd mrówczany, który wre przy—21° i jest cieczą przezroczystą, bezbarwną i ruchliwą. Sprzedają zwykle roztwór 40%. W roztworze ma on według wszelkiego prawdopodobieństwa skład CH₂(OH)₂. Bardzo łatwo polimeryzuje się w pa-raformaldehy d (biała masa rozpuszczalna w wodzie) lub Arioksy metylen (związek krystaliczny) o formułach jeszcze nieustanowio-nycli. Para ald. mrów. działa antyseptycznie (środek przeciwgnilny). Używany też jest przez zoologów do konserwowania okazów. Można go otrzymywać, posługując się lampką spirytusową, napełnioną spirytusem metylowym. Płomień należy otoczyć koszulką platynową drucianą. Gdy się koszulka rozgrzeje, gaszą lampkę, a para alkoholu metylowego, przechodząc przez koszulkę platynową, przekształci się w F.

Formalizm, ob. Forma.

Formalne nauki, ob. For m a.

Formamid (m e t a n a m i d) czyli amid kwasu

in.

Hipparion, małpy); ze szczątków roślinnych w Europie środkowej: palmy, bambusy, wawrzyny, drzewa figowe, topole, wiązy, brzozy, magnolie, Sequoia, Taxodium, o) Podokres mammu-tów i człowieka pierwotnego, czyli formacye czwartorzędowe, napływowe, dzielone jeszcze na osady czwartorzędowe dawniejsze, inaczej diluvium: löss, ił jaskiniowy, głazy narzutowe, zwały (moreny), pokłady żwiru i piasku z epok lodowcowych; oraz osady czwartorzędowe nowsze, inaczej a 11 u v i u m, osady dzisiejsze z wód słodkich i słonych, torfowiska, budowle koralowe i wytwory wulkaniczne dzisiejsze. Do szczątków organicznych czwartorzędowych należy trzecia wielka fauna zwierząt ssących (mammut, nosorożec włochaty, niedźwiedź jaskiniowy, renifer, tur, wół piżmowy,

koń, jeleń wielkorogi i t. p.). Pierwsze ślady mrówczanego. Wzór HCO.NH₂. Ciecz łatwo

K. J.

człowieka w Europie.

Al.

Formanek Edward, botanik czeski (* 1845), kształcił się na uniwersytecie w Pradze i w In-spruku; obecnie jest nauczycielem gimnazyalnym w Brnie na Morawach. Zajmuje się głównie badaniem morawskiej i szląskiej flory, a w roku 1887 odbył wycieczki botaniczne po Bośni, Hercegowinie i Dalmacyi. Prócz wielu prac z zakresu botaniki, ogłaszanych w programach szkolnych i w czasopismach naukowych, wydał: „Beitrag zur Flora des mittleren und südlichen Mährens” (Praga 1886) i „Kvëtena Moravy a rak. Slezska” (Brno 1887).    *

Formankcwicz Jan Stanisław, doktor filozofii i obojga prawa, profesor akademii krakowskiej. Drukiem ogłoszone pozostawił prace następujące: 1) „Arithmetica practica bipartita, generalis et specialis” (Kraków 1669, in 8-vo): 2) „Compendium geographiae” (Kraków 1671, in 12-mo, str. 108); na początku umieszczona jest geografia matematyczna, dalej następuje polityczna, o Polsce najobszerniejsza. Autor dzieli ziemię na 6 części, t. j.: Europę, Azyę, Afrykę, Amerykę, ziemie północne i południowe; 3) „Me-dulla sive summa eorum quae recentioribus hisce temporibus magis practicabilia reputantur, circa ordinem et moduin procedendi in judiciis” (Kraków 1678, in 12-mo, str. 252).

Formankowicz Samuel (j- 1692), kanonik, kustosz kościoła Wszystkich Świętych w Krakowie; wydał: „Quaestio juridica de potestate capituli sede vacate” (Kraków 1680, in folio).

rozpuszczalna w wodzie i spirytusie. Wre oko-Formalconi W incent y, historyk włoski ło 200°, przyczem częściowo się rozkłada, przy (* w Wenecyi 1752 — f w Mantui 1797). Po szybkiem ogrzewaniu następuje rozkład na tlenek niepomyślnych próbkach literackich udał się węgla i amoniak. Przy działaniu nań bezwodni-się w podróż po Egipcie, Turcy i, zbadał pilnie kiem kwasu fosfornego daje kwas cyanowy. brzegi morza Czarnego, a powróciwszy do We- Z chloralem tworzy połączenie cząsteczkowe, necyi, zaplątał się w jakieś . zatargi z rządem zwane clii oralamidem, którego używają w me-i w r. 1792 jako wygnaniec udał siy |do Paryża, dycynie jako środka antyseptycznego i usypia-Tam, oskarżony o zakommunikowanie rządowi jącego. weneckiemu pewnych zamiarów tajemniczych rządu francuskiego, został uwięziony. Gdy mu się udało umknąć z za kraty, schronił się w Mantui, ale i tam, niewiadomo z jakich powodów, czekało go także więzienie, z którego aż do końca życia nie wyszedł. Dzieła jego, obfitujące w dokumentna przed nim nieznane, a ciekawe i ważne, są następujące: „Descrizione topografica e stori-ca del Dogado di Venezia” (Wenecya 1777).

Skrócenie i ciąg dalszy podróży La Harpe’a w 43-ch tomach z rozprawą p. t. „Illustrazione di due carte antiche della biblioteca di San Marco che dimostrano 1‘Isole Ańtillie cognoscite prima della scoperta di Cristoforo Colombo”, co zdaje się bardzo wątpliwem; „Storia, curiosa della avventure di Caterino Zeno in Persia” (Wenecya 1783); „Storia filosofica é politica della navigazione nel mare Nero” (Wenecya 1788 w 2-ch tomach) przełożona na język francuski przez Henin’a (Wenecya 1789), najlepsze, prawie jedyne dzieło w tym przedmiocie.

Formaldehyd (metanal). Aldehyd kwasu mrówczanego. Wzór H.CHO. Można go uważać za tlenek dwuatomowego rodnika metylenu (CH₂=). Otrzymuje się go zazwyczaj przy przepuszczaniu pary alkoholu metylowego przez rurkę zlekka ogrzaną i napełnioną platynowanym azbestem lub tlennikiem miedzi. Rurka łączy się z chłodnicą i zbiornikiem, gdzie skrapla się roztwór wodny aldehydu mrówczanego. Wyparowując ten roztwór w próżni, otrzymujemy aide-

Format (papieru i książek). Ściśle biorąc, oznacza nietylko wymiary karty w książce, ale i stosunek wymiarów do siebie, i zależy od formatu papieru i liczby kart, które mają być z jednego arkusza wyrobione, zatem od podziału, w jakim używamy papieru pod druk. W początku papiernictwa i drukarstwa zależność formatu książki od formatu papieru była większa niż dziś. Pomijając papiery bagdadzkie, niektóre hiszpańskie i weneckie, papier w XV i XVI w. miał rozmiary niewielkie, a słabość machin ówczesnych narzucała korzystanie z arkusza, jakiego my dziś używamy do pisania; obecnie, gdy można mieć papier jaknajwiększy, można też z jednego arkusza, otrzymać dwa, a nawet cztery książkowe. Bez podziału czyli złożenia, wytwarzającego grzbiet, niezbędny dla arkusza mającego wejść w książkę, nie byłoby ani arkusza książkowego, ani formatu. Arkusz wcale nie złożony, in plano, służy tylko do atlasów, albumów, keepsaków. Najprostszym, zasadniczym, jest złożony we dwoje, czyli o dwu kartach, t. zw. folio (in folio, z łacińskiego folium— liść). Składając go dalej, otrzymujemy karty coraz mniejsze, ale w coraz większej liczbie, zawsze potęgowo wielokrotnej względem pierwotnej dwójki, odpowiadającej pierwszemu złożeniu. Stąd niema, nie może być, formatu, wyrażającego się w liczbie nieparzystej. Liczba kart nadaje nazwę formatowi, a jest zawsze liczbą potęgi z dwóch. Przy 2-ch złożeniach, czwórka (in quarto) odpowiada potędze drugiej, przy 3 ósemka (in octavo)—trzeciej, przy 4 szesnastka (in decimo sexto) — czwartej, przy 5 trzydziestka dwójka (in tricesimo secundo)—piątej i t. d. Małe wydania miniaturowe mają nawet format 128. Takim ma być niedawne wydanie Komedyi Boskiej w oryginale. Kształt pierwotny papieru in plano, t. j. wcale niezłożone-go, przechodzi na dalsze składy tylko przy złożeniach parzystych 2-m, 4-m, 6-m i t. d., w nieparzystych jest węższym, resp. dłuższym, i odpowiada pierwszemu składowi arkusza.—Przy wprowadzeniu do podziału trójki otrzymujemy F-y: a) dwunastkę (in duodecimo), dwa razy mniejszą dwudziestkę czwórkę (in vige-simo quarto) i dalsze wielokrotne; b) osiemnastkę (in duodevigesimo) i wielokrotne względem niej. Pierwszego F-u jeszcze się używa, drugi zatrzymali tylko Francuzi, nazywając go jésus\ ale i u nich zastępuje go octavo, zrobione z papieru wymiarów couronne. Chcąc otrzymać format trójkowy, potrzeba na dwunastkę złożyć arkusz raz we troje, a dwa razy we dwoje, na osiemnastkę dwa razy we troje—raz wzwyż (pionowo), drugi raz wzdłuż (poziomo),—a następnie we dwoje, czworo, ośmioro, odpowiednio do zamierzonego formatu.—Prócz tych formatów, dających z wyjątkiem czwórki przewagę wysokości nad szerokością kolumny, są F-y, wręcz odwrotnie, podłużne, głównie w drukach tabelarycz- | terze bieżącej w sposzycie, lub na szóstce, jeżeli

nych. — Do rozpoznania formatu służy liczba w sygnaturze na początku każdego bieżącego arkusza książki wydrukowana; jest ona porządkową i pozwała oznaczać liczbę stronic w arkuszu, t. j. formie drukarskiej. Niezbędna dla introligatorów, przydaje się też i zbierającym książki, zwłaszcza cenniejsze. Format jako wielkość i kształt nie ma dziś bezwzględnego znaczenia. Ósemka staje się typem, wypiera wszystkie inne F-y, a jej odmiany: wielka (słownikowa,—8⁰ maximo, lexico), duża (<S° majori), zwykła i mała (<9° minori) — nie zawsze odpowiadają swej nazwie: największa może być właściwie tylko czwórką, najmniejsza szesnastką. Dwunastka znika coraz bardziej, znika już za naszej pamięci; była ona stosunkowo szerszą od szesnastki; dziś rzadko się ją spotyka. F. nabrałby wyrazistości, gdyby wprowadzono normalną wielkość papieru, jaką dla kancellaryj swoich przyjął np. rząd Cesarstwa Niemieckiego, przepisując rozmiar 33 lia 42 cm. Papiernie dążą dziś wszakże do ustalenia formatów; w Niemczech zwolna dokonywa się ciążenie do dwunastu stałych. — W bibliografii F. ma znaczenie ważne przy oznaczaniu tożsamości wydań, gdy nietylko na liczbę kart arkuszy i składów, ale i na papier, jego bręgi (wręgi) i filigrany, zwracać potrzeba uwagę, a zmierzenie karty papieru i wielkości kolumny na milimetry nie wystarcza. Brak sygnatury w najdawniejszych drukach zastępuje foliowanie, t. j sposób znaczenia zupełnie odpowiadający rzeczywistości, gdy papier był raz tylko składany, a jego wielokrotność powstawała przez łączenie arkuszy foliowych w poszyty, które tym sposobem grały rolę naszych arkuszy. Foliowanie to trwało jeszcze po ustaniu sposzytowości i wprowadzeniu stronicowania (paginowmnia od łacińsk. pagńwarrrstronica); panuje w drukach z końca XVIII, zdarza się w początków XIX w. Polegało ono na oznaczaniu u spodu arkuszy bieżących w poszycie, lub kart rzeczywiście złożonego arkusza, literami alfabetu, podwajanemi, a nawet potrajanemi; liczby używano tylko jako porządkowej przy literze, aby ją przeprowadzić na pierwszą stronicę drugiej połowy sposzytu. Np. piątka przy F. po szwie oznaczała knrtę piątą sposzytu (arkusza) szóstego, złożonego z 8-u kart, czyli stanowiącego ósemkę; mieściła się zatem na stronicy 49 od początku. Zawsze znaczono tylko karty nieparzyste; ale nieza-wsze na pierwszej już stawiano jedynkę; czasem czyniono to dopiero na drugiej. Sposzyty w drukach XVI w. zwłaszcza przed r. 1550, grają wielką rolę; były z 2, 3, 4, 5, 6, nawet i większej liczby arkuszy w jeden grzbiet włamanych i jedną stanowiących całość; złożony z 2 arkuszy zwał się duern, z 3—ternion, z 4—quatern (—nion), z 5—quintern, z 6—sextern i t. d. Foliowanie sexternu ustawało na siódemce przy li-

And. S.

stał.

Formica, dwie skaliste wysepki włoskie na m. Śródziemnem; jedna z nich leży między Korsyką a Monte-Christo, na południe od Pianosy,— druga zaś na zachód od Sycylii w grupie Egadz-kich; obie z latarniami morskiemi.—Na ostatniej wysepce uknuty został przez Jana da Procida spisek, którego następstwem były Nies zpory

And. S.

E. I).

E. Z).

Hml.

liczbę stawiano dopiero na drugiej karcie zeszytu.—Gdy już wytworzył się arkusz, a z nim i F. właściwy, nie zawsze oznaczano karty i stronice; dla poznania i sprawdzenia materyal-nej budowy książki jako masy zadrukowanego papieru korzysta się z filigranów i prąg (u Lelewela „szramy”, „bręgi”). W papierze, który, będąc czerpanym, bręgi te mieć musiał od drutów sita papierniczego, i one i filigran in plano stały zawsze pionowo; co każde drugie złożenie zmieniał się ten kierunek i pozwalał rozpoznawać format jako sposób i stopień złożenia papieru. W 32° pręgi biegły pionowo; w 12° poziomo, w 18° pionowo. W nowszej bibliografii F. oznacza się potocznie na oko, przywykłe do pewnej miary; przy wydawnictwach cennych, jak również przy badaniach historycznych— miarą milimetrową. Papier, rozmiary kolumny i kształt pisma drukarskiego same jedne tylko są istotnemi; ale staranna bibliografia nie pominie żywych pagin, ani inicyałów; wspomni też o literach barwnych, o wszystkiem, co indywidualizuje książkę, niezależnie od dodatków i dopełnień, jak: mapy, rysunki, podobizny, ilu-stracye i t. d.—Lelewel „Bibliogr. ksiąg dwoje”. Ob. Forma, Inkunabuł, Sygnatura. s-

Fomentera (Ferm enteil a), wyspa hiszpańska na morzu Śródziemnem, z grupy Pityu-zyjskich, na południe od Ibizy; pagórkowata, żyzna, lesista, 96 km. Q; 2 000 m-ców.

Formey Jan Henryk Samuel (* 1711 w Berlinie—f 8 marca 1797), pochodził z rodziny francuskiej, która emigrowała po odwołaniu edyktu Nantejskiego; studyował teologię w Berlinie i w r. 1731 został kaznodzieją francuskiej gminy reformowanej w Brandenburgu, w 1736 pastorem w Berlinie, w 1737 profesorem wymowy, w 1739 profesorem filozofii w gi-mnazyum francuskiem tamże, w 1748 sekretarzem, oraz historyografem Akademii umiejętności, od r. 1788 dyrektorem jej wydziału filozoficznego. Oprócz wielu przekładów i kompila-cyj, F. wydawał od r. 1733 wespół z Beauso-brem a potem z Mauclerc’iem „Bibliothèque germanique” (tomów 25); od roku zaś 1750 „Nouvelle bibliothèque germanique” (tomów 25) i in. Z pism F-a godne uwagi: „Mémoires pour servir à l’histoire et au droit publique de Pologne” (Haga 1741); „La belle Wolfienne” (tamże 1741 — 53 w 6-u tomach, zarys popularny filozofii Wolffa); „Anti-Emile” (1762); „Emile chrétien” (Berlin 1764, 2 tomy); „Frédéric le Grand, Voltaire, Jean-Jacques, d’Alembert” (1789) i „Souvenirs d’un citoyen” (1789).

Formia, przedtem Mola di Gaëta, miasto we włoskiej prowincyi Caserta, nad odnogą Gae-tańską, brudne, ale malowniczo położone, dobra przystań; 9 000 m-ców, trudniących się handlem i żeglugą.—W starożytności Formiae, które jeszcze w r. 338 przed Chr. otrzymały prawo rzymskie; Horacy chwali tutejsze wino; w po-

JSnc. Poważ, llustr. Zesz. 174. T. XXIL

bliżu były wille patrycyuszów, jak np. F Ormian um, willa Cycerona, gdzie wielki ten mówca z rozkazu Antoniusza zamordowany zo-

And. S.

Sycylijskie.

Formiernia, miejsce przy odlewni, gdzie robotnicy przygotowują formy do odlewów (ob. Formowanie).

Formierskie sprzęty, są to narzędzia, używane do przygotowania formy, służyć mającej do danego odlewu. Główniejsze z nich są: Skrzynka, w którą się zasypuje ziemię fornierską; karnkastel (kiernkastel, niem. kiernkasten), skrzynia lana do formowania odlewów z karmami czyli jądrami; dorń, inaczej szyszką lub szpindlem zwany, jest to słupek, rura lub pręt żelazny, około którego robi się formę wypukłą, służącą do odlewów próżnych czy przedmiotów kulistych, walcowatych ltp. jak: rury, garnki, kule; ubijaczki, kielnie, łopatki, łyżeczki, noże różnych kształtów, szczotki, pudersak czyli worek z miałem węglowym brzozowym do posypywania ukończonej formy, mieszek, haczyki do wyjmowania formy, szablony itp. (ob. Formowanie).

Formierz, robotnik przygotowujący formę do odlewu. Stosownie do uzdolnienia zajmuje się albo odrobieniem formy w pierwszych jej zarysach, albo też ostatecznem wykończeniem i wygładzeniem (ob. Formowanie).

Formigny, wieś francuska w dep. Calvados, nad dopływem rz. Aurę, pamiętna stoczoną tu 18 sierpnia 1450 bitwą, w której hrahia Clermont i konetabl Richemont zadali ciężką klęskę Anglikom, dowodzonym przez Tomasza Kyriela. Zwycięstwo to utorowało Karolowi VII drogę do całkowitego podboju Normandyi. Na miejscu bitwy wznosi się kaplica, zbudowana w r. 1486 przez hrabiego Clermonta, a za panowania Ludwika Filipa gruntownie odrestaurowana. — E. Cosneau „Le Connétable de Richemont” (Paryż 1886;— w dziele tern podany jest plan bitwy. tudzież bibliografia przedmiotu).

Formoil, Ob. F or myl.

Formosa 1) F. albo Un g am a, półkolista zatoka na wsehodniem wybrzeżu Afryki pod 2'/₂u sz. pd.; wpada do niej uściem deltowem rzeka Tana.—2) F., wyspa portugalska z grupy Bissa-gos, na zachodniein wybrzeżu Afryki, w Sene-gambii Portugalskiej, wprost uścia Rio Grande. 3) F., właściwie. Gobernacion de F.. gubernatorstwo w Argentynie (tj. prowincya, która jeszcze nie jest stanem), między rzekami Pil-comayo a Bermejo-Teuco,—obejmuje środkową

110

115 000 km. [A; 6 000 m-ców

And. S.

Hml.

pomieszczanej.

część obszaru Chaco (oh. Chaco Central).— Jest to równina pochylona ku południowi, miejscami bagnista i lesista, mało dotąd znana— i prawie niezamieszkana. Główne osady znajdują się w pobliżu prawego brzegu Paragwaju;

And. S.

Formoso, przylądek w Afryce, w odnodze Gwinejskiej, — stanowi najbardziej południowy cypel delty Ni gro w ej, tuż przy osadzie Akassa; zarazem jest też granicą zatok Benin i Biafra.

Formosus, papież (obrany 7 września 891 r.,— f 4 kwietnia 896), był od r. 864 biskupem rodzinnego miasta Porto i cieszył się zaufaniem papieża Mikołaja I; z jego też polecenia jeździł jako missyonarz do Bulgaryi (866). Później papież Jan VIII wyklął go za uczestnictwo w spisku, który stronnictwo niemieckie uknuło przeciw Karolowi Łysemu, koronowanemu przez tegoż papieża na cesarza. Następca Jana VIII, Marin czy Marcin II, zdjął klątwę z F-a i przywrócił mu godność biskupią (888), a w ośm lat później, po śmierci papieża Stefana V, biskup Porto został biskupem Rzymu, wbrew przepisom XV-go kanonu Soboru Nicejskiego i I kanonu Soboru Sardyńskiego, według których biskupom nie wolno było przenosić się z jednej stolicy na drugą. D. 24 lutego 896 papież F. włożył koronę cesarską na głowę króla niemieckiego Arnulfa, Którego zawezwał do Włoch przeciwko koronowanemu przedtem na cesarza Gwidonowi, księciu Spoleto. Wkrótce potem F. umarł i na tronie papieskim zasiadł długoletni przeciwnik nieboszczyka, stronnik księcia Spoleto, Stefan VI, który, folgując uczuciu niezaspokojonej zemsty, skoro tylko Arnulf opuścił Rzym, urządził haniebny sąd nad zmarłym swym poprzednikiem (w styczniu 897): kazał wyjąć ciało jego z grobu, ubrać w nowe szaty pontyfi-kalne i posadzić na tronie wobec zwołanego umyślnie Synodu, poczem sam zadał trupowi pytanie: „Dlaczego, będąc biskupem Porto, dałeś się skusić szatanowi pychy i zasiadłeś na stolicy św. Piotra”? Wyznaczony z urzędu dyakon bronił oskarżonego, ale, rozumie się, bezskutecznie. F. został jednogłośnie uznany za winnego: zdjęto szaty z trupa, trzy palce, któremi namaszczał Arnulfa na cesarza, odcięto, przywiązano mu kamień do szyi i wrzucono go do Tybru. — Atoli sam Stefan VI, zanim został papieżem, był biskupem w Anagni, a więc równie winnym zarzucanej F-owi zbrodni; zresztą XIV-ty kanon apostolski dopuszczał w pewnych wypadkach wybór tego rodzaju. To też ohydna pomsta, dokonana nad zwłokami F-a, wywołała w Rzymie wielkie wzburzenie, którego następstwem był rokosz i zamordowanie Stefana VI. Jan IX, zostawszy w r. 898 papieżem, zwołał w Rzymie sobór, który przywrócił cześć F-owi, potępił obelgi wyrządzone jego trupowi, rzucił klątwę na ich sprawców i rozkazał spalić akta synodu, którego byli uczestnikami. Ciało F-a wydobyto z rzeki i pochowano na nowo w kościele św. Piotra.—E. Diimmler „Auxilius und Vulgarius” (Lipsk 1866); tenże „De Arnulf o, Francorum rege” (1842); Hefele „Conciliengeschichte”.

Formowanie jest to przygotowanie formy zdatnej do danego odlewu. Względnie do materya-łu, z którego się coś odlewa, forma albo jest stałą, do której odlewany materyał się nalewa i po ostygnięciu wyjmuje bez uszkodzenia samej formy, albo jest składaną i przygotowywaną do każdorazowego odlewu; wreszcie urabianą ręcznie dla każdej oddzielnej sztuki odlewanej. Formy dwóch pierwszych kategoryj robi się z metalu, drzewa i t. p., dla odlewu zaś kruszców, posiadających bardzo wysoką temperaturę w czasie odlewu, formy urabia się z piasku chudego, z piasku tłustego, z ziemi formierskiej i gliny, oddzielnie dla każdej odlewanej sztuki. F. sztuk znacznej wielkości odbywa się w przedhuciu czyli herdzie, bez przykrycia i przeważnie w chudym piasku. Urabianie formy ręczne, całkowicie, byłoby zbyt kosztowne i przy największej staranności nie dałoby możności odlewu dwóch i więcej przedmiotów jednakowego kształtu, dlatego też przy F-u używa się tak zwanych modelów, zwykle wyrabianych z drzewa, złożonych z pojedynczych części, a całokształt odlewanego przedmiotu przedstawiających.. Model tego rodzaju wciska się w materyał ziemny do formowania użyty z zachowaniem niezbędnych prawideł formowania, następnie wyjmuje się za pomocą odpowiednich haczyków (oh. Formierskie sprzęty) a wszelkie niedokładności i uzupełnienia urabia się i dopełnia ręcznie przy pomocy formierskich sprzętów. Przy ukończeniu i tak zwanem zamknięciu formy urządza się otwór, przez który kruszec roztopiony wlewa się do formy, co zowią okiem formy. Drobniejsze przedmioty, przeznaczone do odlewu, formuje się w kast-lacli, skrzyniach, pojedynczych lub złożonych, zwykle pod przykryciem, w oddzielnym budynku, przylegającym do pieca kupolowego (ob.). Samo formowanie odbywa się również przy pomocy modelu. Formy, wyrabiane w piasku tłustym czyli masie, w kastlach, poddaje się suszeniu w oddzielnych suszarniach. Przy F-u w glinie większych sztuk okrągłych używa się obrotu, szablonu czyli podoby. Przy odlewach z kruszców szlachetnych, jak złota i srebra, i przy formach bardzo delikatnych, modele do F-a przygotowuje się z wosku i odciska w specyaluej ku temu celowi ziemi formierskiej, w skrzynkach

E. D.

Formoza, wyspa u wschodniego wybrzeża Azyi. /. Położenie, Wybrzeża, Ukształtowanie powierzchni. Formoza rozciąga się owalnie z pół noco-wschodu na południo-zachód po obu stronach zwrotnika, między morzami Północno- i Po-łudniowo-Chińskiem, oddzielona od Chin cieśniną Foken, łańcuchem wysp Liu - czju łączy się z archipelagiem Japońskim a cieśniną Formo-zańską na 120 km. szeroką oddziela się od wysp Filipińskich. Obszar jej wynosi 35 000 km. to jest blizko połowę Irlandyi a przeszło połowę Ceylonu. Długość owalu wynosi 380 km., największa szerokość—150 km. Zachodnie jej, nizkie, wybrzeże, przyrasta przez zamulanie się lagun przy współdziałaniu zapewne powolnego podnoszenia się; wybrzeże wschodnie jest górzyste, spada stromo ku głębokiemu morzu i nie okazuje żadnych oznak przyrostu. Mniejsza, zachodnia, część wyspy przedstawia nizinę, po części płaską, po części pagórkowatą; część wschodnia jest napełniona górami. Góry ciągną się wzdłuż wyspy i znane są pod ogólną nazwą I u-s z an, t. j. Wielkie góry; góry te składają się z licznych łańcuchów, porozdzielanych głębokiemi dolinami; na północy rozgałęziają się w różnych kierunkach, ku wschodowi spadają stromo do morza, ku zachodowi pochylają się łagodnie, przechodząc w wyżej wspomnianą nizinę nadbrzeżną. Najwyższy szczyt tych gór Tu-szan, Mount Morrison Anglików, jako długo w lecie pokryty śniegiem, musi dosięgać przynajmniej 4 000 m. Na północnym krańcu wyspy wznoszą się liczne wulkany, po części, jak się zdaje, nie zupełnie wygasłe (Ta-tau-szan 1 000 m. wysoki) Wielkich, trwale żeglownych rzek Formoza nie posiada; Chińczycy o-znaczają wszystkie rzeki formozańskie, nie przez kiang lub ho lecz przez /«, co znaczy strumień. Większa część tych rzek w porze suszy bardzo ubożeje w wodę lub całkiem wysycha, tak, iż łożyska ich służą za drogi lądowe. W czasie zaś deszczów prowadzą one z sobą tak wiele osadów, iż uścia ich są zatarasowane mieliznami; przez mielizny te nie mogą wpłynąć nie tylko okręty, ale nieraz nawet i łodzie; trzeba je przebywać na tratwach. Nieco znaczniejsze rzeki znajdują śię, naturalnie, tylko po stronie zachodniej (wschodnie są krótkiemi górskiemi potokami). Jedynym lepiej znanym systematem rzecznym jest na północ płynąca Tam-sui lub Tan-czui-ki, t. j. strumień wody słodkiej; powstaje ona ze spływu rzek Tokoham i Sintiam i poniżej tego spływu jest dostępna dla większych dżonek. Tęż samą nazwę Tan-czui-ki nosi też rzeka płynąca ku południu i wpadająca w pobliżu Fungszanu. Największą rzeką strony zachodniej ma być Nieu - czao - ki, płynąca ku południu pod miastem Kia - y, jest ona wszakże niedogodna do żeglugi z powodu mielizn. Jezior jest niewiele; po większej części są one drobne, kraterowe.

II. Klimat, Flora i Fauna. Pod względem klimatu F. należy do pasa gorącego; port Ki-lung, leżący na północy wyspy, ma średnią temperaturę przeszło 21°C; wahania roczne temperatury wynoszą tu 14° (styczeń 14, lipiec 28). Pod względem rozkładu deszczów zależy od mus-sonów: północno - wschodniego, zimowego, i południowo-zachodniego, letniego; oba one przynoszą deszcze tak, iż wyspa posiada dwa maxima opadów: jedno zimowe, trwające do wiosny, drugie letnie (późne), trwające do jesieni. Ilość opadów jest znaczna: w Kilung wynosi przeszło 3 000 mm. Jednak w południo-zachodniej części wyspy, zasłonionej od północo-wschodu górami, muson północno-wschodni jest suchy, a z nim i zima.—Flora F-y jest pokrewna indyjsko-malajskiej, a w mniejszym stopniu południowo-cliińskiej. Wilgotno-gorący klimat wywołuje tu nadzwyczaj bujną roślinność leśną. F. jest krainą palm, paproci drzewiastych i bambusów. W lasach górskich króluje drzewo kamforowe, o wzroście potężnym, nakształt dębu, o liściach lśniących ciemno-zielonych.—Fauna F-y przedstawia daleko więcej podobieństwa do indyjskiej i malajskiej, nawet japońskiej, niż do fauny sąsiedniego lądu chińskiego. Tutejszy czarny niedźwiedź jest to ursus tibetanus lub jego najbliższy krewniak; piękny gołąb jest pokrewny himalajskiemu. Z rodzaju kotów felis chinensis jest wspólny tej wyspie i Chinom, zaś felis virer rina (azyatycki dziki kot) jest znów wspólny z Himalajami i Malakką; inny kot jest wspólny z Sianiem i archipelagiem Malajskim; jeleń i dzika Świnia są pokrewne japońskim. Duża, podobna do orangutauga, małpa, macacus cgclo-pis, jest bliższą indyjskiej, m. rhesus, niż południowo - chińskiej m, sancti Johannis. Papug Formoza podobno wcale nie posiada. Z powyższego widać, że jakkolwiek F. bezwątpienia jest wyspą oderwaną od lądu chińskiego, to jednak oderwanie się musiało nastąpić dawno, gdyż zdołały się już wytworzyć tak znaczne różnice faun.

III. Ludność. F., której góry północne dają się w czasie pogodnym dostrzegać z przeciwległego wybrzeża chińskiego, musiała, naturalnie, być już oddawna znana Chińczykom, mianowicie według ich kronik już w 605 r. po Chr.; mieli oni tam napotkać lud, którego język był dla nich niezrozumiały. W następnym roku Chińczycy przedsięwzięli wyprawę wojenną na F-ę, lecz wyspiarze bronili się tak dzielnie, iż Chińczycy prócz spustoszenia kraju i zabrania kilku tysięcy jeńców nic nie wskórali. Ta ludność pierwotna, pominąwszy pewną jej część o nieokre-ślonem stanowisku etnicznem należy do rasy Malajskiej. Ukryci w swych lasach i górach, For-mozanie wiodą żywot łowiecki i wogóle stoją na bardzo nizkim stopniu kultury; zapomnieli nawet (podobnie jak madagaskarscy Howaje) sztuki, bez której nie mogli się przecież dostać na wyspę, mianowicie sztuki żeglarskiej, w której celują Malaje. W ciągu wielu stuleci F. otrzymywała prócz tego ludność z sąsiedniego wybrzeża Chin: podobnie jak Islandya dla Normanów norweskich, tak F. służyła dla Chińczyków za schronienie elementów niezadowolonych, niespokojnych, korsarskich. Prócz tego żyzność F-y musiała nęcić mieszkańców przeciwległego skalistego Fokienu.

w. N.

Mimo to wszystko F. utrzymała długo swą niezawisłość polityczną, nawet w roku 1564, gdy wojenna flota chińska zdobyła sąsiednie z F-ą siedlisko piratów, wyspy Pescadores w cieśninie Fokien. Dopiero w. XVII sprowadził znaczną zmianę w losach F-y: po niepomyślnej próbie kolonizacyi japońskiej (1620 r.), osiedlili się tutaj na wybrzeżach Hollendrzy (1624 r.) i zaczęli prowadzić zyskowny handel przemytniczy z Chinami. Ale już w 1662 r. Chińczycy wyparli Hollendrów z wyspy i założyli tu samodzielne państwo; w 1683 F. została przyłączona do Chin jako obwód (Fu) prowincyi Fo-kien; zresztą plemiona górskie we wschodniej części wyspy były zawsze od Chin niezależne i dlatego liczba mieszkańców podawana zwykle na 3 miliony, jest bardzo niepewna. Bezwątpienia jednak główną masę ludności stanowią już dziś Chińczycy, którzy szczególniej od XVII stulecia zaczęli bardzo licznie napływać na wyspę, a przy-tem wobec zwyczaju wczesnego zawierania małżeństw i znacznej liczby dzieci musieli się bardzo rozmnożyć. Szczególniej godnem uwagi jest chińskie plemię Hakka, odznaczające się energią i przedsiębierczością. W północnej F-ie osadnicy chińscy różnią się od typowych, skośno i wąz-ko-okich Chińczyków, wielkiemi iskrzącemi się oczami; jest to skutek związków małżeńskich między chińskimi przybyszami i miejscowemi kobietami malajskiemi. Trzeci element etniczny stanowią tak zwani Pepo-huan, albo Szek-hu an, t. j. półdzicy; są to Malaje zchińszczeni. Czwarty wreszcie—zupełnie dzicy górale o nieo-kreślonem stanowisku językowem, zwani Cze-huan, lub Czin-huan, Pepo-huan, odznaczają się wysokim wzrostem, spojrzeniem śmiałem, barwą skóry brunatną; kobiety mają budowę drobniejszą i barwę skóry jaśniejszą. Lud ten przyjął wiele zwyczajów oraz język od Chińczyków. Na wybrzeżu zajmuje się rybo-łóstwem, kobiety otrzymują przez odparowanie sól z wody morskiej. We wnętrzu kraju Pepo-huan zajmują się łowiectwem i rolnictwem. Mniej sprytni pod względem ekonomicznym od Chińczyków są przez nich wyzyskiwani i wywłaszczani, Lud Cze-huan, mieszkający w niedostępnych górach i lasach, też jest wrogo względem Pepo-huanów usposobiony, jako względem renegatów. Niezgoda plemion pierwotnych, ułatwia Chińczykom skolonizowanie wyspy: posuwają się oni krok za krokiem nawet w góry, wyrąbując lasy i zakładając osady. — Dotąd jednak nieznaczna tylko część F-y jest zajęta pod uprawę, mianowicie zachodnia nizina i pas nadbrzeżny na północo - wschodzie. Od niziny zachodniej ciągną się tylko smugi uprawne, wkraczające w górzystą wschodnią część wyspy. Najwięcej uprawianem zbożem jest ryż, który daje rocznie dwa, a w niektórych okolicach trzy, zbiory; staranna uprawa tego zboża, jak również używanie bawołów do orki zostały tu naturalnie

wprowadzone przez Chińczyków. Zasiewanie ryżu odbywa się na sztucznie starasowanych zboczach dolin; tarasy te są zalewane za pomocą bardzo dowcipnie urządzonego systemu kanałów i—po zalewie wyglądają jak baseny z błotnistą wodą; przed żniwami zaś czynią wrażenie zielonych kobierców. Drugie miejsce śród roślin pożywnych zajmują tu bataty, i one też dają dwa zbiory. Dalej przedmiotami uprawy są: trzcina cukrowa i herbata. Pierwsza jest uprawianana całym zachodzie wyspy, gdzie dosięga niekiedy podwójnego wzrostu człowieka. Herbata udaje się wybornie na wilgotniejszym północo-wschodzie wyspy. Eksploatacya drzewa kamforowego odbywa się przy ciągłych drobnych utarczkach na granicy lasów górskich, gdzie zaczynają się siedziby plemienia Cze-huan; czasami zresztą udaje się Chińczykom ułagodzić dzikich i otumanić za pomocą zamszu (wódki). Z produktów górnictwa wymienić przedewszyst-kiem należy siarkę, wydobywaną w okolicach wulkanicznych północnej F-y. Złoto znachodzi się w piasku rzecznym, szczególniej w obszarze górnego Kilungu; naj ważniejszym jest w tych okolicach węgiel kamienny, po części antracytowy.—Miasta F-y są przeważnie portowe, a przynajmniej leżą blizko brzegu. Tai-nan leży np. o 3 km. od brzegu, ale jeszcze w XVII stuleciu nizki pas, dzielący obecnie miasto od brzegu, był dnem morza, a i obecnie przy silnym południowo-zachodnim mussonie bywa zalewany. Handel Tainanu przeniósł się do położonego dalej na południu i na wybrzeżu Ta-kao. Jeszcze dalej na południe, w pobliżu uścia rzeki Tan-czui-ki, leżą miasta Fung-szan i Pang-leao, punkt środkowy żeglugi (dżonki) w połu dniowej części wyspy; jednak przy południowo-zachodnim mussonie żaden statek nie może tu przybić do brzegu, wystawionego na całą gwałtowność wiatru. Na południowym szpicu, którym się kończy owal F-y, leży Haug-czan, miasto główne okolicy bogatej w ryż. W północnej części wyspy, w dorzeczu Tam-sui, miasta wkraczają nieco dalej w głąb kraju. Leżący przy uściu tej rzeki port Tam-sui jest niedogodny z powodu uściowej mielizny, W górę rzeki, we wnętrzu kraju, leży miasto Tua-tu-tia, główny rynek handlu herbaty, dalej Mang-ka albo Bang-ka, dokąd jeszcze dochodzą większe dżonki. Na równinie między obu miastami leży Tai-pe (albo Koping) siedlisko zarządu północną F-ą. Najważniejszym portem północnej F-y jest Ki-lung przy uściu rzeki tegoż nazwiska, prowadzący handel węglem kamiennym z poblizkich kopalni. Nieco dalej od brzegu śród żyznych pól ryżowych i herbacianych leży handlowe miasto Teuk-czam (lub Sin-czu). Osady chińskie na wybrzeżu wschodniem są świeżo założone i dopiero w przyszłości rozwinąć się mogą (np. Su-ao). —Pod względem politycznym F. należyod od r. 1895 do Japonii.—A. Kir ch hoff „Die Insel F.” w Petermanus „Mitteilungen” 1895).

Formula w postępowaniu sądowem w sprawach cywilnych w Rzymie oznacza akt wydany przez pretora lubprokonsula, który już powodowi wymiar sprawiedliwości zapewnił, dla sędziego, resp. sądu, który miał mu sprawiedliwość wymierzyć.

wrócenia prawu równowagi sięgającą wprost po rzecz. Według rodzaju stosunku prawnego intentio jest in personam (ku osobie), albo in rem (ku rzeczy) concepta, godzi w jedną łub w drugą. W rozwoju instytutu intencye osobowe przeistaczały się w rzeczowe za pomocą przyrzeczenia przesądzającego o poddaniu się wyrokowi (sponsio praejudi-cialis), który przy intentio in personam mógł nie zapaść, albo nawet i nie mógł wcale zapaść na korzyść powoda. Widoczne tu jest dążenie do ułatwienia wymiaru sprawiedliwości. Intencya osobowa musiała wymienić pozwanego, rzeczowa —nie. Po intencyi co do ważności idzie condemnatio. Stosownie do przedmiotu F-ae są certae i incertae, ściśle określone i nieokreślone, niepewne. Rzeczowe musiały być zawsze ścisłemi; w osobowych pretor odwoływał się najczęściej, w przeważnej liczbie stosunków prawnych, do dobrej wiary (ex fide bona). Rozróżnienie powyższe miało ważny skutek w procesie: jeżeli przy F. certa powód w intencyi wyjednał na pretorze więcej niż miał prawo posiąść, pozwany odchodził od trybunału wolny, sprawa upadała, wszakże powód prawa swego nie tracił. Była to t. z. pluris petitio. Intencya rdzenna powinna być zawsze in jus; w F. in factum concepta właściwie jej nie było; nazywano tylko tak zbiór faktów, z których sędzia miał wyciosać podstawę dla swego wyroku. W commodatum (wygodzenie, użyczenie) mieszało się in jus z in rem (Gaius). W postępie prawodawstwa z tych niedoskonałych F-l rozwinęły się actiones honorariae przed pretorów i edylów wytaczane, oraz a. utiles (użyteczne), a skuteczność nowowykwitających form życia prawnego podtrzymywały F-ae fiótitiae, wymyślane dla nadania wewnętrznemu poczuciu prawa pozorów skrystalizowanej zewnętrznej normy prawnej. Używano ich, np. w spadkach z mocy prawa pre-torskiego. W F. incerta niezbędną była adjudicatio, bo w niej tylko właśnie pretor, zalecając sędziemu skazanie na pewną summę pieniężną, mógł oznaczenie jej pozostawić samemu wyrokującemu. Condemnatio miała największe znaczenie w działaniu przez zastępcę (cognitor, defensor, procurator). F. wtedy jest zbudowana w taki sposób, że gdy inne jej części wymieniają samego

Była to instrukcya władzy zwierzchniej, czuwającej nad prawem i porządkiem (magistratu.?), dana władzy niższej, wykonawczej, a wskazująca jej, jak ma sprawę osądzić, na jakich ustalonych lub domniemanych faktach ogólną zasadę prawną oprzeć. Instytut F-i rozwinął się bardzo późno, bo dopiero około 200 r. przed Chr. (ok. 550 od zał. Rzymu), ale, rozwinąwszy się, nabrał takiego rozrostu, że od niego całe współczesne mu postępowanie sądowe nazywa się formalnem, a lepiej: formularnem („Formularverfahren” albo - „Process” prawoznaweów niemieckich).

F. przetrwała swoistą swą procedurę i organi-zacyę sądową, którą Dyoklecyan zniósł przez wytworzenie jurysdykcyi extra ordinem, powierzonej już zupełnie pretorowi, i żyła dalej w prawie Justyniańskiem w ukształtowanych przez siebie powództwach głównych i ubocznych (Digesta, ks. „De obi. et action.”). W tym pięćsetletnim przeciągu czasu, w którym według niej urabiała się praktyka sądowa, właściwy jej moment w procesie przypadał na drugą z kolei po zapozwie dobę, na actio (działanie). Język prawniczy wy-łuszcza jej charakter, od F-i zależny, w nazwie actio per concepta verba, t. j. „działanie przez poczęte (w umyśle pretorskim) słowa”. F. ściśle się wiąże ze skargami sądoweini (actiones), z zapo-wiedzeniami (condictiones) i interdyktami pretor-skieini, z surowego jus strictum wypływającemi, wreszcie z exceptiones, t. j. zarzutami pozwanego. Wiadomości o F-i najpełniej zebrał Gaius, i jego-to wiekopomne dzieło głównem jest do przedmiotu źródłem. Widać z niego, że pretor spisywał F-e zaraz po wysłuchaniu stron i w ich obecności, gdy już wyznaczył sędziego, któremu pozwany poddać się musiał. Cztery były punk-ta, cztery momenta logiczne, z których pretor składał F-ę : demonstratio (wykazanie, przedstawienie rzeczy), intentio (zamiar skierowany ku prawu), adjudicatio (przysądzenie) i condemnatio (skazanie) lub absolutio (rozwiązanie, zwolnienie).

powoda i pozwanego, i ich jednych tylko, w eon

demnatio nagle zjawia się zastępca i dekretacya zapada na jego imię. Działać tu mogła tylko fikeya zrównania w prawach. Pokrewną takiej F-e była F. Rutiliana, od pretora Publiusza Rutiliusza; używano jej przy nabywaniu nieruchomości, zwłaszcza majątków ziemskich; prz) nabyciu, posiadaniu ex edicto praetorio, jure prae-torio, a nie légitima, używano F-i Serviana-. w o-bu powód fikcyjnie występował jako dziedzic (Gaius IV, § 34 i 35: Jicto se berede agit").— Bibi. Gaji „Institutionum” lib. IV § 30, 33 — 36. 39—43, 44, 45—8. 91—5. 134—7, passim■

Pierwszy moment obejmował żądanie powoda; drugi formułował spór i określał istotę poszukiwanego prawa; trzeci wzywał sędziego do wydania wyroku; dwa ostatnie, jeden lub drugi, rozprowadzały tylko pojęcie przysądzenia. Najważniejszą ze wszyskich składowych części F-i jest intention niektóre F-ae do prawnej swej mocy jej tylko jednej potrzebują, i gdy pozostałe momenta tylko w związku z innemi działują, ten bez innych obejść się może. Intencyi zawdzięcza F. swój charakter in jus, t. j. skierowanej ku prawu, o ile to prawo było normal-nem, powszeclmem, nie wyłącznie pretorskiem,

(jus peregrinum), zatem jus Quiritium albo civile. Scheurl’s „Institutionen!” (wyd. 4-e, Erlangen Taką doskonałą F-ę nazywano petitoria, dla przy- 1862); Böcking E. „Instit. d. röm. Civilrechts”

(Bonn 1862): Maciejowski Franc. „Zasady prawa rzymskiego pospolitego” (Warszawa 1865, T. II).

Formularz jest to zbiór wzorów, czyli formuł, jakich używano w kancellaryach średniowiecznych, a nawet i w czasach późniejszych, przy sporządzaniu aktów i dokumentów, tak publicznych, jak i prywatnych, wreszcie listów prywatnych. I tak istniały stałe formy umów, orędzi, przywilejów, patentów, obligów, darowizn, testamentów i t. p.; powstały zaś w ten sposób, że jeśli urzędnicy kancellaryi uznali jakiś dokument za doskonały pod względem formy, to brali go sobie za wzorzec przy układaniu nowych dokumentów tego rodzaju. Starsi a doświad-czeńsi urzędnicy dla ulżenia pracy pisarzom kancellaryjnym zaczęli wreszcie układać takie F-e, wpisując do nich, jako wzory, dokumenta prawdziwe, dawniej wydane, lubo nieraz skracane i poprawiane według uznania i zdolności ukladacza. Ze względu na to, że F-e takie powstawały z dokumentów prawdziwych, stanowią one ważne źródło do dziejów społecznych i prawnych, a tein ważniejsze, im się więcej w nich mieści dokumentów nieprzerabianych. Zbiory te nazywano: „Fornmlarius dictaminum” albo „epi-stolarum”; „Collectarius formarum”; „Liber a missionibus”; „Summa dictaminum” albo „cancel-lariae”, lub krótko: „Cancellaria”, „Summa* i t. p.—Najdawniej używano F-ów w krajach romańskich, mianowicie we Włoszech, przede-wszystkiem zaś w kancellaryi papieskiej. Najstarszy z dotąd znanych ułożył w r. 660 mnich francuski, Marculfus; zawierał on 92 formuły, a składał się z dwóch części: w pierwszej mieściły się: „Chartae regales”, t. j. formuły dokumentów, wychodzących z pałacu królewskiego, jako to: patenty installacyjne, przywileje, nadania i t. p.; w drugiej „chartae pagenses”, t. j. formuły, używane w sprawach sądowych: przy darowiznach prywatnych, umowach ślubnych, oraz rozmaitych tranzakcyach. Najlepsze wydanie K. Zeunera w „Monumenta Germaniae hi-storica” (Legum Sectio V. Hannower 1886). W kancellaryi papieskiej od czasów najdawniejszych posługiwano się formularzem, zwanym „Liber diurnus Romanorum pontificum”, którego kopia z r. 800 zachowała się w rękopisie w Bibliotece watykańskiej. (Wydał ją w r. 1869 Eug. Rozière, a w 1889 dr F. Sickel). Później namnożyło się F-ów po wszystkich krajach, lecz wymieniać ich tutaj niepodobna. Najznakomitszym i najbardziej rozpowszechnionym w w. XIII i XIV był F. kanclerza ceśarskiego, Piotra de Vineis, którego listy, pisane dla cesarza Fryderyka II, przez długie czasy były wzorem dla pisarzy kancellaryj królewskich. O F-acli niemieckich pisali: Dr. J. Rockinger w dziele swem „Ueber Formelbücher” i Dr H. Bresslau w „Handbuch der Urkundenlehre”, 1889, t. I).—W naszem piśmiennictwie wykaz szcze-

golowy formularzy znajduje się w „Bibliografii powszechnej notaryatu” Adama Niemirowskiego (Warszawa 1884 r.); od str. 100 do 105. Skorowidz str. 288. — Ob. Formuły aktów (wPolsce).

Formuła albo Wzór (w matematyce) jest wyrażeniem wypadku jakowego dowodzenia znakami algebraicznemi. F-ę uważać można za wyrażenie ogólnego prawidła, za pomocą którego rozwiązuje się wszystkie zagadnienia szczególne jednakowego gatunku—W chemii F. jest zbiorem znaków, za pomocą których przedstawia się skład jakowego ciała w równoważnikach che- ’ ulicznych.— F-ą albo receptą w medycynie nazywa się wyszczególnienie piśmienne ciał, mających wejść do składu lekarstwa, jako też ich ilości; oprócz tego F. obejmować powinna postać, w jakiej lekarstwo ma być wydane, tudzież sposób jego użycia.

Formuły aktów (w Polsce). Po sporadycznie występujących F-acli w prawodawstwie, obejmo-wanem ogólną nazwą Wiślicko-piotrkowskiego, po F-ach przysiąg i wezwań w statutach w. XV najpierwszym zbiorem F-ł, zbliżającym się już do urzędowego formularza, była na sejmie w Piotrkowie w r. 1523 wydana „Formula processus judiciarii Terrarum Cracoviensis, Sando-miriensis, Lublinensis, Russiae, Bełżensis et Po-doliae”. Są tu: 1) przepisy postępowania i porządku wewnętrznego w sądach; 2) postanowienie o położeniu prawno-majątkowem wdowy wychodzącej za mąż; 3) wzory aktów regental-nych, spisywanych podówczas w sądach ziemskich; 4) instrukcya dla sądów podkomorskich i stron występujących przed nie, oraz wzory działań proceduralnych w pismo ujmowanych w processie granicznym (ob. Dukt); 5) wzory wezwań sądowych. Wszystko to ma brzmienie łacińskie; wszystko obowiązuje nietylko sądy ziemskie, sędziów i podsędków, ale wszelkich dygnitarzy i oficyałów królewskich, ziemskich i grodzkich, i w ogóle wszystkich poddanych króla w powyższych ziemiach. Ważne są wzory sub 3-o, objęte nazwą „Processus variarum re-cognitionum et inscriptionum in judiciis terrestri-bus” (Postępowanie przy różnych zeznaniach i zapisach etc.), w nich bowiem przebijają się i normy prawa materyalnego, takie, jakiemi je prawodawca mieć chciał. Chociaż nie było już później ogólnego zbioru dla Wielkopolski i Małopolski, zwyczaj wszakże rozpowszechnił praktykę ustaloną na podstawie prawa specyalnego w sześciu powyższych ziemiach, tak, iż wzory Zygmuntowskie w Koronie stały się ogólnie używa-nemi. Objął w nich prawodawca następujące stosunki : zbycie, przeniesienie własności (alienatio), wyderkaw (tak!), zamiana dóbr ziemskich (commit-tatio), darowiznę (donatio), zapis dożywotni między małżonkami (jus advitalitium), pożyczkę na dobra (inscriptio obligationis de facto), zastaw na czas oznaczony (inscriptio certi debiti ad tern-

Dział teoryi muzycznej

A. Pol.

M.

l'I. D.

pus certum obligati), dzierżawę {arenda). Sub 5-to mieszczą się. 22 zapozwy, wezwania sądowe. Rzecz prosta, że samo życie prawne musiało, bez względu na konkretne, wybitnie indywidualne wypadki, powytwarzać ogólne Schemata dla różnego rodzaju zobowiązań, i te w księgach sądowych przekazał nam w ostatecznej postaci wiek XVIII; można je również za formuły aktów uwa- , żać. Obok form prawnych sądownictwa spornego i dobrowolnego, notaryalnego (jurisdictio con-tentiosa et b en évoluât ar i a) rozwijały się formuły aktów publicznych pozasądowych z ustrojem państwa związanych, a w gruncie życia politycznego rosnących. Kancellarya państwa, dwór, urzędy miały również pewne stałe sposoby i typy przemawiania, i te były dla nich F-mi. Wiele ich zebrał Daneykowicz-Ostrowski w T. 1 cz. III swej „Swady” p. t. „Swada kancellaryjna albo Miscellanea expedycyi Seymowych, przysiąg i innych instrumentów publicznych”. Zajmuje ten zbiór 106 stronic cało-foliowych (wydruk. „109”) ścisłego druku. Jest tu 85 formuł przysiąg (For-mulae juramentorum), których nie trzeba mieszać z rotami (ob.); są wzory z wyroków rzeczywiście wydanych, jest wiele wezwań sądowych i F-ł aktów prawnych, są różne formy przywilejów, m. in. konsensu i przywileju na dobra lenne (str. 76 i 100); znajdujemy tu i diploma no-bilitatis (str. 81) i nadanie cguitatus aurati (str. 82), (rycerstwo złotej ostrogi), wreszcie intytula-cye dostojników podczas bezkrólewia (str. 95). Przy nowem urządzaniu państwa za sejmu dele-gacyjnego drugiego, a później za Sejmu Czteroletniego. przybyło sporo nowych F-ł przysiąg urzędniczych i czynności publicznych (Vol. Leg. IX). Za księstwa Warszawskiego nie tylko z u-poważnienia, ale i pod wpływem ministra sprawiedliwości, Feliksa Łubieńskiego, który młodemu sądownictwu chciał ulżyć brzemienia nowego kodeksu i procedury, wyszły dwa nieurzędowe zbiory F-ł do aktów proceduralnych sądowych, pierwszy przed przyłączeniem Galicyi, drugi po niem. Tytuł pierwszego: „Wzory różnych czynności sądowych” (Warszawa 1808: 2, 179 i 166 (właśc. 176) str., 8-o, druk Zawadzkich); drugiego: „Wzory różnych czynności sądowych stosownie do kodexu prawnego, wydane za upoważnieniem ministra sprawiedliwości” (Warszawa 1810; 358 str., 8-o, druk Pijarów).—Vol. Legam 402—27.    s-

Formy muzyczne. Każde dzieło sztuki, a więc i utwór muzyczny, musi mieć pewną formę, która wytwarza skupienie symetryczne pojedyń-czych części kompozycyi w jedną całość zaokrągloną. Każdy rodzaj kompozycyi, większej, czy mniejszej rozmiarami (pieśń, sonata, waryacye, walc, menuet czy symfonia), ma swą własną formę. Odrębność każdej z tych form zależy: od ilości tematów melodyjnych w niej zamieszczanych, od jakości rytmiki, taktu i tonacyi, od sposobu grupowania okresów muzycznych, od kolejności następstwa po sobie tematów, od powinowactwa tonacyj i porządku, w jakim następują po sobie, od odmian taktu, rytmiki, modula-cyi, harmonii i t. d. traktujący o tym przedmiocie, zwie się Nauką form muzycznych.

Formy wielkiego pieca, oh. Piec hutniczy.

Formyl (me tan o il) wzór H.CO. Jest to rodnik kwasu mrówczanego H.CO.OH, a więc grupa, która w połączeniu z hydroksylem (OH) tworzy kwas mrówczany. Odpowiada acetylowi (etanoil) kwasu octowego, propionylowi kwasu propionowego i t. d. Wszystkie te rodniki wo-góle zwą się acylami.

Formyzel v. for mak, drąg żelazny, 4—7 stóp długi i cal gruby, z haczykiem, w kształcie pogrzebacza, służący do oczyszczania oka, formy w piecach hutniczych, od osadzających się żużli. Kiedy forma jest już zapełniona metalem, nakłada się na haczyk formyzla zatyczkę z gliny i zalepia się oko formy.

Fornarina (kochanka Rafaela), ob. Rafael. Forneron Henryk, historyk francuski (* w Troyes 1834—f w Paryżu 1886). Był inspektorem finansów, lecz opuścił służbę publiczną, aby się studyom historycznym poświęcić. Z pism jego wymienimy: „Les Amours du cardinal de Richelieu” (Paryż 1870); „Histoire des débats politiques du parlement anglais depuis la révolution de 1688” (1871); „Les Ducs de Guise et leur époque” (1877, 2 t.); „Histoire de Philippe II” (1880—82, w 4-ch tom.); „Histoire générale des émigrés pendant la révolution française” (1884—90 w 3-ch tomach); „Louise de Keroualle, duchesse de Portsmouth” (1886); „Revision du procès d’Anne Boleyn” (1879); „Un diplomate sous François 1, le cardinal de Grammont” (Orlean 1880).    *

Former, Fornierowanie. Forniernia (niem. Fornir, Forniren, franc, placage, marqueterie). Bardzo cienkie deski grubości od '/s—O.,,, cala, a często jeszcze cieńsze, wytarte, t. j. wypiłowane, z kloców drzewa szlachetnego gatunku, jak heban, mahoń, palisander, dąb i wiele innych, noszą w stolarstwie nazwę for nier ów. Deska fornierowa, a właściwie arkusz fornieru, jest tak cienki i sprężysty, iż z łatwością w rulon zwinięty być może. Głównym celem fornierów jest nadanie drzewu mniej szlachetnemu, przeznaczonemu do użytku stolarskiego, wyglądu drzewa tego rodzaju, z jakiego fornier jest wypiłowany, a nadto i odpowiedniego deseniu, który z kombi-nacyi słoistości drzewa może być otrzymany. Odbywa się to przez wycinanie z arkusza fornirowego odpowiednich części do danego wzoru niezbędnych a następnie na przyklejaniu, klejem stolarskim, tak wybranych fornierów do nagrzanej deski, urobionej w kształty do danego użytku zdatne. Czynność i umiejętność pokrywania drzewa mniej szlachetnego gatunku fornierem drzewa szlachetniejszego, cenniejszego, nazywa

E. D.

tu

CH:iCH:î

U yV=X_ O -/ O O

CH:,

\/

CO

CH;,

CH.,

CO

CH:,

tlenek mezytylu

CH.,CH:i

V/

\/

• CO

CO

/\

CH.,CH:i

foron.

M.

S. K.

się for niero w aniem, a wyroby tego rodzaju fornierowanemi. Celem fornierowania jest przedewszystkiem oszczędność materyału drogiego, a tern samem i względna taniość wyrobu, jakkolwiek do użycia fornierów znaglają także i względy praktyczne z właściwości samego ma-teryalu wynikające, jak również i względy estetyczne. Wszystkie gatunki drzewa cennego są twarde, a przy wysychaniu łatwo pękają, tworząc dość szerokie szczeliny, od zewnątrz do wewnątrz kloca drzewnego idące. Deski z takich kloców otrzymane również są spękane i wprost, bez szparowania (ob.) do użytku się nie nadają. Układanie deseniów podług pewnego kierunku słojów drzewnych wymagałoby sklejania z sobą desek mniejszych rozmiarów, co oprócz straty materyału nie zawsze praktycznem byłoby w zastosowaniu. Użycie fornierów zapobiega tym niedogodnościom. Z arkusza fornierowego, najbardziej spękanego można wyciąć części pożądane podług wzoru, spękania usunąć przez sklejenie części rozdzielonych i tak dobrany fornier nakleić powyżej opisanym sposobem na deskę jednolitą np. drzewa sosnowego danego wymiaru. W meblach zwykle tylko obramowanie, kiel-sztosy(ob.). i ornamenta wyrabiane są zjedno-stajnych kawałków materyału cenniejszego, wszystkie zaś powierzchnie płaskie są fornierowane. Przy wyrobie tafli do posadzek tak zwanych for-niero wanych, osiągnąć można przez użycie fornierów znakomite urozmaicenie wzorów. W ogóle od czasu zastosowania fornierów do wyrobów stolarskich zauważyć można nie tylko stosunkową taniość tych wyrobów, na pozór bardzo wytwornych, ale i rozmaitość. Celują pod tym względem wyroby paryskie i wiedeńskie. F. grubszy, z materyałów mniej szlachetnych, wyrabiany bywa w stolarniach sposobem ręcznym, przez piłowanie desek za pomocą piły szerokiej, o ostrych zębach, silnie w środku czworokątnej, podłużnej ramy umieszczonej. Pilą tego rodzaju dwoje ludzi, poruszając ramę w kierunku poziomym, tam i z powrotem, wypiłowuje według nakreślonych rys ołówkowych z danej deski odpowiednią ilość fornierów. Sposób ten jest bardzo żmudny, względnie kosztowny i połączony ze znaczną stratą materyału wskutek grubości t. zw. sznytu. F. cienki wyrabia się na fornierniach czyli tartakach (ob.), fornierskich. W zakładach tego rodzaju do poruszania piły przecinającej kloc na forniery i nasuwającej dany kloc na piłę stosowaną jest siła mechaniczna. Piły bywają albo proste, jak w zwyczajnych tartakach, działające w kierunku pionowym, albo też okrągłe (kołowe) na osi osadzone. Przeważnie używane są obecnie do wyrobu fornierów piły okrągłe systemu angielskiego. Piły takie o wielkiej średnicy jakkolwiek są szybsze w działaniu, przy wielkiej jednak ilości obrotów drgają, pozostawiając na powierzchni fornierów niepożądane zacięcia. Piły o zbyt

małej średnicy nie nadają się do piłowania względnie grubych kloców. W ogóle przy projektowaniu piły fornierskiej pamiętać należy, aby przy najszybszem nawet działaniu piły otrzymać jak najmniejszą stratę materyału, która jako trociny przy piłowaniu odpada.

Foron. Wzór chemiczny [{(CH;i)₂:C : CH}.₂:CO], Żółte kryształy łatwo topliwe. Jest to keton nienasycony. Tworzy się przy kondensacyi acetonu pod wpływem ciał odciągających wodę, naprz. wapna, według wzoru:

CH.CH,

COH

=HaO+

CO

CH,

2 cząst. acetonu

t. j. 2 cząst. acetonu łączą się z sobą, wydzielając wodę i tlenek mezytylu. Cząsteczka tego ostatniego łączy się jeszcze z jedną cząsteczką acetonu w ten sam sposób, co poprzednio, i w rezultacie otrzymujemy znów wodę (H₂0) i foron,

CH3CH3

= h₂0 -f

CH,

CH3CH3

tlenek mezytylu i aceton.

Jest to jedna z najciekawszych reakcyj konden-sacyi ketonów.

Foronomia, nauka o ruchu, rozpatrywanym jedynie gieometrycznie, bez względu na siły ruch wywołujące.—Ob. Mechanika.

Fornovo (łac. Forum Novum), miasteczko we Włoszech, o 3 mile od Parmy, nad rzeczką Fo-ro, u stóp Apeninów — pamiętne stoczoną tu bitwą 6 lipca 1495 r. Król francuski, Karol VIII, dowiedziawszy się, że papież, cesarz, król hiszpański, książę medyolański i rzeczpospolita Wenecka zawarli w Wenecyi przeciwko niemu przymierze, pozostawił w Neapolu Montpensier’a i d’Aubigny’ego (20 maja 1495), sam zaś z całą ar-tylleryą i 9 000 żołnierzy postanowił dokonać spiesznie odwrotu do Francyi. Nie zdążył jednak uprzedzić nieprzyjaciela, gdyż stanąwszy 5 lipca w F., spotkał się tam oko w oko z 40-tysięczną armią sprzymierzoną, która pod dowództwem margrabiego Gonzagi zajęła prawy

„La Spedizione di 1883).

wi Duńskiemu.

71

brzeg Taro. Francuzi zażądali swobodnego przejścia, a gdy go odmówiono, stoczyli nazajutrz bitwę i odnieśli świetne zwycięstwo. W ciągu jednego kwadransa nieprzyjaciel został rozbity na głowę i zmuszony do ucieczki. Francuzi stracili zaledwo 200 ludzi, sprzymierzeni zaś 3 500. „Furia francese” pod F. rzuciła taki postrach na Włochów, iż nie śmieli stawiać przeszkód dalszemu odwrotowi Karola VIII.—M. Sa nuto

Carlo VIII” (Wenecya

Hml.

Forpoczty (z niemieckiego Vorposten, po francusku Avant-postes), są to mocniejsze lub słabsze oddziały wojska, które się stawia na posterunkach w odpowiedniej od głównego korpusu odległości, dla zabezpieczenia go od niespodziewanego napadu nieprzyjaciela i dla uważania ruchów nieprzyjacielskich. Nowsi nasi pisarze wojskowi nazywają takie F-y posterunkami, strażami polowemi lub zewnętrznemu Rozróżnić można dwa rodzaje straży zewnętrznych czyli forpoczt: stałe i przemijające. Stałe mi zowiemy te, które się ustawia przed armią, zajmującą zimowe kwatery, lub zmuszoną do trzymania stanowiska obronnego; przetnij aj ącemi zaś te, które się co wieczór rozstawia z przodu armii, gdy ta po marszu dziennym rozkłada się obozem lub w biwaku. F-y składają się z głównych straży polo wy cli czyli grangard, z placówek i z czato w, czyli wedet. Skoro tylko armia stanie w miejscu, na nocleg, obóz, lub biwak przeznaczonem, dowódzca przedniej straży, albo też szef sztabu wytyka linię posterunków czyli forpoczt, zwykle w odległości 4 000 do 6 000 kroków. Linia ta bywa wytknięta wzdłuż pasma przeszkód naturalnych, jako to: wzgórzy, rzek, zarośli, wsi i t. p.; powinna ona zakrywać cały front pozycyi i jej skrzydła; własne zaś skrzydła mieć oparte o przeszkody naturalne lub też fortyfikacyą połową wzmocnione. Po wytknięciu linii posterunków wysyła się grangardy czyli oddziały, stanowiące główne straże i umieszcza je w punktach zakrytych przed okiem nieprzyjaciela, w takich od siebie odstępach, iżby w danym razie mogły się wzajem wspierać. Dowódzca każdej straży głównej ustawia znowu na 200 do 300 kroków przed posterunkiem tak zwane p 1 a-cówki, z 5-u do 20-u ludzi złożone; placówki wreszcie wysuwają na przód czaty czyli wedety, w takich od siebie odstępach, iżby się w dzień mogły wzajem widzieć, w nocy zaś słyszeć (ob. Grangardy, Placówki, Czaty). Dla wsparcia straży głównych i łańcucha placówek, w przypadku nieprzyjacielskiego na nie napadu, stoi w pogotowiu na skraju biwaku lub obozu oddział posiłkowy, pikietą zwany. Oddzielne i bardzo naprzód wysunięte korpusy muszą częstokroć rozstawiać F-y nietylko z przodu, od strony nieprzyjaciela, ale także i po bokach, a nieraz i w tyle swoim. Służba forpocztowa

Encykl. Poważ, llustr. Zesz. 174. T. XXII.

wielkiej wymaga czujności, oględności, zwinności i przytomnej odwagi, dlatego ćwiczy się w niej żołnierza już w czasie pokoju, i dla tego też zwykle ją sprawują lekkie wojska, jak: strzelcy, kozacy, lekka jazda i t. d.

Forres, miasto w szkockiem hrabstwie Elgin, nad zatoką Moray, w pobliżu uścia rz. Findhorn; dobra przystań, przędzalnie wełny, stacya dr. żel. Inverness-Elgin; 4 000 m-ców. Niedaleko t. zw. obelisk Swenona, wzniesiony prawdopodobnie na pamiątkę zadanej tu porażki królo-

And. S.

Forrest John, podróżnik australijski (* 22 sierpnia 1847, w Banbury, we wschodniej Australii), służył w kolonialnym urzędzie mierniczym i w r. 1869, na propozycyę władzy rządowej w Perth, przedsięwziął pierwszą podróż swoją do wnętrza Australii, dla odszukania śladów zaginionej wyprawy Leichharda. Przez pustą, słonemi bagniskami i krzakami pokrytą krainę dotarł aż po 120° długości wschodniej, między 28° a 29° szerokości południowej, lecz pożądanego celu nie dopiął. W r. 1870 zwiedził południowo-zachodnie brzegi Australii, a w 1874, wespół z bratem swym, Aleksandrem, odbył słynną wyprawę z zachodu na wschód, w której, wyruszywszy z zatoki Championa i dążąc wzdłuż brzegu rzeki Murcliisona, po sześciomiesięcznej, ciężkiej podróży, przez zupełnie nieznane strony wnętrza Australii zachodniej, dostał się do stacyi Peak telegrafu śródlądowego (pod 26° szer. połud.), skąd przez Adelaidę wrócił do Perth. Za tę podróż rząd kolonialny dał mu nagrodę honorową w kwocie 500 funt. ster., a królewskie towarzystwo geograficzne londyńskie—wielki złoty medal. W r. 1878 dokonał pomiarów trygonometrycznych między rzekami De Grey i Ashburton, a w 1882 okręgu Gaskoi-ny. Obecnie F. jest kommissarzem krajów koronnych, oraz mierniczym generalnym Australii zachodniej. Wydał „Explorations in Australia" (Londyn 1875).    *

Fors (wyraz, wywodzący się, równie jak fortuna, od słowa ferre~nieść, a utworzony w ten sam sposób jak sors od serere—wiązać, łączyć), uosobienie nieprzewidzianego, szczęśliwego przypadku, rzymska bogini, czczona z pokrewną jej Fortuną zawsze pod jedną nazwą F. Fortuna. Już Servius Tullius miał kult jej zaprowadzić w Rzymie i wybudować jej świątynię poza miastem na prawym brzegu Tybru. Uroczystość bogini obchodziły z wielką swawolą 24 czerwca głównie niższe warstwy rzymskiej ludności, podążające na miejsce święte, i pieszo, i na łodziach,. zdobnych wieńcami. W późniejszych czasach powstały jeszcze inne przybytki, poświęcone F. Fortunie, i tak w r. 293 przed Chr. wystawił Sp. Carvilius Maximus nową świątynię na podziękowanie bogini za zwycięstwo odniesione nad Samnitami i Etruskami, a cesarz Ty-beryusz w r. 17 po Chr. w Ogrodach Cezara.

Forsell Jan Ludwik, historyk i polityk szwedzki (* 14 stycznia 1843 w Gefle), studyo-wał od r. 1859 w Upsali, a w r. 1866 został docentem historyi w tamtejszym uniwersytecie, gdzie następnie uzyskał doktorat. Wkrótce przesiedlił się do Sztokholmu, i jako sekretarz szwedzkiego komitetu monetarnego (1861 —1870) i skandynawskiej konferencyi monetarnej (1872) przyczynił się do zaprowadzenia waluty złotej i skandynawskiego systemu monetarnego. W r.

1874    zamianowany sekretarzem banku państwa,

1875    radzcą stanu i szefem departamentu finansów, a 1889—prezydentem kollegium izby finansowej. Od r. 1879 jest członkiem pierwszej Izby, a od r. 1881—członkiem Akademii szwedzkiej.— Napisał: „Sveriges inre historia fran Gustaf I” (1869 — 1875); „Sverige 1571” (1872); „Studier och kritiker” (1875); „Anteckningar

ur Sveriges jordbruksnäring i XVI sekled”

Wł. Ii.

święty kraj) dziś

Wł. R.

S. M.

Przedstawiano boginię z rozmaitemi charaktery- 1 krzywowatych (Urtieaceae) w okresie trze-stycznemi symbolami, a więc jako niewiastę, ciorzędowym i znacznie dalej na północy niż stojącą na kuli ziemskiej, w prawej ręce ster obecnie; rodzaj ten bowiem żyje dzisiaj w po-dzierżącą; na monetach z czasów cesarstwa łudniowej Hiszpanii, na wyspach Kanaryjskich, trzyma ona róg obfitości i oparta jest na sterze, w Indy ach wschodnich i Australii, spoczywającym na kuli; po prawej ręce bogini Forst, nazwa licznych miejscowości w Niem-

S. Drz.

And. S.

zyka.

A. Pol.

stoi koło.

(1884) i in.

Forseti (w starej górnej niemczyźnie forasizo, Vorsitzer, po fryzyjsku Fosite), w mitologii północnej syn Baldera i Nanny, bóg sprawiedliwości, który łagodził niesnaski i godził zwaśnionych. Wspaniały jego pałac w Asgardzie, oparty na złotych filarach i pokryty srebrnemi gontami, nazywał się Glitnir („błyszczący”). F. posiadał, jak pisze Alkuin, także świątynię ze świętem źródłem na wyspie Helgoland, która od jego nazwiska nosiła miano „Fositeslaud”. Wszystkie zwierzęta w pobliżu źródła były nietykalne, a wodę czerpać było z niego można tylko milcząco. Nawet rozbójnicy morscy nie mieli odwagi rabować na wyspie. Świątynię zburzył później święty Ludger, ale nazwa wyspy (Helgoland, Heiligesland jeszcze przypomina starożytną jej świętość.

Forskalia Köil. (Steplianomia M. Edw.A rodzaj zwierząt Jam o chłonnych (Coelenterata), z gromady Stułbio-chełbi (Hydromeduzae), z rzędu Kurkopławów (Siphonophorae), wraz z rodzajem Halistemma Huxl. i Agalma Esch. tworzący rodzinę Algamidów; różni się zaś od nich wielopęcherzykowym (a nie dwupęche-rzowym) pniem gąbczastym. Cztery gatunki tego rodzaju żyją w morzu Śródziemnem. Z tych F. ophiura (Leuck.), miewa przeszło 1 m. dł. F. contorta (M. Edw.) Leuck. (J. Leuais).

Forskohleanthemum Conwentz ( paleont. ). Pod nazwą F. nudum, opisał w ostatnich czasach Conwentz kwiatek męski, znaleziony w bursztynie z Samlandyi, wielce podobny do takiegoż kwiatu dzisiejszego rodzaju Forskohlea, co dowodziłoby stanowczo istnienia rodziny po-

K. J.

czech; z tych najważniejsze: 1) F., miasto w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regencyi Frankfurckiej, powiecie Żarowskim (Sorau), na lewym brzegu Nisy Łużyckiej, przy dr. żel. Chociebuż-Żegań; trzy kościoły ewangielickie, jeden katolicki, zamek, progimnazyum realne; wielkie fabryki sukna, młyny parowe, fabryki machin, cegielnie, garbarnie, — znaczny handel bydłem; 31 090 m-eów (z przedmieściami w r. 1897). Należy do Prus od r. 1815.—2) F. osada w Pa-latynacie Nadrenskim, na wschodnich stokach gór Haardt, przy drodze żel. Neustadt-Dürkheim; wyborne wina, wielkie łomy bazaltu. — 3) F., wielka osada przemysłowa, ą raczej zbiór osad w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Akwiz-grańskiej, o ¹/₂ mili na wschód od Akwizgranu; walcownie, pudlingarnie, wyrób stali, cegielnie, browary; 3 900 m-ców, prawie wyłącznie katolików.

Forster Kacper (* około 1575 r.—f 1652 w Oliwie pod Gdańskiem), muzyk i księgarz w Gdańsku; zwano go „starszym”, dla odróżnienia od synowca, Kacpra, znakomitego mu-

A. Pol.

Forster, Kacper „młodszy” (* 1617 w Gdańsku—f 1 marca 1673 r. w Oliwie), znakomity muzyk i śpiewak, uczeń Marka Scacchi, dyrektora kapeli Władysława IV, króla polskiego. Przez pewien czas F. był członkiem kapeli królewskiej, następnie udał się do Włoch, dla uzupełnienia studyów muzycznych. Kilka lat spędził w Rzymie, Wenecyi i Padwie, poczem przyjął urząd kapelmistrza orkiestry dworskiej Fryderyka III, króla duńskiego. W 1657 r. udał się powtórnie do Włoch, gdzie wstąpił do wojska weneckiego, w którem, w czasie wojny z Turcyą, dosłużył się wysokiego stopnia oficerskiego. Wezwany przez króla duńskiego, wrócił do Kopenhagi, gdzie objął powtórnie dyrek-cyę kapeli królewskiej. W 1661 r., wziąwszy dymissyę, przeniósł się do Hamburga, stąd do Drezna, nakoniec osiadł w Oliwie, gdzie życia dokonał.

Forster Jan Reinhold, podróżnik i przyrodnik niemiecki (* 22 paźdz. 1729 w Tczewie w Prusach Zachodnich—f 9 grudnia 1798 w Halli), słuchał tamże 1748—51 teologii, tudzież staro i nowożytnych języków i 1753 został pastorem w Nassenhuben pod Gdańskiem, gdzie w godzinach wolnych uprawiał matematykę, filozofię, etnografię i kosmografię. R. 1765 zwiedził z polecenia cesarzowej Katarzyny II kolonie gubernii Saratowskiej. R. 1766 zwrócił się, zaopatrzony w dobre polecenia, do Anglii i był tam przez dwa lata profesorem historyi

10 tomów).

Ii*

U.

te

naturalnej w Warrington w Lancashire. Potem do r. 1772 nauczał prywatnie. Wówczas zaproponowano mu, aby towarzyszył Cookowi w drugiej jego podróży jako przyrodoznawca. Podróż tę opisał obszernie według dziennika F-a syn jego, Jerzy, ponieważ on sam był się zobowiązał, że nie wydrukuje nic poza urzędowem sprawozdaniem. Później jednakże ogłosił F. swe spostrzeżenia z dziedziny geografii fizycznej i historyi naturalnej pod tytułem: „Observations madę du-ring a voyage round the world” (Londyn 1778). Stopień doktora praw, przyznany mu w r. 1775 przez uniwersytet oxfordzki, był jedyną jego nagrodą za tę podróż; rząd bowiem angielski zgoła mu nic nie przyznał, poczytując referat z podróży, spisany przez jego syna, za obejście zobowiązania, a niektóre uwagi uznał za nieprzychylne dla siebie. Aresztowany za długi, został wykupiony przez króla pruskiego, Fryderyka II, i otrzymał katedrę historyi naturalnej w Halli (1780). F. znał 17 języków, między innemi koptyjski i samarytański; posiadał rozległą znajomość literatury i należy do rzędu pierwszych swego czasu badaczy w dziedzinie botaniki i zoologii. Napisał jeszcze: „Introduction into mineralogy” (Londyn 1768); „Flora Americae septentrionalis” (Londyn 1771); „Liber singularis de bysso antiquorum” (1776); „Zoologiae rarioris specilegium” (Halla 1781); „Geschichte der Entdeckungen und Schiffahrten im Norden” (Frankfurt n. O. 1784), a do spółki z synem: „Descriptio characterum et ge-nerum plantarum, quas iii itinere ad iusulas maris australis 1772—75 collegit...” (Londyn 1776), wreszcie „Beiträge zur Völker und Länderkunde” (Lipsk 1781—1783, 3 tomy), oraz „Magazin neuer Reisebeschreibungen” (tamże 1790—98,

Wł. B.

Forster Jerzy (* 1754—f 1794), podróżnik, przyrodoznawca i wybitny pisarz niemiecki, syn Jana Reinholda (1729—98), ur. d. 26 (27) lut. 1754 r. w Nassenliubenpod Gdańskiem. Dziad jego, a według słusznego domysłu Kraszewskiego, krewny drukarza gdańskiego Forstera Jerzego, był burmistrzem w Tczewie, (zmianę o ścieśnionego w nazwisku łatwo pojąć przy długoletnim pobycie w Anglii i pretensyach do pochodzenia angielskiego). Jerzego miał ojciec z sobą w Rossyi; 11-letnie pacholę było nad m. Ka-spijskiem. Chłopiec z wątłem zdrowiem, ale silnym mózgiem i niezwykle wrażliwy, wcześnie się rozwinął, a despotyczny ojciec rozwój ten przyśpieszał, aby ciągnąć z niego korzyści. W 14-m już r. ż. Jerzy nauczał w Warrington języka niemieckiego i francuskiego, w 16-m na rozkaz ojca robił przekłady z angielskiego na niemiecki i odwrotnie, i ciężko już pracował na chleb. Gdy Jan Reinhold z Plymouth d. 13 lipca 17 72 r. wyruszał wraz z Cookiem w drugą jego podróż na około ziemi, wziął z sobą syna, który w tej podróży do lata 1775 wyrósł na przyrodoznawcę, a obdarzony zdolnościami pisarskiemi, po powrocie opisy ojcowskie wraz z własnemi zredagował w nader składną i poczytną całość. W r. 1775. wysiadłszy na ląd europejski we Francyi, zawitał do Paryża. Tu przedstawiono go sędziwemu już Buffonowi. W Kassel poznał się F. z Johannesem Miillerem, autorem „Vierundzwanzig Bücher allgemeiner Geschichte” i „Geschichte d. Schwerzerischen Eidgenossenschaft”, a związał się węzłami życzliwości z Samuelem Sömmerin-giem, Toruńczykiem, anatomem. W Kassel w r. 1778 otrzymał posadę nauczyciela nauk przyrodniczych w szkole rycerskiej „Carolinum” i zajmował ją przez lat. 6. Przy brzemieniu długów ojcowskich, za które Jan Reinhold dostał się do więzienia w Anglii, bieda nie odstępowała F-a; obsaczony przez nią, przyjął skwapliwie propo-zycyę Michała Poniatowskiego, prezesa podówczas już jednolitej Kommissyi Edukacyjnej, na

liii

m W

Hilfe'■'

il

Fig. 184. Forster Jerzy.

profesora przyrodoznawstwa po Francuzie Gili-bercie w reorganizowanej Akademii Wileńskiej; zawarł umowę na lat 8. W początku jesieni 1784 r. wyjechał na Wiedeń i Warszawę do Wilna; w Grodnie natrafił na sejm; pani Branicka przedstawiła go bratu. W listopadzie rozpoczął wykłady. Szły one ciężko, bo szły po łacinie, którą nauczyciel nie władał dobrze. Czując ten brak, a dla samych słuchaczy znowu widząc większy pożytek z wykładu polskiego, zaczął się uczyć po polsku. Wszakże niestałość charakteru, rozwiew-ność umysłu, sprawy szczęścia osobistego, a w życiu codziennem niepojęta niezaradność i rozrzutność, więcej niż zbieg nieprzyjaznych okoliczności, przecinając już po 3-ch latach stosunek z a-kadeinią, przecięły wraz z nim i samą kwestyę języka wykładowego. W końcu czerwca 1785 ciężko w Wilnie chorował; kolega i rodak, lekarz Langmeyer, profesor terapii, dekretował go

już na śmierć. Wyleczony, w sierpniu pojechał „Szkoda byłoby utracić tego człowieka, którego do Getyngi, skąd w listopadzie przywiózł pozna- samo imię czyni akademii honor”—pisze rektor ną dawniej Teresę, córkę znakomitego filologa w lipcu 1787. W kilka dni potem z ust same-Heynego, już jako żonę. W Halli doktoryzował się z medycyny, aby praktyką dorabiać to, czego nie dawała dość przecie hojnie -wyposażona katedra. Gdy wrócił, wraz z Poczobutem zajął się wyszukaniem miejsca pod nowy ogród botaniczny, na którego założenie od samego początku nalegał. Obrano posessyę pomiędzy Górą Zamkową a Bernardynami na przedmieściu Sorokisz-ki, należącą do Regniera, współprofesora w A-kademii, t. z. Pałac Kierdejowski albo „Na A-leksandrowiczowskienr”. Ugodzono się o cenę (36 000 złot.), przełamano chciwość właściciela, który już cofał dane słowo, i potrzeba było tylko . zatwierdzenia przez komissyę; F. napisał do prymasa kilka listów naglących. W lecie 1787 posessyę nabyto; na niej oraz na później dokupionych, w r. 1799 Jundziłł, który słuchał F-a w Akademii, założył ogród do dziś istniejący.

go F-a dowiaduje się o utracie: naturalista zawarł już był z rządem rossyjskim umowę, której przecież przed Poczobutem nie wyjawił, usprawiedliwiając usuwanie się swoje tylko lepszemi widokami osobistemi. Długi obiecywał zapłacić w Warszawie; nie czekając na dymissyę, wyprowadził się w sierpniu do Werek i stamtąd przed ową podróżą wyjechał do Getyngi. Trzyletni pobyt Forstera w Wilnie dla licznego szeregu młodzieży akademickiej bezpłodnym nie był. W pierwszym roku kurs jeszcze nieustalony dawał jakby ogólną propedeutykę przyrodoznawstwa; w dwu następnych wyodrębnił się na pojedyńcze nauki, wśród których pierwsze miejsce zajmowała szczegółowo wykładana zoologia, wzmocniona terminologią zoologiczną, antropologią i paleontologią. Prócz zoologii, wyłożył F. botanikę i mineralogię; kurs, w ostatnim roku, 1786—7, najsystematyczniejszy, zostawił po sobie żal, że był już ostatnim. „Wykłady jego — pisze Dr Bieliński—dla młodzieży były niezmiernej doniosłości, gdyż wszystko na przekładach objaśniał, co było rzadkością, niepraktykowaną w Wilnie. Przy antropologii pokazywał odzież, broń i inne przedmioty, któreby łatwiej tłóma-czyły różnice plemienne. Gdyby Forster dłużej jmbył w Wilnie, położyłby zasługi, jak później Śniadecki Jędrzej, Frank i Bojanus”. „F. rozbudził między młodzieżą (Jundziłł, Symonowicz) zamiłowanie do nauk przyrodniczych i wskazał metodę badań tych umiejętności”. Prócz tego pozostawił po sobie w Wilnie ów zbiorek drezdeński minerałów, i ważniejszy zbiór okazów do gabinetu zoologicznego, pomiędzy innemi zebrę. W⁷ Wilnie pobudzony kaniowską antropologią, napisał rozprawę o jedności Rodu Ludzkiego; pisał i inne; prócz rzeczy oryginalnych opracowywał i przekłady. Owa zamierzona podróż F-a wskutek wybuchłej w r. 1788 wojny z Tur-cyą na niczem spełzła. Pomimo popłacenia przez cesarzową długów wileńskich i hojnego zasiłku, który pozostał jako wynagrodzenie za zawiedzione nadzieje w rękach F-a, były profesor wileński cierpiał w Getyndze wielki niedostatek. Pro-pozycya ostatniego kurfirsta mogunckiego, Erthala, wybawiła go z niedostatku. W Moguncyi na jesieni 1788 r. został bibliotekarzem kurfirsta i przez 4 lata do wejścia Francuzów (21 paźdz. 1792) zajmował stanowisko, na którein miał więcej swobodnego czasu, niż obowiązków. Korzystał z tego na pisanie nowych prac oraz zebranie i wydanie dawniejszych. Na wiosnę roku 1790 odbył z ńleksandrem Humboldtem podróż po-

F. zajął się szczerze ogrodem, jak przedtem gabinetem historyi naturalnej, głównie zoologicznym, na który Poczobut dał mu wielką salę nad biblioteką. Zacny rektor chciał F-a wszelkiemi sposobami przywiązać do Wilna. Nowożeńcom przygotował mieszkanie przestronne i miłe, przyjął ich wystawnym obiadem; dla niego wyjednał podwyższenie pensyi, okazywał mu przy każdej sposobności jak go ceni. Zdawało się, że i F. przylgnął już do Wilna. Gdy po śmierci naturalisty Wela rząd niemiecko-austryac-ki ofiarował mu następstwo po nim w uniwersytecie wiedeńskim, profesor wileński odpowiedział odmownie. Zostając w dobrych stosunkach z Poczobutem, w marcu 1787 doradzał mu owego Sömmeringa na katedrę anatomii i fizyologii po Bisio’nie (Bizzim); Langmeyer przepchnął Loben-weina, profesora chirurgii w uniwersytecie petersburskim, Podanie o rozmaitych dolegliwościach w Wilnie doznanych jest wprost bajką: prócz uznania ogólnego, którego nie zdołał zamącić uszczypliwością swoją epigramacista, ksiądz Strzycki, F. cieszył się i dobrem uposażeniem ma-teryalnem: miał 8 000 złot. pensyi, mieszkanie i wygody, których mu Poczobut skąpo nie odmierzał. Akademia zapłaciła za niego długi w Getyndze; płaciła długi w Wilnie; w ciągu swego pobytu wybrał F. 60 000 złot., co na owe czasy jest summą bardzo wysoką, gdy z niej na ciężar akademii przypada tylko niewielka należność za zbiorek mineralogiczny, nabyty przed pierwszym przyjazdem w Dreźnie. Kiedy tak przy owych podwójnych węzłach przewidywać było można długoletnie przywiązanie do miejsca, nagle w lecie 1787 r. zjawia się w Wilnie niejaki Mu-lewski, kapitan okrętowy, jak się później okaza- nad dolnym Renem, po Hollandyi i Belgii, pół lo, przeznaczony na dowódzcę wyprawy sekre- nocnej Francyi i Anglii. Z wrażeń i spostrze-rnej na Ocean Spokojny, zgłasza się do Forste- żeń powstało wysokiej wartości opowiadanie }a, odbywa z nim jakieś tajne narady, a głuche „Ansichten vom Niederrhein etc.”, które Lich-z nich posłuchy przedostają się i do Poczobuta. tenberg nazwał jedną z najlepszych książek nie-

mieckich, Gdy wrócił, na progu domowym-po-witała go niewierność małżonki i przyjaciela, Hu-bera. Znamienny rys charakteru: nie czuł krzywdy, okazał dziwną wyrozumiałość i dobrotliwość; nie przestał być przyjacielem matki swych dzieci, dbałym o jej los, i żył w przyjaźni z o-bojgiem krzywdzicieli. Żył wówczas, nie uczuciami wyłącznie własnemi, ale ideami nowego wieku, który już nadchodził. Rewolucya francuska przejęła go zapałem; jak młodszy o 5 lat Schiller, jak starszy o 12 lat, a nielubiony przezeń,

Kant—rzucił się i F. w objęcia nowej epoki, która obiecywała szczęście ludzkości, panowanie dobra, miłości i prawa. Idee uniwersalizmu, które od połowy wieku przenikały umysły na Za chodzie, przejęły i F-a: duchem zespolił się z Francyą. Po opanowaniu Moguncyi przez Cu-stine’a wszedł do tymczasowej kommissyi rządzącej byłem kurfirstowstwem, przystał do tak zwanych klubistów mogunckich, republikanów z demagogiczno-filozoficznem zacięciem; pojechał do Paryża w deputacyi, która miała prosić o przyłączenie lewego brzegu Renu do Francyi.

D. 30 marca 1793 r. stawał w tern posłannictwie przed konwencyą. W Paryżu miał czas rozczarować się i utracić wiarę w zwiastunów lepszej dla świata przyszłości. Z jednej ostateczności wpadł w drugą: rewolucyę nazwał „poczwarą”; rzeczpospolita była mu teraz „kloaką najwścieklej szych namiętności”, republikanie „szatanami bez serca”. Szatanom jednak służył; Komitet Ocalenia wysłał go do Cambrai na układy o wymianę jeńców. Zlecenie to ocaliło go od trybunału rewolucyjnego, który pociągnął już jego towarzysza Luchsa. Gdy Prusacy wtargnęli do odebranej Custine’owi Moguncyi, gdy z Niemiec biła łuna pogardy dla zdrajcy, gdy przyjaciele wyrzekli się i opuścili, i ojciec nawet rodzony krzyczał w Halli, gdzie dostał był pro-fessurę: „Wolałbym go widzieć na szubienicy” — w głowie nieszczęśliwego marzyciela ze słabą wolą zaświtała myśl ucieczki do Indyj Wschodnich. F. uczył się już jednej z gwar miejscowych. Ale śmierć wyprzedziła zamiar. Pojechał jeszcze w listopadzie do Szwajcaryi, aby zobaczyć się z żoną, dziećmi i—Huberem, a ciężko w podróży zachorowawszy, wrócił blizki już skonu. Umarł d. 11 (12) stycznia 1794 r.

W opuszczeniu znalazł życzliwego człowieka, który mu zamknął powieki i wyprawił pogrzeb.

F. był jedną z najbujniejszych, a najbardziej skłębionych w sobie natur niemieckich w XVIII wieku. Idealista, odurzony ideami powszechnemi, które skrystalizowały się w Prawa Człowieka Tomasza Payne’a i Rewolucyi Francuskiej, zastawiał się zasadą zmysłowości: ibi patria ubi bene.

Nie czując się Niemcem, nie chciał też być i Prusakiem; przy kosmopolityzmie swoim ziemię, na której się urodził, od chwili zabrania jej przez Prusy za obcą już sobie uważał. Człowiek ogólny, oderwany od form historycznych, bez. piętna

gromady, w której się urodził, musiał tragicznie zetrzeć się ze swym narodem, ściągnąć na siebie druzgocący głos jego zindywidualizowa-wanej samowiedzy. Nieporządek w życiu dziwnie odbija od wewnętrznego porządku, w jakim trzymał czynniki duchowego swego bytu, strzegąc rzeczywistej moralności, na czci prawdy opartej, a przez dobroć serca rozpościeranej na zewnętrzne stosunki ze światem. Umysł chwiejny, miękki w życiu praktycznem, był w działalności oderwanej, naukowej i literackiej, silnie logicznym, ścisłym i wytrwałym, z niewątpliwem znamieniem genialności, zespalającej rozum twórczy z wyobraźnią. Pogarda, jaką sobie człowiek wypracował swoim kosmopolityzmem, pogrzebała pisarza. Dopiero około 1840 r. zajął się nim Gervinus; wydał niektóre jego dzieła i listy, i zaopatrzył w charakterystykę; w niej powiedział: „Nawet wśród drobnostek można peł-nemi garściami zbierać złoto”. F. jako prozaik jest klassykiem. Styl jego przy poetyjzności ma filozoficzny polot; najwyższa jego indywidualność jest w listach. Oba dzieła wyżej w życiorysie wspomniane, oraz wiele z „Kleine Schriften” dziś jeszcze mają wartość dla wiedzy bądź przyrodniczej, bądź geograficzno-historycznej; w obu okazuje się F. bystrym spostrzegaczem. „Uderzało go wszystko, co charakterystyczne i piękne, czy to w naturze i sztuce, czy w życiu ludów” (Kluge „Gesell, d. deutsch. Nationallit-teratur”). Oskar Peschei uważa go za pierwszego pisarza niemieckiego czułego na krajobraz i przyznaje mu wpływ na Aleksandra Humboldta. Od Gervinusa zajęcie się F-m rosło i w naszych czasach nie ustaje.—Dzieła jego, ogłoszone drukiem: 1) Wspomniany pod Janem Reinholdem opis podróży naokoło świata, w tekście niemieckim: „Beschreibung einer Reise J. R. Försters um die Welt in d. Jahren 1772—5, vom Verfasser übersetzt, herausgegeben von Georg F.” (Berlin 1778—80, 2 t.); 2) „Kleine Schriften, ein Beitrag zur Länder-u. Völkerkunde, Naturgeschichte u. Philosophie d. Lebens” (Berlin 1789—97, 6 t.); 3) „Ansichten vom Niederrhein, vom Brabant, Flandern, Hollland, England u. Frankreich im April, Mai u. Juni 1790” (Berlin 1791, 3 t.; nowe wyd. Lipsk 1868, Halla 1893 z listami F-a); 4) Briefwechsel F-s nebst Nachrichten von seinem Leben” (Lipsk 1828, 2 t.; wyd. przez żonę, która wyszła była za Hubera);

5) „Sämmtliche Schriften, herausgg. von dessen Tochter u. begleitet mit einer Charakteristik F-s von Gervinus” (Lipsk 1848 — 4, 9 t.); 6) „Lichtstrahlen aus Forster’s Briefen” (Lipsk 1856; wydane przez Maier Elizę); 7) „Briefwechsel mit S. Th. Soemmering” (Brunświk 187 7; wydawca słynny Hettner); 8) „Briefe und Tagebücher F-s von seiner Reise.... 1790” „(Archiv, für neuere Sprachen 1884—7”, wydawca Leitz-mann; osobno Halla 1893); 9) wyszła też w książce „Sakuntala”, którą przetłómaczył z angielskiego

Wł. R.

przekładu Jones’a Williama. —Są nadto artykuły F-a w getyńskich „Gelehrte Anzeigen”. Dodany do opisu podróży La Pérouse’a kommentarz przy-rodoznawczy napisuł Jan Reinhold. Mamy ten opis w przekładzie „Podróż p. Lapórouse do odkrycia nowych krajów w latach 1785—8 wydana przez M. L. A. M. Murleau, tłómacz. z franc, z przydanemi uwagami P. P. Forster i Sprengel” (Kraków 1801—1803, 3 t., Grebel). Pisali o Forsterze, oprócz wyżej wspomnianych: Po zbiorowem wydaniu Gervinusa naj pierwszy König Henr. „Georg F-s Leben in Haus u. Welt.” (wyd. 2-e Brunświk 1858, 2 cz.; biografia zasadnicza; z niej w „Westminster Review”, a z tego w „Revue britannique” z r. 1858, skąd Kraszewski pedał t. r. streszczenie do „Teki Wileńskiej Nr 5” str. 293 ust.; jednocześnie i w „Bibliotece warsz.”); tenże „D. Klubisten in Mainz” (Lipsk 1847 3 t.; wyd. 3-e Lipsk 1775, 3 t.); Moleschott J. „Georg. F. als Naturforscher d. Volks” ("wyd. nowe Halla 1874): Klein H. „Georg F. in Mainz, 1788—93” (1883); Leitzmann Albert ob. wyżej Jtë 8. — O F-e w Wilnie: Ba-liński Michał „Dawna Akademia Wileńska” (Petersburg 1862); Bieliński Józef „Stan nauk lekarskich za czasów Akademii medyko-chirurgiczuej wileńskiej” (Warszawa 1889).    s-

Forster Franciszek, rytownik franc. (* 22 sierpnia 1790 w Loche, W szwajcarskim kantonie Neuenburskim—f 25 stycznia 1872 w Paryżu). Roku 1805 przybył do Paryża, gdzie kształcił się u P. G. Langlois i w szkole sztuk pięknych. R. 1818 zwiedził Włochy, a powróciwszy do Paryża, szybko tam zdobył sobie u-znanie. F. był sumiennym rytownikiem i znakomitym rysownikiem, umiał uchwycić z siłą charakter oryginału; jedynie karnacya ciała jest w jego sztychach twardą. Z najlepszych prac jego wymieniamy: „La Vierge aus bas-relief” według Leonarda da Vinci (1835); „La Vierge de la maison d’Orléans” według Rafaela (1838); uczniowie w Emmaus według Pawła Veronese (1812); św. Cecylia według P. Delaroche (1840); Trzy Gracye według Rafaela (1841); Urania według Rafaela (1839); Aurora i Kefalos (1821); Eneasz opowiadający Dydonie swe przygody (1828) według Guérin’a; kochanka Tycyana według Tycyana; Rafaela portret własny (1836); Durera portret własny (1823); Ludwik I bawarski według Stielera; Aleks. v. Humboldt według Steubena; królowa Wiktorya angielska według Winterhaltera.

Forster Karol, pisarz polski (* r. 1800 w Warszawie—f 1879 w Berlinie). Ukończywszy nauki w ówczesnem liceum, pracował przy sztabie generalnym b. wojska polskiego. Po dwóch latach służbę wojskową zamienił na pracę w przybocznej kancellaryi namiestnika królestwa, księcia Zajączka, gdzie, jako znający obce języki, używany był do korrespondencyi z dworem cesarskim i konsulami zagranicznymi. — Po śmierci

Zajączka pracował do roku 1830 w tym samym charakterze przy Walentym Sobolewskim, prezesie rady administracyjnej, a poświęcając wolne chwile literaturze i muzyce, pisywał artykuły do dzienników warszawskich, tłómaczył dla sceny niektóre utwory dramatyczne, jak: „Werter, czyli obłąkanie czułego serca”, „Księżna i paź”, dramat „Kenilworth”, libretto do opery „Fra Diavolo”; w mieszkaniu zaś swojem w pałacu namiestnikowskim dawał wieczory muzykalne, na których grywali: Bielawski, Lipiński i inni, grał nawet Paganini. W r. 1831 F. udał się do Drezno, a w pół roku potem do Paryża, gdzie otrzymał prawo obywatelstwa. Owocem prac literackich F-a z czasów jego pobytu we Francyi są następujące dzieła: 1) Przekład śpiewów historycznych J. U. Niemcewicza, z przedmową St. Marc-Girardina; 2) „La Pologne”, dzieło tworzące 10-ty tom ogłaszanego przez Finnin Di-dot zbioru: „L’Univers pittoresque”; 3) „Quinze ans à Paris”; 4) „Retour à l’ordre”. (To ostatnie dzieło wydał także we własnym swym przekładzie, w językach polskim i niemieckim, w Berlinie); 5) „La France et l’Europe, lettres politiques”; „De la législation autrichienne en matières d’invention et d’industrie” (1843), dzieło przełożone z niemieckiego dla francuskiego mi-nisteryum przemysłu i handlu. Nadto pisywał do dzienników francuskich, a jako korrespondent dziennika „La Patrie”, jeździł na sejm do Kro-mieryża; w publicystyce usilnie, lubo bezskutecznie, popierał zaprowadzenie we Francyi obowiązkowego nauczania. W nagrodę zasług literackich mianowany został członkiem Instytutu historycznego Francyi. W przekonaniu, że zamęt niedołężnej rzplitej Lamartine’a długo potrwać jeszcze może, w 1849 roku przeniósł się do Berlina, gdzie uzyskawszy prawo obywatelstwa, poświęcił się wyłącznie krzewieniu pomiędzy rodakami swoimi praktycznej oświaty. Wydawana w tym celu „Biblioteka nauk moralnych i politycznych” mieści w 20-tu tomach na swój czas pożyteczne, oryginalne lub zręcznie przyswojone naszemu językowi prace, z których wymienimy ważniejsze: „Rzut oka na dzieło Guizot’a o de-mokracyi we Francyi”; Thiers’a „O własności”; Mezières’a „Ekonomia, środek przeciw ubóstwu”; Janefa „Rodzina”; Droz’a „Ekonomia polityczna”; Silvia Pellica „O obowiązkach człowieka” i „Droga do szczęścia”; Blanqui’ego „Rys ekonomii politycznej”; Souvestre’a „Filozof na poddaszu”; „Studya polityczne” z różnych autorów zebrane, t. 3; Rondelefa „Rady dla rodziców” i przekład własnego dzieła „Powrót do porządku”. W drugiej seryi, zatytułowanej: „25 książeczek dla klas pracujących”, F. zawarł treściwie skreślone prace: o pożyciu domowem; o oszczędności i marnotrawstwie; o celach ekonomii społecznej; o wychowaniu, religii, o oświacie ludu, o bibliotekach i odczytach, i t. d. F. ożywiony zawsze serdeczną chęcią podniesienia umysłowe-

W:.

■I

■*

B|

liii

„Life of Jonathan Swift”.

go poziomu i umoralnienia maluczkich duchem, rozdał bezpłatnie rozmaitym zakładom, stowarzyszeniom i czytelniom przeszło 20 000 książek swojego wydania. W r. 1862 i 1863 b. kom. rządowa wyznań i oświecenia publicznego zapisała Bibliotekę nauk moralnych dla wszystkich szkół wyższych, gimnazyów i szkół powiatowych w królestwie Polskiem. Ostatnią pracą F-a był przekład dzieła Simona „Nauka bezpłatna i obowiązkowa”.—Wspomnieć tu jeszcze warto ułożony przez niego, przy współpracownictwie Bol-tza, Fischera, Belengera, Palladia, Witkomba, Fabruąciego i Lipmansona „Przewodnik nowy w rozmowach nowoczesnych w języku polskim, ruskim, niemieckim, francuskim, hiszpańskim,

fe: mi

••i

1

A»i

'1

IM'fSÜ

' ¹

Fig. 185. Forster Karol.

włoskim, angielskim i szwedzkim, czyli rozmowy zwyczajne i poufałe, powiększone rozmowa mi o podróżach, drogach żelaznych, statkach parowych, do użytku podróżnych, lub osób poświęcających się nauce jednego z tych języków”. Toż samo w sześciu językach, w dwóch i w trzech (1858). — Ob. „Tygodnik Illustrowany T. XVI r. 1875, artykuł Adama Grąbczewskiego. — Forster John, historyk i biograf angielski (* 1812 w Newcastle nad Ty nem—f 1 lutego 1876 w Londynie), z powołania adwokat, z zamiłowania literat. Od 1855 był urzędnikiem administracyi zakładów dla obłąkanych, najprzód jako sekretarz, później jako radzca (commisio-ner). W historyi angielskiego przewrotu w XVII w. są miarodajnemi jego dzieła: „Statesmen of the Commonwealth of England” (1831—34, 7 tomów): „The arrest of the five membres by Charles the first”; „The debates on the grand remonstran-ce” (1860); „Sir John Eliot” (biografia 1864, wyd. 2-e, 1871). Pracował dużo przy czasopismach, po Dickensie był kierownikiem dziennik „Daily News”. Do tygodnika „Examiner” pisał przez lat 18, a kierował nim przez lat 10. Zaprzyjaźniony z Landorem i Dickensem napisał biografie: „W. S. Landor” (1868, 2 tomy; nowe wydanie 1879); „Life of Charles Dickens” (1871 — 74, 3 tomy); „Life of Oliver Goldsmith” (1848, wyd. 6-e, 1877) i „Biographical and hi-storical essays” (1859). Nie wykończył dzieła

Wł. R.

Forster William Edward, mąż stanu angielski (* r. 1818 w Bradpole, Dorsetshire—f 5 kw. 1886), syn pastora, po odbyciu dość gruntownych studyów naukowych obrał sobie zawód kupiecki i w r. 1842 został wspólnikiem właściciela przędzalni wełny, Williama Fison. Interesując się wcześnie kwestyami społecznemi i po-litycznemi, utrzymywał stałe stosunki z Robertem Owenem, Tomaszem Cooperem, De-nisonem, Sterlingiem, Carlyle’m i innymi, i dał się poznać szeregiem odczytów, wygłoszonych w Bradfordzie i Leeds, o pauperyźmie i środkach przeciw niemu, o położeniu klas robotniczych, o reformie parlamentarnej i niewolnictwie. W r, 1861 wybrany został z miasta Bradfordu do izby gmin, gdzie zasiadał odtąd bez przerwy do końca życia. Liberalny ze szkoły Cobdena i Brighta, brał wybitny udział w rozprawach, dotyczących wojny secessyjnej, wykazując przytem niepośledni talent krasomówczy tudzież gruntowną znajomość polityki angielskiej i kwestyj społecznych. Dzięki temu w r. 1864 wszedł do gabinetu Russela jako podsekretarz stanu do spraw kolonij, a w roku 1868 został wiceprezesem rady w ministeryum Gladstone’a. Na tern stanowisku oddał ważną usługę sprawie oświaty ludowej w Anglii, przeprowadziwszy w parlamencie „Elementary Education Bill” (1870 r.), który postawił zasadę obowiązkowego nauczania początkowego. Na mocy tego bilu, we wszystkich miejscowościach, gdzie szkoły prywatne okazywały się niedostatecznemi, rząd miał prawo tworzenia komissyj szkolnych („School Boards”) wybieranych przez osoby, płacące podatki; koinissye te miały władzę pobierania opłat na budowę i utrzymywanie szkół publicznych, zmuszania rodziców do posyłania tamże dzieci w wieku od lat 5 do 12 i zwalniania biednych od opłaty szkolnej. Szkoły publiczne miały być niewyznaniowe, wszakże wykładano w nich biblię. Udzielanie zasiłku rządowego szkołom prywatnym bil czynił nadal zależnem od warunku podlegania tych-że szkół kontroli inspekto-

izbę lordów. Po przyjściu do władzy

nu

Wreszcie w maju 1882 podał się do zw. „ugody kil-

A. A. K.

rów rządowych i zwalniania dzieci od nauki religii, jeśli tego zażądają rodzice. W roku następnym (1871) F. wniósł do parlamentu projekt prawa, zaprowadzającego głosowanie tajne przy wyborach; wniosek ten atoli, przyjęty słabą większością przez izbę gmin, został odrzucony przez

Diśraelego (1874) F. był jednym z leaderów oppozycyi parlamentarnej. W r. 1880, na prośbę Gladstone’a, przyjął urząd sekretarza stado spraw Irlandyi, gdzie z początku trzymał się polityki pojednawczej i, między innemi, wystąpił z bilem, przyznającym odszkodowanie każdemu dzierżawcy, wyrzuconemu przez właściciela („Compensation for disturbance bill” 1880). Gdy jednak kierowana przez ligę agrarną („Land League”) agitacya, zamiast przycichnąć, wzmogła się, chwycił się surowych środków repressyj-nych i wyjednał rozwiązanie Lii:i, aresztowanie jej przywódzców i zaprowadzenie w Irlandyi stanu wyjątkowego (1881). Następstwem tego było kilka zamachów na życie F-a, z których jednak szczęśliwym trafem wyszedł każdym razem cało.

dymissyi, nie chcąc podpisać t. majnhamskiej” (zawartej pomiędzy rządem angielskim a przywódzcami irlandzkimi, trzymanymi w więzieniu w Kilmainham). Następcą jego został lord Fryderyk Cavendish, zamordowany drugiego dnia po objęciu urzędu w Phoenix-Parku w Dublinie (6 maja). Odtąd F. zajmował się w parlamencie przeważnie sprawami ko-lonialnemi, występując przeciwko błędnej polityce egipskiej Gladstone’a, a także sprzeciwiał się jego projektom zmierzającym do nadania Irlandyi samorządu. — Ogłosił drukiem kilka prac, z których zasługuje na uwagę „William Perm and T. B. Macaulay” (1849)—rozprawa polemicznej treści, w której F. usiłuje zbić zarzuty, podniesione przeciw Pennowi przez autora Dzie-jów Anglii.—Wemyss Reid „Life of the Right Hon. W. E. Forster” (Londyn 1888, 2 tomy).    HmL

Förstemann Ernest Wilhelm, filolog, gier-n.anista, ur. 18 wrześ. 1822 w Gdańsku: stu-dja filologiczne odbył w Berlinie i Halli i po uzyskaniu stopnia doktora filozofji na podstawie rozprawy „De comparativis et superlativis lin-guae graecae et latinae commentatio” (Nordhau-sae 1844), wrócił do Gdańska, gdzie został nauczycielem gimnazjum, a od r. 1851 nauczycielem liceum w Wernigerode (hrabstwo Sztolber-skie) i tamże bibljotekarzem. Od r. 1866 przez lat 20 zajmował stanowisko bibljotekarza w bi-bljotece królewskiej w Dreźnie, którą zreorganizował i nanowo skatalogował. Stanowisko to opuścił r. 1887 i objął zarząd bibljoteki prywatnej króla saskiego i następcy tronu. Prace ogłoszone przez F-a są dwojakiego rodzaju: jedne dotyczą badań językoznawczych, głównie z dziedziny historji języka niemieckiego, drugie

z zakresu bibljotekarstwa. Do działu pierwszego należą: oprócz rozprawy już wymienionej, praca p. n. „Ueber deutsche Volksetymologie”

(o słoworodzie ludowym niemieckim), wydrukowana w 1852 r. na czele tomu I czasopisma „Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung”, założonego przez Adalb. Kuhna (I, st. 1 — 25); w rozprawie tej, która i tytułem niezwykłym i nowością treści obudziła zajęcie wśród językoznawców, F. po raz pierwszy zwrócił uwagę na zjawiska przekształcania się wyrazów w u-stach ludu, tudzież na potrzebę systematycznego traktowania tego rodzaju faktów w celach naukowych. Praca ta dała początek nowej gałęzi badań w językoznawstwie. (Na gruncie polszczyzny gałąź ta rozwinęła się dzięki pracom

L. Malinowskiego i J. Karłowicza. Ob. art. «Ana-logja językowa» w Encykl. III, 73—75). F. we 25 lat powrócił raz jeszcze do tego przedmiotu, zamieszczając w tymże czasopiśmie (r. 1877, t. XXIII, 375—384) pod tymże nagłówkiem nowe przyczynki naukowe z powodu książki K. G. Andresena pod takim samym tytułem wydanej („Ueber deutsche Volksetymologie” Heilbronn

1876). W okresie tym pomiędzy jedną a drugą pracą (od 1852 do 1877) ogłosił dzieło „Altdeutsches Namenbuch” (2 tomy, Nordhausen 1856 — 59, wyd. 2-e 1872): o imionach własnych osób i nazwach miejscowości, napisane na konkurs akademji berlińskiej, która temat ten wyznaczyła do nagrody na wniosek J. Grimma; obok tego oddzielnie opracował „Deutsche Ortsnamen” (t-że 1863). Główne zaś dzieło jego nosi tytuł „Geschichte der deutschen Spracli-stammes” (2 tomy, Nordhausen 1874 — 75). Oprócz tego umieszczał we wzmiankowanym czasopiśmie językoznawczym badania swoje z dziejów deklinacji staroniemieckiej pod nagłówkiem „Zur Geschichte altdeutscher Deklination” (Zeitschrift Kuhna t. 14, 15, 16 i 17). Jego także staraniem ukazało się wydanie drezdeńskiego „Mayahandschrift”, ważnego zabytku literatury indyjsko-amerykańskiej (Lipsk 1880, wyd. 2-e Drezno 1892) i „Erläuterungen zur Mayahandschrift” (Drezno 1886).—W zakresie bibljotekarstwa ogłosił: „Die gräflich Stoibergische Bibliothek zu Wernigerode” (Nordhausen 1866); „Ueber Einrichtung und Verwaltung von Schulbibliotheken” (t-że 1865) i „Mitteilungen aus der Verwaltung der königlichen öffentlichen Bibliothek zu Dresden” (Drezno 1871.1876 i 1881).

Förster. Herb polski z nadania. Przez tarczę w polu błękitnem przechodzi w poprzek srebrny pas. Nad pasem złoty ul z pszczołami latającemi koło niego. Pod pasem, na zielonej murawie, cztery drzewa, ku którym zmierza zielono odziany drwal z toporem na ramieniu prawem. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół takiegoż drwala. Nadany Janowi Forsterowi, adwokatowi i adjunktowi fiskalnemu galicyjskiemu w 1788 r., z przydomkiem von Ehrenwald

ani wreszcie

(Borkowski; Kietstap „Armorial général.”; Hefner).    D‘

“w)

<8

Fig. 186. Förster (herb).

Förster Jerzy, znakomity księgarz, nakładca i drukarz gdański, oraz księgarz lubelski i warszawski XVII w. Ani Wittego „Diction, biograph.”, ani „Moniteur des dates”, ani „Allgemeine Deutsche Biographie”

„Biographie universelle” nie dają wzmianki o nim, a w źródłach naszych do historyi literatury i oświaty również nie znaleziono dat urodzenia i śmierci. Czas jego działalności Estreicher („Bibliografia Polska.” Tom VIII-my str. XXXVI) obejmuje latami 1651—1692; lecz pierwsza data nie odpowiada rzeczywistości wydań wcześniejszych, przez samego Estreichera na wykazie chronologicznym pomieszczonych, druga jest widocznie pomyloną w druku. Z wymienionych przez Bandtkiego J. S. („Hist. dr. w Kr. Pols, etc” T. I, str. 91, 360 nst.; T. II. str. 223 nst.) jako najdawniejszy druk F-a występują „Annales Orichovii” z roku 1643, najpóźniejszemi u Estreichera są z r. 1668 Opalińskiego Łukasza „De oficiis libri très”, i „Militaria” Fredry ze wskazaniem firmy „Amsterdam. Forster”, jeżeli pomieszczony pod r. 1669 „Florus polonicus” Pa-storyusza (wyd. 4-te, gdańskie) nie jest nakładem F-a. Czas działalności można bez wielkiego błędu określić latami 1640—1670; jest on dłuższym niż u Bandtkiego (1643—60). O życiu F-a mało mamy w naszej literaturze wiadomości. Bandtkie uważa go za synaGaspara F-a, muzyka (ob.), który miał być zarazem i księgarzem. W r. 1652 F. nawrócił się na katolicyzm, co potwierdza jakość przedmiotowa jego wydawnictw, zwłaszcza sprzedawanych w Lublinie, oraz zażyłość wydawnicza z panami katolickimi. Pochowany w Oliwie; „Słownik geograficzny” wszakże wcale jego nagrobku w opactwie cysterskiem nie wymienia. Przywilej dla

wydawnictw swoich otrzymał d. 26 maja 1645 r.

«

Encykl. Powsz. Tlustr. Zesz. 174. T. XXII.

na lat 30, jako księgarz warszawski, — „biblio-pola nadworny i serwitor”. Taki księgarz „uprzywilejowany królewski” wyjętym był z pod ju-ryzdykcyi grodzkiej i miejskiej, i ulegał tylko marszałkowskiej. Nadanie takiego samego, inne, współczesne, wyłączającego, przywileju w d. 15 czerwca 1672 r. Michałowi Miinnichowi, w związku z datą wydawnictw, które wykaz estreiche-rowski uważać nakazuje za ostatnie w czasie, pozwala się domyślać, że śmierć F-a przypadła około r. 1670. Nie w Warszawie przecież miał ten bibliopola główne ognisko swej działalności, ale w Gdańsku. W Warszawie, jak później w Lublinie, był księgarzem, sprzedającym nakłady własne lub cudze; w Gdańsku był nakładzcą i drukarzem. Warszawa występuje trzy razy tylko jako miejsce wydania: w latach 1652 i 1655 na książkach: Schmieden Jan „Epistoła ad Menardum de Beaumont de jubilaeo (1650 roku)” i Radziwiłła Alb. Stan. „Elogium Virtutum etc.” i „Historia passionis”; Lublin dziesięć razy, w latach 1646—55. Wszystkie te książki nie-gdańskiego nakładu z wyjątkiem jednej, z r. 1654, „Spień dores hierarchiae politicae”, są religijne, dewo-tyczne. W Lublinie największego powodzenia doznały: 1) de Matta Joannes „Triumphi Jesu Christi”; przedmowa samego F-a jest z d. 28 paźdz. 1651 r.; wyd. 1-e ma datę r. 1651, wyd. 2-e 1652; pierwsze jest drukiem, a może i nakładem Losceniusa (Lostcenius Wilhelm) w Antwerpii, z poręką F-a, drugie ma charakter nakładu samoistnego, jako wyszłe „ex officina” F-a. Tej-to edycyi daje Bandtkie „r. 1654”, a widzi w niej również druk belgijski. 2) Busenbaum Herman: „Medulla Theologiae moralis” w latach 1654 i 5, w wyd. 2-em tylko z oznaczeniem „Lublini”. Ze znamion wydawniczych na kartach tytułowych większości wydawnictw warszawsko-lubelskich, oraz wielu gdańskich, widać, że F. utrzymywał stałe stosunki z księgarzami niderlandzkimi; wzajemnie poręczano sobie pewną liczbę egzemplarzy, aby, zrzekając się już wyższych zysków, ochronić się przynajmniej od strat grożących w czasach wojennych, z krótkiemi tylko wytchnieniami pokoju, zwłaszcza gdy nakłady były staranne, a bywały nawet i zbytkowne. Tym sposobem F., co najmniej, jak mówi Bandtkie, był użytecznym pośrednikiem pomiędzy autorem polskim a wydawcą zagranicznym. Napisy stwierdzające różne stopnie u-czestnictwa F-a w całym procesie wcielania manuskryptu w książkę, a potem puszczania książki w obieg: „prostant (są do nabycia)”, „a-pud (u)”, „sumptibus (nakładem)”, „ex officina (z .zakładu)” nie wystarczają do orzeczenia, czy książka, nosząca nazwisko F-a, drukowana była w Niderlandach, czy we własnej drukarni w Gdańsku, lub też gdzieindziej. (Utrzymywanie drukarni własnej w Lublinie jest nader wątpliwem, pomimo owego „ex officina”. Dla Bandtkiego dwa nakłady lubelskie „Paradi-

112

cc

00

ao

o:

S-

sus Virginalis” de Matty, oraz powyższe „Tri-umpłii” są drukami niderlandzkiemi. Za zasadę, wymagającą dowodu przeciwnego, przyjąć można to, że wymienienie wydawcy antwerpskiego lub amsterdamskiego na tytule wskazuje niderlandzkie pochodzenie samego druku. Bandtkie za wyszłe z drukarni F-a w Gdańsku uważa: „An. Orichovii” (1643), oraz „Practicae observa-tiones ex jure eivili et saxonico” (wydanie powtórne 1649) i „Decas quaestionum publicarum re-gni” (przedruk. 1647) Lipskiego. U Lelewela poczet jest liczniejszy. Niewątpliwie zaliczyć tu można: Kojałowicza W. „Hist. Lituanae pars prior” (1650; część druga wyszła w r. 1679 w Antwerpii u Meursiusa); Kobierzyckiego St. „Historia Vladislai Pol. et Sueciae principis” (1655), i „Obsidio clari Montis Częstochoyiensis” (1659) i in. Nazwisko pisane „Förster”, rzadko „Forster”, jak w „Polonii” Starowolskiego. Wszystkie do bibliografii polskiej włączone nakłady F a są łacińskie, z wyjątkiem polskich kalendarzy i „Klucza prognostykarskiego” (3 wydania w latach 1656 — 91). Przejrzenie bibliografii niemieckiej zaokrągliłoby to spostrzeżenie, uzupełniając zarazem i katalog estreicherowski, który ostatecznym nie jest. Jeżeli, nie odróżniając różnych wydań jednej i tej samej książki, wydzielimy z ogółu wydawnictw: Opalińskiego Łukasza „Polonia de-fensa contra Barclayurn”, którą Estreicher pod r. 1648 powtórnie mieści jako książkę „Sulikowskiego D. M.”, a dodamy „Heroes Sacri” Pastoryu--sza, których bibliograf krakowski wprowadził do spisu pod ogólnikową nazwą „Poemata varia”, otrzymamy wszystkich wydań F-a, w znaczeniu wypuszczenia w obieg, 80. Po strąceniu 13-u, j. w., na wydawnictwa dewotyczne, warszawsko-lubelskie, pozostaje na gdańskie i gdańsko-niderlandzkie 67. Z nich 57 ma wyższą wartość przy treści przeważnie historycznej i politycznej. Prócz wspomnianych już tu F. wydawał: Broscyusza, Sobieskiego Jak., Fredrę Andrzeja Maks., Olizaroviusa, Ossolińskiego, Pastoryusza, Piaseckiego Jak., Solikowskiego J. Dym., Warszewskiego Krz., Wassenberga. Najpoważniejsi pisarze, najtrwalsze dzieła zespalają się z jego nazwiskiem. Energia jego wydawnicza największą była w r. 1652 (wydań 14), potem w roku 1659 (8), najmniejszą w latach 1643, 1644, 1623, 1653, 1656, 1662—3, 1665—6, 1668 (po 1); ani jednego wydania nie przyniosły lata 1657, 1661 i 1667. W pierwszem dziesięcioleciu jest wydań 46, w drugiem 26, w trzeciem 8. F. wydawał klasyków greckich, rzymskich : Arystotelesa, Cycerona, Horacego, Martialisa; był wydawcą gramatyk Menińskiego (Mesgniena): polskiej, francuskiej i włoskiej. Własnym pomysłem wydawniczym F-a jest „kalendarz gdański”, który wychodził przez trzy lata, 1659—60, dziś wielka rzadkość. Wydania försterowskie dzieł poważnych mają najczęściej format 4-o; trafiają się jednak 8-o, 12-o. 16-o. Za przykładem Elzewi-

fc afósip

1PHMI

Hm

W,

fA

••i

Tjw

ANNALES fil

■/.

STANLSLAI ORICHOVl

O K 5 Z I

AJ.jiuixim.u5

VITAM PETRI KMITÆ

Pan ti 5 ci,    mm

Apud GE ORGTVM r ORS TEKVM • ] 64 J ■

Fig. 187. Karta tytułowa książki „Annales” w wyd. Forstera.

rów wypuszczał i formaty małe, których okazy tutaj dajemy, in 24-o i 32-o. Licząc długość, t. j. wysokość, kolumny od wierzchu żywej paginy w górze do kustosza w dole, „Annales” mają

Simonis /

StaeovoiscI/^

OrL ONI

S nunc venue, recoÿntta./ ; et auctu.

li

■ś

jj

fi

mm£

Śl

Sumftiłms 6*frgu Fcrshr* 5 R if Ji.tlujcU

»    Mocni

Prt-tlegtć S

A.

Fig. 188. Karta tytułowa książki „Polonia” w wyd. J. Forstera

109 mm. wzwyż, na 51 wszerz, wierszy 37, a dry, jest cienki i wiotki. Okaz takiego tytułu wraz z kustoszem 38 na stronicy; „Polonii”, for- w wielkim formacie (4-o) dany tu z Kobierzyc-mat najmiejszy z używanych,—77 mm. wzwyż, kiego „Historia Vladislai” (1655) jest typowym

jllft

im*»

MISlSK

c'V

PU

JWÊÊk..

ARES!

. JL# '

iglpi

st«

L -L-2

..

^§§

g^ggp

hu.'k

UM

..V-

f --S$

s

-,

id

T\

ÄJ

r>

■:s

M«?

Ï STOR! A*

W LA D I S L AÏ1

mi

sssm

POLONLE ET SUEC1Æ

» ? R I N C î P I S,

h^®bI ejus Natale» et Infantiam, Elećtio IflSBin Magnum Mofcovia? Ducem, Bella Mofcovitica , Turcica . cæteraâque J geilas

MS

pp®s§

gp

nern

To

Ê:1

continens . usc|ue ad eiceflum

: S IG IS .MTTNT) I III POLONIÆ.J^jj Suxciæque Régis

. i.:cl\ynr

a Xa&icRzycxo W)

NlIP    XOBJCJIZJCKJ, /y«Æ

res

/E

l/MW

7«

»

6Ä««, to**..

v';

lii

',d

gir

;'«■ "A rai«

jr\\

aa

SÖ «

■' >{n

w 4\

r*

rjj

nmMÈ

PPH

. !

c----

Israël

i y u" J; r) T M

iài

ssä

Mi

iw

llfSÉtÈ

im

'VS-

Ml

;;

ISitlKsPl

p-^yju ÿSr

.-=r—-=^_

iii

-3li

'ft<7uj Geurgn Föritcri.5. R ^ S&ifŁopob,*d°.jS$$ .

Ct^rt jprtwĄćr"* S.Jt.sfŹ. 'Pcłatusc p*⁰    ’<e .

Fig. 188. Karta tytułowa Hi story i Władysława IV, wydanie Jerzego Forstera.

35 wszerz, wierszy 21 (22). Druk F-a, wogóle dla układu i całego wyglądu karty tytułowej u nader staranny, niekiedy zbliża się do elzewirów- F.a: rysunek występuje jako rzecz główna; tytuł, wydania jego zalecają się dobrym papierem, drobno wypisany, w górze, w środku, u spodu, który wyjątkowo tylko, jak w „Militariach” Fre- Nie poprzestawał na kartach tytułowych: dodawał

S.

i;.

k. J.

(Londyn 1887).

Forsythia VahL, rodzaj roślin z rodziny oliwko watych (oleaceae); są to krzewy, wcześnie z wiosny przed puszczeniem liści kwinące. Znane są tylko dwa gatunki: F. viridissima Lindl. w Chinach i F. suspensa Lieb, w Japonii. Są to krzewy o liściacli przeciwległych, o kwiatach żółtych, wonnych, mający cli kielich czterolistko-wy, koronę wielką, dzwonkowatą, czteropłatkową, owoc—torebka dwukomórkowa. W Europie hodowaną bywa w ogrodach jako roślina ozdobna.    ~

i układania chodników.

do nich umyślne, dobrze, nawet pięknie, ryte; wspaniale wyposażył „Obsidio Cl. montis” tegoż Kobierzyckiego (1659); sama postać Matki Boskiej, z oblicza niezupełnie podobna, jako dzieło sztuki odtwórczej ma wysoką wartość. Zły chochlik chciał, żeby do tytułu tej właśnie, z przepychem wykonanej, edycyi, wkradł się błąd.—„Militaria” zdobi duży widok sejmu. Ozdobnością odznacza się i radziwiłłowskie „Elogium duodeeim virtutum... Mariae”, z miejscem wydania] „Warszawa”. Falk rysował karty tytułowe do „Ora-tiones” Ossolińskiego J. (1647), „Commentarius brevis” Solikowskiego D. (1647), „Practicae ob-servationes” Lipskiego Andrz. (1648), „Monita politico-moralia ”Fredry Andrz. Maks. (1664). Raz wszedłszy na drogę upiękniania książki ryciną, F. zajął się i ryciną samoistną; dawał nakład na portrety i sam je w zakładzie swoim w Gdańsku odbijał. Z pod rylca Falka wyszli : królewicz Karol Ferdynand, Leszczyńscy (Wacław i Jędrzej), Opaliński Łukasz (1653) Ossoliński J., Przyłęcki Achacy (1652); Pstrokoński Stanisław, Radziwiłł Bogusław (1651), Tyszkiewicz Jerzy biskup.—Block J. C. („Jeremias Falk” Gdańsk— Lipsk—Wiedeń, 1890), z którego tu zaczerpnięto wiadomość o Falcku, wymienia nawet Radziejowskiego, oczywiście przed zdradą.

Förster Ryszard, historyk polski (* 1845 we Wrześni, w Poznańskiem), kształcił się w u-niwersytecie wrocławskim, gdzie dla otrzymania stopnia doktorskiego napisał „Vladislaus Jagello II, Rex Poloniae et Hungariae 1434—1444, ex fontibus et documentis adliuc ignotis illustratus. Dissertatio inauguralis historica, quam scripsit et in aula Leopoldina defendet Ricardus Foer-ster. Vratislaviae typis F. W. Jungferi” (1871 w 8-ce, str. IV, 86 i I).

Forsteryt Lévy (mineral.). Minerał układu rombowego, całkowicie jednokształtny z oliwi-nem; kryształki drobne/ narosłe. C. wł. 3.19— 3.24; tw. 7. Bezbarwny, z silnym blaskiem, przezroczysty. Jest on krzemianem magnezu obojętnym, Mg₂Si0₄, zawierającym 42.89 krzemionki, 57.11 magnezyi, a nadto rozbiory okazały w nim 2.3°/₀ tlenku żelaza (domieszanego w postaci krzemianu jednokształtnego). W kwasie solnym prawie zupełnie nierozpuszczalny. Spotyka się w starych wyrzutach z Wezuwiusza na górze Somma, razem ze spinelem i augitem, oraz w spacie polnym błękitnawym z kopalni Mikołajewsko-Maksymiiianowskiej, w okręgu Zła-toustowskim.

Forsyth sir Thomas Douglas, dyplomata angielski (* 1827 w Birkenhead—f 1886 w East-bourne); wstąpiwszy do służby Wschodnio-Indyj-skiej Kompanii, został w roku 1860 kommissa-rzem Pendżabu, na którem-to stanowisku zawarł traktat handlowy z Turkiestanem (1867) i przyczynił się wielce do pobudzenia handlu wymiennego pomiędzy Indyami, Azyą środkową i Ros-syą. W roku 1868 jeździł z missyą dyploma-

tyczną do Petersburga w sprawie odgraniczenia posiadłości emira Kabulu; w roku 1872 polecono mu stłumienie powstania mahometan w o-kręgu Malair Kotla. Z tego powodu miał zatarg z Cowanem, koinmisarzem Loodiany, skutkiem czego obaj zostali złożeni z urzędów. F. odzyskał wszakże rychło łaskę i w r. 1873 był posłany do emira Kaszgaru w celu zawarcia traktatu handlowego. Wywiązawszy się szczęśliwie z tej missyi, podpisał następnie umowę z królem birmańskim w sprawie neutralizacyi państewek pogranicznych pomiędzy Birmanią a posiadłościami angielskiemi. W r. 1870 wrócił do Anglii, gdzie objął posadę dyrektora kolei żelaznych Indyjskich. Zostawił pamiętniki, wydane przez jego córkę pod tytułem: „Autobio-graphy and Réminiscences of sir Douglas F.”

Hml-

Forszt, nazwa używana w kopalniach wielickich i olkuskich dla określenia drzewa dwu-calowego, służącego do cembrowania szybów

E. D.

Fort, drobna forteczka, przeznaczona do bronienia przejścia przez rzekę, wąwóz i t. d., bez użycia ku temu wielkich środków fortyfikacyjnych. F-y są po większej części foremnemi czworo- lub pięciokątami, albo też miewają kształt wieży.—Podług nowego systematu nazywają się także F-ami odosobnione i samoistne fortyfikacye, założone w promieniu większej fortecy; celem ich jest albo panowanie nad ważne-mi punktami w pobliżu twierdzy, albo też otoczenie jej w taki sposób, żeby się nieprzyjaciel do niej nie mógł zbliżyć, bez poprzedniego zdobycia tych fortów, z których każdy wymaga oddzielnego oblężenia. W ten sposób ufortyfikowane są miasta: Paryż, Tulon, Genua, Poznań, Koblencya, Ulm, Warszawa i in.

Fort Karol le, nauczyciel języka francuskiego w liceum Krzemienieckiem, napisał w tym języku i wydał grammatykę pod tytułem: „Grammaire française pour l’instruction des jeunes gens” (Krzemieniec 1812, in 8-vo).

Fortalezza, ob. Ce ar a.

Fort Augustus, twierdza, w r. 1726 zbudowana, w szkockiem hrabstwie Inverness, na po-łudniowem wybrzeżu jez. Ness, stanowiącego część kanału Kaledońskiego.—Twierdza ta, równie jak i kilka innych w tej okolicy, wzniesioną została przeciwko niespokojnym góralom; dziś

;

i

X

i

-TÇ1

%

'    '4    ‘ ' 'Ł*    <’:*■ \. • •

'*<* j$r*J*î£5É»# *V* TflÄ ‘    *y*$V M&* '

Klawikord z XVI-go wieku.

te

.. , '•' ,,

'

‘ i:J.

jg s

7j

iv;

2*

]

I

'1% gIF

Ś?':

-

fi

.

r;‘

[ * yW"

l:.v* ^

h /.

W*Ęr^

*pf

'1 MM:!¹.

u

r

HJcrra*s-masà

rr~

• '■]

■PH

I; s

:

ś

h.

»?

%

n.

r>

6«

Virginal z 1631 r.

i

m

.

Szpinet.

i

V<ï

rafefc

// " SC

Ul

I

%

* ’ -

. re. ttiitfhi iTirtiMMMMi

Ul

M

/V^

: : i

i

sec je?

«r w.

«C?4?

«TTW.

■g*£T3r5*-

»h

I

!/*..'•* •><* > ^.Tr 111113

êgpgj«=

-ü

7/j

Fortepian Cristoforego.

ylp^

//

jjjgli

iii

ii jÉÉÿfe

155

=S

T \

L

m>

■>J5

m

•"Wl

slU;

I

•;.

jâ

SĆ: ilE,' ’ :F?rsJfi

P:

‘ :^t-SŚ5~5=

Hf™

.

«//JJIJJJUAUMMSI

Klawicymbał z XVlI-go wieku.

Fortepian dzisiejszy koncertowy.

Claviciterium z XVI w.

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 174. T. XXII.

Tablica do artykułu Fortepian (str. 891).

V ,

/

I

■

:

-J sv> ^    ^

V

■

*

'

;

... •

;

Z

■•r-'i

.

»

ttóim

yxW

;■

.

Qy

f<o

fit:-

-j    ^

9

r <£'

♦

,9 K A

*

; • R *

■

O

’

■

wychowawczy.

Tort Beaufort, ob. Beaufort.

Fort de France, miasto na francuskiej wyspie Martynice (grupa Małych Antylskich), leży w głębi dogodnej zatoki, na zachodniem wybrzeżu; wyborna przystań, siedlisko gubernatora i główne, choć nie największe, miasto wyspy; są tu 4 kościoły, bank, doki, komora celna, stary fort, szpital, szkoła sztuk pięknych, seminaryum nauczycielskie. Założone w roku 1672, liczyło dawniej ‘16 000 m-ców i prowadziło znaczny handel produktami miejscowemi; dziś handel zmniejszył się nieco, a ludność wynosi zaledwie 8 500 głów. — Dawniej miasto nosiło nazwy: Fort Boyal, Fort Libre, Fort National.

Wł R.

przebywają w nich głównie inwalidzi wojskowi.

Od r. 1876 klasztor benedyktynów ma tu zakład

And. s.

And. S.

Forte (włos.) wyr. muz. znaczy: mocno, silnie—domyślne: grać, czy śpiewać dany ustęp muzyczny, tym terminem oznaczony. W praktyce nie pisze się nigdy całego tego wyrazu, lecz tylko w skróceniu: /’.^forte, silnie, ff.— fortissimo, bardzo silnie. Niektórzy kompozyto-rowie stawiają po trzy i więcej f. (fff. ffff.), dla oznaki, że wirtuoz, śpiewak, czy orkiestra powinna dać tak silny ton, o ile ich tylko stać na to. Używa się też w złączeniu z innemi wyrazami; np. m. f.=mezzo forte, średnio silnie, p. f.—poco forte, mniej silnie; p.—i orte -piano, silnie i natychmiast ciszej; piń forte, więcej silnie, silniej, aniżeli ustęp poprzedni, i t. d. A- PoL

Forteca (fortezza), warownia, ob. F or ty fikać y a.

Forteguerri Giovanni, nowellista włoski (* 1508—f 1582 w Pistoi), gdzie pracował jako notaryusz. Napisał cykl nowel, wzorując się na „Decamerone” Boccacia. Utwory jego są interesujące pod względem obyczajowym i językowo - historycznym; wyszły w Boloniii 1882 u Lemiego.

Fortepian, instrument muzyczny, najpopularniejszy, najbardziej rozpowszechniony z dzisiejszych narzędzi muzycznych. W tej postaci, w jakiej się dziś znajduje, istnieje zaledwie od stu kilkudziesięciu lat; wszakże jego początki, jako instrumentu strunowego, klawiszowego, sięgają Wieków Średnich, a jako instrumentu ze strunami, w które uderzano pałeczką (plektron), bądź je szczypano palcami, nawet głębiej. Wynalazek instrumentu strunowego z klawiaturą historycy przypisują mnichowi Gwidonowi z Arez-zo (1024), słynnemu teoretykowi muzycznemu, pewnych wszakże na to dowodów nie przytaczają. W Wiekach Średnich istniały liczne odmiany instrumentów klawiszowych, z których każda własną miała nazwę. Najstarszą nazwę; „Exa-quir” (liiszp.), „Eschiquier” (franc.) „Esquaquiel” z dodatkiem „angielski”, nosił instrument wynaleziony przez trubadura Wilhelma Machault (ur. 1284) z Szampanii, wydoskonalony w Anglii.

W XVI w. z licznych odmian istrumentów klawiszowych, prototypów fortepianu dzisiejszego, najbardziej były rozpowszechnione: Clavichordium (od davis-klucz, i c/iorda-struna), Clavicymbalum, Spinet i Virginal. Czasu wynalezienia Clavichordium (klawikordu) historycy muzyczni nie podają; to tylko wiadomo, że był już rozpowszechniony w XV wieku. Był to rodzaj szkatułki bez nóżek, drewnianej, prostokątnej (było także i clav. trójkątne), od trzech do czterech stóp długiej, około dwóch stóp szerokiej, od 4—5 cali wysokiej. Z przodu szkatułki znajdowała się klawiatura, która z początku miała tylko 1 '/2 oktawy, później 3 i więcej, ułożonych w porządku chromatycznym (pierwotnie tylko w dya-tonicznym). Mechanizm gry na klawikordzie i sposób wydobycia tonu był nader prosty: przebierano palcami po klawiaturze jak i dziś; struny metalowe przechodziły przez całą długość instrumentu, poprzecznie; do tylnego końca klawisza był przytwierdzony sztyfcik mosiężny, który za przyciśnięciem klawisza uderzał w strunę; wibracyą strun tłumiono dłonią ręki lewej. Dźwięk klawikordu był cienki, mały i brzęczący. Klawi cymbał (clavicymbalum) był ulepszonym klawikordem. Formę ‘>v czworokątną, później trójkątną. Bóżnica m..„ v klawikordem a klawicymbałem na tein się głównie zasadzała, że każdy klawisz tego ostatniego uderzał w jedną tylko strunę, gdy tymczasem w klawikordzie, kilka klawiszów w jedną strunę uderzało, lubo niejednakowy ton z niej dobywało. Te klawisze bowiem były tak urządzone, że za pomocą pewnego rodzaju podstawek dzieliły strunę na części (na różne tony) i zarazem w nią uderzały sztyfcikami. Nadto, klawicymbał posiadał większą liczbę strun (po dwie i więcej na jeden klawisz)—co znacznie podnosiło siłę tonu—i udoskonalony mechanizm wydobycia tonu: już nie sztyfciki mosiężne, lecz pałeczki drewniane, zakończone szypułką pióra kruczego, uderzały w struny. Pierwotnie zarówno klawi-kord jak i klawicymbał nie posiadały nóg; przy grze więc, albo je trzymano w lewej ręce, albo też stawiano na stole. Później zaopatrzono je w nogi, i w tej postaci, lecz już udoskonalone w formie i rozszerzone w objętości klawiatury, dotrwały aż do XVIII wieku. Szpili et (franc. Epinette, włos. Spinetto) wytworzył się z kla-wicymbału. Pierwsze instrumenty tego rodzaju, zbudowane w XVI w., posiadały formę stolika niewielkich rozmiarów, czworokątną lub trójkątną; każdy klawisz miał tylko jedną strunę mosiężną, Obszar skali klawiatury szpinetu nie przechodził trzech oktaw; strojono go o kwintę lub oktawę wyżej od tonu normalnego. Tony wydobywano, jak w klawicymbale, za pomocą piórek kruczych, przytwierdzonych do tylnego końca klawisza. Z czasem nadano mu formę fortepianu stolikowego z nóżkami. Virginal, używany głównie w Anglii, tern tylko różnił się

od szpinetu, że był mniejszy i nie miał nóg.

siejszej. Zamiast pręcików metalowych, lub piórek kruczych, dał on młotki drewniane, oskórko-wane; wprowadził przyrząd, za pomocą którego młotki opuszczały się po uderzeniu w strunę (Auslösung), chwytacze młotków (Fänger), i, co może jest rzeczą najważniejszą, urządził tłumiki (Dämpfer), które nie pozwalały dowolnie wibrować strunom po uderzeniu w nie młotkiem. Wynalazek Cristoforego udoskonalił i rozpowszechnił w Niemczech głównie Godfryd Silbermann, słynny fabrykant saski (f 1753). Broad-wood w Londynie dokonał ważnych zmian w systemie Silbermanna i wytworzył mechanikę, która jest używana do dziś dnia i znana pod na-

Nazwę „Virginal” (od vir go-dziewica) miano nadać szpinetowi w Anglii na cześć królowej Elżbiety, podobno dobrej wirtuozki na tym istru-mencie. Są to wszakże tylko domysły historyków, oparte jedynie na tytule zbioru kompozy-cyj Tallisa, Birda, Gilesa i innych, wydanego 1564: „ Queen Elizabeth Virginal-Book”. Rozległość skali virginalu rozciągała się od G na pierwszej linii w basie, do A na pierwszej dodanej górnej w wiolinie. Prócz tych poprzedników fortepianu istniał jeszcze w XVI w. instrument, zwany Clavicyterium, który znów był prototypem pianina dzisiejszego. Był to właściwie klawi-

niki Steina z Augsburga, ucznia Silbermanna, którą nazwano niemiecką, a po zaprowadzeniu w niej drobnych zmian przez Streichera z Wiednia—wiedeńską. Różnica między obu mechanikami polega na tern, że w w i e d e ń-skiej młotki chodzą w widełkach (kapslach) metalowych, że za przyciśnięciem klawisza młotek opada natychmiast, i że młotki biją w struny od przodu, nie od końca listwy klawiszowej, gdy tymczasem w angielskiej, o wiele lepszej, młotki chodzą w widełkach drewnianych lub metalowych, uderzają w struny od tyłu listwy klawiszowej, nie opadają po uderzeniu w struny, lecz zatrzymują się przy strunach, i za najlżejszem dotknięciem klawisza powtórnie mogą dotykać strun—co się zwie rep etycy ą. Obie te mechaniki różnią się też w sposobie urządzenia tłumików i chwytaczów. Z fabrykantów późniejszych największe zasługi na polu budowy F-ów położył paryski fabrykant, Sebastyan Erard (w 1823 r.). On pierwszy dał blaty metalowe kute, równie jak ramy (Sprei-

cymbał, ze strunami rozmieszczonemi na dece \ zwą angielskiej, dla odróżnienia od mecha-rezonansowej, prostopadle do klawiatury. Podobne instrumenty, lecz znacznie ulepszone, budowano jeszcze w początkach wieku bieżącego; zwano je Żyrafą (Girafenklavier), Nadmienić tu wypada, że w XVI w. budowano klawikordy i klawicymbały z temperaturą niestałą; tony np.

przyciskania strun w wiolinie (włos. Gapo tasto, niem. Gapotaster), a to dla wywołania wibracyi czyściejszej i równiejszej. Nadto, udoskonalił mechanizm podwójnego uderzania młotków w struny (repetycya podwójna, fran. double échappement) i t. d. U nas pierwszymi fabrykantami F-ów byli: Nowacki, Medlingen, Stahl, Leszczyński, Długosz, Winen, Buchholtz, Hartman, Lehman, Hochauser i Bem; później: Luboradzki, Krall i Seydler, Kamiński, Kaczkowski, Budyno-wicz, Bielawski, Kerntopf, Hofer, Zdrodowski, Zaremba, Małecki, Zakrzewski, Janiszewski, Diitz i inni. Obecnie, z wyrobów zagranicznych, najwyżej są cenione F-y Steinwaya (New-York), Bechsteina (Berlin) i Bliithnera (Lipsk); z fabryk polskich: Kerntopfa i Małeckiego.    A- PoL

Fortescue, rzeka w Australii północno-zachodniej; źródła jej nie są dotąd znane, leżą prawdopodobnie na płaskowzgórzu, około 1 000 m. nad p. m. wzniesionem, na południe od M-t Bruce; od tej dopiero wyniosłości bieg jej zbadany został przez Mac Gregorego w r. 1861. Płynie ona tu zrazu ku północy, poczem od wynio-

As i Gis, Dis i Es miały klawisze własne; wszakże niewygodny ten system rychło wyszedł z użycia. Robiono także instrumenty z klawiaturą podwójną; manuał wyższy strojono o oktawę wyżej od manuału niższego; obie klawiatury mogły się łączyć z sobą, jak w organach dzisiejszych (kopulacya). W 1705 r. Pantaleon Hebenstreit zaprowadził pewne ulepszenia w kla-wicymbale; mianowicie: dał mu podwójną dekę rezonansową, z których jedną zaopatrzył w struny stalowe, a drugą w zwierzęce. Instrument tak urządzony został przez Ludwika XIV ochrzczony nazwą Pantaleon, od imienia wynalazcy. Tę nazwę otrzymał w spadku, acz niesłusznie, fortepian dzisiejszy, a przynajmniej dość długo, zwłaszcza w Polsce, zwano F. pantaleonem (-ljouem). Najświetniejszą epokę w historyi \tzen), kloce strojowe (Stimmstock) i sztaby do fortepianu stanowi wynalazek mechanizmu młotkowego do uderzania w struny. Instrument z takim mechanizmem nazwano z włoska Piano e forte (Pianoforte, Fortepiano), niem. Hammerklavier). W tej nazwie spoczywa wyjaśnienie całej doniosłości wynalazku. Wszystkie dotychczasowe klawikordy, klawicymbały, szpinety i t. p., miały ton krótki, ostry i zawsze siły jednakowej. Wystarczały do wzmacniania siły orkiestry (kapelmistrze ówcześni nie dyrygowali pałeczką, lecz grywali na klawicymbale w orkiestrze; stąd też nosili tytuł „Maestro al cembalo”), zgoła jednak nie nadawały się do popisów wirtuozowskich. F. usunął wszystkie te niedogodności.

Przedewszystkiem umożliwiał cieniowanie (piano, e forte), trwałość brzmienia i stopniowanie siły tonu. Zaszczyt wynalezienia F-u przypisywano różnym fabrykantom, głównie Cristoforemu z Flo-rencyi (w 1711) i Schröterowi z Nordhausen (w lr717). Dziś już nie ulega wątpliwości, że Bartolomeo Cristofori (ob.) jest wynalazcą F-u. W jego mechanice znajdują się wszystkie najważniejsze cząstki składowe mechaniki dzi

chodzi do morza.

śłości Margareth zwraca się ku północo-zachodo-’ wi i ubiegłszy około 400 km. wpada do oceanu Indyjskiego pod 21° szer. pd.; uście nizinne i bagniste: w porze suchej rzeka niezawsze do-

And. S.

Fortescue, znakomity ród angielski, wywodzący swój początek od rycerza normandzkiego Ryszarda le Fort, który w r. 1066 towarzyszył Wilhelmowi Zdobywcy do Anglii i w bitwie pod Hastings osłonił go przed ciosem zabójczym swą tarczą, od czego otrzymał nazwisko Fort-escu („silna tarcza”), a w herbie swym dewizę: „Forte scutum salus ducum”.—1) John sir, był gubernatorem Meaux i jednym z waleczniejszych towarzyszów broni króla Henryka V.—2) John sir (* r. 1394 w Wear Gifford, Devonshire — f 1476 w Ebrington, Gloucestershire), syn poprzedzającego, prawoznawca i pisarz polityczny angielski, kształcił się w Oxfordzie i około r. 1430 otrzymał tytuł „serjeant-at-law”. Od tej daty nazwisko jego często jest wymieniane w „Yearbooks”. W roku 1442 został prezesem sądu ławy królewskiej („King’s Kench).” W wojnie Białej i Czerwonej Róży trzymał stronę domu Lankastrów i po klęsce pod Towton (1461) uciekł wraz z królową Małgorzatą do Szkocyi, gdzie spędził dwa lata. Kanclerz „in partibus” Henryka VI, towarzyszył następnie Małgorzacie do Flandryi i pozostawał na kontynencie do r. 1471, zajmując się edukacyą młodego księcia Walii i jednocześnie pośrednicząc w potajemnych rokowaniach pomiędzy wygnaną rodziną królewską i dworem Ludwika XI z jednej strony, a hrabią Warwickiem z drugiej. Kiedy, dzięki Warwickowi, Henryk VI zasiadł znowu na tronie, królowa, książę Edward i F. wrócili do Anglii (w kwietniu 1471), rychło jednak bitwa pod Barnet zniweczyła ich nadzieje; po bitwie zaś pod Tewkesbury, gdzie książę Walii poległ, F., widząc, że wszystko już jest straconem, zdał się na łaskę lub niełaskę zwycięzcy i uzyskał przebaczenie pod warunkiem odwołania pism swych, wydanych w obronie praw Czerwonej Róży. Spełnił to i usunął się wtedy do swej majętności Ebrington. Sławę swą F. zawdzięcza głównie książce: „De laudi-bus legum Angliae”, napisanej w formie Dyalo-gu (około r. 1470) dla księcia Walii; jest to najdawniejszy traktat o prawie państwowem angielskiem. Książka ta, uchodząca długi czas za podwalinę prawoznawstwa W. Brytanii, została poraź pierwszy ogłoszona drukiem w r. 1537, w wieku XVII wzbogacona cennemi objaśnieniami i przypiskami znakomitego Seldena, wszakże edycyi krytycznej nie doczekała się dotychczas. Oprócz tego głównego dzieła F. napisał: „De dominio regali et politico”,—rozprawę bardziej znaną pod tytułem angielskim: „On the Governance of the Kingdom of England” (nowe wydanie krytyczne K. Plumme-ra, Oxford 1885); „De natura legis naturae”

oraz „The Différence between absolute and limited Monarchy” (nowe wydanie Oxford 1885), gdzie w powadze i sile izby gmin upatrzył najlepszą rękojmię bezpieczeństwa tronu. Całkowity zbiór pism F. wyszedł w r. 1869 staraniem lorda Clermonta.—Campbell J. „Lifes of the Lord-Chancellors of England” (Londyn 1845—47, 7 t.).—3) Adrian sir (* r. 1476 — f 1539), cieszył się z początku wielkiemi względami Henryka VIII z powodu pokrewieństwa swojego z Anną Boleyn, której los jednak musiał w końcu podzielić. Oskarżony w r. 1539 o zdradę stanu, zginął na rusztowaniu. Syn jego 4) John (* r. 1531—f 1607) był wielkim szatnym królowej Elżbiety, a od roku 1572 zasiadał w parlamencie. W r. 1589 został zamianowany lordem-kanclerzem skarbu, na którem-to stanowisku zrobił ogromny majątek. Kanclerz księstwa Lankastru od r. 1601, utracił wszystkie urzędy po wstąpieniu na tron Jakóba I.—

5)    Antoni (* 1535—f 1608), brat poprzedzającego, nawrócił się na katolicyzm i w r. 1561 został oskarżony o zdradę stanu, ponieważ zamierzał udać się do Flandryi i ogłosić tam królem Artura Pole’a. Skazany na śmierć, ale uła skawiony, był trzymany w Towrze do r. 1577.—

6)    Mikołaj (* 1575—f 1633), również katolik, był zamieszany w spisku prochowym r. 1605, ale zdołał się zupełnie uniewinnić i w roku 1618 został mianowany szambelanem skarbu.—

7)    Jerzy (* r. 1578—f 1659), wnuk Antoniego, napisał kilka utworów poetyckich, między innemi: „Feriae academicae” (Douai 1630) i „The Sovles Pilgrimage to heavenly Jerusalem” (1650). — 8) Faithful sir (* 1581—f 1666), gubernator Droghedy w Irlandyi w r. 1641, został wygnany stamtąd przez rokoszan Ulsteru, poczem otrzymał dowództwo armii, posłanej dla przywrócenia porządku. Podczas wojny domowej zmuszony gwałtem walczyć po stronie Parlamentu, popełnił pod Edgehill (23 paźdz. 1642) dezercyę wraz z całym pułkiem, czem spowodował porażkę wojsk parlamentu. Mianowany wówczas dowódzcą 10-go pułku piechoty królewskiej, towarzyszył w r. 1647 margrabiemu Ormond w wyprawie do Irlandyi, gdzie po ostatecznej klęsce rojalistów pod Drogheda dostał się do niewoli. Odzyskawszy wkrótce potem wolność, brał udział w bitwie pod Worcester, a następnie wyjechał do Francyi. Po przywróceniu królestwa wrócił do Anglii.—9) Mikołaj (* 1605—f 1644) walczył w armii królewskiej przeciw Parlamentowi i został zabity w bitwie pod Marston Moor.—10) Edmund (* 1610—f 1647), naczelny szeryf hrabstwa Devon w r. 1642, służył w wojsku królewskiem i oblegał Plymouth, gdzie został pobity i wzięty do niewoli. Wypuszczony w końcu r. 1643 na wolność, bronił po bohatersku w ciągu czterech miesięcy twierdzy Salcombe, poczem, uzyskawszy kapitu-lacyę na warunkach jak najzaszczytniejszych,

ra Katrine i innych. Uście, lejkowato rozszerzone, leży pod m. Kincardine; długość 130 km.; wielkie okręty morskie dochodzą z morza do Alloa, mniejsze zaś do Stirling.—3) Kanał F. i C1 y d e, albo też F. i Glasgow łączy zatokę F., czyli m. Północne, z zatoką Clyde, czyli z oceanem Atlantyckim. Wychodzi on z zatoki Forth pod osadą Grangemouth, wznosząc się szluzami do wysokości 48 m., poczem opuszcza się ku rzece Clyde, której dosięga poniżej Glazgowa. Długość kanału 62 km., szluz 39; otwarty w r. 1790. W pobliżu m. Falkirk od kanału F. odgałęzia się kanał Połączenia (Union-canal), długi 50 km., dążący ku wschodowi do Edymburga i jego portu Leith. And- s-Forth Worth, miasto w stanie Texas, Unii Północno-Amerykańskiej, nad rz. West - Fork; wielki węzeł dróg żelaznych, które zbiegają się tu w liczbie dziesięciu;—znaczny handel bawełną, zbożem, bydłem i skórami; wielkie rzeźnie, młyny; 23 075 m-ców (1890).

wyjechał do Hollandyi i umarł w Delft.—11) John, lord Aland (* 1670—1746), był solicito-rem generalnym w r. 1715, baronem skarbu 1717, sędzią ławy królewskiej 1718, a następnie sędzią w „Court of Common Pleas”. Napisał: „Reports on select cases in all the courts of Westminster Hall” (1748).—12) Hugh (f 1751) wyniesiony został w r. 1746 do godności hrabiego Clinton i barona F., jego zaś bratanek, 13) Hugh (f 1841), wicehrabia Ebington, otrzymał w r. 1789 tytuł hrabiego F. Syn tego 14) Hugh, drugi hrabia F. (* r. 1783—f 1861 w Exeter), zasiadał od r. 1804 w parlamencie, gdzie należał do stronnictwa whigów. R. 1839—41 był lordem-namiestnikiem Irlandyi, a 1846—1850 lordem-stewardem dworu królew

skiego. Związany ścisłą przyjaźnią z lordem Kingiem, wydał: „Sélections from the speeches and writings of Lord King” (Londyn 1842) wraz z jego życiorysem.—15) Hugh, trzeci hrabia F. (* r. 1818), syn poprzedzającego, należał podobnie jak ojciec do stronnictwa liberalnego i w r. 1846—47 był młodszym lordem podskarbim, a 1847—51 sekretarzem urzędu opieki nad ubogimi. W r. 1856 z powodu choroby oczu wycofał się z życia publicznego. Położył pewne zasługi około podniesienia oświaty i zdrowotności śród klas pracujących i w tych sprawach napisał kilka broszur: „Parliamentary reform” (Londyn 1859); „Public school for the middle classes” (1864); „The liealth of towns” (1844), etc.—Lord Clermont „History of the family

Hml.

And. S.

of F.” (1880).

Wł. K.

Fortini Piotr (f w Sienie 1562), jeden z ostatnich nowellistów włoskich, naśladowców Boccaccia. Podobnie jak poprzednicy, daje on w swoich nowellach mieszaninę ostrej i złośliwej satyry, zwróconej głównie przeciw rozpuście i zwyrodnieniu duchowieństwa, oraz właściwego tej epoce zamiłowania w skandalicznych

W. GL

Fortiguerri Mikołaj, poeta włoski (* 7 listopada 1674 w Pistoi — f 17 lutego 1735 w Rzymie), słuchał prawa w Pizie, następnie przebywał w Rzymie; jako towarzysz legata Zondarego, jeździł do Hiszpanii, ale powrócił wkrótce i otrzymał od papieża, Klemensa XI, tytuł szambelana; później został kanonikiem i prałatem, ale nie jak się spodziewał, kardynałem. Zajmował się przeważnie poezyą i nauką; najsłynniejszym jego poematem jest epos satyryczny „Rieciardetto”, który wydał pod pseudonimem Mikołaja Carter omaco. Poemat ten, Forth, 1) F., fiordowata zatoka m. Północne- przepełniony wycieczkami przeciwko duchowień-go na wschodniem wybrzeżu Szkocyi; składa się stwu, wyszedł w druku dopiero po śmierci autora z dwóch części: wschodniej, większej i szerszej, w Wenecyi. Jego poezye liryczne dziś za-otwartej ku morzu i posiadającej wiele dogod- pomniane. nycli przystani, jak Burntisland, Kirkcaldy, Dy-sart, Leith, Portobello,—oraz z zachodniej, wewnętrznej, mniejszej i węższej; między obydwiema częściami znajduje się zwężenie, przez które rzucono jeden z najśmielszych i największych mostów pod kolej żelazną, z Dunfermline do Queensferry. Most ten, wykonany w r. 1882—

Fortlage Karol, filozof niemiecki (* 1806 w Osnabrück—f 1881 w Jena), gdzie był profesorem uniwersytetu. Zaliczany bywa zwykle do szkoły Benekego (ob.), jakkolwiek jest względem niego bardzo samoistnym i, oprócz stanowiska empirycznego, ma z nim mało wspólności. W psychologii punktem wyjścia F-go jest samoobserwacya. Jego odnośne liczne spostrzeżenia odznaczają się pomysłowością i subtelnością. ale wytworzona przez niego teorya popędów pozbawioną jest uzasadnienia faktycznego, a jako narzędzie naukowe jest ciężko skonstruowana. Popęd jest, podług niego, stanem psychicznym skomplikowanym, składającym

89 spoczywa na trzech grupach filarów, mają- obrazach zmysłowych, cych 21 m. średnicy i wzniesionych na 27—36 m. nad dnem morskiem. Dwa środkowe otwory mają po 521 m., dwa boczne po 205 m.; całkowita zaś długość właściwego mostu wynosi 1630.5 m. (t. j. więcej, niż 1¹/, wiorsty), z przedłużeniami zaś na lądzie 2 468    m.;—ogólny

koszt budowy dosięgnął 2.4 mil, f. szt. tj. około 22V, mil. rubli. Brzegi zatoki, długiej na 75 km., są wogóle nizkie i gęsto zaludnione.

W głębi zatoki wpada do niej 2) rzeka F. powstająca z kilku strumieni górskich na wschodnim stoku pnia Ben Lomond, w południowym dziale gór Grampiańskich; bieg jej, kręty i malowniczy ma kierunek wschodni; prawe dopływy nieznaczne, lewe zaś: Devon, Allan i największy się z uczucia i wyobrażenia. Istnieje cały (ob-ze wszystkich Teith, uprowadzający wody jezio- szernie przez F-go wyłożony) mechanizm popę-

dów, który wyznacza stan psychiczny danego wym brzegu Mississippi, powyżej m. Memphis, osobnika w danej chwili. W metafizyce F. zbli- zdobyty 12 kwietnia 1864 r. przez Południow-żał się do Fi cli te go (ob.), okazując zarazem ców pod wodzą Forresta, którzy warownię zbu-pewną skłonność do mistycyzmu. Swój pogląd rzyli, a załogę i ludność w pień wycięli, na świat nazywał panteizmem transscendentnym. Fort Riley, twierdza w stanie Kansas Unii Jednak nie utożsamiał świata z Bogiem, ale Północno-Amer., przy zbiegu rzek: Republican mniemał, że świat jest zawarty w Bogu, czyli i Smoky-Hill, które połączone tworzą tu rzekę w Jaźni absolutnej, która przekracza granice Kansas; główne dépôt wojskowe z wiełkiemi ko-przestrzeni i czasu, natury i historyi. Duchy szarami dla jazdy i artylleryi. skończone, moralnie i umysłowo samodzielne, Fort Royal, ob. Fort de France, zlewają się z Jaźnią absolutną w jedność,—    Fort Scott, miasto w stanie Kansas, Unii

And. S.

And. S.

And. S.

Dzieła: „System der Psychologie, als empirische Północno-Amer., w pobliżu granicy ze stanem Wissenschaft aus der Beobachtung des inneren Missouri i w węźle dróg żelaznych, leży śród Sinnes” (2 t., Lipsk 1855); „Acht psychologische bogatych kopalni węgla, rozwija się szybko, ma Vorträge” (Jena 1868); „Sechs philosophische kollegium, liczne fabryki, łomy kamieni; prowa-Vorträge” (Jena 1869, wyd. 2-ie tamże 1872); dzi znaczny handel; 12 000 m-ców (1890).

And. S.

„Vier psychologische Vorträge” (Jena 1874); Fort Smith, miasto z twierdzą na zachodniej „Beiträge zur Psychologie als Wissenschaft aus granicy stanu Arkansas Unii Północno-Amery-Speculation und Erfahrung” (Jena 1875); „Das kańskiej, w pobliżu prawego brzegu rz. Arkan-Menschheitsideal der Moralität nach dem Chri- sas; koszary, siedlisko sądu dla plemion Indyan; stenthum” („Jahrbücher f. protest. Theologie” t. obszerny handel zbożem, drzewem i bawełną;

9-y), wydane przez Li psi usa (ob.) ze spuści- 11 311 m-ców (1890). „ zny pośmiertnej.—O F-m p sał R. Rucken (ob.) Fortuna (ob. Fors), rzymska bogini, u Gre-„Fortlage als Religionsphilosoph”    („Zeitschr.    f.    ków    Tyche (ob.) zwana, zażywająca w Rzy-

Philosophie u. philosophische Kritik”    r. 1883,    mie    czci niezwykłych rozmiarów, której naród

Mns.

t. 82).

cały hołdował w niezliczonych świątyniach, pod Fort Madison, w stanie Jowa Unii Północno- przeróżnemi przydomkami. W przeciwieństwie Amerykańskiej, na prawym brzegu Mississippi, do Fatum (ob.), uosabiającego twarde, nieubła-niedaleko granicy ze stanem Missouri; więzienie gane i niezmienne przeznaczenie, jest F. wyo-stanowe, młyny, tartaki, fabryki narzędzi żelaz- brażeniem potęgi chwiejnej, niestałej, bogini nych i stalowych, 7 900 m-ców.    And- s-    w szczęśliwych i nieszczęśliwych razach darzącej

Fortore, pobrzeżna rzeka we Włoszech śród- śmiertelnych losem niespodziewanym, nieobliezo-kowych; źródła na wschodnich stokach Monte nym. Jednakże, odpowiednio do zarozumiałego, har-Cornachia, bieg przeważnie północny, w dolinie dego charakteru Rzymian, uważających siebie za dzikiej, lecz malowniczej, uście w Adryatyku naród przez bogów wybrany, czczona była wprost wysp Tremiti, długość 96 km.; na prze- szczególnie jako bogini szczęścia i powodzenia, strzeni 42 km. stauowi granicę prowincyj Fog- Słusznie też o niej, według wszelkiego rozumie-gia i Campobasso; niespławna.    And. s.    nia,    prawi Plutarch w dziele „De fort. Rom.”,

Ems), pracował czas dłuższy w charakterze krytyka w rozmaitych pismach oppozycyjnych, w r. 1845 mianowany został profesorem historyi i literatury w Tuluzie, a w r. 1846 w Aix. Po rewolucyi lutowej przyłączył się do stronnictwa bonapartystowskiego. Od 28 października 1851 do 2 grudnia t. r. był ministrem marynarki, a później ministrem oświaty i kultu. Na stanowisku tern składał dowody przekonań ściśle katolickich. Jako pisarz był F. jednym z pierwszych przeciwników romantyzmu. W swoich małych dydaktycznych powieściach „Simiane” i „Steven” (razem wyszły w Paryżu w 2-ch tomach 1838 pod tytułem „Grandeur de la vie privée”) usiłuje dowieść, że postęp społeczny wynika z życia rodzinnego.—Nadto napisał: „De Part en Allemagne” (1841, 2 tomy) i „Etudes d’archéologie et d’histoire” (1854).

Wł. R.

Fortoul Hipolit, literat i minister fran- rozdz. 4-y, że wchodząc do Rzymu zrzuciła cuski (* 13 sierpnia 1811 w Digne [Dolne Al- z siebie skrzydła, zdjęła obuwie i zeszła z to-Py] — f 7 lipca 1856 w miejscu kąpielowem czącej się ustawicznie kuli szczęścia, z wyraźnym zamiarem pozostania na wieki w stolicy wybranej. Cześć jej miał zaprowadzić w Rzymie król Ancus Marcius albo Servius Tullius, który, z wdzięczności za jej łaskawe względy, że będąc synem niewolnicy, dostał się na tron królewski, opiekunce swej, jako F. Primigenia, świątynię na pagórze kapitolańskim wystawił. F. Primigenia, oznaczająca według zwyczajnej etymologii, że wszystkim zaraz przy urodzeniu losy poszczególne rozdziela, najprawdopodobniej jednakże tak zwana jako pierworodna córka Jowisza, miała także na kwirynalskiem wzgórzu przybytek,-w którym cześć jej oddawano jako F. Publica, F. P o puli Romani, F. publica P o-puli Romani Quiritium Primigenia, patronce całego rzymskiego narodu. Wszakże jako bóstwo przychylne lub zwodnicze, a nawet wrogie, darzące śmiertelnych stałem lub prze-Fort Pillow, nieistniejący już okop warowny lotnem szczęściem, albo też nieszczęściem ści-w stanie Tennessee, Unii Północno-Amer., na le- • gające, stała się F. z biegiem czasów przedmio-

113

F.ncykl Powbł Tlustr. Zosz. 175 T. XXII.

S. Drz.

S. Drz

tem powszechnego, bardzo gorliwego kultu; czciły ją zatem osoby prywatne, mężczyźni i kobiety, młodzieńcy i panny, chłopcy i dziewczęta, poszczególne stany, cechy zawodowe, navet miejscowości, a wreszcie panujący cesarze. Jako bogini szczęścia w najogólniejszem znaczeniu czczoną była ona pod nazwą F. Bona, Obsequens (powolna, wysłuchująca próśb swych czcicieli), Felix, Blanda (życzliwa), Re-spiciens (względna), Averrunca (chroniąca od nieszczęśliwej przygody). Kontrast jej w tym względzie stanowi F. Mała, Adversa. Stałe szczęście uosabia F. M an en s, wątpliwe Dubia, krótkie zaś F. Brevis, w podróżach towarzyszy F. Cornes, na jeden dzień tylko starczy szczęścia F. Hujusce Diei, złudnym uśmiechem pomyślności darzy F. Viscata. F. Pri-vata jest patronką szczęścia w życiu rodzinnem, w rodzinnych stosunkach towarzyskich; F. Yiri-lis, pierwotnie opiekunka mężczyzn, w późniejszych czasach zepsucia obyczajów oznaczała szczęście kobiet u mężczyzn; F. Muliebris, której kult postanowiono w r. 488 na pamiątkę matki Koryolana i innych matron, gdy na ich prośby od oblężenia Rzymu odstąpił; F. Bar-bata, pod której opieką dorastają chłopcy na młodzieńców; F. Virgo, Virginal is (dziewic); F. liberum (dzieci); F. M a mm o s a (=przeży-ta, ze zwiędłą piersią), czczona przez najpodlej-sze klasy żeńskiego proletaryatu w Rzymie. Przez osobne klasy ludności rzymskiej była bo-gini ta czczoną jako F. Patricia, Plebeia, /: Fquestris (stanu rycerskiego), L i b e r t a (wolnych). W łaźniach i kąpielach błagano o zdrowie F-ę Balnearis i Sal u taris. Poszczególne dalej cechy, miejscowości, a nawet budynki, jak np. śpichlerze, miały osobną F-ę, często z przydomkiem Conservatrix. Cesarze rzymscy czcili ją jako osobistą patronkę swą, i to głównie jako F. Augusta (całego domu panującego), F. Redux, na pamiątkę szczęśliwego powrotu cesarza Augusta w r. 19 przed Chr. z podróży do Grecyi i Azyi, F. Dux wiodąca na zwycięską wyprawę wojenną. Wszystkie odcienie szczęścia i pomyślności łączyła w sobie wreszcie F. Panthea (szczęście wszystkich bogów), której, jako ucieleśnieniu wszechwładnej potęgi nadprzyrodzonej, nadano zarazem najrozmaitsze symbole bóstw przeróżnych. Poza Rzymem był najsławniejszym kult F-y w Praeneste i w Antium. W pierwszem mieście czczono ją pod nazwą F. Primigenia, we wspaniałej świątyni, gdzie wyrocznia jej szerokiej zażywała sławy aż po późne czasy cesarstwa Rzymskiego. Boginią przepowiadającą losy przyszłości była także F. w Antium czczona. Monety dochowane z tego miasta, przedstawiają regularnie dwie postacie niewieście: jedną w zbroi, drugą jako matronę; cześć więc tam niezawodnie oddawano równocześnie dwóm F-om, siostrom, które najprawdopodobniej

tłómaczyć należy jako F. Âdversa i F. Bona, połączone w jeden kult kontrasty zmiennej bogini. Istota F-y znakomicie jest scharakteryzowana w rozmaitych postaciach, przedstawiających boginię w marmurze, w bronzie, na monetach, na gemmach i na malowanych ścianach. Typowem jej przedstawieniem jest niewiasta, trzymająca na lewem ramieniu róg obfitości, w prawej ręce ster dzierżąca, który często na kuli się opiera. Róg obfitości jest wymownem znamieniem bogini szczęścia i pomyślności; ster oznacza ją jako władczynię, kierującą losami ludzkiemi; kula zaś jest albo symbolem jej ciągłej zmienności, albo też, gdy dokładnie się przedstawia jako kula ziemska, oznacza światowładną potęgę bogiui. Również często zdarzające się przedstawienia F-y siedzącej na tronie wyrażają dobitnie tę myśl, że bóstwo szczęścia spoczęło w celu dłuższego przebywania na wybranem miejscu, pozbywszy się właściwości istoty ruchliwej, przelotnej, niestałej. Rzadziej napotyka się inne F-y sombole, jako to: korzec na głowie, kłosy, koło, przednią część okrętu, skrzydła, czarę ofiarną.

Fortunatae insulae, po grecku ai twv [xaxâpwv

ot, nazywały się w starożytności w ustach Rzymian wyspy dzisiaj Kanaryjskie mi zwane, położone na zachód Afryki, naprzeciw uść rzek Massy i Daradasa. Sławiono je już w o-wych czasach z uroczego położenia, zdrowego klimatu i z nadzwyczajnej obfitości owoców różnorodnych. Za czasów rzeczypospolitej Rzymskiej, podczas wojny domowej pomiędzy Maryu-szem. a Sullą, zamierzał schronić się na nich Sertoryusz, a za czasów cesarstwa Rzymskiego Statius Sebosus. Z północy ku południu zasługuje na osobną wzmiankę z pomiędzy owej gru-py wysp 6 następujących: Aprositos, dzisiaj Lancerota, według innych Palma; Junonis Insul a, dzisiaj Fuertaventura; P lui Pal a albo PI u via lis, dzisiaj Ferro; Kaspeiria albo Cap rar i a, dzisiaj Gomera; Canari a (po grecku Kavapia) albo Pianaria, dzisiaj także C a-naria zwana, dostała to miano od niezliczonej ilości psów (canis=pies), na niej się znajdujących; natomiast nasze kanarki wywodzą nazwę swą od imienia własnego owej wyspy; Kingu ar i a (Convallis) albo Ni varia, zwana tak od pokrytego śniegiem szczytu górskiego, dzisiaj Teneriffa.

Fortunatus Venantius Honorius Cle-mentianus, poeta chrześciański z w. VI, w którego pismach znajdujemy obraz dokładny jego czasów. Urodzony r. 530 w Cenedzie pod Tre-viso, studyował w Rawennie gramatykę, retorykę i poetykę. Uleczony z grożącej mu ślepoty za przyczyną św. Marcina turoneńskiego, przez namaszczenie powiek oliwą z lampy, gorejącej przed jego obrazem, odbył dziękczynną pielgrzymkę do grobu tego świętego w Tours, a owocem jej był poemat epiczny p. t. „De vita Sanc-

ti Martini libri 4”, napisany na prośbę św. Grzegorza z Tours, na podstawie żywota, skreślonego przez Sulpicyusza Sewera. Nabrawszy szczególnego zamiłowania do pielgrzymek, przenosił się ciągle z miejsca na miejsce, a chętnie przyjmowany przez różne znakomite osoby, za gościuuość płacił wierszami i stąd stał się rozgłośnym poetą. W końcu wszakże zaniechał tułaczego żywota swego, dostawszy się do klasztoru św. Krzyża pod Poitiers, który założyła małżonka Chlotara II, Radegunda, i sama w nim osiadła. Za jej-to namową F. zamieszkał w tern mieście, i wkrótce potem przyjął tam święcenia kapłańskie, a około r. 590 został biskupem; umarł prawdopodobnie na początku w. VII. — Pism F-a było wiele wydań,—wszystkie w Patrologii Migne’a; najważniejsze z nich, oprócz wspomnianej wyżej epopei: 2) „Carminum libri 11”, zbiór rozmaitej treści i rodzaju poezyj, pomieszanych z utworami prozaicznemi, jak: Wykład modlitwy Pańskiej, Wykład składu apostolskiego, epigramata i t. p. Niektóre hymny z tego zbioru, jak: „Pange lingua”: „Crux fide-lis inter omnes„; „Vexilla regis prodeunt”; „Quem terra, pontus, aethera” i inne, przeszły do liturgii kościelnej;—Znajduje się tam także wiersz o podróży autora („Hadoeporicum v. De itinere suo” v. „De navigio suo.”).    3) Żywoty

świętych (prozą): św. Albina biskupa Anjou, św. Amancyusza, biskupa Rodez; św. Hilarego; św. Radegundy i in. 4) „Libelli 3, seu Carmen elegiacum de excidio Thuringiae ” (w wierszu tym, pisanym z podniety królowej Radegundy, autor w imieniu jej opowiada o klęskach jej ojczyzny). Oprócz tego ułożył hymny na wszystkie święta całego roku, ale te, jak i niektóre inne pisma jego, zaginęły. Wydanie dzieł F-a opracował r. 1881 Fr. Leo w „Monu-menta Germaniae histor., Auctores antiquissi-mi” t. IV, 1.

Fortunatus, tytuł niemieckiej książki która powstała z nieznanego, lecz, jak się zdaje, ludowego, czysto niemieckiego źródła około r. 1440. Treść jej stanowi opowieść o Fortunacie i jego trzosie, nigdy się niewyczerpującym, oraz o jego czapce, pozwalającej mu dostać się wszędy, gdzie tylko zechce. Oba te czarodziejskie przedmioty służyły wiernie naprzód F-owi, potem jego synom, lecz i jego, i ich przywiodły do zguby. Książka ta, najpierw wydana r. 1509 w Augsburgu, przedrukowana w Simrocka „Deutsche Volksbücher” tom 3-ci we Frankfurcie nad Menem 1846 i w Kürschnern „Deutsche Nationalliteratur” tom 21 y, została przełożona na język francuski, angielski, włoski, czeski i in. Przedmiot ten u-dramatyzowali według książki ludowej Hans Sachs 1553 i Teodor Decker 1600; w wolnem naśladowaniu Tieck i Bauernfeld. Uhland próbował zrobić z tego poemat epiczny („F. und seine Söhne”), ale go nie dokończył. — Porów.

Hermes „Die deutschen Fortunatus Dramen des XVII Jahrhund.” (Hamburg 1892).

Fortune Robert, podróżnik i botanik angielski (* 1813 w Berwicku—f 1880 w Szkocyi). Był ogrodnikiem Horticular Society w Chiswicku i z polecenia tego towarzystwa udał się r. 1843 do Chin, a zwiedziwszy do r. 1847 Hong-kong, Kanton, Amoy, Czeusan i różne okolice prowin-cyi Czeking i Fukien, zgromadził bogate zbiory botaniczne i mnóstwo wiadomości o florze i uprawie zwiedzonych krain, osobliwie zaś o hodowli krzewu herbacianego. Opis pomienionej podróży „Three years’wanderings in the northern provinces of China” (Londyn 1847, 2 tomy), ściągnął nań uwagę Towarzystwa wschodnio-indyj-skiego, które skłoniło go w r. 1848 do odbycia nowej wyprawy do Chin, poleciwszy mu, aby zbadał gruntownie uprawę herbaty, upatrzył najlepsze jej gatunki i dobrych robotników zwerbował, iżby można było krzew ten hodować z rów-nem powodzeniem w Indyach, jak w Chinach. F. doliną Tsientangkijangu dostał się z Szanga-ju do porzecza Jantsekiangu, gdzie zwiedził najważniejsze miejsca hodowli herbaty i handlu tym produktem, mianowicie zaś Hu-keu, ognisko handlowe czarnej herbaty. Stamtąd zapuścił się na południe prowincyi Kiangsi i przez podgórze Ta-ju-ling przedarł się do Fu-kienu, gdzie dotarł znowu do wybrzeża morskiego. O tej podróży F. napisał najlepsze swoje dzieło „Two visits to the tea-countries of China” (1852. 3 tomy). Trzeci raz podróżował po Chinach w 1853—57, znów na służbie Towarzystwa wschodnio-indyj-skiego, badając głównie ekonomiczne i handlowe stosunki, z których zdał sprawę w dziele swojem „Residence among the Chinese” „Inland, on the coast and at sea” (1857 r.). Powróciwszy do Anglii, przyjął propozycyę rządu Stanów Ameryki północnej, ahy i im także dostarczył nasion herbaty, jako też innych roślin pożytecznych, i w tym celu udał się do Chin po raz czwarty (1860—63), a przy tern zwiedził także Japonię. Owocem tej podróży było dzieło „Yedo and Pekmg” (1863). Ostatnie lata życia przepędził w dobrach swych w Szkocyi.

Fortuny Mar i a no, malarz hiszpański (* 1838 r. w Reus w Katalonii—f 1874 w Rzymie). Kształcił się w akademii barcelońskiej, gdzie otrzymawszy stypendyum, udał się r. 1857 do Włoch. W 1859—60, towarzysząc gen. Primo-wi w wyprawie do Maroko — malował typy i sceny oryentalne, zbierając materyały do wielkiego obrazu swego Zdobycie obozu Muleya el Abbasa przez wojsko hiszpański e, którego wprawdzie nie wykonał, ale szkice i studya przygotowawcze później mu posłużyły do wielu scen ze świata muzułmańskiego. Mieszkał przez pewien czas w Paryżu, gdzie znaczny nań wpływ wywarł Meissonier; potem w Hiszpanii w pewnej mierze oddziałał nań Goya y Lucientes. Wkrótce potem udał się znowu do Maroko, gdzie nagroma-

56 000 m-ców.

dził mnóstwo nowych studyów, ale, zamiast je zużytkować dla dokończenia wspomnianego wyżej obrazu, wrócił do Rzymu i oddał się prawie wyłącznie tworzeniu przepysznych akwarelli, akwafort i malowaniu takich przedmiotów efektownych, jak Uroczystości kabylskie i murzyńskie; Kuglarze kabylscy; Ogród willi Borghese; Odaliska; Zwyczaje marokańskie; Kollekcyoniści zwiedzający muzeum starożytności; Maur y tanka itp. Z obrazów olejnych F-ego najznakomitszym jest Ślub w wikaryaci e scena z w. XVIII (1870), w którym się najwybitniej cały jego talent objawił i który mu zjednał rozgłos niezwykły we Francyi, Anglii i w Ameryce. Drugiem dziełem wielkiej wartości jest Przyjęcie modelki w Akademii (również z w. XVIII). Godne są zarówno uwagi jego obrazy, powstałe ze studyów w Granadzie, zwłaszcza w Alhambrze; Odpoczynek podróżnych; Pijany pusz-karz; Ogród; Podwórze w Alhambrze; Sala Abenceragów; Fantazya (zabawa wojenna) Arabów w Alhambrze (między 1870 a 1872). W tymże czasie naszkicował dwa wielkie obrazy większej wagi, które wykończył r. 1873: Ogród Arkadyj czy ków i Akademicy św. Łukasza. Z Granady zrobił krótką wycieczkę do Anglii, poczem do Włoch powrócił, osiadł w Forli i tam z zapałem zabrał się do malowania obrazu p. t. Villégiatura, który jest jednem z najcelniejszych dzieł jego; później wykonał wiele szkiców, studyów, akwarelli i zaczął malować mniejszy obraz z portretami dwojga swych dzieci. W początkach listopada 1874 nie bez żalu opuścił Forli i udał się do Rzymu, gdzie wkrótce prawie nagle padł ofiarą febry złośliwej. Tłum ogromny uczestniczył w jego pogrzebie, artyści zaś wszelkich narodowości ubiegali się o zaszczyt niesienia trumny mistrza od pracowni jego na Via Flaminia aż na Campo Varano.—F. wywarł wpływ niemały na współczesnych mu malarzy włoskich i hiszpańskich i prawie stworzył szkołę, o czem zaświadczyła wyraźnie wystawa z r. 1878, na której obok obrazów młodego mistrza ukazało się mnóstwo płócien jego naśladowców. Co do wewnętrznej wartości dzieł jego, przyznać trzeba, że treść ich nie obudzą prawie najmniejszego zajęcia; braknie im kompozyeyi, braknie stylu i charakterystyki; lecz dzięki biegłości pędzla niesłychanej, obrazy te, lubo ani do umysłu, ani do serca nie przemawiają, zachwycają jednakże i po prostu czarują oczy.

Port Wayne, szybko rozwijające się i żne miasta w stanie Indiana Unii Północno-

szpitale, tramwaje, oświetlenie elektryczne, różnorodne fabryki, kwitnący handel. W r. 1828 500 m-ców; w r. 1890—35 000; w r. 1897—

And. S.

And. S.

Port William, osada w szkockiem hrabstwie Inverness, na zachodnich stokach szczytu Ben-Nevis i nad brzegiem kanału Kaledońskiego; była twierdzą, wzniesioną przez Mońka w r. 1715 przeciwko góralom szkockim,—dziś stano wi punkt zbierania się turystów, zwiedzających góry Grampiańskie.

Portyfikacya jest to sztuka wzmacniania miejsc do działania wojennego korzystnych, tak, iżby w nich mała stosunkowo załoga skutecznie opierać się mogła przeważnej sile nieprzyjacielskiej. Wedle miejscowości, którą się wzmocnić pragnie, dzieli się F.: na F-ę połową czyli doraźną, i na F-ę stałą. F. połowa uczy sypać szańce na polu otwartem do celów chwilowych, najwyżej podczas jednej kampanii służyć mające, równie jak przysposabiać różne części pola bitwy, jak lasy, wsie, mosty i t. p.. do korzystnej onych-że obrony. F. stała (fortification permanente), dawniej royale, trudni się budową miejsc warownych, właściwych fortec, na wiekowe ich trwanie. Forteca, twierdza, warownia, jest to miejsce ubezpieczone, otoczone wałami, murami, rowami, bastyonami w czasie pokoju, ażeby podczas wojny stawić mogło czoło nieprzyjacielowi liczebnie nad załogą forteczną przeważającemu i uzbrojonemu we wszelkie środki oblężni-cze. F-ę zakłada się i wznosi podług pewnych zasad, ustanowionych według stanu współczesnego uzbrojenia i budowlano-technicznych środków pomocniczych. Z zasad tych wytworzyła się z czasem odrębna umiejętność, a mianowicie nauka o fortyfikacyi stałej. F. może być wzniesioną w celu: osłony zakładów wojskowych (warsztatów artylleryi, ludwisarni, warsztatów budowy okrętów wojennych i t. p.), wielkich magazynów materyałów wojennych dla wojsk lądowych i marynarki,—w celu uzyskania punktu wyjścia dla ruchów zaczepnych armii lądowej lub floty,—zabezpieczenia albo zamknięcia ważnych traktów wojennych, dróg, kolei żelaznych, mianowicie w miejscach przejścia wielkich rzek i przesmyków górskich albo nad granicą. F-e mogą być także miejscami zborne mi i schroniskami dla wojsk pobitych, jednakże pod tym względem znaczenie ich bywa często przeceniane. Pospolicie spełniać musi F. równocześnie kilka z tych zadań, jak np. Strasburg, Toul, Toruń, Warszawa, które są nietylko wrażnemi ma-zamo- gazynami i osłonami mostów nad wielkiemi drogami kommunikacyjnemi, lecz także miejscami Amer., przy złączeniu się rzek: St. Joseph i St. wyjścia i oparcia dla działań wojennych, tu-Mary, które tworzą tu żeglowną rzekę Maumee, dzież zbiorowiskami, w razie koniecznego odwro-oraz przy kanale Wabash-Erie;—wielki węzeł tu. Według położenia rozróżniamy F-e lądowe, dróg żelaznych, siedlisko biskupa katolickiego, nadbrzeżne, lub też nadgraniczne, zwane tak-teatry, liczne zakłady wychowawcze i naukowe, że fortecami obronnemi, kiedy wielkie F-e przeszło 20 świątyń różnych wyznań, banki, z fortami, jak Metz, Verdun, Poznań, Warszawa

i t. d. mogą nazywać się fortecami zaczepnemi, obozowemi, lub też oszańcowanemi obozami, ponieważ pod ich osłoną obozować mogą liczne wojska. F-e dzielą się na właściwe twierdze z fortami, i bez fortów. Pierwszorzędnem jest znaczenie, także strategiczne fortec, które znów podlega wpływom zmian stosunków politycznych. Pod tym względem straciły naprzykład dużo fortece szląskie (Koźle, Świdnica, Srebrnagóra), podniosło się natomiast znaczenie fortec pruskich: Poznania, Torunia, Lecka i Królewca. Zdania co do tego, jakiej liczby fortec potrzeba do skutecznej obrony kraju, są bardzo podzielone. Niemcy trzymają się systemu zakładania niewielu, ale za to wielkich, fortec, których znaczenie strategiczne wskazuje już samo ich położenie na granicy franeuskiej i rossyjskiej i które dla ruchów zaczepnych wojsk są punktami wyjścia i oparcia. Francya natomiast przeprowadziła system tak zwanych forts d’arrêt, to jest zamków zagradzających drogę nieprzyjaciołom, zakładając wzdłuż samej granicy wschodniej liczne małe i wielkie fortece oraz wznosząc drugi rząd wielkich twierdz na przestrzeni między granicą a Paryżem, kosztem około pół miliarda franków. Środkiem tego systemu jest Paryż, będący sam w sobie twierdzą olbrzymią, złożoną z mnóstwa mniejszych, okrążających stolicę. Pominąwszy niesłychane koszta budowy i utrzymania takiego systemu obronnego, tyle twierdz wymaga nadto odpowiednio wielkich sił zbrojnych (we Francyi 500 000 żołnierzy), co stanowi uszczerbek dla wojsk czynnych w polu. Wiele też rozprawiano o tern, czy należy obwarowywać stolicę kraju. W czasach starożytnych stolica każdego większego państwa była twierdzą, z której zdobyciem zwykle upadało i państwo (Babilon, Jerozolima, Kartagina, Niniwa). ‘ W nowszych czasach podzieliły się zdania: Rzym i Paryż są fortecami; Berlin i Wiedeń miastami nieobwarowanemi.

Dzieje. Jeżeli forteca ma spełniać swe zadanie, musi być przedewszystkiem zabezpieczoną przed szturmem: to jest przed zdobyciem niespodzianem za pomocą drabin (escalade); musi być zbudowaną tak, żeby załoga jej w najkorzystniejszych warunkach mogła posługiwać się środkami obrony, i w ogóle musi zapewniać schronienie, zabezpieczone przed wrogiem, wszystkim siłom zbrojnym, środkom wojennym i zapasom. Wymagano tego od fortecy w ogólności jednakowo za wszystkich czasów; różniły się tylko sposoby, w jakie tym wymaganiom czyniono zadość, albowiem stanowił o tern używany wtedy rodzaj broni odpornej i zaczepnej. Stąd • to z czasem rozwinęło się tyle różnych systemów twierdz i oszańcowań. Po prostych parkanach czyli palisadach, po okopach z ziemi i kamieni, pojawiły się mury, które stawały się coraz grubszeini i wyższemi, im bardziej wzmagała się siła niszcząca machin oblężniczych.

Na szańcu, czyli za blankami muru fortecznego rozstawiali się obrońcy, napadających zaś raziły z boku wieże, czyli baszty, wystające z muru i wzajemnie od siebie odległe na jedno strzelenie z łuku. Zasłaniał obrońców przedpiersień murowany, zaopatrzony później w otwory strzelnicze z daszkami. Wynalazek tarana (aries) wywołał potrzebę umocnienia murów z wewnątrz skarpami, które początkowa pokrywano belkami, później zaś sklepiono; tym sposobem powstały chodniki kryte i kazematy. Na tej zasadzie wznosili wspaniałe warownie swoje Egipcyanie, Assyryjczycy i Persowie. Thapsos, twierdza na północnem wybrzeżu Afryki, już w 9-tem stuleciu przed Chrystusem okolona była potrójnym pierścieniem obwarowań, których mury wewnętrzne miały już wiele kazemat piętrowych. Wspaniałe były twierdze Rzymian, którzy umieli je przystosowywać wybornie do terrenu, jak, naprzykład, widzimy to w Pompejach. Na podstawie twierdz rzymskich, często na ich podwalinach i szczątkach murów, powstały we Włoszech, w Niemczech i we Francyi warowne miasta i zamki rycerskie: jedne i drugie opasane były grubemi na 2—3 metrów murami blankowanemi, najczęściej bez rowów przed niemi, lecz takiej wysokości, że szturmem wziąć ich było nie podobna prawie. Z wież rozstawionych w odstępach do 40 metrów można było mury ostrzeliwać z boku. Przed bramami zakładano zwykle w postaci półksiężyca place broni, które równocześnie służyły za osłonę i za pomieszczenie dla oddziałów przeznaczonych do wycieczek. Po zaprowadzeniu dział stało się przekształcenie twierdz koniecznością. Ażeby niezakryte mury twierdz nie były narażone na zniszczenie przez bombardowanie z oddali, obniżono je pod poziom pola, kopiąc jednocześnie przed niemi szerokie i głębokie rowy, a z pozyskanej w ten sposób ziemi sypano za murem wały z przedpiersieniem i drogą wałową, otrzymując w ten sposób dość miejsca na ustawienie dział, którychby nie można było ustawić na murze stosunkowo za wąz-kim. Wieże, w których odtąd trzeba było także umieszczać armaty, należało rozszerzyć, ale za to można też było rozstawić je w większych znacznie odstępach, ponieważ strzały sięgały teraz na większą odległość. Nazywano odtąd te wieże basztami lub rondelami, z nich zaś później, w miarę udoskonalenia armat, powstały bastyony czyli narożniki. Wojny na początku wieku XVI spowodowały obwarowanie licznych miast we Włoszech. Powstały wtedy sposoby budowy: starowłoski (Figura 189 na str. 900), potem nowowłoski; w pierwszym z nich był bok narożnika (c), stojący prostopadle do wału średniego (kurtyny), łączącego narożniki, w połowie cofnięty w głąb ku szyi narożnika w celu osiągnięcia nizkiego ostrzeliwania rowu; mały średni bastyon, ostrzeliwu-jąc bocznie kurtynę, był dla niej osłoną

nazbyt kosztowne, a nawet pod względem użyteczności wątpliwe.

Fig, 189. Sposób warowania starowłoski (wiek XV i początek XVI-go) Nary s. a. Narożnik (Bastion) b, Narożnik środkowy (B. piat) c. Boki narożników (Flancs) d, Kurtyna (Courtine), e) Ścieżka zakryta (Chemin de rotule).

Później twierdze te ulepszono gruntownie, powiększywszy znacznie narożniki, powznosiwszy w nich górujące nad niemi nadszańce (cavalier), przeznaczone do ustawiania (fig. 190), na

,\

iua

/!

R../ Vï

ïi

Dr

b a

Fig. 191. Obwarowany zamek podług A. Dürera )wiek XVI,) N a r y s)

a. Rów. b. Wał okalający (Enveloppe), c. Kaponiery do ostrzeliwania rowu. d Warownia główna (Donjon), e. Dziedziniec.

Warownia główna

Wał okalający.

Fig. 190. Sposób Avarowania nowo-włoski (w. XVI i XVII) Narys.

a. Narożnik (Bastion) b. Półksiężyc (Demilune, Rave-lin/ c. Nadszaniec (Cavalier,), g. Droga zakryta (Chemin couvert), w. Place broni (Places d'armes).

t> D ziedziniec

'/'///////////'/////j

i—■—**---r

hnril

•V

IM

Pole

nich dział, usypawszy przed kurtyną osłaniający ją półksiężyc (demi-lune, ravelin) a przed prze-ciwskarpą (contrescarpe) zakładając drogę zakrytą g. z placami broni, przed któremi wznosił się równomiernie spadzisty stok (glacis). Skarpę (escarpe) wznoszono później do 7.5 m. wysokości. Ten sposób systemu bastyonowego no wo włoski ustalił się we wszystkich ważniejszych częściach i rozszerzył się po całej Europie bardzo prędko.

Niemcy posiadły w Albrechcie Diirerze genialnego budowniczego warowni. W dziele swem „Etliche Unterricht zu Befestigung der Stadt, Schloss und Flecken” (Norymberga 1527) nakreślił on plany twierdz, które się przypominają w twierdzach niemieckich XIX w., te wszakże zbudowane są podług zasad, nie Dürera, lecz inżyniera francuskiego, Mon tale mb er ta, który, nie znając wcale Dürera, samodzielnie podobny, lecz znacznie lepszy, sposób obwarowywania wynalazł. Dürera wał główny, prosto ciągnący się, ostrzeliwany był z boku z baszt półokrągłych, bardzo dużych, opatrzonych w kazematy. Wogóle zalecał on obszerne, zabezpieczone od bomb sklepienia na pomieszczenie dział i obrońców, ba, nawet wieże olbrzymie, zaopatrzone w kazematy (fig. 191 i 192), otoczone rowami, które ostrzeliwano z gal ery i i z przecho-dów obronnych (caponnière). Nigdzie zresztą podług planów Dürera nie budowano, ponieważ zalecane przez niego urządzenia były

'

Rów

Fig. 192. ObwaroAvany zamek podług A. Dürera (Przekrój po linii A i B rys. 191). a) Chodniki podziemne sklepione

Rów

No w o włoski styl warowni zastosowano i zmieniono w oryginalny sposób w Niderlandach (Hollandyi). W czasie walk z Hiszpanami trzeba było szybko wznosić warownie. Mnogość wody zaskórnej w kraju tym zmuszała do sypania poza szerokiemi rowami, napełnionemi wodą, wałów ziemnych, bez osłony murami. Dla możności zaś nizkiego ostrzeliwania bardzo szerokiego rowu, budowano przed wałem głównym jeszcze jeden wał niższy znacznie (Fausse braie) przeznaczony głównie dla piechoty. W rowie głównym umieszczano jeszcze liczne szańce odporne, a przed niemi przeprowadzono drogę zakrytą. Ten styl forteczny opisał w r. 1630 Freitag (ob.) a Coehoorn (pisał w r. 1685), trzymając się ściśle zarysów podstawowych jego, ulepszył je znacznie pod względem zaczepnym, po części zaś i pod względem obrony wewnętrz nej (fig. 193, str. 901).

Francuskie F-e zapożyczyły w głównych zarysach od Włochów przekrój wału (profil), od Hollendrów zaś narys podstawowy. Korzystając przytem z zalewów i wyzyskując umiejętnie podkopy (mines), stały się wzorem dla całej prawie Europy. Na czele starszej szkoły francuskiej stoją Erard de Bar-le-Duc i lir. P a-gan, poprzednik Vau ban a. V. zapewnił na czas długi oblegającemu przewagę nad oblężonym przez swój atak prawidłowy, którego

........lu!L-^!ZZSw“*.............

.....t'"f.....:

P¹*- /    \IT| p^¹--

Fig'. 193. Obwarowanie podług Coelioorna (Wiek XVII) Przekrój.

A. Wał główny (Corps de la place). B. Wał nizki (Faussebraie) tylko dla piechoty. C. Wał osłaniający (Couvrefaee). G. Rów główny, nn. Rowy napełnione wodą. M. Droga zakryta. S. Stok.

znaczenie utrzymało się do r. 1870. Sposoby | narysu przez zaprowadzenie F-j kleszczowych swoje budowania przystosowywał on zawsze do (eil tenaille), złożonych jedynie z wału załamy -terrenu, nie krępując się nigdy zbytnio stałemi prawidłami. Trzy tak zwane „maniery Vauba-na” nie przez niego samego, lecz przez następców jego ujęte zostały dopiero w pewne prawidła. W swoim systemacie napastniczym ustalił nawet liczbę dni, w ciągu których każda twierdza powinna się poddać (fig. 194 i 195 przedstawiają tak zwaną 1 manierę Yaubana)

V;,-\c

Fig. 194. Front bastyonowy. a i b Kąty wyskakujące narożników (Angles saillants). ab, ac i bc Roki wielokąta czyli fronty, ae i bf Linie bronione (Lignes de défense) ag i bh Czoła narożnika (Faces de bastion), g h Kąty ramienne (Angles de l’e-paule). e i /' Kąty bokowe (Angles de Hanc), gf i he Boki narożnika (Flancs de bastions) f e Kurtyna (Courtine).

\y

NN,

Fig. 195. Obwarowanie bastyonowe podług pierwszego sposobu Vaubana (2-ga poł. w. XVIl-go). i Półksiężyc (Demilune) k. Kleszcze (Tenaille) t Poprzecznice (Traverses).

[por. Oblężenie]. Następcy jego, mianowicie: Cormontaigne i inżynierowie ze Szkoły w Mézières usiłowali ulepszyć narys frontu bastyonowego przez ustalenie stosunku między częściami składowemi jego, oraz przez zakrywanie zupełne murów i budowanie schronów (réduits) i galeryj obronnych dla piechoty. Do podwyższenia siły obronnej narożników znacznie się przyczynili Choumara i Chasseloup na początku wieku XIX-go. Hrabia Monta-lembert (f 1800), występujący jako stanowczy przeciwnik systemu bastyonowego, domagał się zniesienia zupełnego bastyonów, uproszczenia

wanego naprzemian pod kątami wklęsłemi i wyskakuj ącemi, oraz fortyfikacyj poligonalnych, z długich linij prostych, z licznemi, odpowiednio urządzonemi kazematami obronnemi, o silnych sklepieniach; zalecał w stanowczych dla obrony miejscach skupienie wielkich, nad nieprzyjaciel-skiemi przeważających, ilości armat, mocnych, stałych schronów (wież kazematowych) i fortów naprzód wysuniętych dla wzmocnienia i rozszerzenia twierdz. Ulepszenia L. Carnota (1810), trzymającego się narysu bastyonowego, miały na celu ułatwienie licznych i silnych wycieczek załogi, oraz zasypywanie z moździerzów karta-czami oblegających, zajmujących przykopy i mogących stawić czoło wycieczkom. Ażeby cel ten osiągnąć, Carnot zalecał zamianę murowanych stromych przeciwskarp na stok wznoszący się z rowu ku polu (glacis en contrepente); skarpa murowana miała być odsunięta naprzód od wału i nie dotykać go wcale, za nią zaś w miejscach odpowiednich, szczególniej w kątach wyskakujących narożników, radził zakładać kazematy dla umieszczenia w nich moździerzy. Warownie francuskie były zawsze wykonywane według systemu bastyonowego aż do r. 1870: do tego czasu bowiem byli Francuzi stanowczymi przeciwnikami fortyfikacyj prostolinijnych i z tego powodu zwalczali zacięcie tak zwany nowopruski styl fortyfikacyjny (Mangin), będący zastosowaniem zasad Montalemberta, który dopiero w nowszych czasach u ziomków swych dobił się uznania.

W Prusach budował Wallrawe już w r. 1715 fortyfikacye kleszczowe (en tenaille) z niz-kiemi skarpami, ale z wysokiemi, murowanemi przeciwskarpami i z głębokiemi rowami, ostrze-liwanemi z galeryj, ciągnących się wzdłuż prze-ciwskarpy, tudzież z blokhauzami murowanemi na drodze krytej i z kazematami dla pomieszczenia wojsk. Po śmierci Wallrawego (1748) kierował budowami warowni sam król Fryderyk II, zwany Wielkim, naprzykład w Nisie, Świdnicy, Kłodzku, Srebrnogórzu i Grudziądzu, i to, w przeciwieństwie do Francuzów, wszędzie z kazematami, ostrzeliwaj ącemi rowy z boku; często wznosił także kazematy dla bateryj w odległości około 500 m. przed stokiem twierdzy, ażeby módz panować nad polem przedfortecz-nem; dalej budował zakryte pomieszczenia wewnątrz obwarowań, jako też schrony (réduits), oraz samodzielne forty w obwodzie głównej fortecy (fig. 196, fort główny w Świdnicy); dwa

obrony przez załogę stosunkowo nieliczną i ułatwienie działań zaczepnycli za pomocą większych oddziałów wojska na przysposobionem naprzód polu walki. W tym celu wysunięto na przód na 500 do 800 metrów łańcuch fortów. Unikano przytem przesadnego, jednostronnego trzymania się pewnego wyłącznego systemu; przeważnie posługiwano się systemem poligonalnym z po-tężnemi kaponierami, ale także systemem ba-styonowym, o ile tego wymagały stosunki terre-nu i inne okoliczności. Wysunięte naprzód forty miały trzymać w oddali roboty nacierającego nieprzyjaciela na polu przedfortecznem. Zbudowane są forty te przeważnie w postaci barka-n u (lunette) o kącie wyskakującym, znacznie rozwartym, z kaponierami piętrowemi, murowa-takie forty w odstępie około 1 300 m., a między nemi, umieszczonemi w rowach, zwykle na wierz-niemi w środku mniejsze, prostsze, pięcioboczne chołkach kątów wyskakujących; wewnątrz znaj-reduty do ostrzeliwania długich, prostych linij dują się schrony murowane, sklepione, podobnie wałów; wznosił już nawet naprzód wysunięte jak na frontach twierdz. Przekrój nadano im forty, kazematy dla pomieszczenia załogi i za- I taki, że z zewnątrz mury są niewidzialne zupeł-wsze przeprowadzał drogi kryte w celu obrony | nie i strzały proste nie mogą ich dosięgnąć czynnej. Na stoku zwalczano napastującego ! nigdy; przeciw strzałom pośrednim artylleryi nieprzyjaciela za pomocą systemu obronnego przeciwpodkopów (contremines). Ze wzrastającem ulepszaniem broni palnej zwracano też baczną uwagę na pomysły Mon talem bert a i Carnota, oraz dawniejszych inżynierów niemieckich (Diirera, D. Speckle i t. p.). Tym sposobem rozwinęły się w pierwszej połowie w. XIX, dzięki głównie generałom v. Aster, v. Brese i v. Prittwitz, tak zwane nowopruskie fortyfikacye (figura 197). W tym stylu za-

NvV\/e

Fig. 196. Obwarowanie pruskie z czasów Fryderyka II (2-ga poł. wieku XVIII)

b Blokhauzy murowane, c. Kazematy pod przeciw-skarpą (Coffres de contrescarpe), e. Wał okalający (Enveloppe) służący w tym sposobie zarazem jako stok (Glacis).

nowoczesnej nie są jednak zabezpieczone zgoła, tak, że już ze znacznej odległości udaje się zrobienie wyłomu. Murowana skarpa jest zawsze zabezpieczona przed szturmem niespodziewanym. Z piętr kaponiery bronić można rowów salwami armatniemi i karabinowemi, armaty zaś. ustawione na nasypie, kryjącym sklepienia, ostrzeli-wują pole przedforteczne. Nawet po zdobyciu na przód wysuniętych części obwarowania (stok, droga kryta, rowy i t. d.), powinny kaponiery

Fort wysunięty antwerpski (Narys).

Fort nowopruski (Narys) a Kaponiery w rowie. b Schron (Réduit) c. Mur zamykający szyję warowni

\H

R\

i¹

Fig. 197. Obwarowanie miasta podług sposobu nowopruskiego (Narys).

A. Wał główny twierdzy (Corps de place). B, Kazematy pod wałem do ostrzeliwania rowu wysuniętego. E. Mur zastępujący skarpę, nie stykający się z wałem. H. Poprzecznice sklepione. K. Kaponiera ostrzeliwająca rów główny. M. Sklepione baterye moździerzowe. P. Blokhauzy murowane. B. Półksiężyc (Ravelin. Demilune).

łożone są już w części nowe warownie w Ko-blencyi, Kolonii, Poznaniu i Królewcu (v. Brese) w Linzu, Weronie, Moguncyi, Rastacie, Ulmie (v. Prittwitz), Germersheimie, Ingolstacie, Szpan-dawie (v. Mertens). Myśl przewodnia tego systemu fortyfikacyj jest następująca: umożliwienie

trzymać się jeszcze przez czas dłuższy. Według zasad szkoły niemieckiej budowali swe twierdze Anglicy, Rossyanie, Duńczycy, Szwedzi, Hollendrzy, Turcy i inni. Przy przebudowie twierdzy antwerpskiej przez Brialmonta przeniesiono zasady nowego systemu fortyfika-

Fig. 198. Fort (zamek) naprzód wysunięty (Narys). a. Prochownia główna, b. Pracownia do nabijania pocisków, c. Prochownia podręczna, d. Pracownie lóżne. e. Skład zapasów (albo prochownia główna). /'. Koszary. g. Kaponiera na kącie wyskaknjącym. h. Kaponiery na kątach ramiennych. i. Baterya ostrzeliwająca rów szyi twierdzy, k. Chodniki pod przeciwskarpą. I. Poprzecznica główna czyli środkowa, m. Poprzecznice na wale. n. Omnrowanie przeciwskarpy z podporami fskłepionemi (en décharge), o. Naprzód wysunięty mur zamiast skarpy, p. Ścieżka zakryta. (Chemin de ronde). q. Plac broni przed szyją twierdzy, r. Blokhauz murowany. .9. Główne przejścia podziemne, t. Pomosty“pod działa (Plateformes), u. Wjazdy na wał.

4- 8,50

A—-

........ir>”

■xH

hł <>!

fl

-,

■ Tl

Irai

ii

eyj do Niderlandów, gdzie linię obronną tworzą znowu wały ziemne z rowami od 60 do 100 metrów szerokiemi, napełnionemi wodą, mury zaś napotykamy tylko w kaponierach i kazema-tach. W Antwerpii też zastosowano po raz pierwszy w fortyfikacyach lądowych wieże, opancerzone żelazem, obracające się na wszystkie strony. Rysem znamiennym tych forty fikacyj jest zabezpieczenie frontów za pomocą zalewów, oraz zamknięte zewsząd, na przód wysunięte forty. Nad polem przedfortecznem panują działa, u-mieszczone w kopule opancerzonej, obracającej się na wsze strony.

Współczesne fortyfikacye lądowe. Zaledwo z wielkim nakładem wprowadzono wyżej wymienione ulepszenia, a już wielkie postępy ar-tylleryi znaczenie ich prawie zniweczyły. Działa żłobkowane, wyłącznie już teraz używane, mury najsilniejsze, najstaranniej przed okiem ukryte, już z wielkich odległości za pomocą strzałów pośrednich szybko zburzyć potrafią. Dowodu tej prawdy dostarczyło powodzenie artyl-leryi niemieckiej oblężniczej podczas wojny w r. 1870/71 i wywołało niemal we wszystkich państwach Europy nową epokę w budowie fortec. Bezużyteczność twierdz małych, bez na

przód wysuniętych fortów, o ile ich położenie obronne nie opierało się na górzystości miejsca przez nie zajmowanego—uznano, tak samo jak niezbędność warowni wielkich, jako punktów oparcia dla wojsk licznych, a warownie te zaopatrzone być muszą w forty daleko na przód wysunięte przed wałami głównemi, możliwie pro-stemi. Na przód wysunięte forty mają, o ile możności, przeszkadzać zbombardowaniu miasta, utrudniać oblężenie i zamknięcie przez siły nieprzyjacielskie, ułatwiać działania zaczepne załogi i pozwalać na swobodniejsze użycie artylle-ryi, ustawianej w wielkich odstępach pomiędzy fortami. Punkt ciężkości obrony przeniesiono do linii fortów. Wał główuy, otaczający miasto, miał się składać z frontów, o ile możności, najprostszych, bez wszelkich dodatków; boczne ostrzeliwanie zapewniać mu miały stosownie umieszczone kaponiery, a skarpy i przeciwskar-py murowane dostatecznie zabezpieczać go miały przed szturmem niespodzianym. Forty, wysunięte naprzód na 4 do 7 kilometrów, stawiać należy w miejscach dla obrony szczególniej korzystnych i ważnych. Forty budowane zwykle bywają na wzór barkami (lunette) płaskiego, o kątach rozwartych (fig. 198) szyję szczelnie zamyka wał

_ 3,5

Fig. 199. Przekrój po linii A B rysunku powyższego.

Fe o, Powsz. Tlustr. Zesz. 175. T. XXII,

z kazematami, bądź prosty, bądź też załamany na podobieństwo frontu bas tyonowego, tak, że ze wszystkich stron są zabezpieczone przed szturmem. Cała załoga i zupełny zapas wszystkiego, co do obrony potrzebne, znaleźć muszą w fortach schronienie bezpieczne przed działaniem bomb. Mury (osobliwie skarpa) tak wzniesione być winny, żeby ich pociski, spadające pod kątem 15°, w żaden sposób dosięgnąć nie mogły (fig. 198 i 199, str. 903). Załoga mieszka w dwupiętrowych koszarach, znajdujących się w szyi fortu; zapas dla artylleryi składa się w kazematach, umieszczonych w kącie wyskakującym, środkowym, gdzie urządza się także pracownie; prochownie znajdują się pod środkową poprzecznicą (traverse), stojącą na linii głównej (Capitale), albo też pod wałami bocznemi. Składy pocisków mieszczą się pod miasto nie wzniesiono wcale. Dokonano tej re-wałem, stamtąd za pomocą przyrządów właściwych wciągają je do poprzecznie sklepionych na wale, zasłaniających działa przed ogniem bocznym (enfilade). Bramy, w szyi fortu położone, są podwójne i zabezpieczone za pomocą szańca przedwchodnego (tambour). Kommunika-cya wewnętrzna odbywa się za pomocą galeryi podziemnych, wiodących do kaponier i kazemat.

Pig, 200. Narys obwarowania dodatkowego pomiędzy 2-ma fortami

a Rów. c. Koszary, k. Kaponiery do ostrzeliwania rowu. g. Stok. p. Przejścia podziemne (Poternes),

formy w przekonaniu, że obrońcy fortecy, po zabraniu im fortów, będą już moralnie i fizycznie zbyt wyczerpani i niezdolni do dalszego oporu, zaczem wały okalające miasto są zbyteczne. Niemcy natomiast utrzymują, że forty same nie zabezpieczają miasta dostatecznie, ponieważ odważny nieprzyjaciel może się przebić między fortami i dotrzeć do miasta, jeśli go mury nie bronią. Doświadczeń, któreby potwierdziły słusz-

fi.

fy

3Bl

ÉHP

-j

V/'

mÊÊÊÊÈ

mm

<■/-......

W fortach znajduje się 24 do 36 dział,—część ich stoi na wale, część zaś w kaponierze przed ! ność jednego lub drugiego zdania, brak dotąd; kątem wyskakującym i w kazematach, ostrzeli- zdaje się jednak, że nawet odważna załoga po wających rów szyi fortu; boki bronione są upadku fortów nie mogłaby obronić wałów miej-ogniem karabinowym z kaponier, wzniesionych skich, usiłowanie zaś przedarcia się przez łań-w kątach ramiennych. Nowsze forty, mianowi- %uch fortów udać się może tylko oddziałkom cie we Francyi, zaopatrzone są jeszcze zwykle drobnym, a te znów nie starczą do opanowania w wał niższy, wysunięty na przód, którego broni miasta i utrzymania się w niem. Szczególną piechota. Swobodnie stojący, od wału odsunięty budowę mają francuskie zamki graniczne (forts mur, zastępujący miejsce dawnej skarpy, sta- > d’arrêt) (fig. 201—3); przeznaczeniem ich jest obrono wi tylko przeszkodę, ale nie nadaje się do obrony czynnej. Droga kryta jest już tylko wązkiem przejściem. Stok przed bokami fortu bywa często wydłużany w stronę szyi: w czasie wojny ustawiają tam zwykle baterye dodatkowe. Gdzie chodzi o szczególniej ważne forty, tego rodzaju baterye zakładane bywają już podczas pokoju i otrzymują zaopatrzenie w sklepione składy pocisków i prochu. Do składów tych prowadzi z rowu szyjowego fortu ga-lerya podziemna, w której biegnie kolejka do przewozu prochu i pocisków. Wieże opancerzone wznoszą się zwykle w kątach ramiennych fortów. W miejscach szczególniej ważnych budują między wielkiemi fortami, znacznie od siebie oddalonemi, forty mniejsze, pośrednie, podług narysu dwuramnika (fleche) płaskiego (fig. 200), zaopatrzone tylko w 4 lekkie działa i mające wyłącznie służyć za oparcie dla piechoty, — w walce artylleryjskiej tylko wyjątkowo biorą one udział. Z twierdzą główną połączone są szosami i podziemnemi telegrafami. W czasach Fig. 201. Zamek graniczny (Fort d’arrêt) Nar>

nowszych otoczono we Francyi Reims i Dijon, a% Rów okalający (Fossé), b. Wał (Rempart) c. Po-vj/, , t,    TZ    . ,TT    przecznice na wale (traverses), cl. Poprzecznice wiel-

\ve Włoszech Rzym, a u nas Kowno i Warsza-    e i<apoaiery. Kazematy (koszary), g. Dziedzi-

wę wyłącznie fortami, wałów zaś okalających    nieć. h. Przejścia podziemne (Poternes).

-s,Y-

ÆML

KaspiiialIp.H

‘-q

1],? n

s:

R:

Fig. 202. Zamek graniczîiy (przekrój po linii A B rys. 201) a. Kazematy. b. Wał wewnętrzny, c. Wejście do chodnika podziemnego (Poterne). d. Wielka poprzecznica. e. Dziedziniec.

na dróg, przedewszystkiem kolei żelaznych, które ostrzeliwać mogą w sposób tak skuteczny, że nieprzyjaciel, chcąc osięgnąć drogę wolną, musi je koniecznie naprzód zdobyć. Francuzi, wedle zdania Niemców, są podobno przekonani, że uruchomienia wojsk swych polowych nie zdołają dokonać nigdy tak prędko, jak Niemcy; zaczerń zamki graniczne mają powstrzymywać najazd niemiecki i dać sposobność dokonania powolniejszego uruchomienia sił zbrojnych. Zamki te stoją samotnie w odległości 7 do 9 kilometrów od siebie wzdłuż granicy; nie mają one styczności ani oparcia o leżące za niemi fortece, poprzestawać więc muszą na własnych siłach, dlatego też bronić się muszą ze wszystkich stron—są to więc prawidłowe sześciokąty. Załoga (400 do 600 żołnierzy) i zarówno składy prochu, pocisków, jak i żywności, oraz innych rzeczy potrzebnych, znajdują w nich pomieszczenie w kazematach bezpiecznych od bomb: wogóle całe urządzenie ich^ wewnętrzne jest bardzo dobrze obmyślane. Rowy otaczające te forty są najwyżej 10—12 metrów szerokie a 8—10 metrów głębokie, ażeby utrudnić możliwie wybicie wyłomu w murach skarp. W kątach ramien-nych, najwięcej narażonych, wznoszą się wieże opancerzone, ruchome, zbrojne w dwa działa ciężkie. Prócz tego znajduje się w nich zwykle 80 — 40 dział wałowych, a nadto pewna ilość kartaczownic i działek szybkostrzelnych, głównie do obrony rowu przeznaczonych. Większe zamki tego rodzaju, broniące przejść szczególniej ważnych, wzmocnione bywają jeszcze za pomocą bateryj dodatkowych, obok nich wzniesionych i połączonych z niemi; uzbrojenie ich dosięga do 60-u dział, a załoga do 1000 żołnierzy. W fortach tych niemasz mieszkańców cywilnych, podobnie jak w fortecach czysto wojskowych, np. Iwangród, Nowogieorgiewsk. Jest to zaleta nielada, ponieważ tam, gdzie nie trzeba oglądać się na mieszkańców, obrona może być daleko uporczywsza i doprowadzona do ostateczności.

Na budowę najnowszych fortec wywiera wpływ stanowczy powszechne użycie dział szybkostrzelnych i rewolwerowych, a bardziej jeszcze ciężkich pocisków z nabojem wybuchowym (obus-torpilles). Działa szybkostrzelne wyrzucają setki pocisków mniejszych na minutę, zasypując istnym gradem śmiertelnym walczących; pociski zaś z dział ciężkich, napełnione bawełną strzelniczą, dynamitem, melinitem i t. p.

Fig. 203. Zamek graniczny ('Przekrój po linii C D rys...)

a. Rów główny, b. Wał główny, c. Poprzecznica.

padając, zagłębiają się nawet w ziemi gliniastej aż do 8-u metrów, a pękając następnie, czynią spustoszenia niesłychane; dotychczasowe mury forteczne prawie żadnego oporu im nie stawiają, nasypy ziemne również oprzeć się im nie mogą. Przed takiemi pociskami zabezpieczają już tylko do pewnego stopnia i czasu pancerze z grubych płyt stalowych i pokłady, przynajmniej 3- metrowe, z betonu, często jeszcze pokrywanego grubą warstwą granitu; te środki ochronne zastosowują też obecnie we wszystkich państwach europejskich. W Rossyi przeważa u-życie betonu, uchodzące za wystarczające; we Francyi zaś, Belgii, Szwajcaryi (góra św. Gotar-dą), Danii (Kopenhaga) i Rumunii (Bukareszt) opancerzenia stalowe. Anglicy używają nadto kloców granitowych.

W fortach nowoczesnych umieszczać trzeba działa wyłącznie w wieżach opancerzonych, i to działa najcięższe, strzelające na odległość 10 kilometrów. Ostrzeliwanie boczne rowów fortecz-nych dokonywa się z kaponiery za pomocą armat szybkostrzelnych, lecz kaponiery takie wobec pocisków wybuchowych niedługo będą mogły być czynne. Ażeby skuteczniej zabezpieczyć forty i wały przed szturmem, wznoszą na murach prze-ciwskarpy, i w rowie, zamiast skarpy, parkany żelazne. Nowe fortece zakłada się obecnie tak, żeby nieprzyjaciel niełatwo mógł budowę ich rozpoznać. W wałach znajdują się bramy, służące wyłącznie wojsku, oraz na czas pokoju dla mieszkańców,—te, rozumie się, zamykane bywają podczas wojny; bramy wojskowe, zwykle podwójne, bronione są za pomocą kazemat odpowiednio u-rządzonych. Prócz szos znajdują się w twierdzach kolejki obwodowe i podziemne dla ułatwienia przewozu dział i amunicyi; telegrafy, telefony i sygnały ułatwiają wydawanie rozkazów i kommunikowanie wiadomości. Elektryczne reflektory, dla oświetlania podczas nocy pola przedfortecznego, zawsze powinny być gotowe. Ażeby wyzyskać przedmioty między fortami, dające osłonę, zaprowadzono w niektórych państwach ruchome, opancerzone lawety.

W razie jeżeli w chwili wybuchnięcia wojny twierdza lub fort nie są wykończone zupełnie, a czas nagli, to się je wykończa tymczasowo, posługując się zamiast murów żelazem, drzewem, betonem i ziemią. Takie roboty nazywają się for-tyfikacyami pomocnicze mi, wzmocnione mi lub tymczasowe mi. Muszą one być tak samo zabezpieczone przed szturmem, jak budę-

wie stałe, a ponieważ na bicie głębokich ro- ciężkich, których najmniejszy kaliber jest 15-cen-wów i umocnienie ich ścianami murowanemi nie- tymetrowy, a każde działo ustawia się między

ma czasu, trzeba zastąpić je drutami i zasiekami. Zwykle wznoszą takie tymczasowe forty podług narysu barkanu (lunette). Mogą zdarzać się okoliczności zmuszające do wzniesienia takich obwarowań na tyłach wojsk działających: przykłady tego mamy pod Dreznem w roku 1813 i 1866, a z wielkim skutkiem pod Plewną w roku 1877—78 podczas wojny rossyjsko-tureckiej.

ëX t*

gtv

b,

Ir

Fig. 204. Otwarta baterya nadbrzeżna (Narys). a. Składy anmnicyi. b. Schrony sklepione (Abris), c. Mury. d. Poprzecznice (Traverses), e. Pomosty dla dział (plateformes) z betonu, f. Szyny, po których porusza się łożę działa, g. Kolejka dla dowozu nabojów działowych, p. Biegun łoża działowego (Pivot).

c

a/

::

•9

V.

.1

li

IL

PhF

W>X=mm.

Fig. 205. Opancerzona baterya nadbrzeżna (Narys). c, Przecięcie poziome opancerzenia czołowego, odlanego z żelaza twardego (Hartguss), d. Pokrywa żelazna bateryi. e. Szyny, po których toczy się łoże działa, f. Schody.

działywania na morze i wystawiony na napady okrętów wojennych, uzbrojonych w działa najcięższe. Fortyfikacye brzegów nie potrzebują bronić się, jak fortece lądowe, przeciwko oblężeniu zwolna postępującemu naprzód, lecz jako obwarowane miejsca brzegów mają uniemożliwiać okrętom wojennym korzystanie z portów, przystani, wpływanie w uścia rzek, w cieśniny morskie i t. p. Ponieważ czeka je tylko ostrzeliwanie z okrętów, nie zaś oblężenie, budują je zwykle jako obwarowania otwarte, baterye nadbrzeżne, albo też jako warownie zamknięte, ale przeznaczone zasadniczo tylko dla dział bardzo

dwiema poprzecznicami (traverses) (fig. 204 i 205). Gdzie natomiast chodzi o to, żeby zapanować nad wązkim przesmykiem wodnym przy pomocy nielicznej załogi i możliwie małej liczby dział i gdzie miejsce do budowli jest ograniczone, tam wznoszą obwarowania opancerzone (baterye pancerne). Opancerzenia (w Anglii z żelaza walcowego, w Niemczech z twardego lanego że-FortyfLkacya (obwarowanie) brzegów, laza), spoczywające na silnych murach, są bądź Jest to odrębny rodzaj fortyfikacyj stałych, od- tak zwanemi pancerzami bateryjnemi, rębny dlatego, ponieważ przeznaczony jest do od- ' bądź też ruchomemi wieżami opancerzone mi (fig. 206). Działa poza pancerzami ustawione są na łożach odrębnej budowy, dozwalających na strzelanie przez stosunkowo bardzo małe strzelnice w opancerzeniu. Obwarowania powinny być zakładane w ten sposób, żeby były zabezpieczone zupełnie od zalewu podczas burzy, oraz przeciwko ostrzeliwaniu z boku lub z tyłu. Jako porty wojenne muszą fortyfi-kacye nadbrzeżne być zdolne do podjęcia walki z flotą nieprzyjacielską, przed wjazdem do portu uszykowaną do boju, czyto, żeby ułatwić wypłynięcie statkom własnym, czy też, żeby nie-dopuścić zbliżenia się nieprzyjacielowi, pragnącemu zniszczyć strzałami okręty w porcie, jako też arsenały, składy, warsztaty okrętowe i t. p. For-tyfikacye portowe budowane bywają jako forty nadbrzeżne, zewsząd zamknięte, ponieważ muszą być zabezpieczone także przed napadem od strony lądu. Liczba i rozmieszczenie fortów zależne są od miejscowości. Warunki miejscowe wymagać także mogą, zwłaszcza gdy w pobliżu portu wylądowanie dla większych oddziałów nieprzyjacielskich nie przedstawia znacznych trudności, żeby do fortyfikacyj nadbrzeżnych przypierała twierdza lądowa, otoczona łańcuchem fortów, albo przynajmniej o-kopami miejskiemi, jak to, naprzykład, ma być urządzone pod Kielern. For-tyfikacye takie same w sobie nie wystarczają atoli, potrzeba je jeszcze wzmocnić przez zamknięcie wjazdu za pomocą min podwodnych (torped), wybuchowych i obserwacyjnych, mających za zadanie niszczenie zbliżających się okrętów nieprzyjacielskich, albo za pomocą zapór martwyjh (stałych albo pływających barykad), np. zatopionych umyślnie statków, pływających, łańcuchami połączonych i na kotwi-- cach leżących belek, lin, sieci, łańcuchów itp.; zapory te, przeznaczone do powstrzymywania statków nieprzyjacielskich, muszą być położone w obrębie strzałów armatnich. Przykładem twierdzy lądowej i morskiej zarazem jest Kopenha-

/

■

.

>

v - .

: ■!

•Xx.O

/r W .

______j ,T--

£»

ii

0HPl

■3

•;

U/ly

Śf«D

T)eff aut Ttaücrel ref?Par

<■”Furcht. f

et la 'J

ii

■ -:- r~-'

LI3i?**\vsr

■MosŻSIsS&iSm Web

1||f#

-lll#

1 1

[#Wp

-Mm&ätiSß

!(■■ • 'Willi i Frlpr^ ,■

mmmm

W5

tli

'"Hm i - 'p

r^bfPalai

•** *•”' *ś

r~e.Ce'-' "«5•

({lii

t|

;'r

I?

y et Plącz |

. u . i )    ^’‘r

. *Arme ' liii. niers

lion]

T:',:

K:

-«•f

rap*

SJ

.li

.....

cl-~..__,• -£I/\. 7 .......'*iièiy.r*T^ '

f-Ä -'"' " ■.''■■ éÇ'R^fi'ü-**    -

jfi&V „UJ Jr.<^ C'-ÉA «•*»    N

Sfel?

..

llf Vi

5%.

M>\

•il

'¹ ™¹ ■™

itJiiP/ace eta / Lech. jt

(fe

Ky,

"W

W¹

ma

lit

k&Æzl

kW

Il II

•T"

a,

■i

»4-

& t»

totP-WP1 a'

SaSrla

BELS

Pè

W

i|i

sI.BP

; xi

flfSl

r^-4P:,

Æji

Ii¹!

rand.

!i

~ -î: s,

ÿK

—-•w-_

■r'#

wMil

'««III

fl«j    ;

mm

m.

r.r. f:

J’’* J

lSEîl*wb?g^i

AźW—. - ...Æ®

•v?a

';-^v

W$//

/a

•PKP

"’" HiSlkl

-Î.

Hltl, iiii

IÉL» U

ml

3 a Ans

iSSi-źęte

■e.

ii(i

$&

KM

^Seî-r‘

"i-.

mÆpil

■/

TT

y « eh.

Piijj

ij.

•^nsr~

k Jb fcti *1

K AMT EN IEC Podolski^

-L

n -

!*£.

X—--

Mf

7;ille Fforte- dcsEstats de TcLcejnc. et de la FF faute Po do lie a vec Titre dfyeche et de Pa latinat, Siluee Sur le Sammet dune ÏÏlontapne entourée de 4; Härtere de SmotryCTU.et en relopee de Rochers cscarpet. .aj.8. deprez, j.minutes de Latitude ct$o. dep.so. min . dcLonpitude. Celte Place / ht priseparles Turcs Sur les Polonais le zof loust îCj z.

“ -- ,:~x

.-y' ,û

»i

mà

sfi

j Ptci/lï ^

/■SFb t-te^ess e

iS

Henvo i.v

î. Palais du Tech. -jq.Jésuites apres en t z £jlise Cathédrale (L Ccune .

SFPicrre etSFP.iul C. Carmes dichau/éez,

7.    Sainte CcdJierine apresent Ccurie.

8.    SMLichct dcsjaco bines ou lojcnt Us

Janissaires, ÿ. SFLa/zarJ£cpUal. xo.SFPierreetSF Paul aulreßris aux Rus-

jjŁj^JL v n

I*

W'éÊ

.1

aiiiowdbuy la pria ctpa/c mosquée au h G-randSeipneur entra le3?lcScptetn IC j dyz SFJCco las des Ja cobins.

p. Convent des Tran Cis coins.

w.

Wrf-

ém.

■v

Veuf

üäSÜü

•&V;

iii

>ÄS

S»i

fi

WW

Mf/|

m!

SUS

^jjiićns

Cal/w lùfuns.

ii.    SlStasiislas e/ans la.

Iwrtere&rt'. i h.JYotre Dama .

ij. Sf JTlcoIos .

i Ąi.Cjflise J&s^Armeniens l£. S'.c I~rubite, i S. S[fean.pUoscjuéâ. die Grand l;is Lr lj. lidsccnswiv 18. SI JYico las îy.SF^'dai'ie. ho. SI eU Ichel.

za. ^Yatżytłz dejesus,. zz.S’SCroLx. hors Leu Tbrttresse..

aa

IOW

'dduiyaMLc zj. SiGeoryes brute.

z.f,.Hautes dune T'oser ijiu. Sautee la. Vielt dc laeprise de ó< 'Tlące,, ait Ujr CU" 'se, - ] fierfones qui perta-enu zp. Pont quèjoint la. Pille a la iFei-teresse

''rr.

zS. Canal pour joindre l 'entrée et La Sertie delà Rincre. ij. Pas- ouïes Turcćc. entrere rit: dans le Tossc.

zS 1 adroit ouïes Turcs gèrent la nune.

7a

- ^

Â: - -    r—==

a Paris.

Chez, le S fiée ff~er dans l’Is le du Palais Su r le Quay de tOrlope a, la Sphère Papale . *virec Privilege eût P^tnp. I6g3,

Kamieniec podolski w posiadaniu Turków w końcu XVII w. (z mostem tureckim i meczetem).

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 175. T. XXII.

2-ga Tablica do artykułu Forty fikać y a — Fortece w dawnej Polsce (str. 907/

•'

il

SE

'■ -    -as?7g

m:

SB

wr,

m&

■

F'H 'Ą ' »2 *■

rag^fegl

IS

ai

-»•ł . w.

5?

— PM

:■ a#

-,

SF

fcs

......

fwis

***«

''-V

*J

' ap

WSBES

Zamek w WIŚNICZU (według fotografii z natury).

Brama Batorego w KAMIEŃCU PODOLSKIM.

00

3|i

•äw •

¹ i>f?i • ••

•- ■ !•/'■- w.....-,

"\r4m    t*—'V'%

gr$

\\ ,*î

*%

<y

§0§»

y-m

•F

"\

\>

A

,M

4 #• K %> JF

Vv

f*ł

Aj

o. to

C-s-J

hJ n_ ul

■«W ;

»4M:;

G!-- •-    ¹ ’ !4:J    1 : '~j n « i» ;

|! |j *0 j‘]

■ * *l * ' •' '

Uli,« «I » r! .

»i: »;

i -h

Al

A ŁTjP

H» FT miSætër A

‘■““pvi

■ >$;    •Xtf« .X»<fcBWL.    —

\æ

*</>>,

⁷>

îffinyüiii^iCH

WÛftlHI

-.'.A¹ » s

BT- AlJr

jt

„*•>

:tl

s:<\ *

Ä*

r,v

Plan zamku w WIŚNICZU.

Zamek MALBORG (z Albumu N. Ordy).

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 175. T. XXII.

1-a Tablica do artykułu Fortyfikacya—Fortece,w dawnej Polsce (str. 907).

SU

+ 2,09

l'.'M

Yi

+3>nft_L

ę Ir—-

iii&bb

W.

fp

’ii'l

»r !|i

+o

IHi

ï+fÊT

Fig. 206. Przekrój rysunku 205 po linii a—b. Fig. 207. Wieża obrotna, opancerzona do obrony brzegów

morskich (Przekrój,), a Przedpancerz z twardego żelaza lanego, b Kopuła z takiegoż żelaza, c Pokrywa z żelaza walcowanego, d Przyrząd poruszający.

ga (str. 908). Jako główne oparcie dla obrony całej Danii ufortyfikowaną ona została ostatecznie w r. 1894. Starsza część twierdzy, od morza, i nowa, od lądu, zostały według zasad najnowszej sztuki fortyfikacyjnej albo przekształcone, albo nowo wzniesione i uzbrojone 1100 działami różnego kalibru. Beton, opancerzenia, tudzież działa szybkostrzelne złożyły się głównie na obwarowanie Kopenhagi; beton, jako zabezpieczenie sklepionych kazemat, koszar, składów i t. p. oraz pomostów działowych na wałach (plateformes) przed pociskami, opancerzenie zaś—jako żelazne, ruchome kopuły, wieże, tarcze, łoża armatnie o-słonione, oraz strażnice (observatoires) i przyrządy do oświetlania elektrycznego (projecteurs de lumière electr.). Od strony lądu obwarowania bronione być mogą za pomocą zalewu sztucznego (inondation), kommunikacyę ułatwia droga obwodowa i takaż kolejka wązkotorowa, po stronie zachodniej twierdzy urządzona; forty zaś na przód wysunięte panują nad polem przedfor-tecznem i wstrzymują posuwanie się nieprzyjaciela. Forty od strony wodnej, wysunięte w morze, mają trzymać w oddaleniu flotę nieprzyjacielską i przeszkadzać ostrzeliwaniu miasta, tudzież, razem z obwarowaniami nadbrzeżnemi i portowemi, bronić portu wojennego. Przyrządy elektryczne, rzucające snopy światła na wielką odległość, przeznaczone są do wykrywania zbliżającego się pod osłoną nocy nieprzyjaciela ze strony lądu lub morza.

P. Fortece w dawnej Polsce. Pierwotne grodziska ziemne i grody z ostrokołów znać nie użyczały dość silnej osłony, gdy już któryś z Popielów uznał za potrzebne zbudować sobie wieżę z kamienia polnego przy Kruszwicy. Ta, do dziś dnia stojąca, lubo zrujnowana, wieża, była niegdyś niezdobytą twierdzą, a więc siedliskiem potęgi pierwszych twórców państwa polskiego, Wielkiej czyli starej Polski. Po zdobyciu Małej czyli młodej, nowej Polski, jeden z królów czy książąt rodu Piasta zbudował rozleglej szą, o trzech wieżach twierdzę, również z kamienia polnego, na wyniosłej, skalistej, marmurowej górże —zamek Chęciński (ob. t. XII

1) w Kra-

X. X.

str. 550); tu Władysław Łokietek w r. 1318 złożył skarby kościoła archidyecezalnego, przeniesione z Gniezna; tu odbył się walny zjazd wojewodów i kasztelanów z obu prowincyj w r. 1331 przed wyruszeniem na wojnę krzyżacką. Całego przecież kraju dwie takie twierdze nie mogły osłonić przed najazdami łupieskiemi Krzyżaków, którzy nie bali się nawet odwetu, ponieważ u siebie, w Prusiech, i na zabranem świeżo Pomorzu, pobudowali mnóstwo niezdobytych zamków z cegły, materyału przystępniejszego, łatwiej obrabianego, niż kamień. Cegielnie rozpowszechniły się w Niemczech w XIII w.; w Polsce pierwszy murowany zamek w Opolu stanął wprawdzie w r. 1228, ale poza Szląskiem o żadnym nie słyszymy. Dopiero Kazimierz Wielki pojął wartość polityczną fortyfikacyj nowego na-ówczas systemu i ubezpieczył od nieprzyjaciela wszystkie trzy części państwa swojego: Mało-polskę, Wielkopolskę, Ruś. Oto jest spis wymurowanych przez niego zamków, sporządzony przez dziejopisa Janka z Czarnkowa („Mon. Pol. Hist.” wyd. Bielów., II, 625—628): ko wie (zaczęty przez Leszka Czarnego, budowany za Wacława, teraz został powiększony i przyozdobiony), w Olkuszu, Będzinie, Lelowie, Czorsztynie, Niepołomicach, Ojcowie, Krzepicach, Sandomierzu, Wiślicy, Szydłowcu, Radomiu, Opocznie, Wąwolnicy, Lublinie, Sieciechowie, Solcu, Zawichoście, Nowem Mieście Korczynie; 2) w Koninie, Nakle, Wieluniu, Międzyrzeczu, Ostrzeszowie, Bolesławcu, Piotrkowie, Brzeźnicy, Łęczycy, lnowi o d z u; na Mazowszu dawniejszy zamek wPłoc-ku Kazimierz drugim murem opasał; 3) we Lwowie zbudował dwa zamki, w Przemyślu, Sanoku, Lubaczowie, Trębowli, Haliczu, Tu staniu po jednym. O technice i kosztach takich robót możemy powziąć wyobrażenie z opowieści tegoż Janka (II, 643. 644) o zamku Włodzimierskim, gdy Kazimierz Wielki zajął część Wołynia: „Zamek we Włodzimierzu był dawny, drewniany; pozostawiwszy go, Kazimierz wybudował na drugiej górze, gdzie był założo-

ny kościół katedralny z wypalanej cegły na cześć Najśw. Panny, zamek królewski o bardzo potężnycli muracli, w ciągu dwócli lat niespełna przed zgonem swoim, ale śmierć nie pozwoliła dwa lata codziennie po 300-u ludzi z wielką liczbą koni i jarzem wołów, które zwoziły wapno, kamienie, cegłę i drzewo; na tę budowę wydano przeszło 3 000 grzywien ze skarbu kró-

Vii tun

îv

Y urcfe'o |

J¹ Yedcri/iLsdt

edè

Rosenfyst

hnTlHo

?s

lie -, - ,

.. : > ‘huie

Fort

Fortunen 0

I L^ifbv

FortStSâ

Projet fort V*°V » D.yreli ave '

Torbæk

'Klaïupeuborg-

<agsvcerd

o³⁶

Nyngb/

'ccgersofinj

UentofteS

il

lernst

Ort

Jfridore JattHvidôre JattVMristianshoIrn

StrovHhovoU

24

23 f

oa

Ffjortàinrrng \£

i?

Vangeder BattVa[igede ^

jk^Buding< \ Batrtetudinge |BattTinghöjV

\tebPj

VÖ«

He

RT

LMöUctihmd

Satt.Charlottenlund

yjvrcibqr

24

ilautntpgcL

^jJîerlpv

ATôrkJwj

;•

ProjectVoÆ^

Tkiborq Fabriker

yHam

i(Re Vartov

\Zyncborg-Fabr

.Skorizuu

F* Middelgrund

[\<S

TTttÄ-sler

Satt. Kalkbränden

13

—S-

Broiidshöjl

OSÉS

tXj?9bJ

VaMosP

0ÜÖ

ta

^F* Trekroner jÇ^Fort Lynette

)i™4derikshavn

ÂdUtus Bah

' MCvBa tt U% M el l emf o r r

ffrissuii/r

Rodovre ]

lit

ïïsmii

% Fort Provesten 1HAVN

} Strickers Batt

Glostnm

jfc«*=*===®n

Jfolfne(jd\,

BronVlbyöster

'P Vigers

J Carlsberg'

aste Battl

nnbyvest

Entrer i'

SB

^Jomdbyoater

Fort

ïïviàavrP

/sshlm

plajls

,Batt. fcutrup

\X

lîroiulbv

Project] Q Fort

•ster il y

Öre,

SC

Taarnl

SjîKtmp,

\Glasvark,

FT

Ave do;

T    ûü

Lfgtegd

iMaglebylÙLe

~r

A M A]

Skjelgdejd

PfOJ

E^att

atterie(alt| |Batt (ait)

trMaglebyjfj

B ü C R T

•Jÿrskib

\ïbaiif>

Drag-ür

Clleruf) VÀ

m$r

oatterie

(ain

Pnof^att

Fig. 208. Obwarowanie Kopenhagi filo str. 907).

mu dokończyć roboty. Jednakże tak był już mocny, że ludzie, w nim siedzący, dobrze mogli się bronić oblegającemu nieprzyjacielowi... Nad budowaniem tego zamku pracowało przez lewskiego, a na cztery dni przed śmiercią król kazał posłać jeszcze 600 grzywien przez Wacława Tęczyńskiego (Wenceslaum de ThanczinJ proboszcza, który kierował robotami.” Zapewne tedy ów ksiądz, Wacław Tęczyński, pełnił czynność inżyniera od fortyfikacyi. Opasał też murami Kazimierz kilkanaście miast dawnych lub nowo-założonych. Utworzony przez niego system obrony wystarczył Polsce na parę stuleci; zachodziły tylko luźne, pojedyńcze uzupełnienia. Volumina Legum (ob. Inwentarz) wspominają zaledwo o kilku innych zamkach, późniejszego pochodzenia w tych prowincyach, polecając dozór i naprawę ich starostom ze szlachty krajowej. Niektórzy z nich rozszerzali fortyfikacye, albo wznosili wyższe mury, jak widzimy w Kruszwicy, obok dawnej wieży, i w Chęcinach (część górna z cegły ułożona na kamiennej dolnej); zwykle jednak woleli zabierać dla siebie dochody ze starostwa. Tam zwłaszcza, gdzie nie doznawano nieprzyjacielskich najazdów, for-z Polską nie posiadało takiego kompleksu twierdz, jaki powstał w myśli i woli Kazimierza Wielkiego. We właściwej Litwie, trapionej przez dwa niemieckie zakony, szczątki kamiennych zamków znajdujemy w Kownie, na Trockiem jeziorze, w Miednikach i Wilnie; na Rusi litewskiej baszty Nowogródka może sięgają czasów Mendoga; wszystkie inne zaś stolice książąt były ufortyfikowane drzewem, horodniami i wieżami. Dobrotliwość Jagiellonów ośmielała możnowładzeów do zagarnienia sobie na własność prywatną wsi hospodarskich, które obowiązane były dawać robociznę do wznoszenia i reparowania tych budowli. Lustracye starostw z czasów Zygmunta I zawierają dużo przykładów (np. „Rewizye Zamków Ziemi Wołyńskiej z r. 1545”, wyd. Aleks. Jabłonowski

' /Û

CRJfOV, *

7«

J**

fs «îl

II

r.\

'R

«kS£ /

>cO.

;>

^ CASMUWjL

-■

:ii

£!

m*

li

|J*V

I

I-/Î

>.

&vv

jiWr

l ⁷ fl⁰

ffnji •/ {> J r\ LJ

«• * U*

t>l '■>

llj

*v

⁷ J •r*'

ii iîü ii fil

r*K

ehSR

fîLÏ

îli

fa

l'V)

55

ivy

liii

raü

li

f.1,

Si

["Y

II

\T*y

7TFÏ

/#.

mm

lv?35v

aren

mm

Sä

Vj

mi

pP

Si

Fig. 209. Kraków w r. 1492 z Kazimierzem, wyglądającym jak oddzielne miasto.

tyfikacye rujnowały się i zamek z czasem zamieniał się na „gród” czyli siedzibę sądu grodzkiego ze składem dokumentów szlacheckich i więzieniem dla złoczyńców. Gdy Mazowsze przyłączonem zostało do Korony, przybyły zamki w Rawie, Czersku, Ciechanowie (zbudowany przez Bonę), Warszawski, Gostyński. Skutkiem zwycięskiej wojny z Krzyżakami za Kazimierza Jagiellończyka posiadła Polska pobudowane przez nich zamki: potężny Mal-borg, Toruń, Gniew, Chojnice, Głowę (Haupt), w punkcie wierzchołkowym delty rozdzielającej Wisłę na dwa koryta, i znakomicie przez mieszczan utrzymywane a wciąż ulepszane fortyfikacye Gdańska, z fortem „Latarnią” przy uściu Wisły do morza. Polsce świadczył Gdańsk wielkie usługi w wojnach XVII i XVIII w. W. Xięstwo Litewskie przed połączeniem się 1877 w t. VI „Źród. Dziejowych”), że zamki hospo-darskie rujnowały się przez niesumienność okolicznych possessoró w. W posiadłościach Bony jednakże, tak wołyńskich, jak mazowieckich, for-tyfikacye były utrzymywane w porządku i przybywały nowe. Zygmunt August upatrzył wśród bagien Narwi, na granicy Litwy i Korony, w środku niemal państw swemu berłu podległych, miejscowość nadającą się do założenia twierdzy niedostępnej. Był to Tykocin, obwarowany silnemi murami, zaopatrzony w działa i materyał wojenny. Kule kamienne trojakiej wielkości dają się wynaleźć jeszcze dzisiaj na dnie rzeki (Zygmunt Gloger ułożył z nich 5 piramid w ogrodzie swoim w Jeżewie). W tym zamku były umieszczone skarby królewskie i biblioteka, przeniesiona w 1569 r. z Wilna. Jak we Francyi Bourges, tak w Polsce Tykocin po-

Ł4

i

VlLNA

g:

^^2?.- - -«war

%3sÈ^ÊÊL

A

Jssbê

IgiaEs

K-ggas«;

0»

*«

te

«

/

»

3

et

,ö

Liya

iü

A

ggsâ^i-

3

'■■■

tądSfc

f /

~wm£»

1

&

: tó-

p

g

pfi

an

._j

5«

“W-- r

4fel

Sfe.

!§SP!

Us

^*-£ï

F” . .r—

SF<

>

•'

/]

~vrxr

rki

Efe

Lr

Sy

Fig. 210. Wilno w XVL wieku ('podług Brauna t. I z r. 1572 ).

fe44=

55 S    —JJ---*■•

-—:— =—^==

“ v

: —r

là

S

-V^*¹

=~=

ww%

SS-,

i

■ "TJ

>ai

™:ą

>

'•-n

i

Oj

(

JJ?À

-* > - --

«M

m

gP

H:.

-~r

•V?

> snos

C_>f} v J'gr'-:-~-'-Y'->»~ -r ^

<>

^|b

[Î.

=£J

—^flB

7k

Mäfi

■H2yS§|

^Z3

MiiS

r~

śg

-

ŚS:

=Ł-S=3»«=

msÿmm

Ä».

^■Æfeg:-sL-lS

a^K;S«&

_ - ——-~~^7

4--

•*2*i

'LÆë

,ifB

h-rr^V-

ii

L|

-'*jj

L^r-*

te

«a*

f ; <-V*

äm»-

p.

m.

fp

e-

fj

Km

2Î9

Fig. 212. Lwów z Wysokim Zamkiem w XVII w. ("podług Cellaryusza/

FE-?

IP

<v

;v j

Saitoscivm.

wr

P-ZUj

MWk

Bsè

=s

Ö:

4<

|gg=

sH

-p

iŁ

i.

£p

A 1^ li

-■

tti

~s*

F 4L

V . -/ .

.'S

Sgte

m.

ÖT

ÎS

WÙ

fi

i-

|1 .te

4L

⁸ ~St_Afe

r-|

EHIi

BŚMtó!

--.ił

Bip IM

sil wj

^1»

w*

/ • ^Armaenettieertuen z CclUjwm J Cutlz-g. Tempi S JlJiomtc $ Tempi- Armermm 6 Porta alTullxa j. Parta aJL eapelem ■ dnc£us S Terûyâlera

ÛL

Es§§!

0_fc=:

—

v5

\v

tes.Pi

ŹWtTTT

FljmyJcl. Pnwsz. Tlnstr. Kosz. 175. T. XXTT.

115

zostawał nietykalnym dla nieprzyjaciela w XVI i XVII wieku. Tak ważny dzisiaj pod względem strategicznym Brześć Litewski przy uściu Mucliawca do Buga posiadał odwieczne fortyfikacye; cofnął się przed niemi król szwedzki Karol X Gustaw w 1657 r., lecz w wojnach 1792 i 1 794 nie dały one żadnej osłony generałom Zabielle i Sierakowskiemu, skutkiem zaniedbania. Najwięcej cierpiały od najazdów nieprzyjacielskich, od Tatarów, a czasem i Turków, kraje południowe: Ruś Halicka, czyli województwo Ruskie, Podole, oraz oddzielone od Litwy, a do Korony przyłączone aktami unii Lubelskiej 1569 Wołyń i Ukraina. W tych krajach przeto rozwinął się najbardziej system obronny; tu najwięcej powstało zamków, okopów i różnego rodzaju fortyfikacyj nietylko w starostwach, ale i w dobrach szlacheckich, w horodach kozackich i w siedzibach rolnych wieśniaków. Ziemia była żyzna i w płody natury obfita, ale mieszkańcy jej żyli w ciągłej trwodze, szczególnie od końca XV wieku. W r. 1498 pojawili się poraź pierwszy Turcy, razem z Tatarami niszcząc ogniem i szablą długi pas od Podola aż do Przemyśla i Łańcuta. Popłoch sięgnął do Krakowa, gdzie mieszczanie „jęli wskok mury naprawiać i rozszerzać”; wtedy zbudowano „rondel” przed bram ą F1 o r y a ń s k ą; był on atakowany dopiero przez Szwedów w 1655 r. Podobnie mieszczanie wileńscy obwiedli miasto Wilno murem i umocnili bramy (Ostra Brama etc) w 1505 r. pod wrażeniem najazdu Tatarów, którzy jednak ponieśli wówczas dotkliwą klęskę (pod Kłeckiem) i nigdy później do stolicy litewskiej nie dotarli.— Wielkiej sławy jako twierdza niemożliwa do zdobycia używał Kamieniec Podolski; był też godnym jej, gdy książę Jerzy Koryatowicz założył tu swoją rezydencyę około 1350 r., na skale, otoczonej ze wszystkich stron rzeką Smotryczem, prócz wązkiego przesmyku, łączącego tę skałę z oko-licznem polem. Brzegi tej rzeki są strome, w niektórych miejscach pionowe i tak wysokie, że wojsko żadne nie zdoła wgramolić się na nie z białą bronią w ręku. Ale zupełnie co innego z bronią palną. Stefan Batory uznał już potrzebę zbudowania „bramy” czyli fortu na południowym krańcu miasta i „starego zamku” na polu przed przesmykiem. W XVII w., przy udoskonalonej artylleryi. i te fortyfikacye utraciły wartość, ponieważ okoliczne pola górują nad miastem: więc w r. 1672, gdy oczekiwany był sułtan, Mahomet IV, z ogromną armią i sławnym zdobywcą Kandyi, w. wezyrem Ahme-dem Kiupriulim, Jan Sobieski, ówczesny hetman w. kor., ostrzegał króla „o defektach tej fortecy”. Rzucono się do wzmacniania fortyfikacyj; zdaje się, że wtedy usypano przed „Starym zamkiem” okop niewielki, czyli wał ziemny czworoboczny, zwany „Nowym Zamkiem”, lecz ten został najpierw zdobyty przez Turków, a po 12-tu dniach oblężenia i silnej kanonady z 7-u bateryj tureckich, sa.no miasto poddać się musiało, wcale nie przez zdradę, o której szeroko ale bezzasadnie wówczas rozpowiadano (Mylne informacye Słownika Geogr. i niesprawiedliwy sąd półkownika Górskiego sprostował T. Korzon w „Doli i niedoli Jana Sobieskiego’’ III, 223 — 228). Turcy wprowadzili pewne ulepszenia, na przesmyku zbudowali most „Turecki”, a co najważniejsza—utrzymywali tu wciąż silną załogę. Usiłowania króla Jana III do odzyskania straty atakiem były płonne z powodu niedostateczności sił; niewiele też szkody wyrządzić mogła Turkom założona przez hetmana Jabłonowskiego w 1692 r., w odległości trzech mil od Kamieńca, przy uściu Zbrucza do Dniestru, forteczka „Okopy św. Trójcy”, bo komendanci jej, jakkolwiek gorliwie starali się niepokoić załogę Kamieńca, ogłodzić jej przecież nie mieli możności. Więc dopiero ciosy, poniesione w wojnie z ligą chrześciańską, i przygnębiający pokój Karłowicki (1699) zmusiły Turków do ustąpienia z Podola za Dniestr. Kamieniec wrócił tedy pod władanie Polski, ale już za czasów saskich, kiedy wojskowość poszła w zaniedbanie. Przy braku wiadomości o postępach forty fikacyi i całej sztuki wojskowej utrzymywało się w społeczeństwie przesądne mniemanie o nietykalności tego „cudu Bożego”. Dopiero w r. 1791, kiedy się formowało nowe wojsko za sejmu czteroletniego i komendantem został wykształcony oficer, Orłowski, dowiedziano się z jego raportów, że w Kamieńcu „wszystko się wali, wszystko popsute, wszystko jest niedokładne”. Baterye: Rondel i św. Urszuli, bramy: Polska, Ruska, Królewska, mur papieski etc., wszystko wymagało naprawy, albo przerobienia z gruntu. Armaty, przy rozmaitości kalibrów, które już ze zwyczaju wyszły, w znacznej części nie były zdatne do użycia. Arsenał pod gontowym, dziurawym dachem „nie wart nazwy” i musiał być nowym zastąpiony. Dokoła wznosiły się przewyższające góry, z których we 24 godziny można było zburzyć fortyfikacye, nieopatrzone kazematami. Na doprowadzenie Kamieńca do należytego stanu trzebaby przez lat kilka wydawać po kilkakroć sto tysięcy. W następnym wszakże roku wybuchła wojna, zakończona tryumfem Targowiczan. Komendantem został Rudnicki, który w r. 1793 bez wystrzału poddał twierdzę Rossyanom i sam przeszedł do służby rossyjskiej.—Na Ukrainie „ho-rodowej” każdy „pułk kozacki” czyli powiat, posiadał jakieś zamczysko drewniane i wałami ziemnemi opasane, horod czyli gród, lecz słynne w zaraniu dziejów mury Kijowa rozpadły się w gruzy po spustoszeniu mongolskiem Batu-Hana. Pod litewskiemi i polskiemi rządami istniał tylko zamek drewniany, od roku zaś 1654 siedzieli tu moskiewscy wojewodowie. Bracia w, stolica drugiego województwa Ukrainy

iM

Ih

%*#

ï St

s*

fi

m

», ;

üg

ri

m\

nf, P‘:;

m: f

HP? W$':$Èk*

W’ : ï'$Æ$%r

ém/m.

■Mgi' . . .

>■■: v f

r

-Ær,%

-v

liM-

îf

/’•

M ' ‘j

-,

Fi

SR

fTj

*vV? F *■

/<

ry- -

ï’ïL.aL

fej

Ł-

«i»

i«L

ut

:•

fs

*

’a- *

•« .»■ Jyli

æ*** --"

-4'i

IfcV

•:

ESS

ÿhi

18@

E*yf.Ts2 >

tri'

ï?

m*.*;

p. J

i * •*;,

B*».,

VA*

-imf'

!vl

Fig. 214. Stary zamek (murowany) i Nowy ^sypany wał) w Kamieńcu Podolskim w stanie dzisiejszym.

:■

prawo-brzeżnej, zawdzięczał obronność swoją bardziej położeniu swemu, aniżeli sztuce. Czerkasy nad Dnieprem, pierwotne guiazdo koza-czyzny, siedziba sławnego Ostafija Daszkiewicza, mogły obronić się w 1532 r. hordzie liana Sajdet Giereja, lecz w późniejszych wojnach nie miały znaczenia i dziś nie zachowały ani szczątków drewnianego zamku, jaki istniał jeszcze w 1765 r. (ob. t. XIV, s. 818). Więcej rozgłosu nabył Czehryń podczas „licholecia”.

wiśnickie Sebastyan Lubomirski. Syn jego, Stanisław, nadał zamkowi taką postać, jaką widzimy na rysunku. Kosztownie urządzone wewnątrz komnaty mieszkalne i nagromadzone bogactwa stanowiły zawadę w czasach wojennych. Tak w r. 1655, zapobiegając zniszczeniu, komendant poddał się Szwedom; oni zaś nie powstrzymali się od rabunku i wywieźli łupy na 150-u wozach. Z magnackich fortec najchlubniejsze dzieje posiada Z am o ść. Założył tę fortecę wraz z miastem -Jan Wielki Zamoyski, hetman i kanclerz w. kor., po zatwierdzeniu ustawy ordynackiej przez sejm z r. 1589. Zużytkowanie wód z dwóch rzeczek i bagien okolicznych, oraz profile wałów, jakie widzimy na planie, podanym we współczesnem prawie wydawnictwie Brauna („Theatri praecipuarum totius mundi ur-bium lib. VI, antio 1618”) świadczą, że założyciel stosował najlepszy w owym czasie system for-tyfikacyi, liollenderski, wypróbowany w walce z Hiszpanami. Jerzy Dousa oglądał z podziwem ogromną zbrojownię, czyli arsenał (Armamenta-rium) i działa, po części na nieprzyjaciołach zdobyte, po części świeżo ulane przez naj bieglej -szych ludwisarzy. Następni ordynaci utrzymywali starannie obronność tego ważnego placu. W r. 1648 Zamość zatrzymał Cbmielnickiego z ciżbą kozactwa i Tatarów przez dwa tygodnie, czcm uratował Warszawę i uinożebnił obiór Jana Kazimierza na sejmie elekcyjnym. Podczas najazdu szwedzkiego, gdy Karol X Gustaw, pobiwszy Czarnieckiego pod Gołębiem, spróbował dobywać Zamościa szturmem, Jan (II) Zamoyski, wnuk hetmana, nie uląkł się pogróżek ani ba-teryj, z których padło 150 kul ognistych d. 27 lutego 1656 r., i obronił się (Rudomicz, Pufendorf). W kilka miesięcy potem, w lipcu, przyjął pod straż przysłanych mu przez Jana Kazimierza jeńców szwedzkich z Warszawy i samego feldmarszałka Wittenberga, który tu umarł. Ta-tarzy nigdy nie śmieli kusić się o Zamość, ani zagonów swoich nie posuwali blizko niego. Z XVIII w. doszły nas liczne raporty o stanie arsenału, murów i załogi. Jeszcze i w XIX w., kiedy forteca znajdowała się pod władzą rządu krajowego, zasłynęła ona w r. 1813 z oblężenia, które generał Hauke zwyciężył wytrwałością. Skasowana dopiero w 1866 r.

Xiçstwie Litewskiem zasłużył na wspomnienie historyczne Słuck, miasto ufortyfikowane jednej linii Rurykowiczów, potem Gedyminowiców, następnie Radziwiłłów z linii kalwińskiej. W r. 1505 obroniła je księżna Anastazya od Tatarów, w 1648 nie mogli zdobyć go kozacy, a w 1655 Trubecki z 20-tysięcznem wojskiem moskiewskiem. Zwolniony w r. 1768 od obowiązku utrzymywania załogi na posługę Rzpltej, utracił cechę placu obronnego, chociaż posiadał aż trzy zamki. Mikołaj Radziwiłł Sierotka w r. 1584 zaczął budować zamek w Nieświeżu

Oddany wraz z całem starostwem Bohdanowi Chmielnickiemu, ufortyfikowany silnie murami przez Wyhowskiego i Doroszeńkę, był przez lat kilkanaście stolicą hetmańską, ale w r. 1678 w. wezyr turecki, Kara-Mustafa, zburzył go do szczętu. Umiejętnie przekształcił drewniane for-tyfikaeye Feliksa Prońskiego w Białej Cerkwi na znakomitą fortecę Stefan Czarniecki w 1664, tłumiąc bunty kozackie po niepomyślnej wyprawie króla Jana Kazimierza pod Głuchów i Siewsk.

Chociaż załoga z wojska koronnego zwykle nieliczną bywała, jednakże dzielni komendanci odpierali ata;%i i oblężenia Bruchowieckiego 1667,

Doroszeńki 1670—1, 1673 i w najnieszczęśliwszych chwilach, kiedy cała Ukraina znajdowała się w posiadaniu zbuntowanych Kozaków lub Turków, chorągiew polska powiewała stale na bastyonach Białej Cerkwi aż do końca XVII wieku, do czasu, kiedy odzyskała utracone kraje naddnieprzańskie.—Oprócz wyliczonych dotąd fortec państwowych, utrzymywanych w zasadzie z dochodu królewszczyzn, czyli dóbr rządowych, istniało w Polsce niemało zamków, a nawet i fortec, w posiadłościach duchowieństwa, szlachty i możnowładzców. Wsławiła się paulińska Częstochowa w r. 1655 bohaterskim oporem Millerowi, generałowi szwedzkiemu, wcale przecież nie groźna ani położeniem, ani rozmiarami fortyfikacyj swoich, ani uzbrojeniem. W XVIII w., gdy rząd opatrywał tę fortecę garnizonem, liczyło się zwykle około 180 głów żołnierza, a na wałach stało armat 8, haubic 4 i dział żelaznych, wtedy już nieużytecznych, 54 (T. Korzon:

W W.

„Wewnętrz, dzieje Polski” wyd. 2-e, t. V, s. 150 i 47). Obronniejszym, zdawało się, był zafliek prymasa, Łowicz, położony wśród bagien, przez które prowadziła jedyna droga, ale nie miał takiego obrońcy, jakim był przeor Kordecki: więc zajęli go Szwedzi w tym samym czasie.

—Z prastarego grodziska (wspominanego dotąd pod nazwą jednego wzgórza „Gródek”) powstał piękny zamek Wiśnicz, zbudowany za Jagiellonów, bo jagielloński orzeł z ciosu zdobi basztę z bramą wjazdową przez któregoś z Kmitów, z których pierwszy znany z dokumentów dziedzic, ha er es de Wysilić ze, był czynnym w r.

1367, ośtatni zaś z rodu zmarł w 1553 r. głośny w swoim czasie Piotr, wojewoda krakowski i marszałek kor. Na nim wygasła gałąź magnacka Kmitów. Spadek przeszedł na linie żeńskie, a w r. 1590 drogą kupna nabył dobra pomiędzy dwoma niewielkiemi jeziorami, i opa-

pał miasto wałem, zobowiązawszy każdego miesz-zanina, mającego posessyę, do usypania po je-ym pręcie. Więcej tu było okazałości, niż mocy obronnej. Zdobywana przez Szwedów w 1706 i przez Rossyan w 1754, forteca ta zakończyła haniebnie swe istnienie, albowiem d.

Lac lio wieże miała jedną chlubną chwilę w 1660, kiedy przez pół roku oblegał ją Cho-wański i nie zdobył przed nadejściem Czarnieckiego i Sapiehy, od których poniósł ciężką porażkę pod Połonką. Ale w XVIII w. zdobyli ją Szwedzi (1706) i Rossyanie (1709).—Na Wo-

.'i

Clii %

•i«

■ /J

{jM

nL^

P]]

if,\

§7.

le «lié

ÄÄäjäajeS

f i||i| ^ Mail

% MaEj-

mm ml a

Li« ÜIm

li

\x'

■T

FI

Ul i » im

•?

TH

11, i

ri

ID

fyFT,

il

lig. 21o. Jasna Góra częstochowska w 1655 r. podług Pufendorfa.

WOP

Si

Nie wytrzymałby

16 czerwca 1792 r. poddała się rossyjskiemu aenerałowi, Fersenowi, bez wystrzału i kapitu-lacyi na łaskę i niełaskę z pułkownikiem I)e-derką, 2 majorami, 27 oficerami niższymi, 804 gemejnami, 66 działami i wszystkimi zapasami. Zbudowana przez Karola Chodkiewicza forteca

łynui zasłynął w r. 1649 Zbaraż Wiśniowiec-kicli z bohaterskiej obrony 6-tygodniowej od Chmielnickiego i liana Islam Giereja, którzy otoczyli go półmilionową masą zbrojnego chłopstwa, kozaków i Tatarów, wszakże 16-u wściekłych szturmów sam zamek,

gdyby nie osłoniły go raweliny, belluardy, te-tragony, reduty, wzniesione wówczas pośpiesznie dokoła obozu przez umiejętnych „geometrów” czyli raczej inżynierów .—W województwie Ruskiem Sobieski

SëtÉlÈSRj

fi’!-¹

Jakób przebudował i u mocnił zamek przy mieście swojem Złoczowie, do dziś dnia istniejący i zamieszkały; niewielki rozmiarem, ale u-miejętnie urządzony i r przez syna, Jana, po- F prawiany wedle postę- iÉ pów sztuki fortyflkacyj- ||l nej, jak świadczą tra- ;U wersy na wałach. Murem opasana była Żół-kie w; baszta zamkowa zachowała się dotychczas i w Pomorzanach,

i

<P

“’-s

BI-

ER!

ES

:a

\Ć" " ’

Komarnie, a pomniejsze zameczki znajdowały się w wielu dobrach szlacheckich. Można powziąć o tern wyobrażenie, rozczytując się w doniesieniach Sobieskiego o marszu pod Kałuszę 1672. Dziś ani śladu nie zostało po tych małych fortyfikacyach. Wystarczały też one tylko do ukrycia się przed za-.- „gonami tatarskiemi; dla Ipjl wojsk europejskich nie stanowiły żadnej zapory, ani ochrony. f iä_ Fortyfikacyjne sy-Sjft.H stemy, ob. Fortyfika-cya.

T. K.

[rr

Forum    w prawie

m-rsT-    j--. -.M-mr    rzymskiem    zwało się

ppfplppîp    miejsce obrad, sąd: a)

w ogólności; forensis, sądowy, np. in foro cau-

należących również do Fig. 216. Zamek w Fiotrk o wie, wzniesiony przez sas dicere, disputatio fori. Jana Sobieskiego. Potoc-    W ściślejszem znaczeniu

cy mieli fortyfikacye w Warszyckiego około r. 1670, przerobiony w r. 1870 forensis oznacza tyle Podhajcaeh, Stanisławo-    na kancellaryę wojskową.    co civilis, np. skargi cy-

wie,    hetman Koniecpolski    wilne. — b)    ze względu

w    Brodach,    Ostroróg    w    na pewną    osobę: sąd,

"•

......

■

! . ~u

$*§pl

C 1 I 11

mm

W]

/SS*

/V

w.

f#"

I«» s I

p;

;'■ vl P*”!L „«

Wm*î

Mil

TïT

ifp

•mm*.

rJ^à

/

\

* -

• *V

.5

.7 •

■x„;

.

V?

•■-•X

.i

•v

|:

IL'"'"#'

** - «

. i g    ö*

i

Ik > 4S^IBHi

.    —g, -fr

' i. ¥vT

i} .

Kt« •**■£,

iMoycvi u

s®»

T”¹»!'

ir|! kj

•few

Wm ... ^    ,,

II»Ä^

.Éj

ÎS1

:: . s,

2S»fep§

* #

-/ -rsjfial

cfrl

4*

r*ztmr m

■7.1

;v,

ga

>*3

"Vü*"

*», ;

tV

as

-..

Ér

3FS

—Bgasw

*,    ’ yt; *

&$&88

jf

■vk

■a

a™

■'

fepfi

xï

’f':

PS

sr;,

•IB

jjâ

. _il?

■ '• ■ jÄt; ' -

(Ä

kJ

/S

<♦ »

éft*®ï8

gM« -. ':-U$S$\

y^

’mS,

mtm

■àÈJM

si-t

Forum romanum w stanie obecnym.

rî

Eue. Powsz. Ilustr. Zesz. 175. T. XXII.

Tablica do artykułu Forum — (str. 917).

/

V

I

f

»

■

■

\

■V

i

/

i

»

>•

J

..

i

;

■A

\

■> ‘ -

. ■■

h

&

;

T. D.

w którego obrębie się mieszka, właściwość sądu, competentia fori, forum competens. U-rząd sądowniczy mógł tylko we właściwym swoim obrębie sprawować sądownictwo. Właściwość sądu stosowała się albo do przedmiotu, albo do obrębu sądownictwa. Pretor miejski (urbanus) rozciągał swoją władzę sądową (iurisdictio) tylko na sprawy obywatelskie w Rzymie i w obrębie Rzymu, civis roman us podlegał władzy magistratów w Rzymie; pretor peregrinus sądził sprawy cudzoziemców, w Rzymie przebywających. Każdy municeps podlegał magistratom swego municipium lub osady (colo-nia), do której należał. Sądownictwo municypalne sądziło sprawy do pewnej summy. Z powiększeniem się państwa Rzymskiego praesides provinciae, rządzcy prowincyalni, sprawowali sądownictwo w swojej tylko prowincyi. Takie ograniczenie zwano competentia fori czyli właściwość sądu. Prawo rzymskie odróżnia prze-dewszystkiem forum originis i forum domicilii. Miejsce, w którem ktoś uzyskał prawo obywatelstwa, gdzie żył ojciec rodziny (patria), oznaczano przez wyraz origo-nativitas. Tylko w miejscu tern można było odbywać czynności sądowe (forum originis). Domicilium zowie się miejsce, które sobie ktoś obrał na stałą siedzibę bez względu, czy jest poddanym państwa, w którego obrębie miejsce to się znajduje, czy nie. W obrębie miejsca zamieszkania można było właściwe czynności sądowe odbywać, co nazywało się P. domicilii. Gdy zaczęto udzielać pojedyńczym municypiom prawa rzymskiego obywatelstwa (civitas romana), powstało dwojakie F. originis: specyalne w miejscu zamieszkania, stałej siedziby, i ogólne, powszechne w Rzymie, jako wspólnej stolicy państwa (Roma communis patria). Można więc było każdego chwilowo bawiącego w Rzymie zawezwać przed sąd rzymski; pozwany mógł jednakże żądać prowadzenia sprawy w sądzie swego zamieszkania, jeżeli tylko przedstawił vadimonium, t. j. przyrzekł stawić się pod utratą rękojmi. Prawo odwołania się do sądów zamieszkania zwano ius re-v o candi domum. F. originis miało głównie zastosowanie w sądownictwie dobro w ol-n e m, przy legis actio apud magistratum, przy ustanowieniu opiekuna (tutoris datio). Dla sądownictwa spornego (iurisdictio contentiosa) powstało równocześnie F. domicilii, skutkiem czego właściwym sądem był ten, w którego obrębie pozwany mieszkał (incolatus). Obok powyższych fora leg a li a, generalia tworzyła się powoli właściwość sądu (F. spéciale) na mocy dobrowolnych aktów. Strony mogły się zgodzić wyraźnie lub milcząco na sąd, przed którym rzecz chciały mieć załatwioną (F. convention ale, prorogatum); mianowicie, gdy w czasie wprowadzenia sprawy strona nie czyniła zarzutu niewłaściwości, co nazywano praescriptio fori. Również umówione miejsce uiszczenia

się czyniło milcząco ten sąd właściwym (F. solutionis), w którego obrębie zapłata uczynioną być miała, pomimo, że osoby pod innym sądem mieszkały. Często miejsce zawarcia umowy stanowiło dla stron właściwość sądu tego, w którego obrębie stosunek obowiązkowy umówionym został. Takie F. zwało się F. co litr actus. Utworzyła się także właściwość sądu ze względu na prowadzenie pewnych czynności w określonych miejscach, jak np. opieki, polecenia (mandatum), co zwano F. gestae ad mini strat i on is. Również właściwym sądem było miejsce, gdzie pewna zbrodnia spełnioną została—F. delicti commissi albo miejsce, gdzie złoczyńca został pochwycony—F. ap prell en sio nis. Teodozyusz II i Walentynian III wprowadzili r. 385 po Chr. t. zw. F. rei sitae, właściwość sądu ze względu na położenie rzeczy, t. j., że skargi rzeczowe można było wnosić tylko w miejscu, w którem przedmiot sporny się znajdował. Na mocy edyktów cesarskich utworzono dla powiernictw (fideicommissa) oddzielne F. „ut ibi petatur fideicommissum, ubi maior pars hereditatis est.”. Cesarz Justynian wprowadził t. z w. F. reconventionis, c on ne-xi tatis, dla każdej skargi ex eadem causa, t. j., że można było dodatkową skargę, będącą w związku z głównym sporem, wnosić przed tym sądem, gdzie ów spór się toczył. Starodawną zaś było regułą, że jeżeli strony w oddzielnych obrębach mieszkały, to właściwym sądem był ten, w którego obrębie pozwany mieszkał (actor sequitur forum rei). Gdy za czasów cesarstwa zaprowadzono sądy apellacyjne, rozpoznawanie sprawy należało zawsze do właściwego, niższego sądu, od którego wyroku można było się odwoływać do wyższej i najwyższej władzy, ta zaś ponownie żądanie rozpoznawała. Wreszcie utworzyły się odrębne, uprzywilejowane fora privilégiât a. Tak np. sprawy fiskalne sądził praetor fiscalis, a sprawy tyczące się podatków załatwiał t. zw. procurator Caesaris. O właściwości sądu (competentia fori) por. Festus „v. Municeps; Lex Flav. Malacit. 52, 53, 55, 56, 57” (Dig. V, I. Cod. III, 13); B ethm ann-Holl weg „Versuche über einzelne Theile der Theorie des Civilprocesses” (1827 Erste Abhandlung); Rudorf f „Röm. Rechtsgeschichte” (II, § 5); Vehring „Institutionen” (§ 110); Puchta „Institut.” (§ 152).

Forum (łac.)—rynek, plac publiczny u starożytnych Rzymian, przeznaczony do odbywania targów, sądów i zgromadzeń ludowych. W Rzymie, gdzie wcześnie założono kilka podobnych placów—rozróżniano fora sądowe (fora civi-lia) i fora targowe (fora venalia)\ do ostatnich należało targowisko bydlęce (f. boa-rium), rynek jarzyn (f. olitorium), rynek rybny i jatki (f. piscarium i macellum), rynek nierogacizny (f. suarium) i t. p. Pier-wotnem i najstarszem F. rzymskiem było słyn-

ne F. Romanum w dolinie między pagórkami kapitoliiï- (■ skim i palatyńskim, punkt î środkowy całego miejskiego rucini i życia politycznego. Był to płac, założony dopiero po osuszeniu gruntu przez „kloakę maxima” i to średnich rozmiarów, najwyżej 200 m. długi i 30—60 m. szeroki, początkowo otoczony krużgankami i budkami kryte mi, w których w czasach późniejszych znajdowały się kantory mianowicie bankierów (argentarii). Targ i zgromadzenia ludowe plebeju-szów odbywały się na arenie właściwego F., wyłożonej kwadratowemi płytami i zamkniętej z obydwóch stron u-licami (Via sacra i via sub veteribus). Natomiast zgromadzenia patrycyuszów i publiczne zgromadzenia sądowe odbywały się w czasach starożytnych na przylegającym, poświęconym, o kilka siopni podwyższonym placu, na Comitium, na którem mieścił się także stary gmach urzędowy senatu, Curia Ho-stilia, i (na granicy ku wła- v ściwemu F.) trybuna dla mówców (rostra). Gdy w skutek rozszerzania się Rzymu i imperyum przybywało coraz-to więcej spraw sądo-

1.    JCJI/Lriiurb Aureurn,

(Urnbihcuj I/rbu Romaz)

2.    T. Saturni

3.    Schała, JanlJia*

4» T.JD.TcspcLsicmi,

5.    Scalae GesnanuLt

6.    Crtvecos t/uw

7.    Arciu Tibtrit

8.    Lojmj SejrvxLi'u

9.    Eoaau CvTtius

10.    Eq

IL Rostra Vêlera.

12.    Ko stra Jjo vil iJuh^ L5SS3S

13. Jam.    v U.Janu* pW/-L'hiASŚa|| A-’¹*

lj.C hairulu H./71

10. Atnujn MincrraźĘ

IWf

I.

Dorruùani

llÊxNi

Jfel

t—i*

TcusaJt KonuaiL

n- «) a W *■>

um

<■

Ramant

wmmp'

IJSII

lUw

16

mmi

Jrflll a h ßfpt.SevervH-5

SU

/ÆÈK

mmlmrh

*o

siigSfe

ci-

«V

^JL’WÈBÊsiËr^£h îmm

Fig. 21 S. Narys Forum Romanum.

3) umujt Augualmnn f

T

Apollrruü •

ii.

P5|h

i"

f-.V

Fig. 219. Forum romanum zrekonstruowane.

wych, przeniesiono je z otwartego F. i comitium do osobnych, specyalnie ku temu celowi zbudowanych hal (tak zwanych bazylik). Najstarsze z tych budowli, B a s i 1 i c a Porcia, Sempro-nia, Opimia i t. p. mieścić się musiały na przestrzeni poza portykami i budkami F.. natomiast budowle monumentalne Augusta: Basilic a Ae milia i, największa ze wszystkich, Ba sili ca Julia, zajęły miejsce starych krużganków i fasadami swemi, zarówno jak i nowe świątynie, naprzykład T e m-plum Divi Julii, ozdobiły, lecz zarazem ścieśniły F. Gdy ruch handlowy wzmógł się w Rzymie, zniesiono północno-wschodnią dzielnicę, przylegającą do F., i zajęto ją na wspaniałe place z świątyniami i portykami. Place te nazywały się również F., jak F. Jul-

ium, F. Augusti, F. Vespasiani, F. Nervae dotyera będącego na służbie u Wenecyan. Fran-(zwane F. tr ansitorium, gdyż przechodziło się [ ciszka Sforzę, w wąwozie Tenno w r. 1489, poczem tędy na F. Romanum) i F. Trajani z ogromną Wenecya na mocy traktatu w Cavriano r. 1441 Basilica Ulpia, dwiema bibliotekami i znaną ko- pozyskała Lontano, Veilajo, Pescbierę oraz Ra-lumną Trajana, pod względem architektonicznym wennę, wydartą podstępnie rodzinie da Polenta, najdoskonalsze dzieło cesarskiego Rz;ymu. Dzię- W r. 1443 F. pociągnął za sobą całe Włochy ki wykopaliskom ostatnich czasów odkryto całe ! północne do wojny przeciw królowi Neapolu, F. Romanum i położenie poszczególnych budowli, j Alfonsowi I, którego popierał papież. Ale już —Por. Parker „The F. Romanum” (Londyn w r. 1445 Filip Visconti przeszedł na stronę 1876); Jordan „Kapitol, F. und Sacra Via in nieprzyjaciół, jego zaś następca w Medyolanie Rom” (Berlin 1881); „Ueber die Ruinen Roms” (14.47), Franciszek Sforza, walczył z powodzeniem

(Lipsk 1878).

Forami nazywały się też rozmaite miejscowości, zwykle w związku z iunem nazwiskiem, a oznaczało to, że w miejscowościach tych odbywają się sądy i targi. Ze znanych wymieniamy: F. Appii w kraju Wolsków przy Via Appia (Trepon-ti i Foro Appio); F. Cornelii (Imola), kolonia, założona przez Korneliusza Sullę między Bononią i Fawencyą; F. Fulvii (Velenza) w Liguryi; F. Julii (Fréjus), miasto portowe i stacya floty w pobliżu Marsylii; F. Julium (Cividale), kolonia rzymska w kraju Wenetów i w Hiszpanii; F. Livii (Forli) w Gallii, gdzie 412 r. Placydya, siostra Honoryusza, zaślubiła króla Gotów, Athaulfa; F. Marceili (San Giovanni w Persiceto) w Gallii; F. Popillii (Forlimpopoli) w Galii lombardzkiej; F. Popillii (Poiła) w Lukanii nad Tanagrem; F. Segusianorum (Feurs) na zachód od Lugdunu; F. Sempronii (Fossombrone) miasto w Umbrii nad Metaurem. W obozie oznaczało F. plac przed namiotem wodza, gdzie mieściły się Tribunal, Arae, oraz A u g u r a t o r i u m.

Wł. R.

nata: Jakób prosił więc o pozwolenie powrotu do ojczyzny, wszakże prośba jego pozostała bez odpowiedzi. Postanowił tedy za jakąbądź cenę dostać się do Wenecyi i w tym celu napisał list do księcia medyolańskiego , prosząc go o wstawienie się do senatu (1456), a ponieważ wiedział. że krok ten poczytany będzie za zdradę stanu, wystawił list na widok publiczny. Jakoż sprowadzono nieszczęśliwą ofiarą do Wenecyi, gdzie pomimo, że wyjawił pobudki, jakie skłoniły go do tego czynu, skazano go po raz trzeci na tortury, poczem nawpół żywego odesłano z powrotem do Kandyi. Osiemdziesięciokilkole-tni doża przeżył syna 15-u miesiącami, by na tydzień przed zgonem doznać nowej zniewagi. Oskarżony bowiem niesłusznie o śmierć admirała Piotra Loredano, został z poduszczenia rodziny jego złożony przez Radę Dziesięcin z urzędu,

przeciwko Wenecyanom. Wszelako w r. 1448 F-emu udało się i tym razem zawrzeć korzystny pokój, a nowa wojna, wkrótce potem wybuchła, zakończyła się zwycięstwem rzeczypo-spolitej i zapewniła jej ostatecznie posiadanie zdobytych przez nią ziem na kontynencie (traktat w Lodi 5 kwietnia 1454 r.). Podczas tych ciągłych wojen lądowych rozwinęło się na morzu Adryatyckiem do groźnych rozmiarów kor-sarstwo, które wyrządzało dotkliwe szkody handlowi weneckiemu, a jednocześnie na Wschodzie wyrósł i spotężniał najniebezpieczniejszy wróg Wenecyi—Turcy, którzy w r. 1453 opanowali Konstantynopol. Wewnątrz kraju wojowniczy doża miał również licznych nieprzyjaciół, do których należeli przedewszystkiem stronnicy możnego rodu Loredanów, mający także znaczny wpływ w Radzie Dziesięciu. Za ich sprawą syn F-eao, Jakób, został fałszywie oskarżony o przedajność, wtrącony do więzienia i wzięty na tortury, a następnie wygnany do Tryestu. Gdy zaś Almoro Donato, prezes Rady Dziesięciu, Foscari Franciszek, doża wenecki (* oko- zginął z ręki skrytobójcy, Rada znowu obwiniła ło r. 1372—f 1 listopada 1457 r.), sprawował o to nieobecnego Jakóba F-ego i, sprowadziwszy od r. 1412 rządy w Mantui jako opiekun nie- go do Wenecyi, powtórnie kazała poddać tortu-letniego Franciszka Gonzagi i w r. 1421 został rom; ponieważ nie przyznał się do niczego, wy-prokuratorem św. Marka. Obrany dożą na miej- wieziono go do Kandyi. Zdjęty rozpaczą stary sce Tomasza Mocenigo stał przez 34 lata na doża, który, pomimo całej swej władzy, nie czele rzeczypospolitej (1423 —1457). Jego wo- zdołał obronić syna przed potężnymi prześla-jownicza polityka zaborcza przyniosły Wenecyi dowcami, chciał złożyć fatalną godność, ale zmu wprawdzie znaczne nabytki terrytoryalne, ale je- szono go gwałtem do pozostania na urzędzie, dnocześnie rujnowała skarb państwa i tamowa- i Tymczasem wykryto rzeczywistego mordercę Dola handel. Sprzymierzywszy się z Florencyą i Ferrarą, rozpoczął w r. 1425 wojnę z księciem medyolańskim Filipem Maryą Viscontim, któremu odebrał przy pomocy słynnego kondotyera Carmagnoli (ob.), mianowanego naczelnym wodzem armii weneckiej, Brescię, Bergamo i Kre-monę (1427). Następna jednak kampania przeciwko Medyolanowi (1431) mniej już była szczęśliwą; Carmagnola, podejrzany o zdradę, został ścięty w Wenecyi (1432); pomimo to F., dzięki zręcznym układom, zdołał utrzymać rzekę Addę jako granicę rzeczypospolitej. Atoli już w r.

1433 wojna zapaliła się na nowo; Piccinino, wódz Filipa Viscontego, popieranego przez Neapol i Mantuę, wkroczył zwycięsko na terryto-ryum Wenecyi, której sprzymierzeńcami byli Kuźrna I Medyceusz, papież Eugeniusz IV, Genua i książęta Este; został wszakże pobity przez kon-

116

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 175. T. XXII.

r. Tragiczne dzieje Jakoba | je uczucia patryotyczne stwierdził F. tak w czynie, jak i w twórczości poetyckiej. W młodzieńczych łatach podczas wojen rewolucyi francuskiej walczył przeciw Austryakom w szeregach tak zwanej legii cyzalpińskiej. W późniejszym czasie wstąpił ponowie do utworzonego przez Napoleona wojska włoskiego; niebawem wszakże zraził się zupełnie do rządów napoleońskich i na ich upadku gruntował swoje nadzieje patryotycz-Foscarini Paweł Antoni, matematyk (* o- ne. Po r. 1815, zawiedziony w tych nadziejach, koło 1580—+ 1616), należał do zakonu karmę- wziął udział w ruchu narodowym włoskim, skie-litów, wykładał filozofię i teologię w Neapolu rowanym przeciw Austryi, i wskutek tego, sko-i Messynie, w 1608 został prowincyałem kala- [ ro Austryacy zajęli Lombardyę i Wenecyę, bryjskim. Znany jest z udziału, jaki wziął w obronie nauki Kopernika o obrocie ziemi.

25 paźdz. 14 57 F-ego służyły wielokrotnie za temat do utworów poetyckich, między iunemi do Byrona „The two F.” („Dwaj Foskarowie”, przekład F. Jezierskiego, Warsz. 1888). — Sismondi „Histoire des républiques italiennes du moyen âge” (Paryż 1826, 16 t.); Litta „Famiglie celebri italiane” (tom 0-ty); Senger „Historisch-kritische Studien” (Monachium 1878),

Hml.

z wielu innymi patryotami uchodzić musiał z kraju, czas jakiś przebywał w Szwajcaryi, potem przeniósł się do Anglii, gdzie do śmierci pozostał. W ostatnich dwóch dziesięcioleciach swego życia zaniechał zupełnie tworzenia poetyckiego i całkowicie oddał się polityce. W poezyi jego, obok wybitnych znamion indywidualnej natury twórczej, dwustronne widzimy wpływy: czysto swojskie, pochodzące od wielkiego tragika włoskiego, Alfierego, i obce, przyjęte od genialnych

Gdy, mianowicie, Galileusz jawnie uznał się stronnikiem tego poglądu i tern dał nową podnietę do poprzednio już przeciw niemu zwróconych napaści, Foscarini ogłosił w r. 1615 list:

„Lettera sopra Fopinione dei Pittagorici e del Copernmo délia mobilitâ délia terra e stabilita del Sole”, w którym wykazywał, że z biblii żadnego zgoła dowodu przeciw obrotowi ziemi wydobyć nie można. W podobnyż sposób wystąpił j wieszczów germańskich tej epoki. Z pierwsze-i mnich augustyański Didacus a Stanica; ale ! go źródła zaczerpnął F. pobudkę swych patryo-pisma te odniosły skutek wręcz przeciwny za- tycznych dążeń, z drugiego—swej wybujałej eg-mierzonemu, wprowadziły bowiem spór na pole zaltacyi uczuciowej. Oba te żywioły skojarzyły teologiczne i tern sprawę Galileusza pogorszyły, j się najzupełniej w najznakomitszym utworze F-a: List Foscariniego został zakazany, a tak nie- > w „Ultimę lettrre di Jacopo Ortis” (Medyolan pomyślny obrót rzeczy przyśpieszył zapewne j 1802), w których cierpienia patryoty, bolejące-śmierć jego. F. ogłosił nadto swe Kazania, go nad klęskami i hańbą ojczyzny, spotęgowane oraz Traktaty teologiczne i ascetyczne zostały przez smutki nieszczęśliwej, zawiedzio-(1611), w rękopisach zaś pozostawił „Gompen- ; nej miłości. Jest to niewątpliwie najwybitniej-dium artium liberalium”; „De divinatione artifi- sze dzieło poezyi wpośród wszystkich utworów, ciosa, naturali et cosmologica”; „De oraculis pobudzonych przez goethowskiego „Werthera”; antiquis deorum gentilium et sybillarum”; „De patryotyczna jego strona nadaje mu charakter

s. K.

cosmographia traetatus”.

j swojski i narodowy. Poemat F-a p. t. „1 se-Foscarini Marco, doża i historyk wenecki polcri” (Medyolan 1807) daje pierwsze objawy (* 1659 w Wenecyi—f 1763 tamże), był zarnia- tego nastroju duszy, który potem określony zo-nowany historyografem rzeczypospolitej; w r. stał najdobitniej niemiecką nazwą „Weltschmerz” 1732 rezydując jako jej poseł w Wiedniu, napi- i tylu wymuszonych i zmanierowanych znalazł sał bardzo cenny przyczynek do poznania dwo- przedstawicieli. Dramatyczne utwory F-a: „Tie-ru wiedeńskiego i jego polityki p. t. „Storia ! ste”, „Ajace”, „Ricciarda” należą całkowicie arcana del regno di Carlo VI imperatore” (wy- j do szkoły Alfierego. Znalazły one pomieszcze-daua w „Arch. storico ital.” 1843 we Floren- j nie wraz z innemi dziełami F-a w wyborze dzieł

eyi). Za usługi, jakie oddał rzeczypospolitej, będąc posłem w Turynie, został w r. 1762 wybrany na dożę, lecz w kilka miesięcy potem gicznych.

życie zakończył. Oprócz głównego dzieła, wy- Tosfiny są to związki, które otrzymamy zadanego r. 1752 w Padwie pod tytuł. „Della let- stępując 1, 2 lub 3 atomy wodoru w fosforowo-teratura veneziana libri 8’, ale zawierającego \ dorze rodnikami spirytusowemu Nap-rzykład: tylko 4 księgi, w r. 1830 wyszło sprawozdanie | jego z czynności na dworze turyńskim p. t. „Re- ! latione del vinggio in Sardegna nel 1743”.    *

jego, ogłoszonym w r. 1829. Nadto jeszcze F. jest autorem wielu studyów literackich i filolo-

W. Gr

P(CHS):,

PH;i

C H, P H,

fosforowodor metyl fosfin trójmetyl fosfin.

M.

Foscolo U go, znakomity poeta włoski (* 26 Podobnie jak i fosforowodor, mają nieprzyjemny stycz. 1778 r. na wyspie Zante, z ojca Wene- zapach. Zapach fosfinu etylowego jest nie do cyanina i matki Greczynki—f w Anglii w paźd. wytrzymania. Fosfiny są to słabe zasady, nie 1827), Był jednym z najpierwszych i najwybit- i działające na papierek lakmusowy. Na powie-niejszyeh przedstawicieli rozbudzonego tak sil- trzu utleniają się z łatwością i zapalają się sanie w końcu zeszłego i w pierwszej połowie me przez się. Przy ostrożnem utlenieniu dają obecnego stulecia pa'ryotyzmu włoskiego, Swo- kwasy lub ich bezwodniki.

Fosfoceryt (mineral.), ob. Kryptolit.

Ca.î(P0₄V₎ + 2FÎ.>g0₄—2CaS0₄ + CaH₄(P0₄l.( Ca;,(Pü₄).J + 4HCl=âCaCl.,-hCaH₄(P0₄).₂, '

że tworzy siarczan (CaS0₄) lub chlorek (CaCl.₂) wapnia i ortofosforan kwaśny wapnia z wzorem [CaH₄(P0₄)₂], a ten zmieszany z węglem (C) przy wypalaniu traci przedewszystkiein wodę, wydając metafosforan wapnia [Ca(PO.,)₂], który z nową ilością węgla przy bardzo wysokiej temperaturze rozkłada się jak następuje:

Fosfor. Pierw, cliem. znak P (we Fran-eyi Ph). Ciężar atomu=:31; Cięż. cząst. (P₄) — 124; cięż. właśc. = 1.83. <ł><o"j'.pópoę — niosący światło, od greckich wyrazów tó cfó)?=:światło i cpépsiv nieść. Najbardziej rozpowszechniony i najlżejszy z pierwiastków V-ej grupy.

(P—31; As—75; Sb=120; Bi=209).

3 C a(P 0:1 )., +10 C=P₄ -f C a., (P O., )₂ -f1 0 C O

Otrzymany, jak wyżej, jest ciałem miękkiem, żółtawein, podobnem do wosku, w wodzie nie-rozpuszczalnem, i w tej postaci zwie się fosforem żółtym lub białym. Kry stal izuj e się w układzie prawidłowym. Cięż. wł. 1.84; topi się przy 44"; przy 290" zamienia się w parę. Obchodzić się z nim należy bardzo ostroż-

mno czerwona. Nie topi się i nie zamienia w parę, lecz ogrzany do temperatury wrzenia białego fosforu (270") przechodzi w tęż odmianę. Energia chemiczna czerwonego F-u jest niższa niż białego, z tlenem bowiem łączy się dopiero około 240", a w zwykłej temperaturze wcale się nie utlenia. Biały fosfor jest jedną z najsilniejszych trucizn, czerwony nie działa na organizm, jako w cieczach organicznych nierozpuszczalny. Ogrzewany z ołowiem F. czerwony przechodzi w ciało krystaliczne, barwy cieinno-tioletowej, z metalicznym połyskiem. Jest to odmiana jeszcze mniej energiczna od czerwonej; zwie się fosforem metalicznym. Cięż. wł. 2.34. F. łączy się bezpośrednio, i to z wielką łatwością, nietylko z tlenem, lecz i z chlo-

platyna (Pt P„, cięż. wł. 8.77) łączą się z F.

Nigdy w przyrodzie w stanie pierwiastku wolnego nie znajduje się, ponieważ silne jego powinowactwo do tlenu staje temu na przeszko- t. j. wydzielają się 4 atomy P, odradza się 1 dzie. Związki F-u, a mianowicie sole kwasów cząst. ortofosforanu obojętnego wapnia i wydzie-fosforowych, należą do rzędu ciał bardzo waż- : la się 10 cząstek tlenku węgla.— Otrzymywanie nycli i rozpowszechnionych,—np. fosforany wapnia ¹ tą drogą F-u wymaga temperatury bardzo wy-(fosforyt, apatyt i in.), fosfoian żelaza (wiwia- | sokiej. Ogrzewanie następuje w retortach z gli-nit), wodny fosforan glinu (wawelit) i wiele in- ; ny ogniotrwałej, których wyloty są zanurzone nych).—Niema prawie materyi kamienistej, wcho- i w wodę.Materye organiczne oddziela się za pomo-dzącej do składu skorupy ziemskiej, któraby nie j cą przegrzanej pary wodnej. F. otrzymany spo-zawierała tego pierwiastku, chociażby w bardzo sobem tu opisanym oczyszczają za pomocą fil-małej ilości, pod postacią soli kwasu fosforne- ! trowania przez skórę zamszową, pod ciepłą wo-go. Ziemia orna i wogóle materye ziemiste za- | dą, i odlewają w laski. Aby F. zupełnie oczyścić wierają w 10 000 częściach od 1 — 30 części j należy go przedestylować. Wybitnemi własno-kwasu fosfornego. Ilość ta, jakkolwiek mogła- ! ściami F-u są: jego łatwa topliwość, lotność (daje by się wydawać małą, posiada niemałą wagę ' się destylować) i nadzwyczaj łatwa zapalność, w ekonomii przyrody. Żadna roślina nie dojrzeje w ziemi sztucznie pozbawionej kwasu fosfor-nego. Równie niezbędne dla roślin są tlenki kwasowe CO.,, SO.,, N₂0₅ i P₂0₅, jak i zasadowe K₂0, MgO, CaO i Fe.,O.,. Są to główne składniki nawozów sztucznych. Wraz z roślinami, które pochłaniają pomienione związki, przechodzi F. do organizmów zwierzęcych i zbiera się nie, zapala się bowiem już od słabego tarcia; w tkankach, przeważnie w kostnej. Fosforan ¹ w transporcie utrzymują go pod wodą. Na po-wapnia w pomienionej tkance wynosi 8O°/₀ wietrzu świeci wskutek powolnego utleniania się. ogólnej ilości ciał mineralnych w niej znaj- Jadowity. Pod wpływem światła słonecznego dujących się. Nadaje on twardość tkance lub wysokiej temperatury przechodzi w od-kostnej. Po raz pierwszy otrzymał fosfor zupeł- mianę allotropijną. Jest to fosfor czerwo-nie przypadkowo w roku 1669 Brand z Ham- ! ny, bezpostaciowy. Cięż. wł. 2.1. Barwa cie-burga, przeprażając mocz odparowany przy poszukiwaniach kamienia filozoficznego. W sto lat później Scheele dowiódł, że kości są źródłem bogatszem w fosfor, i wypracował sposoby otrzymywania tego metaloidu, używane dotychczas. W kościach fosforan wapnia zawarty jest w azotowej materyi organicznej, która daje klej i zwie się oseiną. Jeśli nie chodzi o klej, otrzymują fosfor, wprost spalając kości, przyczem oseina wypala się doszczętnie. Chcąc zaś zachować klej, oblewają kości przy zwykłej temperaturze słabym kwasem solnym, który rozpuszcza fosforan wapnia, klej zaś pozostaje nietknięty. W roztworze mamy tedy chlorek wapnia (CaCl₂) i kwaśny fosforan wapnia [CaH₄(P0₄)₂]. Wydobywając F, za pomocą wypalania kości (materye organiczne w tym ra- 1 rem, bromem, jodem, siarką i wielu metalami, zie ulegają zniszczeniu), otrzymujemy białą ma- a nagrzany F. czerwony także i z wodorem. Z so-teryę ziemistą (popiół albo mąka kostna), złożo- dem, stopiony pod naftą, tworzy bezpośrednio ną przeważnie z obojętnego ortofosforanu wa- Na,P,. Cynk, pochłaniając parę F-u, daje Zn.,P2 pnia [Ca.,(P0₄).₂]. Kwas siarczany lub solny ; (cięż. wł. 4.76), cyna—SnP, miedź Cu₂P, nawet działają na ten związek w taki sposób:

Żelazo, połączywszy się nawet z małą ilością F-u, staje się kruchem.—Główne zastosowanie F-u jest do wyrobu zapałek. Główka zapałki jest to mieszanina F-u, ciała jakiegobądź, dostarczającego tlenu przy ogrzaniu (dwutlenek manganu, tlenek ołowiu) i gumy, utrzymującej spójność. Zapałki szwedzkie nie zawierają w łep-kach F-u, lecz tylko cliloran potasu (dostarcza on tlenu przy ogrzewaniu) i różne materye palne; zapala się tylko przy potarciu o powierzchnię, na której znajduje się F. czerwony.—Do najważniejszych związków F-u należą jego związki ważne, z tlenem i chlorem. Z tlenem łączy się F. Fosforescencya, świecenie, własność wielu w dwu stosunkach, a) Trójtlenek fosforu ciał wysyłania słabego światła w zwykłej tempe-

P.,0;i. Biały proszek, łatwo zapalny, z wodą raturze. Wywiązywanie światła przez dane ciało daje kwas fosforawy H:iPO:i. Tworzy się przy jest normalne, gdy następuje wskutek silnego zetknięciu F-u z suchem powietrzem przy tern- rozgrzania, gdy zatem, według pojęć dzisiejszych peraturze zwykłej, b) Pięciotlenek fosforu, o cieple, ruchy cząsteczek ulegają tak dalece P.,0₅. Tworzy się w postaci białego, bezkształt wzmożeniu, że dają podnietę do drgań świetlnego proszku przy spalaniu F-u w tlenie lub na nycli. W wielu wszakże razach bez podsyce-powietrzu. Trudno lotny, chciwie przyciąga wo- nia temperatury ciała wzbudza się jego świe-dę. W pracowniach chemicznych służy do su- cenie pod wpływem różnych przyczyn. Zjawi-szenia cieczy i gazów. Z wodą daje zrazu kwas sko to nazywamy fosfor es cencyą, a ciała metafosforny, a następnie ortofosforny. W związ- posiadające własność takiego świecenia nienor-ku z chlorem F. daje trójchlorek fosforu malnego—fosforyzuj ącemi; nazwa ta poszła PCI., produkt palenia się białego F-u w atmo- od fosforu, którego własność świecenia w cie-sferze suchego chloru: bezbarwna ciecz, dy- inności dawno jest znana. Wiedemann wprowa-miąca przy zetknięciu się z powietrzem. Przy dził nową nazwę luminescencyi, z którą łą działaniu nań wody rozkłada się:

Ca.jłPOj.,, stanowi główną część składową popiołu z kości (ob. Fosfor). Wchodzi on do składu fosforytów, których obecność w ziemi ornej znakomicie wzmacnia jej urodzajność. Pas fosforytowy idzie od gub. Wileńskiej aż do Kur-skiej i dalej. Podole urodzajność swej ziemi fosforytom właśnie zawdzięcza. Pod wpływem kwasów obojętna sól Ca.,(P0₄).₂ nierozpuszczalna w wodzie, przechodzi w kwaśną, rozpuszczalną HCaP0₄. p e rfosfatów.

Stanowią one część główną s u-Inne fosforany są mniej

M.

czą się nazwy szczegółowe, zależne od przyczyn, PC1.₄ —(— 3H,0=H. PO. -j-3HCl    świecenie to powodujących, a mianowicie: fo-

Trójchlorek F-u może dobrać jeszcze dwa ato- j to luminescencya, elektroluminesceneya, chloru. Natenczas powstaje pięciocliło- chemiluminescencya, tryboluminescen-Jest to żółtawe ciało kry- cya * krystalol uminescency a.

/. F. przez podwyższenie temperutury czyli j termoluminescencya. Niektóre ciała, jak , dyament lub iiuspat, zwłaszcza odmiana jego j zwana chlor o fanem, wysyłają w ciemności świa-Jeżeli na związek ten działa mała ilość wody, j ^ło za sjabem ogrzaniem. Fiebig wszakże wykazał to rozkład następuje niecałkowity:    (1861), że bez poprzedniego wystawienia na pro

mienie światła ciepło samo F-i nie wywołuje, Związek ten zwie się tlenochlorkiem fos- ale podsyca tylko F-ę, wzbudzoną przez insola-foru. Jest to ciało ciekłe, które z wodą roz- cy§-kłada się na chlorowodor i kwas ortofos-

my

rek fosforu PCI.

O

staliczne, dymiące w zetknięciu z powietrzem i rozkładające się pod wpływem wody:

PCJ₅+4H,0=5HC1+H:,P0₄.

PCL+H,0=P0Cl:,-f2HCl

//. F. przez działania mechaniczne, a w szcze gólności przez tarcie, czyli try b oluminescen-cya, i F. przez krystalizacyę, czyli kry-sta loi uminescency a. Należy tu znane zjawisko, że cukier świeci, gdy jest tłuczony w ciemności; toż samo ma miejsce przy łupaniu miki i przy pocieraniu dwu odłamków kwarcu; kryształy azotanu uranu świecą, gdy są kruszone. Podobneż objawy zachodzą i przy krysta-lizacyi ciał; według Rosego fosforyzuje kwas arsenny, gdy ulega krystalizacji; potas i sód świecą w ciemności na powierzchni świeżo ściętej, a srebro ciekłe świeci w chwili krzepnię-

ci a.

III. F. przez działania elektryczne, czyli elek-troluminescencya. Niektóre gazy, przez które przebiegało wyładowanie elektryczne, pozostają przez pewien czas jeszcze świecącemi. Zjawisko to dostrzegł Geissler w rurach napeł-

M.

forny.

Fosfor boloński, ob. Fosforescencya.

Fosforany są to sole kwasu fosfornego. Fosforany ani mon u znajdują się w organizmach. Sól HNaNH₄.P0₄. (t. zw. sal microcosmi-cum) jest związkiem, w którego postaci wydziela się fosfor z organizmu zwierzęcego. Jest to kwaśny ortofosforan ammonu i sodu. Bywa ona używana w pracowniach chemicznych. Najważniejszą jednak ze wszystkich soli, jakie kwasy fosforu wytwarzają z potasowcami, jest fosforan sodu HNa.,.P0₄ z 12 cz. wody. Znajduje się ta sól w tkankach zwierzęcych, otrzymuje się ję z kwasu fosfornego i węglanu sodu. Niekiedy bywa stosowana jako środek lekarski, w praktyce zaś chemicznej jako najpospolitsza rozpuszczalna sól kwasu fosfornego. Fosforany wapnia, a mianowicie ortofosforan, wzór

l*r

präg

Fig. 220. Fosforoskop.

nionych gazami rozrzedzonemu Podczas przebiegu prądu elektrycznego rury w pewnych warunkach wypełniają się mglistem światłem bia-łem, które trwa jeszcze przez pewien czas po przerwaniu prądu. Sarasin wykazał, że świecenie to ma miejsce jedynie w obecności tlenu, który pod działaniem prądu przechodzi w ozon, a łączenie się ozonu z iunemi pierwiastkami ga-zowemi po przerwaniu prądu wywołuje F-ę. Nadmienić tu należy, że według Chappuis i zwykłe świecenie fosforu warunkuje się obecnością ozonu w powietrzu; w czystym tlenie fosfor nie świeci, ale staje się świecącym po doprowadzeniu pewnej ilości ozonu. Szczególniej piękne objawy świecenia następują w rurach Geisslera pod wpływem promieni katodalnych (ob. Kato-dalne promienie, Geisslera rury).

//. F. pod wpływem działań chemicznych czyli chemii uini nescency a. Do objawów tych, których typem jest świecenie fosforu, należy świecenie wielu zwierząt żyjących i roślin, oraz świecenie ciał roślinnych i zwierzęcych przy gniciu. Drzewo, liście, mięso i ryby świecą w pewnym stanie rozkładu, ale alkohol, eter i roztwór potażu niszczą szybko zdolność świecenia takich ciał. Własność świecenia posiadają także pewne grzyby, zwłaszcza w okolicach zwrotnikowych, liczne ryby i inne zwierzęta morskie, oraz niektóre owady, jak robaczek świętojański, Lampy ris noctiluca i L. splendens, Pyrophoms noctilucus (kukujo) i in. (ob. Świecenie morza i Świecące zwierzęta). Świecenie to jest niewątpliwie następstwem powolnego utleniania. Radziszewski we Lwowie wykazał, że do wywołania tego zjawiska niezbędna jest obecność tlenu; w atmosferze wodoru świecenie nie występuje. Według tegoż badacza aldehyd mrówkowy świeci, gdy jest ogrzewany przy dostępie powietrza; być więc może, że niektóre zwierzęta wydzielają aldehyd mrówkowy, który się pod wpływem powietrza utlenia na kwas mrówkowy i stąd świecenie ich sprowadza. Hankel okazał, że do świecenia mięsa gnijącego niezbędny jest tlen, pod dzwonem bowiem pompy powietrznej, kiedy powietrze rozrzedzone zostało do ciśnienia 2 lub 3 milimetrów słupa rtęci, świecenie znacznie osłabło, a przy dokładniejszem usunięciu powietrza ustało zupełnie. Dalsze badania wykazały nadto, że świecenie mięsa gnijącego wywoływane jest przez pewne bakterye.

V. F. przez insolacyę, t. j. po poprzedniem wystawieniu ciała na działanie promieni światła, czyli fotolumiuescencya. Jest to najdokładniej poznany rodzaj F-yi, która różni się od fluorescencyi (ob.) tern, że ta trwa jedynie tylko przez czas oświetlenia, gdy F. pozostaje i po usunięciu promieni oświetlających. Najpiękniej okazują zjawisko to fosfory sztucz-n e, otrzymywane przez wyżarzenie z siarką ziem alkalicznych, t. j. wapna, baryty i stron-cyany. W szczególności fosfor Canto na o-trzymuje się przez wyżarzenie skorup ostryg z siarką, fosfor O sanna przez wyżarzenie tychże skorup z realgarem (siarkiem arsenu), fosfor bolo ński przez redukcyę siarczanu baryty (spatu ciężkiego) węglem. Jeżeli ciała te są choćby przez krótki tylko przeciąg czasu wystawione na rozproszone światło dzienne, a zwłaszcza na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, to następnie w ciemności świecą przez godziny i dnie całe łagodnem światłem barwnem. Bardzo silnie i trwale fosforyzującą jest farba świecąca Balmaina, złożona z siarku wapnia, tlenku bizmutu i podsiarkonu sodu (0.0013 tlenku bizmutu i 0.1 podsiarkonu sodu na 1 część siarku wapnia); farby tej używa się do powlekania różnych wyrobów, jak pudełek do zapałek, cyferblatów zegarków kieszonkowych, szyldów i t. p., które stąd świecą w nocy.—Barwa, jaką świecą fosfory sztuczne, zależy głównie od sposobu ich otrzymywania; tak np. siarek wapnia, z różnych materyałów wyrabiany, świeci w różnych odcieniach barwy żółtej, zielonej i fioletowej. Znaczny wpływ wywiera też i temperatura, przy jakiej ciało jest na działanie promieni światła wystawione; tak siarek strontu w temperaturze—20° świeci fioletowo, przy-(-40" jasnoniebiesko, przy 70° zielono, przy 100° żółto. Zupełnie czysty siarek wapnia fosforyzuje bardzo słabo, nader wszakże drobny dodatek tlennika miedzi (0.00008 na 1) podsyca bardzo silnie jego świecenie. Tak samo działa tlennik miedzi na siarki baru i strontu. Podobnież fluorek wapnia, bizmut, niektóre sole alkaliczne, mangan, wzmagają F-ę.—Natężenie F-i z trwaniem jej nie ma żadnego związku. Niektóre fosfory sztuczne świecą przez kilkanaście godzin, przeważna wszakże ilość minerałów i soli kilka zaledwie sekund, i to bardzo słabo.—Do badania F-i zbudował Becquerel fosforoskop, który skraca, aż do drobnego ułamka sekundy przeciąg czasu między insola-cyą a obserwacyą. Przyrząd ten składa się z puszki A (fig. 220) z uczernionej blachy mosiężnej; w ścianie przedniej wycięty jest otwór C, a podo-bnyż otwór znajduje się naprze-ci w ko niego i w ' 4 ścianie tylnej. Przez środek pusz-I ki przechodzi oś, ^ dźwigająca dwie płyty kołowe RR i TT (fig. 221), które mogą być wprawiane w obrót za pośrednictwem korby H, kół zębatych 7) i Z oraz

trybu F. Każdy obrót ko- ; zamienić na fosforescencyę. Wiedemann tedy ła T) sprowadza 25 obro- do różnych cieczy fluoryzujących, jak roztworów tów płyt R i T dokoła icli j eozyny, eskuliny, siarczanu chininy, dodawał osi. Każda z tycli płyt ■ w pewnej ilości żelatynę; po zasuszeniu tych sub-posiada cztery otwory, po- j stancyj okazało się, że straciły własność fluory-staci takiej jak otwór C, s zowania, natomiast zaś fosforyzowały. W ten spo-ale otwory te rozłożone sób Wiedemann dał dowód, że ciało fluoryzują-są naprzemian, tak, że o- ce (ciecz) daje się zamienić w ciało fosforyzu-twory płyty jednej odpo- jące (ciało stałe), jedynie przez coraz znaczniej-Fig. 221. Wewnętrzne wiadają przegrodom płyty ; sze osłabianie ruchliwości jego cząstek.—(Ob. urządzenie fosforoskopu. drugiej. Ciało badane u-twierdza się woskiem w

zwie-S. K.

Świecenie morza, Świecące rzęt a).

ramie K (fig. 222), którą się osadza w górnej części puszki A, skąd ciało badane przypada między obu płytami R i T. W tylnej ścianie puszki osadzona jest wreszcie rura B-, ru-

i Fosforochalcyt v. Kobell—L u n n i t - P s e u d o-m a la c hit (minerał.). Minerał układu jedno-■ skośnoosiowego według H ai ding er a, trójskoś-noosiowego według Schraufa, kryształki zwy-; kle drobne i niewyraźne. Występuje pospolicie ; w kulistych, gronowych i nerkowatych skupieniach o budowie promienistej i włóknistej, a poprzez którą dobiegają do puszki]?^ 222 Osadzenie wierzchni szczotkowatej. Łupliwość słaba, od-promienie światła. Promienie ciała badanego te padają naciało badane, a w fosforoskopie. skoro ono fosforyzuje choćby

rę tę nasuwa się na inną,

łam nierówny. C. wł. 4.1—4.3; tw. 5; barwy zielonej, ciemniejszej lub jaśniejszej; blask tłu-! sty, słabo prześwieca. Rozbiory wykazują w nim: przez drobny ułamek sekundy, dostrzedz to mo- 1 ßCuO, P.,0., 3H.,0, co się daje wyrazić wzorem że oko obserwatora, spoglądającego przez otwór Cu;( (P0₄'), + 3 Cu (OH),; w odsetkach 70.82 tlen-C. W ten sposób poznał Becquerel, że prze- njku miedzi, 21.14 kwasu fosfornego, 8.04 wo-ważna ilość ciał posiada zdolność F-i, lubo świe- qy. niekiedy zawiera nieco selenu, co pochodzi cenie ich trwa przez bardzo krótki tylko prze- prawdopodobnie od domieszki selenku miedzi; ciąg czasu po insolacyi. Tak spät wapienny Bergemann nadto wykazał w nim 1.78°/,, w fosforoskopie świeci światłem pomarańczo- ; kwasu arsennego. W kolbce wydziela wodę wem, aragonit zielonem, podobnie jak i związki j czernieje; pod dmuchawką szybko ogrzewa-uranu oraz szkło zawierające ołów; korund, sza- j ny rozpryskuje się, powoli czernieje i to-fir, rubin, spinel wydają światło czerwone.—t o- pj gję w czarrią perłę, zawierającą jądro mie-sforescencyę pobudzają jedynie bardziej łamli- dziane; zmoczony kwasem solnym barwi płowe promienie widma, niebieskie, fioletowe i po- mień błękitnie; rozpuszcza się łatwo w kwasie zafioletowe, które ulegają przez ciało pochłonię- azotnym, słabo w ammoniaku. Znajduje się ciu, podobnie jak przy objawach fluor es cen- w Rheinbreitbachu, Niżnim Tagilsku, Cornwal-cyi (ob.); promienie czerwone i pozaczerwone us>    '    k. j.

- Fosforos (po grecku (pcoa'fVpoç. <J>asr.pópo; ‘Ecorfópoę, po łacinie Lucifer, Fous, dosłownie^ przynoszący światło), oznacza planetę Wenerę, jako gwiazdę poranną, przed pojawieniem się zorzy. Jako gwiazda wieczorna zmienia F. nazwisko swe na Hesperos, Vesper, Vesperugo, f Noctifer, Nocturnus. W greckiej mitologii rodzi go Astraios i Eos, albo Prefalos i Eos, albo też Atlas, sam zaś jest rodzicem Keyksa, Daidalio-na i Hesperyd. W greckiej i rzymskiej mitologii jest F. także przydomkiem bóstw, obdarzonych pochodniami i przynoszących światło, jako to Artemidy, Eos, Hekaty, Dyany Lucifera i Junony Lucina. Sztuki piękne przedstawiają go jako chłopca skrzydlatego, albo też na koniu z pochodnią w ręku, pędzącego przed Zorzą i Słońcem.

S. Dr/,.

Fosforoskop, ob. Fosforescencya. Fosforowe kwasy. Fosfor daje wiele kwa-

natomiast gaszą nawet F-ę, przez promienie bardziej łamliwe wznieconą. Jeżeli więc w ciemnej izbie rzucamy widmo słoneczne na płytę pokrytą substancyą fosforyzującą (jak farba Balmaina), która stała się świecącą pod wpływem światła dziennego, to w ciemności na tej słabo świecącej powierzchni dostrzegamy obraz widma, w któ-rem część słabiej łamliwa (czerwona) jest wygaszona, ciemna na jasnem tle, część natomiast bardziej łamliwa widma występuje jasno na tle ciemniejszem. Ogrzanie podsyca F-ę, ale zarazem skraca czas jej trwania, zasób bowiem po- j chłoniętej energii promienistej traci ciało prędzej.—Fosforescencya pozostaje w blizkiej łączności z fluorescencyą; przy cieczach obserwowano dotąd jedynie fluorescencyę, przy ciałach stałych jedynie fosforescencyę. Znaczy, to, że bar- ! dziej ruchliwe cząstki cieczy pod wpływem drgań eteru promieni padających łatwiej w drgania przechodzą, aniżeli cząstki ciał stałych.

Można więc stąd wnosić, że jeżeli ruchliwość ; S(^w> ⁵² których ważniejsze są następujące: cieczy osłabiona zostanie przez dodatek ciał ko- ■ H:!PO,₂ kwas podfosforawy loidalnych, kleistych, fluorescencyą cieczy da się ' H:iP0:(    „ fosforawy (jego bezwodnik P.,0.,)

wskutek nietrwałości z łatwością rozkłada się na stały P.,H i gazowy PH₃ (fosforyak); ten ostatni odpowiada ammoniakowi:

EPO.t H:iP04 H₄PaOl „

„    metafosforny 1

„    ortofosforny ,

pirofosforny )

F o s f o r n y kwa s. Ortofosforny kwas H:)P04 w stanie czystym jest ciałem krystalicznem. Jest on trój zasadowy, może przeto dawać trzy szeregi soli, np. z sodem:

(ich bezwodnik)

P-A

5PHa=PaH+3PH₃.

H,NaP0₄; HNaaP0₄ i Na,P0₄.

Otrzymuje się przez utlenienie fosforu kwasem azotnym i odparowanie cieczy w umiarkowanem cieple. Tworzy się także przy działaniu wody na (PC1₅) pięcioehlorek fosforu. Jako wodan kwas ortofosforny ma formułę PO(OH):j, a więc zawiera trzy hydroksyle (OH). Kwasy piro- i me-tafosforne są to niezupełne bezwodniki kwasu ortofosforuego. Kwas pirofosforny zawiera jeszcze 2 hydroksyle z 3-ch znajdujących się w kwasie ortofosfornym, mianowicie jego wzór chemiczny da się wyrazić [P0(0H),]₂0 czyli H₄P₂0.. Powstaje przy nagrzewaniu kwasu ortofosforne-go do 250", przyczem ten ostatni traci wodę. Kwas metafosforny zawiera już tylko jeden hydroksyl z 3-ch znajdujących się w kwasie ortofosfornym. Wzór chemiczny kwasu me-tafosfornego da się wyrazić PO (OH) O czyli HPO?.

wstaje przy przeprażaniu kwasów piro- i orto-fosfornych (najlepiej ich soli ammonowych). Jest to masa szklista, nielotna (acidum phosphoricum i glaciale); rozpuszcza się w wodzie, prażona, ulatnia ale się nie rozkłada. Tak więc możemy

Kwas ten (analog, kwasu azotnego) po-

Mieszanina fosforowodorów gazowego i ciekłego zapała się w powietrzu sama przez się i, spalając się, daje kwas fosforny. Prażąc (w rurce szklanej) fosfor czerwony w strumieniu suchego wodoru, otrzymujemy taką samą mieszaninę fosforowodoru gazowego, ciekłego i stałego. Mamy tedy trzy związki wodoru z fosforem: l)Fo-sforowodor stały. Barwa żółta. Wzór cli. P.₂H' (raczej P₄H₂); otrzymuje się przez działanie mocnego kwasu solnego na CaP. Zapala się u-derzony a także ogrzany do 175°. 2) Fosfo-rowodor ciekły PH, lub raczej P₂H₄, ciecz bezbarwna, samozapalająca się na powietrzu, wre przy 90°. Bardzo niestały, łatwo (pod wpływem światła HC1) rozkłada się na dwa pozostałe. Otrzymuje się przez przepuszczenie gazów, wydzielanych yrzy działaniu wody na CaP, przez naczynia oziębione. 3) nakoniec Fosforowodor gazowy czyli fosforyak, związek najbardziej stały, odpowiadający NH₃. Jest to gaz bezbarwny, niezapalający się na powietrzu. Ma zapach czosnku. Jadowity analog ammoniaku, rozkłada się jak ten ostatni, przy I prażeniu, wydzielając P i H. W wodzie rozpuszcza się słabo, z niektóremi kwasami tworzy związki przypominające związki ammonowe. Jednym z takich związków jest jodek fosforu.

, ,    Wzór ehern. PH.J, analog jodku ammonu. Pięk-

salmiak, do którego jest z wielu względów podobny. Fosforyak otrzymują zazwyczaj, działając wodanami potasowców na fosfor. Do kolby zawierającej roztwór ługu wsypuje się małe kawałki fosforu. Przy ogrzewaniu otrzymuje się w roztworze H₂KPÓ₂, fosforowodor zaś gazowy wydziela się:

otrzymać kwasy meta- i pirofosforny z orto- | krystalizuje sis w sześciany, przypominając fosfornego przez wydzielenie 2-ch lub 1 czę-    J J    J v

ści wody. Wszystkie te kwasy mają jeden i ten sam bezwodnik P.,0. (pięcioclenek fosforu).

Odróżniają je na zasadzie własności soli srebrnych i zachowania się względem białka (z jaj).

P₄ + 3K0H+3H₂0=3(KH₂P0₂)+PH₃.

Wraz z PH₃ tworzy się i fosforowodor ciekły, a wskutek tego produkt gazowy, wydostawszy się z pod wody na powietrze, zapala się, tworząc piękne białe kółka. Przytem, jak i w doświadczeniu z CaP, zapala się P₂H₄, lecz zapalony przezeń PH₃ także pali się, tworząc kwas fosforny: PH₃ + 0₄—H₃P0₄. Taki sam fosforyak, lecz czyściejszy, i dlatego niezapalający się, otrzymujemy przez przeprażanie wodanów kwasu fosforowego (4PH.J0₃=iPH.j4-3PH.i0₄) i podfosfo-rawego (2PH₃0₂ APH₃+PH₃0₄). Czysty PH3 skrapla się przy temper.—90°, wre przy—85°, zastyga przy—-135°, jak to widzimy z doświadczeń prof. Olszewskiego.

Fosfory sztuczne, ob. F o sfor esc en cy a.

Fosforyt (minerał.-geolog.). Nazwę tę noszą włókniste i zbite odmiany apatytu czyli fosforanu wapnia, złożone bądź z drobnych jego osobników, bądź stanowiące mieszaniny je-

.M.

Kwas ortofosforny i jego sole dają w roztworach soli srebra żółty osad Ag₃P0₄ i nie ścinają białka; kwas metafosforny daje biały osad me-tafosforanu srebra AgPO., i ścina białko; kwas pirofosforny i jego sole dają również biały osad Ag₄P.,0₇ lecz nie ścinają białka. Kwas fosforowy H:jPO:j, tworzy się przez działanie wody na jego bezwodnik, t. j. na trójtlenek fosforu: P₂0₃-f-3H₂0—2H₃P0₃, oraz przy działaniu wody na trójchlorek fosforu. Ciało krystaliczne; przyciąga wilgoć.

M.

Fosforowodor. Fosfor z wodorem nie łączy się bezpośrednio, można jednak otrzymać takie połączenia drogą uboczną. Fosfor, pokryty w głębokim tyglu tabliczką glinianą i przysypany wapnem, przy prażeniu łączy się z wapniem. Skład tego związku dobrze nieznany, zdaje się, że CaP.

Ciało to, wrzucone do wody. lub, co lepsza, do słabego kwasu solnego, wydziela gaz, który na powietrzu sam przez się zapala się i tworzy białe kółka, Pochodzi to stąd, że przedewszyst-kiem tworzy się fosforowodor ciekły PH,. a mianowicie; CaP-j-2HCl^CaCl₃-j-PH₃, który,

rodem.

K. J.

Fosgen czyli clii orotlenek węgla. Wzór chem. C0C1₂. Jest to jakby kwas węglany (w stanie wolnym nieistniejący) CO(OH)₂, w którym oba hydroksyle (OH) są zastąpione przez 2 atomy chloru, Otrzymuje się go przez bezpośre

K. J.

And. S.

go z węglanem wapnia, piaskiem lub gliną. Barwa ich zwykle szara, żółtawa lub brunatna, masy zaś ich naciekowe bywają pokryte jakby szkliwieni. Zwykle natrafiają się w nich liczne szczątki organiczne, kości zwierząt i muszle. Z powodu znacznej w nich ilości kwasu fosfor-nego (od 16 do 35°/₀), przerabiają je na super-fosfaty, używane z wielką korzyścią do użyźnienia gruntu. Bogate pokłady F-u znajdują się w trzeciorzędowych formacyach Anglii, gdzie pokłady ich mają 9 mil angielskich długości. W Nassauskiem występują one na obszarze mającym 6 mil geograficznych długości. Obficie występują również w południowej Norwegii, w dolnych piętrach formacyi kredowej we Fran-cyi. W ciemno-fioletowych łupkach iłowych formacyi sylurskiej na Podolu ruskiem i gali-cyjskiem leżą bardzo liczne konkrecye F-u w postaci foremnych kul rozmaitej wielkości, a w górnych piętrach formacyi kredowej w Rossyi środkowej, od Symbirska prawie do Grodna, szczególniej zaś w guberniach Orłowskiej, Worones-kiej i Kurskiej, wśród piaskowców tej formacyi występują bogate pokłady F-ów, zawierające dobrze zachowane szczątki jaszczurów, zęby ryb, muszle i t. p. Odmiana ta F-u przez Kipria-uowa nazwaną została północnym osteoli-tem, a w ludowej nazwie zowie się samo-

K. J.

Fosforyty duercy (geolog.). Szczególne znaczenie wśród francuskich paleogenowych czyli starszych trzeciorzędowych osadów przedstawiają fosforyty Quercy, stanowiące samoistne pokłady, złożone u spodu z konkrecyi fosforytu, u wierzchu z czerwonej gliny i marglu Występują one jako pojedyńcze wysepki wśród silnie rozmytego wapienia jurajskiego, którego kotliny wypełniają. Zasługują one na uwagę z tego mianowicie względu, że zawierają mnóstwo kości zwierzęcych, szczególnie wśród wierzchnich glin. Fil hol opisał z nich 58 gatunków zwierząt ssących, z których 14 było nowych a 25 znanych z gipsu w Montmartre. Wnioskując z form znanych (Palaeotherium, Ano-plotherium, Xiphodon, Hijaenodon i t. p.) pokłady te należą do dolnego oligocenu, wszelako obok nich znaleziono Cainotherinm, Amphitragulus i Acerotherium, formy bardzo blizkie mioceno-wym. Dowodzić się to zdaje, że pokłady te zaczęły się osadzać w okresie dolnego oligocenu i osadzały się wciąż aż do epoki dolnego miocenu. W każdym razie, są one osadami z wód słodkich, znaleziono w nich bowiem oprócz szczątków wyżej wymienionych ssących, jeszcze i mięczaki wód słodkich (Planorbis, Limnaea i inne).

dnie działanie tlenku węgla na chlor, przy działaniu światła. Jest to gaz bezbarwny, łatwy do skroplenia w ciecz, która wre przy-f-8n. Cięż. wł. 1.43. Zapach duszący, jak wogóle u lotnych bezwodników chlorowych (chloranhy-drydów). Woda rozkłada go na dwutlenek węgla i kwas solny: C0C1₂-|-H₂0=C0₂-|-2HC1. M-

Fosgenit Kerasin Beudant, Ołów rogowy (miner.). Minerał układu kwadratowego; kryształy bądź krótkie słupki, bądź ostre piramidki. Łupliwość równoległa do ścian słupa, dosyć wyraźna; odłam muszlowy, C. wł. 6.6— 6.3; tw. 2.5—3.0, jasno-żółtawy lub zielonawy, szarawy lub szary, blask dyamentowy tłustawy, przeświecający w rozmaitym stopniu. Wzór empiryczny: Pb., Cl., CO:!, czyli związek jednej cząsteczki węglanu ołowiu z jedną cząsteczką chlorku ołowiu: Pb CO:i-j-Pb Cl.,, w odsetkach: 49 węglanu ołowiu i 51 chlorku ołowiu. Pod dmuchawką topi się łatwo; w płomieniu utleniającym—na żółtą nieprzezroczystą perłę, w płomieniu odtleniającym daje guzik ołowiu z wydzieleniem par kwaśnych; w rozcieńczonym kwasie azotnym rozpuszcza się a roztwór daje odczyn chloru. Minerał bardzo rzadki.—Znajduje się w Matlock i Cromford w Derbyshire, w Monte Poni na Sardynii, wreszcie w Tarnowskich górach, gdzie dobrze wykształcone a często dosyć duże jego kryształy zwykle całkowicie przeobrażone są w węglan ołowiu.

Possano, miasto we włoskiej prowincyi i okrę. gu Cuneo, na lewym brzegu Stury, przy dr. żel. Turyn - Cuneo, z odnogą do Mondovi, siedlisko biskupstwa, piękna katedra, stary zamek, semi-naryum duchowne, szkoła techniczna, szkoła we-terynaryi, gimnazyum, akademia umiejętności z biblioteką, domy sierot, szpitale; przemysł jedwabny i papierniczy, garbarnie, wielka fabryka prochu; znaczny handel; 18 060 m-ców (1891).— W starożytności Fons sanus było od r. 1236 lennem cesarskiem margrabiów Busca, oraz warownią; później przyłączone do Sabaudyi; biskupstwo utworzone w 1580 r.— W r. 1796 Francuzi zdobywają miasto szturmem, lecz Au-stryacy pod Melasem odbierają je d. 18 września 1799 —a w dwudniowej bitwie 4 i 5 listopada tegoż roku biją Francuzów na głowę pod poblizkiemi wioskami Savigliano i Genola.

Fossaryusze, Fossaryanie, heretycy w XV wieku, pochodzący jak się zdaje od Adamitów (oh.), wzięli nazwisko od wyrazu fossa, dół, jaskinia, gdyż się tam zgromadzając w nocy, wyszydzali święte Sakramenta, na kapłanów rzucali przekleństwa, a potem bez różnicy stanu i wieku oddawali się rozpuście cielesnej. Każdy, wstępując do tej sekty, obowiązany był słuchać Mszy świętej w kościele katolickim, i tamże po cichu na każdą czynność kapłana najokropniejsze ciskać przekleństwa. Po dokonanem bluź-nierstwie dawano nowicyuszowi połknąć wielką muchę, i obrzęd ten nazywano natchnieniem du-

W. O.

And. S.

R.

Fosse Antoni —

ui

-

CD

m.

«C--

ii

-i.

cha Bożego, co ich napełniało stałością niewzruszoną, tak, że ani najsilniejsze napominania, ani bojaźń kar najokrutniejszych, nie zdołały nawrócić ich do prawdziwej wiary. F. najbardziej rozmnożyć się w Czechach, gdzie ich liczono do dziewiętnastu tysięcy. Stąd pojawiły się niektóre młode niewiasty w Polsce, i zaczęły niedoświadczoną młodzież znęcać do siebie. Dowiedział się o tern Albert z Płocka, Dominikan, mistr., teologii i inkwizytor krakowski, a otoczywszy ich zgromadzenie siłą zbrojną, wszystkich, w liczbie dwudziestu, kazał schwytać i oddać w ręce sprawiedliwości. Znajdowała się pomiędzy nimi i szlachta, która po zadosyć-uczynieniu i odwołaniu kacerstwa, wraz z innymi również pokutującymi, z więzienia uwolnioną została. Kobiety zaś wszystkie, z obnażone-mi plecami przez Kraków prowadzone, rózgami chłostane, nareszcie żywcem spalone były. Działo się to około roku 1505. Widząc F. że im się tu nie powodzi, postanowili na Rusi szczęścia doświadczać. W tym celu przybyło do Lwowa trzech członków tej sekty; ale tu Andrzej, Dominikan, najczujniejszy inkwizytor, wytropiwszy ich, natychmiast kazał okuć w kajdany i dc więzienia wtrącić. A ponieważ ani pokutować, ani też odwołać swego kacerstwa nie chcieli, zatem, jako zatwardziałych bezbożników, spalono ich publicznie. Tym sposobem r. 1506 przecięła się wędrówka F-ów do ruskich krajów.

L. R. w „Encyklop. Org.”

Fosse (Antoni de la) (* 1635—+ 1708), poeta dramatyczny francuski z XVII-go wieku, zaliczany do najwybitniejszych następców i naśladowców Racine’a. Otrzymał bardzo staranne wykształcenie i cieszył się powodzeniem w ówczesnym wielkim świecie paryskim.—Był sekretarzem poselstwa francuskiego we Florencyi i odznaczył się też w zawodzie wojskowym. Ogłosił najprzód pewną ilość poezyi lirycznych (idylle, ody, madrygały), zebranych następnie w zbio-rowem wydaniu („Oeuvres”, Paryż 1747). — Rozgłos i stanowisko w literaturze zdobył sobie dopiero przez swoje tragedye: „Polyxena”, „Tezeusz” i „Manlius Capitolinus”. Szczególniej ta ostatnia tragedya (wystawiona po raz pierwszy w Paryżu 18 stycz. 1698 r.), ogromne zjednała mu powodzenie i ogólnie uznana została za najlepszy utwór dramatyczny, jaki pojawił się na scenie francuskiej od śmierci Racine’a. — Następnie wprawdzie okazało się, iż niektóre najważniejsze sytuacye tej tragedyi wzięte zostały z utworu poety angielskiego, Tomasza Otway’a, ale to odkrycie nie zmniejszyło powodzenia „Manliusza”, który przez długie lata stale utrzymywał się w repertuarze teatrów francuskich i jeszcze na początku naszego wieku wskrzeszony został na nowo, dzięki mistrzowskiej grze Taimy.

Fossilia (łaciń.)=kopalne.. w ogólności więc minerały i skamieniałości.

Enoykl. Poważ. Ilustr. Zeaz. 175. T. XXII.

Fossoiïlbrone, w starożytności Forum Sem-pronii, miasto powiatowe we włoskiej prowin-cyi Pesaro i Urbino, okręgu Urbino, na lewym brzegu rz. Metauro, śród znacznych pagórków wschodniego stoku Apeninu Rzymskiego; jest siedliskiem biskupstwa, ma piękną i dużą katedrę, starodawny zamek, seminaryum duchowne, gimnazyum, szkołę techniczną; znaczna produk-cya wyborowego jedwabiu, uważanego za najlepszy w świecie (Seta della Marca); źródła mineralne; 9 600 m-ców (gmina). Ruiny starożytnego teatru i bramy leżą o 2 km. od dzisiejszego miasta. W pobliżu miejsce bitwy, w której Rzymianie porazili Kartagińczyków pod Has-drubalem 207 r. przed Chr.

Fossores (grabarze) w pierwotnym Kościele, przynajmniej w Rzymie, stanowili osobny stan (ordo) wśród niższej hierarchii duchownej, jak tego dowodzą starożytne pomniki katakumb rzymskich (ob. Martigny „Diction d. antiqu.”

s. 280), Teodozyuszów Kodeks praw (L. 7 tit. 20 1. 12), który ich nazywa klerykami (cleri-ci), i pisma św. Hieronima („Epist. ad Rustic., ad Innocent”). Według „Liber Pontifical.” ustanowił ich św. Klemens I, papież, a po r. 325 już niema nigdzie o nich wzmianki (Northcote et Brownlow „Rome souterr. trąd. Allard.” s. 139). Nie znamy też obrzędu, jaki był używanym przy święceniu F-ów. Obowiązkiem ich głównym było kopanie grobów w katakumbach. Z początku czynność tę wykonywali bezpłatnie; od IV w. zaś są ślady, że za miejsce w katakumbach brali zapłatę od osób zamożniejszych,

¹ które sobie życzyły być pochowanemi przy grobach męczenników. Może powodem tych opłat było to, że gdy ustały prześladowania, groby zaczęto kopać na powierzchni ziemi, w miękkim gruncie, więc za kopanie trudniejsze w opoczy-stych katakumbach, i dlatego, aby najętego już raz miejsca nie oddano komu innemu, również życzącemu być pochowanym w tern samem miejscu, interesowani płacili fossorom. Inne nazwy F-ów są: lecticarii, libitinarii, copiatae, decani. Oprócz kopania grobów ubierali także ciało do pogrzebu (8. Hieronim „Ep. ad Innoc.”). W hierarchii duchownej zajmowali miejsce między ostyaryatem a lektoratem i byli o jeden stopień wyższymi od ostyaryuszów.—„Encykl. kościelna”.

Fostsr John Weis, inżynier amerykański (* 1815 w Petersham w stanie Massachussetts—f 1873 w Chicago). Od r. 1837—38 brał udział w pracach geologicznych w Ohio, a w 1849 w kopalniach miedzi w Michiganie. Napisał: „Report on the geology and topography of the Lake Superior Land District in the State of Michigan” (Michigan 1850—59, 2 t.); „The Missis-sipi valley” (Chicago 1869); „Praehistoric races of the United States of America” (tamże 1873).

117

rżał życie wiejskie i świat dziecięcy. Akwarel-le te cieszyły się wielką wziętością i szeroko były rozpowszechnione w fotografiach, drzeworytach i chromolitografiach, a G. Scherer roku

Foster Birket, rysownik i akwarellista an- zebrane wydał Lettsom (Londyn 1783 — 84, gielski (* 1825 w North-Shields); był naprzód 3 tomy), wyszły też w tłom. niem. p. n. „J. F-s drzeworytnikiem i wydawał książki obrazkowe dla , sämmtliche medicinisclie und philosophische dzieci; potem rysował dużo do wielkiego tygod- j Schriften etc” (Altenburg 1785, 2 tomy).—Niemka „Illustrated London News”, a największy | słusznie przypisywanem bywa mu autorstwo rozgłos pozyskał swemi illustracyami do poema- | książki p. n. „An account of a painful affection tu Longfellowa Ewangelina (1850 r.); za tym of the nerves of the face, eoinmonly called tic w ślad poszły rysunki do utworów Wordwortha, ; douloureux”, ponieważ ogłosił ją nie on, lecz Goldsmitha, Tomasza Greya i innych amerykan- Samuel F. (Londyn 1804), lekarz, rodem z hrab-skich i angielskicłi poetów, w których F. z naj- stwa Yorkshire, który w r. 1802 ukończył nauki większem zamiłowaniem traktował krajobrazy w Glasgowie, a od r. 1805 należał do zgroma i sceny morskie. Od r. l w60 oddał się prze- dzenia lekarskiego (College of Physicians) w Lon-ważnie akwarellom, a w nich świetnie odtwa- dynie.—Por. Elliot „An account of the life of

J. F.” (Londyn 1781); „Biographie méd.” T. IV. str. 210; „Dictionnaire historique⁻’ T. II, str. 353 i W. Munk „The roli of the Royal College of Physicians of London etc” (Londyn 1878: T. 11,

Dr J. p.

1880 wydał w Monachium „Birket-Försters Al- str. 154 i T. III, str. 28).

bum”.

Fothergilla (paleont.). Pod nazwą F. U u

<>-

K. .1.

Fothergilla ból twarzowy, Rwa twarzowa

znajdujemy opisy jej szczegółowe u Wepfera (r. 1727) i u André go, który jej pierwszy nadał nazwę „Tic douloureux”, bardzo stosowną, po polsku najwłaściwiej nazywać ją „rwą twa-

Dr J. P.

Fotheringhay, osada w angielskiem hrabstwie Northampton, w pobliżu lewego brzegu rz. Nem ruiny zamku, w którym urodził się Ryszard III, a Marya Stuart więzioną i ściętą została d. 18 lutego 1587. Syn jej, Jakób 1, kazał zamek

And. S.

Fothergill Jan (* d. 8 marca r. 1712wCarr geri (Quercus triangularis Göpp.) opisał K End (Yorkshire) — f d. 26 grudnia r. 1780), vats odciski liści kopalnych z górnego mioce-słynny lekarz angielski. Do nauk zawodowych i nu w Schossnitz, całkowicie podobnych do liści przykładał się w Edynburgu, i tamże w r. 1736 | F. alnifolia, gatunku jedynego, obecnie żyjącc-dyploin doktorski uzyskał, poczem udał się na j go w Ameryce północnej, dłuższą podróż naukową do Hollandyi, Niemiec i Francyi. Powróciwszy do ojczyzny, osiadł sta- łc. Dolor Fothergillii v. Prosopalgia; nm, Fother-le w Londynie i zająwszy się wykonawstwem gillscher Gesichtschmer z\ fr. Tic douloureux), jest iekarskiem, zdobył sobie wkrótce rozgłos nie- to nadzwyczajnie dotkliwe i uparte cierpienie mały. Szczególniej zasłynął w latach 1746—48 trzeciej gałęzi nerwu trójdzielnego (Nervus trige-podczas panowania nagminnego błonicy, lecząc minus), opisane dokładnie na początku w. XIX :zczęśliwie chorobę tę, nie podług zasad ogólnie przez S a m u el a F o ther gili a (ob. F. Jan), ale wtedy przyjętych, ale według sposobu nowego, niesłusznie z jego nazwiskiem złączone, ponie-wskazanego przez Leat herland a, a zasadza- waż choroba sama już bardzo znacznie przed jącego się na przepisywaniu: wina, rozcieńczo- nim była znana i opisywana. Pomijając wzinian-nycli kwasów mineralnych i środków wymio- kę o niej u Aretaeusa (wiek II po nar. Chr.), tnych, ostrożnie podawanych. Zostawszy jednym z najbardziej wziętych lekarzy londyńskich i dorobiwszy się znacznego majątku, z dostatków swych najszlachetniejszy czynił użytek, obracając je w znacznej części na cele dobroczynne, oraz rzową”. na popieranie nauk przyrodniczych, osobliwie botaniki. W r. 1762 zakupił w Upton (Essex) znaczną posiadłość ziemską, w której założył ogród botaniczny, przeznaczony przeważnie na badanie roślin lekarskich, i niemało przyczynił

Fotoceramika, sztuka wypalania obrazów fotograficznych na porcelanie, emalii, szkle, metalach i t. d.—Por. Krüger „Die Photokeramik'”

s. K.

się do zgłębienia i poznania właściwości wielu zburzyć do szczętu, z nich. Linneusz młodszy na cześć jego nadał roślinie pewnej, w Karolinie rosnącej, miano „Fothergilla”; Lett so m zaś wydał spis roślin hodowanych w ogrodzie jego pod n. „Hortus (Wiedeń 1879).

Fotochemia. Jest to dział chemii, który zaj-

kładu związków chemicznych pod wpływem promieni świetlnych. Tak np. ilość wstępującyc’) w połączenie wodoru i chloru jest proporcyo-nalna do natężenia światła. Przy badaniach tych biorą pod uwagę, nie wszystkie promienie, lecz tylko niektóre z nich, tak zwane chemiczne, powodujące reakcye chemiczne (aktyniczne), Promienie cieplne usuwa się przy badaniach; przepuszczając światło prze? wodę. Doświad-

Uptonensis, or a catalogue of the plants in the Dr F-s garden at Upton, at the time of his de- muje się badaniem warunków powstawania i roz cease anno 1780”. Oprócz prac mniejszych, ogłoszonych w „Edinburgh medical Essays”, „Phi-losophical Transactions” i „Medical observations and Inquiries” napisał jeszcze „An account of the shore-throat attendet witch ulcers” (Londyn 1748 i 1754) i „Rules for the préservation of health” (tamże 1762), pisywał też artykuły o toczącej się za czasów jego wojnie amerykańskiej o niepodległość. Wszystkie prace jego razem

czenia fotochemiczne dowiodły, że działanie che- | i «poßsw—obawiam się, lękam się czego), świa-miczne zachodzi przeważnie pod wpływem fiole- ₍ tło wstręt, chorobliwa drażliwość oka na towej części widma, a nawet jego części poza- światło, towarzysząca większości chorób ocz-fioletowej. Płomień gazowy nie zawiera pro- nych, oraz wielu innym przypadłościom, jak np. mieni chemicznych. Płomień gazowy zabarwio- odrze. Jako objaw fizyologiczny spotykamy F-ę ny solami miedzi na zielono działa chemicznie u wszystkich zwierząt, żyjących stale w ciemno-dość silnie. Reakcyą najlepiej zbadaną w foto- ści, np. u kretów, również u sów, oraz innych chemii jest łączenie się wodoru z chlorem pod ptaków, wylatujących tylko nocą po zdobycz; wpływem promieni chemicznych. Posługują się ¹ podlegają jej też, do pewnego stopnia przynaj-nią przy mierzeniu natężenia promieni chemicz- mniej, ludzie i zwierzęta dotknięte bielactwem nych za pomocą przyrządów t. zw. aktynome- (albinismus).    DrJP-

trów. Aktynometr Roscoe i Bunsena był na- Fotofon, przyrząd, służący do przenoszenia pełniony    mieszaniną    chloru    i wodoru. Powsta-    głosu na odległość    za pośrednictwem promieni

jący pod    wpływem promieni    chemicznych chlo-    światła, zbudowany    został 1880 r. przez Gra-

rowodor    pochłaniała    woda,    a więc na zasadzie    ha ma Bella, wynalazcę telefonu, i polega na za-

różuic w    objętościach    gazu sądzono o zachodzą-    sadzie wrażliwości    selenu (ob.) na światło,

cej reakcyi. Działanie światła znajduje się Selen, mianowicie, pierwiastek pod względem w stosunku prostym do czasu i natężenia świa- chemicznym siarce pokrewny, posiada zmienne tła, co daje możność przeprowadzenia dokład- przewodnictwo elektryczne, zależne od wpływu nych badań dotyczących różnych pór roku i dnia, światła; w warunkach zwykłych jest on nieprze-różnych źródeł światła, jego pochłaniania itp. M- wodnikiem, podobnie jak siarka, skoro jednak Fotochromoterapia (zgr. to cpwę,    świa-    zostaje silnie oświetlonym, zdolność jego prze-

sS

tło; to ^f/(b[ia=;barwa i rj h6pairsća=leczenie), zwa- wodnictwa znacznie wzrasta. Tak wrażliwą na na też Chromo! o t oterapią, albo krócej Fo- światło „komórkę selenową” sporządzić można, toterapią, jest stosowaniem światła zabarwio- jeżeli dwa cienkie druty mosiężne skręcimy nego w celach leczniczych. W r. 1875 jako pierw- j w postać płaskich zwojów spiralnych, rozpostrze si Ponza i Da vies zaczęli w ten sposób le- my je na płytce mikowej tak, by skręty wza-czyć niektóre choroby umysłowe. Urządzono po- jem się nie stykały, a następnie pokryjemy ją koję pomalowane na jeden kolor dany, opa- warstwą selenu, który odstępy między zwojami trzy wszy je w szyby tejże samej barwy i trzy- drutu zapełni. Przy współudziale pomocnika mano w nich chorych przez czas dłuższy; prze- swego, Taintera, nadał Bell fotofonowi ostatecz-konano się, że barwa błękitna działa uspakaja- nie postać następującą. Za pośrednictwem so-jąco na szaleńców porywczych, czyli pospolicie czewki wypukłej ' a (figura 223) skupiona

t. z w. furyatów, czerwona zaś wpływa dodatnio na chorych, dotkniętych zadumą (melancholia). Inni badacze przypisują światłu fioletowemu własności lecznicze w rozstroju nerwowym. Przed niedawnym czasem N. R. Fin sen („Presse médicale” i898 Nr 58, str. 17) ogłosił swe spostrzeżenia, poczynione już w r. 1893, nad zbawiennym wpływem światła czerwonego na gojenie się krost ospowych, bez pozostawiania blizn szpecących, czyli t. zw. dziobów.

fi

Fig. 223. Fotofon.

Z chwilą ukazania się wysypki umieszczał chorych w pokojach, których okna pokrywały całkowicie zasłony czerwone. U żadnego z nich krosty nie przeszły w ropienie i nie pozostawiły żadnych śladów po sobie. Takie same zejścia otrzymali: F eil ber g w Kopenhadze, O et- i

tinger w Paryżu i Abel w Bergen. Najod- [ wiązka promieni słonecznych pada na małe powiedniejszem ma być trzymanie chorych ospo- j zwierciadełko b z cienkiego szkła lub miki, watych w pokojach oświetlonych sztucznie świa- a odbita od niego przechodzi przez drugą so-tłem czerwonem z wykluczeniem zupełnem świa- czewkę c, która rozbieżnym promieniom nadaje tła dziennego, niezabarwionego. Wspomniany kierunek równoległy i rzuca je na zwierciadło już Fins en zachwala również światło niebie- paraboliczne e, znajdujące się na drugiej stacyi; skie, skupione za pomocą soczewki napełnionej w ognisku tego zwierciadła mieści się komórka roztworem siarczanu miedzi i amonu przy le- selenowa d, wtrącona wraz z telefonem g w o-czeniu wilka (lupus).—Por. „Revue de thćrapeu- i bieg prądu elektrycznego, wysyłanego przez stos tique médico - chirurgicale” (r.    1898, Nr 15, j galwaniczny /'. Poza zwierciadełkiem b stacyi

str. 535).

pierwszej osadzony jest lejek, do którego prze-Fotofobia (z grec. TO <fù>ç, <fWTÓę=światło ' mawia osoba głos wysyłająca, drgania więc mo-

Dr J. P.

1883).

Fotogen, ob. Nafta.

Fotografia. Pod tą nazwą rozumieć należy cały szereg sposobów, mających na celu otrzymanie podobizn przedmiotów pod wpływem li tylko światła i procesów chemicznych, bez udziału ręki ludzkiej. F. jest jednym z działów Rady o gra fi i, która obejmuje sposoby fotografowania przy pomocy wszelkiego rodzaju promieni i czynników, jak np. promieni Róntgena (Ront- j kowym stosunku, zowiemy je bezbarwnemi, genografia), cieplikowych (Termografia), elek- j gdy zaś zachodzi przytem pochłanianie nie-tryczności (Elektrografia), a w przyszłości za- j których barw, a co za tern idzie—zmiana w skła-pewne i wielu innych, dziś jeszcze nieznanych. j dzie światła, to ciała takie nazywamy barwne-Do otrzymania obrazu fotograficznego potrzebne j mi. Nazwa barwy, jaką przypisujemy ciału, są: przedewszystkiem światło, a właściwie obraz | warunkuje się barwą promieni, które ono prze-świetlny przedmiotu zdejmowanego, a na- j puszcza, tak np. szkłem czerwonem, żółtem lub stępnie odpowiednio przygotowana, na światło j zielonem zowiemy takie, które przepuszcza jedy-uczul ona powierzchnia. Zadanie więc techni- j nie czerwone, żółte lub zielone promienie, inne ki fotograficznej polega, z jednej strony na otrzy- j zaś pochłania; patrząc przez takie szkło, wi-maniu możliwie najwierniejszej podobizny przed- ! dzimy wszystkie przedmioty w jednêj barwie, miotu, w postaci obrazu świetlnego, a z drugiej, j inne zaś barwy wydają się czarnemi. Ściśle na wytworzeniu powierzchni na działanie światła | mówiąc, istnieje bardzo mało ciał, któreby były wrażliwej, któraby wspomniany obraz na sobie \ przezroczystemi na jedną tylko barwę; stanowi zatrzymać mogła, oraz na utrwaleniu zmian, ja- i to jedną z wielu trudności, jakie napotykamy

wy udzielają się zwierciadełku, które przechodzi w ruch i z kolei w podobneż drgania wprawia odbite promienie światła. Promienie więc te, dobiegając do komórki selenowej, oświetlają ją ze zmiennem wciąż natężeniem, skąd zmienia się też jej przewodnictwo, a tern samem i natężenie przebiegającego ją prądu, chwiej-ność zaś ta zdradza się drganiami płytki telefo-nowej (ob. Telefon), które tym sposobem odtwarzają głos ze stacyi pierwszej wysłany. Przy takiem więc urządzeniu głos przeprowadzają promienie światła, gdy stos galwaniczny i komórka selenowa stanowią tylko części przyrządu odbiorczego. Doświadczenia wykazały, że zamiast promieni słonecznych użyć też można światła Drum-monda, a nawet zwykłej lampy naftowej, która wystarcza do przenoszenia głosu na odległość 200 metrów. Okazało się nadto, że do przenoszenia głosu za pośrednictwem światła można się obejść bez selenu, a w ten sposób zmieniony F. nazwał Bell radyofonem (ob.).—Znaczenia praktycznego F. nie osiągnął, jakkolwiek w pierwszej chwili budził przesadne nadzieje. Tainter sądził, że tą drogą dadzą się uchwycić odgłosy potężnych burz na słońcu i u-myślnie przybył do Paryża, by z Janssenem próby przeprowadzić, które się wszakże zupełnie bez-owocnemi okazały. Podobnież nieurzeczywistnio-nemi pozostały pomysły zużytkowania własności selenu do bezpośredniego przenoszenia na odległość wrażeń świetlnych, widoków, obrazów rzucanych przez latarnię czarnoksięską. Pomysły te (jak „telelektroskop” Szczepanika 1898) pozostały na papierze, jakkolwiek pisma codzienne nadawały im rozgłos przechodni.—Por. Bell „Das Photophon” (1880); S. Kramsztyk „O własnościach elektrycznych selenu” („Wszechświat”

s. K.

kicli światło dokonało.—F. jako nauka dzieli się na optykę fotograficzną, czyli naukę o tych zjawiskach świetlnych, które dotyczą bądź działania światła na ciała, bądź też sposobów tworzenia się obrazów świelnych, i fotochemię, czyli chemię procesów fotograficznych, badającą zmiany, jakie światło w materyalnej istocie ciał wywołuje.

Optyka fotograficzna. Własności światła, jego źródła i ich natężenie. Źródłem światła zowie się ciało, które w ciemności nawet jest widzialnem, ponieważ wydaje z siebie światło, czyli świeci. Większość znanych nam źródeł światła wysyła światło białe. To światło jest mieszaniną 7-u barw: czerwonej, pomarańczowej, żółtej, zielonej, błękitnej, niebieskiej i fiołkowej. Barwy te zowią się proste-m i, ponieważ żadna z nich rozłożyć się na składowe części nie daje, a przez łączenie z sobą barw pojedyńczych utworzyć możemy nie tylko białą, lecz i wszystkie możliwe barwy (ob. Barwy i Widmo). Jak pokazały badania Brewstera, a następnie Maxwella, do osiągnięcia tego celu nie potrzeba wszystkich 7 barw, wystarcza bowiem połączenie z sobą w na leżytym stosunku 3-ch barw zasadniczych: czerwonej, żółtej i błękitnej, lub też: czerwonej, zielonej i niebieskiej (ob. niżej F. w naturalnych barwach i Druk trójkolorowy). Oprócz promieni dla oka widzialnych, a mianowicie: pozaczerwonych, o najsilniejszem działaniu cieplikowem, i pozafiołkowych, którym powszechnie przypisują największą energię fotochemiczną (promienie chemiczne, promienie akty niez ne—nazwy niezupełnie ścisłe, ponieważ przez odpowiednie przygotowanie kliszy można przenieść maximum działania fototeche-micznego na dowolną barwę widma, a nawet na promienie pozaczerwone. Ob. niżej Ort ochr o-matyzowanie klisz).

Promienie światła, przez źródło wysyłane, napotykając na swej drodze rozliczne ciała, przechodzą przez nie, p o ch łani aj ą si ę, lub też z o-stają odbite. Ciała przepuszczające przez siebie światło zowią się przezroczyste m i; j eżeli prze-puszczają promienie wszystkich barw w jedna-

nywają jedynie promienie pochłonięte przez ciało; przez odpowiednie zabarwienie możemy tedy ująć ciała wrażliwości na pewne barwy i spotęgować (uczulić) na inne (ob. niżej ortochro-matyzowanie klisz).

Źródła światła.

przy otrzymywaniu fotografij w barwach naturalnych i przy wyborze szyb do latarni w la-boratoryach fbtograficznych (patrz niżej).—Przy przechodzeniu promieni przez szkła przezroczyste, kierunek ich może w pewnych warunkach ulegać zboczeniu. Zjawisko to zowie się załamaniem światła; kąt odchylenia promieni od pierwotnego kierunku zależy: od kąta, pod którym promień na powierzchnię ciała pada, i od natury samego ciała (oh. Światło, o załamaniu). Najsilniej załamującemi ciałami są: dya-ment, szkło talowe, barytowe i borne, następnie ołowiane (flintglas) i crownglas; gatunki te używane są do wyrobu soczewek fotograficznych, Promienie składające barwę białą załamują się niejednakowo: fiołkowe najsilniej, czerwone najsłabiej. Stąd pochodzi zjawisko rozszczepiania (dyspersya), które powoduje rozkład białego światła na barwy pojedyncze. Własność rozszczepiania nie idzie w parze z własnością załamywania; tak np. dyament rozszczepia słabiej niż flintglas. Najnowsze gatunki szkła jenajskiego wykazują największe różnice pod tym względem, do wyrobu bowiem soczewek ac Aromatycznych (ob. Achromatyzm) potrzebne są gatunki szkła: 1) na soczewki wypukłe — o możliwie silncm załamaniu i słabem rozszczepianiu, i 2) na soczewki wklęsłe—o słabem załamaniu i silnem rozszczepieniu. Znaczny postęp w wyrobie obiektywów fotograficznych, jakiego świadkami jesteśmy w ciągu ostatniego dziesięciolecia, jedynie ulepszeniom w fabrykacyi szkła optycznego zawdzięczać należy. Odbiciem światła zowiemy zjawisko, polegające na tern, że promienie światła po zetknięciu się z powierzchnią ciała oddalają się od niej, skutkiem czego ciało zaczyna samo wysyłać promienie (świecić). Przy fotografowaniu przeważnie prawie posługujemy się światłem odbitem od tych przedmiotów, których obraz otrzymać chcemy; o wiele rzadziej fotografujemy samo źródło światła, lub korzystamy bezpośrednio z promieni przez nie wysyłanych. Odbiciu światła towarzyszy zwykle zjawisko barw. Ciałem białem zowiemy takie, które odbija promienie wszystkich barw, w tym stosunku, w jakim one znajdują się w widmie, ciałem czarnem takie, które w tymże stosunku wszystkie pochłania, ciałami zaś barwnemi te, które pewne promienie pochłaniają, a pozostałe odbijają. Pierwsze, przy oświetleniu ich światłem barwnem, przybierają jego barwę, drugie pozostają czarnemi, trzecich zaś barwa będzie zawsze odmienną od barwy światła. Ciała o barwie czystej w świetle każdej innej barwy, oprócz im właściwej, powinny się wydawać czarnemi (obacz Barwy). Pochłanianie światła odegrywa niezwykle ważną rolę w procesach fotochemicznych. Łatwo zrozumieć, iż ciało, im łatwiej przepuszcza lub odbija promienie pewnego rodzaju, tern mniej podlega ich działaniu. Pracy fotochemicznej natomiast doko-

Najpotężniejszem źródłem światła, jakie znamy na ziemi, jest słońce, i ono-to ma największe w fotografii zastosowanie; wszystkie inne posiadają natężenie o wiele słabsze; jeżeli ustawimy płaszczyznę białą prostopadle do kierunku promieni słońca, to dla oświetlenia jej z równem słońcu natężeniem musielibyśmy użyć:

Liczby powyższe dają nam przybliżone pojęcie o natężeniu t. zw. optycznem, które na zasadzie fizyologicznego wrażenia na nasze oko oceniamy. Jeżeli jednak porównamy z sobą natężenie fotochemiczne promieni pochodzących od różnych źródeł światła, to różnica stanie się nie tak wybitną. Tak np. do wywarcia równie silnego działania fotochemicznego, co słońce, w warunkach powyższych wystar-czy: 250 palników Drummonda, 20 lamp elektrycznych łukowych i 5 taśm magnezu. Bóżnica pochodzi stąd, że skŁd światła wysyłanego przez różne źródła nie jest jednakowym. Ponieważ na klisze i papiery fotograficzne najsilniejsze działanie fotochemiczne wywierają: promienie fiołkowe, niebieskie i błękitne, im więcej przeto tych promieni zawiera dane światło, tern aktyniczniej s z em będzie. — Siłę oświetlającą różnych źródeł światła oznacza się przez porównanie ich z pewnem źródłem za jednostkę przyj ętem (ob. Fotometry a). Ze względu na zależność między natężeniem światła i odległością efekt świetlny oznacza się ilością t. zw. świec normalnych, któreby z odległości 1 metra dane światło zastąpić mo-_ gły, czyli, w skróceniu, ilością świec o-m e t r ó w Przy badaniach fotochemicznych dla oznaczenia ilości pracy chemicznej (efektu fotochemicznego), musimy wprowadzić jeszcze jeden współczynnik, a mianowicie czas działania światła. Rzecz prosta, iż światło 2, 3, 4 i t. d. razy dłużej działające wywrze skutek chemiczny 2, 3, 4 razy większy, i odwrotnie, że pewną summę pracy fotochemicznej, światło 2, 3, 4 i t. d. razy silniejsze wykona w czasie 2, 3, 4 razy krótszym. Miarą więc efektu fotochemicznego będzie pewna ilość świeco - metrów na sekundę (albo świeco - metro - sekund). Tak np.: jeżeli przyjmiemy za jednostkę lampę Hefner-Alteneka (ob. Fot o metry a), to efekt fotochemiczny:

płonącej lampy magnezowej wyn. 1630 świeco-metro-sek. światło dzienne rozproszone pod szklanym dachem altany fotograficznej

50 000

100 000

światło słoneczne wprost padające 450 000 — 600 000

75 000

lampy łukowej elektrycznej światło przy spalaniu mieszanin: magnezu z saletrą, urzy 1 gr.

magnezu 120 000 magnezu z saletrą, przy 4 gr. m. 500000

25 000

raza dłużej niż na słońcu. -Do mierzenia natężenia światła, w celu określenia czasu wystawienia przy fotografowaniu proponowano różnego rodzaju fotometry i aktynometry, jako to: De-caudou i Goerza (oparte na metodzie czysto fizyologicznej) oraz Wattkina i w ostatnich czasach Wynne’a (fotochemiczne). Żaden jednak ze wspomnianych przyrządów ścisłych wskazówek nie daje.

Światło magnezu. Magnezu metalicznego używa się przy fotografowaniu w trojakiej postaci: jako taśmy, którą się spala w lampach z mechanizmem zegarowym lub bez mechanizmu; jako proszku bez żadnej domieszki, który zapala się jedynie po wdmuchnięciu go do płomienia, i w postaci mieszaniny wybuchającej, ta zaś składa się z magnezu z domieszką ciał utleniających (saletry, nadmanganianu potasu, azotanu am-monu i t. p.). Ponieważ mieszanina ta może być spalaną bez żadnego przyrządu i w ilości dowolnej, przeto nic dziwnego, że wyrugowała prawie zupełnie z użycia zarówno- taśmę jak i proszek magnezowy czysty, w zastosowaniu do zdjęć w porze wieczornej, w miejscach, gdzie światło nie dochodzi i t. p. W ostatnich czasach próbują używać tego sposobu na wielką skalę nawet do fotografowania osób w zakła-

z ostatnich liczb widzimy, iż światło magnezowe dać może efekt fotochemiczny potężniejszy nawet niż słoneczne. Z pomiędzy wszystkich źródeł światła tylko słoneczne, wprost działające, oraz rozproszone (zwykłe dzienne), następnie magnezowe i rzadziej elektryczne, używane są do zdjęć fotograficznych. W niektórych tylko razach, jak naprz. przy aparatach zapisujących ob-serwacye na wstęgach uczulonych (barometry, termometry i t. d.), do powiększeń i przy kopiowaniu używanem bywa światło gazowe, gazo-żarowe, naftowe i acetylenowe.

Światło słoneczne. Natężenie fotochemiczne światła słonecznego zmienia się zależnie od pory roku, godziny dnia i pogody; ponieważ przeciąg czasu, jakiego potrzeba do wykonania pewnej summy pracy fotochemicznej jest w odwrotnym stosunku do natężenia światła, przeto

jeżeli za jednostkę przyjmiemy czas wystawie- | dach fotograficznych (lampy Weissa). Efekt nia (ekspozycyę) w czerwcu o godzinie 12-ej świetlny płonącego magnezu jest w prostym w południe, kiedy natężenie jest największem, stosunku do jego ilości, teoretycznie więc może to na inne miesiące i godziny wypadnie:

O godzinie

2. po poł. 10 rano

3 po poł. 9 rano

4 po poi. 8 rano

W miesiącu czerwcu

„ li peu i maju „ sierpniu i kwietniu „ wrześniu i marcu „ październiku i lutym „ listopadzie i stycz. „ grudniu

1.05

1.2

1.75

2.5

5*1»

M Ö1 W tO H H H

oo b* io * •

oi iq 00 >q oo p

r-1 r— r-1 Ol Tf 00 r->

1.75

2.65

4.7

20

44

(Zastosowanie tej tablicy przy fotografowaniu patrz niżej). Powyższe dane stosują się tylko do środkowej Europy. Przy zupełnie czystem, bez chmur, niebie, różnica w oświetleniu przedmiotów znajdujących się w cieniu i na słońcu jest bardzo znaczną, ponieważ niebo odbija stosunkowo słabo. Niebo pokryte białemi chmurkami, które nie zasłaniają słońca, odbija światło bardzo silnie, skutkiem czego oświetlenie przedmiotów staje się bardziej barmonijnem. Jeżeli czas wystawienia dla przedmiotów oświetlonych bezpośrednio promieniami słońca oznaczymy przez 1. to też same przedmioty w cieniu fotografować należy: w lecie przy zupełnie czystem niebie 3 — 4 razy dłużej, przy niebie z białemi chmurkami iy₂—2¹₂ razy dłużej, w zimie zaś (skutkiem odbicia światła od śniegu) w pierwszym razie tylko 1—2'/₂, w drugim około i¹/.₁

być spotęgowanym do nieskończoności.— Światła elektryczne go łukowego używa się dziś przeważnie do oświetlania rysunków, t. j. przy fotografowaniu w celach reprodukcyjnych, rzadziej znacznie w aparatach do powiększeń i mikrofotografij. Na północy, w ciemne dni zimowe, posługują się tern światłem przy kopiowaniu z negatywów. Pierwsze próby fotografowania osób przy świetle elektrycznem robili: Van der Woyde, Liebert, Dutkiewicz i Himmly.—Ś w i atło gazo-ż arowe oraz acetylenowe używane są prawie wyłącznie w aparatach powiększających.

Tworzenie się obrazów świetlnych. Najprostszy sposób otrzymania obrazu fotograficznego polega na rzuceniu cienia przedmiotu na powierzchnię na wpływ światła uczuloną. Ponieważ większość ciał na światło wrażliwych pod wpływem światła ciemnieje (bezpośrednio lub też po dokonaniu pewnych czynności chemicznych), przeto otrzymany w ten sposób obraz będzie ujemnym (negatywnym, negatywem), w stosunku do obrazu świetlnego, który rzucony został: miejsca ciemne w tym obrazie (cień) będą miały barwę ja sną, jasne zaś, przez promienie oświetlone, —ciemną. Pierwszy obraz fotograficzny, o ja-

5 po poł. 7 rano

6 po poi. 6 rano

iê

K

"'l ^ O IM I

co co -h co I

O« h-“

o p p p< bo oo

13

15

90

kim dzieje fotografii wspominają (profil oso- j coraz bardziej od soczewki i jednocześnie córa by siedzącej), otrzymany był przez Wedgwo- większym się staje. Stosunki zachodzące międzyz

odległością obrazu i odległością przedmiotów wy-

gdzie f szukana odległość o-

oda i Davy’ego, w sposób do opisanego podobny (w roku 1802). Wyraźność konturów cienia wzrasta w miarę oddalenia źródła światła, zmniejszenia powierzchni, wysyłającej promienie i zbliżania przedmiotu do powierzchni uczulonej. Ściśle rzeczy biorąc, zupełna wyraźność konturów cienia osiągnąć się nie da, z powodu, że żadne ze znanych źródeł światła punktem matematycznym nie jest; im bardziej ciało jest bryło-watem, tern mniej wyraźne kontury daje (ob. Cień). Konieczność przyłożenia przedmiotu do warstwy uczulonej, oraz ta okoliczność, że cień może być tylko większym od samego przedmiotu lub równej z nim wielkości, lecz nigdy mniejszym, wykluczają możliwość użycia tego sposobu przy fotografowaniu z odległości; nie mniej jednak ma on szerokie w fotografii zastosowanie przy kopiowaniu z rysunków, planów, drobnych przedmiotów i negatywów na papierze (ob. niżej Kopiowanie), a róntgenogra-fia dotychczas innego sposobu nie zna (ob. Röntgenograf i a).— Ciemnia optyczna. Jeżeli w skrzynce ze wszystkich stron zamkniętej na środku jednej ze ścian zrobimy mały otworek, to na przeciwległej ścianie ukaże się obraz przedmiotów przed otworkiem się znajdujących w położeniu odwrotnem (ob. Ciemnia optyczna). Wyraźność obrazów, jakie daje ciemnia otworkowa, zwiększa się przy zmniejszeniu średnicy otworka do pewnych granic, które określają się odległością tylnej ścianki i przedmiotu; następujące wzory wskazują tę zależność:

raża wzór f—

F cl

d—^F ’

brązu, F główna odległość ogniskowa i d odległość przedmiotu; mając F i d zawsze obliczyć ' można f. Wielkość obrazu oblicza się z wzoru

w—W

d—F

gdzie iv szukana wielkość obrazu,

W wielkość przedmiotu. Z wzorów tych wypada, iż w razie, gdy przedmiot odsuniętym będzie na odległość większą niż podwójna ogniskowa (gdy d^> 2 F), to obraz jego będzie mniejszy od przedmiotu, gdy d = 2 F równej z nim wielkości i gdy d<^2 F — większy od niego. Dzięki tym własnościom soczewki wypukłe służyć mogą do otrzymywania obrazów świetlnych z dowolnej odległości i w dowolnych wymiarach. Soczewki używane do tego celu zowią się objek-t y wam i. Główna odległość ogniskowa (zwana pospolicie wprost odległością ogniskową lub ogniskową objektywu), jest dla każdego objektywu wielkością stalą i zależy jedynie od wypukłości (od promienia krzywizny) soczewek i od współczynnika załamania materyału, do ich wyrobu użytego. Odległość ogniskowa ma wpływ przedewszystkiem na wymiary obrazów; przy jednakowej odległości przedmiotu wymiary jego obrazów, otrzymanych przez różne objekty-wy, mają się do siebie, jak ich odległości o-

F

gniskowe (właściwie jak

F'

d—F ' d—F'

); obiek-

tywy więc o odległościach ogniskowych 2, 3, 4 razy większych dadzą z jednego i tego samego punktu obrazy 2, 3, 4 razy większych wymiarów. Stąd pochodzi podział objektywów na długoogniskowe i krótkoogni skowe. Pierwsze mają zastosowanie przy zdjęciach przedmiotów odleglejszych oraz portretów osób; drugie—w tych razach gdy przedmioty z braku miejsca musimy fotografować zblizka, jak się to np. dzieje przy zdejmowaniu wnętrza budynków, grup składających się z wielkiej liczby osób i t. p. Zadanie obiektywu polega: 1) na zebraniu jak największej ilości promieni z tych, które fotografowany przedmiot wysyła i 2) na wytworzeniu z tych promieni obrazu jaknaj wyraźniej-nią z każdego poszczególnego punktu ciała świe- i szego i najpodobniejszego do oryginału. Pierw-eącego padają, a skutkiem tego daje poza so- sza własność zowie się siłą świetlną, druga

ostrością objektywu. Siła świetlna objektywów, czyli natężenie światła na jednostce powierzchni obrazu (gęstość światła na obrazie) zależną jest: 1) od wielkości otworu, przez który światło do objektywu wchodzi, 2) od odległości ogniskowej objektywu, 3) od stopnia przezroczystości szkieł, składających obiektyw. Im więcej promieni objek-tyw zbierze i im mniejszy obraz z nich wytworzy, tern większem oczywiście będzie natężenie światła na jednostce powierzchni obrazu. Ponie-

D d-

0.00081 D—d-

, gdzie f odległość tylnej

ścianki, D odległość przedmiotu, d średnica otwo-

2 r'²

ru'(R. Colson) i f —

, gdzie r promień

otworu i l długość fali światła (lord Rayleigh). Ciemnia w tej postaci posiada tę wielką niedogodność, że przez mały otworek bardzo niewielka ilość promieni przedostać się może, a skutkiem tego i obrazy są bardzo ciemne. — Jan Baptysta Porta ulepszył ciemnię optyczną, przez zastosowanie, zamiast otworku—soczewki wypukłej. Soczewka taka ma własność zbierania w jeden punkt wszystkich promieni, jakie na

bą obraz tego ciała rzeczywisty i odwrócony (ob. Soczewki), w pewnej odległości, zwanej odległością ogniskową (odległością obrazową). Odległość płaszczyzny obrazu od soczewki nie jest wielkością stałą, zależy bowiem od odległości, na jakiej znajduje się przedmiot; jest ona najmniejszą, gdy przedmiot znajduje się bardzo daleko (na nieskończoności) i wówczas zowie się główną odległością ogniskową. Przy zbliżaniu się przedmiotu obraz jego oddala się

004

jak F/.in, a wymiary ostrego pola obrazu wynosiły V, — y, odległości ogn., już objektyw pojedynczy (soczewka achromatyczna) Chevalier’a (fig. 224) dawał obraz wymiaru */₂ odl. ogn., przy otworze F/Xi, a więc przy 4 razy większej sile świetlnej, najnowsze zaś objektywy pojedyncze Zeissa (serya VII, fig. 225), kryją zupełnie ostro pole, którego wymiar wynosi ⁸/m odl. ogn. przy F/12l/r W pierwszym objektywie podwójnym, obliczonym przez Petzvala, a zbudowanym przez Voigtländera w r. 1840 (fig. 226), dzięki połączeniu 4-ch soczewek względny otwór można

F

było doprowadzić do

usunięciu aberracyi sferycznej; pole ostro pokryte wynosiło jednak zaledwie ²/₁₀ odl. ogn. przy tym otworze, a 0.6 — 0.8 przy diafragmach F

Àplanaty Steinheila (1866 r.)

waż ilość promieni wchodzących do ob.ektywów jest w prostym stosunku do powierzchni ich o-tworów, czyli do kwadratów ze średnicy soczewek, a powierzchnia obrazów do kwadratów ich wymiarów, te zaś ostatnie do odległości ogniskowych, przeto siła świetlna objektywów jest w prostym stosunku do kwadratu zieh otworów, a w odwrotnym do kwadratu z ich odległości ogniskowych. Stosunek średnicy otworu objektywu do odległości ogniskowej zowie się względnym otworem i stanowi charakterystykę objektywu pod względem siły świetlnej. Na tę ostatnią nie wpływa więc ani bezwzględna wielkość soczewek, ani ich odległości ogniskowe, lecz jedynie ich wzajemny stosunek. W celu ułatwienia porównywania siły świetlnej różnych objektywów*—stosunek powyższy (względny otwór) wyrażają w postaci ułamku np. F/v F/t, F/h> co oznacza, że średnica otworu stanowi /₄, /B, /₈ odległości ogniskowej; si- • apianatyCzne konstrukeye różnych innych fa-y świetlne będą się miały jak ('/,)‘ (V,)‘ (V.)*- bryk, składające się a dwóch achromatyeżnych Ponieważ energia, z jaką odbywa się proces fo- Boczewek (flg. ₂27) dawały ostro 0.36 f przy tochemicżny zależy wprost od gęstości światła F/ , 0 42J? Ç F, w roku 181)0 zjawiły

na obrazie, przeto oddawna już wszystkie usi- gi , zw anastygmaty. Zeissa o 2-ch so-łowania optyków skierowane zostały ku osią- ezewkaeh niesymetrycznych (flg. 228), i spraw-gnięciu jaknajwiększej siły świetlnej objekty- ności znacznie wi kszej u ostre 0.9P pray wów, czyli « powiększeniu ich otworow wzglę- „ , 0 95    FA), w r. 1892-podwójne ana-

dme do odległości ogniskowych. Na przeszko- st at Goerz'a 0 2.ch 8oezewkach potrój-dzie temu stoją następujące właściwości so- h fl 229)> wreszcie w r. 1897 nowe ana. czewek: 1) aberracya sferyczna (ob. Aberra- st gmat Zeissa. VII-a, złożone z 2 ch soczewek cya), 2) aberracya chromatyczna (ob. Achro- poczw6rn h (fig. 225). już wyżej wspomnianych; matyzm), 3) astygmatyzm (ob. Objektywy) awność tych obu konstrnkoyj jest prawie je-i 4) wykrzywienie płaszczyzny obrazu, które po- dllakową , le    prz w ). Nowy

wodują: bądź mniejszą lub większą niewyraznosc zwrot w oglądach na b„d0Wę objektywów za-kontnrow obrazu, bądź zmniejszenie powierzchni,    iada zjawienie sj w r. 1897/8 t. zw. p0.

na której obraz jest wyraźnym. Na usunięcie trójnyeh aiTastygmatów Cookea-Taylora, tych wad istnieją następujące sposoby: 1) zmmej- które składaj si z 3-ch tylko soczewek (fig. szenie otworu objektywu przez użycie odpowie- 230) objektywy te nie ustępują prawie najlep-

dmch przysłon (diafragm); 2) wybór odpowie-    konstrukeyom    o wielkiej liczbie socze-

dnich kształtów i krzywizn dla soczewek; środki we^ te usuwają wszystkie wady, z wyjątkiem drugiej, przez użycie dyafragm zmniejsza się jednak znakomicie siła świetlna; 3) łączenie soczewek wypukłych z • wklęsłemi, przy odpowiednim wyborze współczynników załamania i rozszczepienia, co usuwa zarówno aberracyę chromatyczną (ob. Achromatyzm) jak i sferyczną, wpływa dodatnio na wyprostowanie płaszczyzny pola, lecz zmniejsza zarazem siłę świetlną, skutkiem powiększenia-, odległości ogniskowej i 4) łączenie w jeden system optyczny soczewek, bądź pojedynczych, bądź składających się z kilku.

Ten ostatni środek jest najskuteczniejszym, ponieważ nietylko pozwala na usunięcie wad, lecz wpływa korzystnie i na siłę świetlną, przez skrócenie odległości ogniskowej. Dla okazania wpływu powyższych sposobów na powiększenie sprawności objektywów przytoczyć można, iż gdy soczewka pojedyncza ( nieachromatyczna, pierwotnie w ciemniach używana), dla osiągnięcia wyraźnych obrazów musiała mieć otwór nie większy

3.6

, przy zupełnem

20

25 '

Kąt widzenia objektywów. Promienie światła po załamaniu się w objektywie rozchodzą się w postaci stożka, o mniejszym lub większym kącie. Kąt ten zowie się kątem widzenia objektywu, gdyż od rozwartości jego zależy obszar przestrzeni, w której obrębie objektyw widzi przedmioty. Kąt ten wynosi: w objektywach pojedynczych Chevalier’a 50 — 60°, w portretowych objektywach systemu Petzvala 35—40°, w aplanatach od 48 do 80°, w ana-stygmatach Zeissa z r. 1890 80—85®, w późniejszych anastygmatach 85 — 90°, wreszcie w objektywach szerokokątnych 90—105°. Kąt objektywów zależy w znacznej mierze od odległości między soczewkami; im ona jest mniejszą, tern oczywiście pod większym kątem promienie rozejść się mogą (porówn. aplanat zwykły fig. 227 z aplanatem szerokokątnym fig. 231). Wszystkie nowsze objektywy należą, jak widzimy, do typu szerokokątnych. Przestrzeń zawarta we-

wnątrz stożka promieni jest oświetlona, zewnątrz zaś ciemna; przecięcie powierzchni stożka z płaszczyzną matowego szkła lub ekranu daje koło światła, które stanowi granicę pola objektywu. Wyraźność obrazu nie jest jednakową na całej płaszczyźnie pola: w środku największa, zmniejsza się coraz bardziej ku brzegom; płaszczyzna, w której obrębie obraz jest ostrym, zowie się polem ostrości. Pole to jest dla każdego objektywu najmniejsze przy pełnym otworze, przez użycie zaś diafragm (t. j. przy I zwany brak głębokości. — Głębokością

obiektywy posiadają przy pełnych otworach: -F/₆.₃—F¹/,.,—F/h—kąt ostrości 65—72°, przy diafragmach zaś o stosunku F/iS—F/9i — 85— 90°. Liczby te określają bezwzględną wartość objektywu. Z dwu objektywów ten oczywiście będzie lepszym, który pokryje ostro większe pole przy jednakowym względnym otworze, albo toż samo pole, przy większym względnym otworze, lub też przy mniejszej odległości ogn. Jedną jeszcze z przyczyn nieostrości obrazów jest tak

Itï'ji; i' & ill

'J

jgfa« iinnnrnTnmno

-------

mmi

mm

Fig. 224.

Ie

Fig. 225.

Fig. 226.

Fig. 227.

nip

-xrrmÊ

liii¹,¹.

jy

igj

ilgill

r~~i

Fig. 230.

."i

11!

li

■518

liiiTrnrrrrńTiiTiiiif

Fig. 228.

Fig.' 229.

Fig. 231.

zmniejszeniu otworu objektywu) może ono dojść aż do granic pola objektywu. Wielkość ostrego pola może być wyrażoną albo w postaci stosunku średnicy pola do odległości ogniskowej, jak to wyżej widzieliśmy (np. dla objektywu, który przy odl. ogn. 18 cm. pokrywa ostro koło 23 cm. średnicy, wymiar pola—²³/ls=1.15 F), albo też wielkością kąta, którego wierzchołek znajduje się w środku optycznym objektywu, a oba boki dotykają granic pola ostrości. Nowsze

Encykl. Powsz. Iluotr. Zesz. 175. T XXII.

objektywów, (głębokością pola) zowie się własność rysowania z jednakową ostrością przedmiotów, na różnych odległościach od objektywu położonych. We właściwem tego słowa znaczeniu „głębokość” nie istnieje i nie jest możliwą, ponieważ każdej odległości przedmiotu odpowiada inna odległość obrazowa, skutkiem czego poszczególne obrazy leżą w płaszczyznach do siebie równoległych. W praktyce atoli pewna nieostrość, dla oka niewidoczna, jest do-

118

puszczalną i w tern tylko znaczeniu należy rozumieć „głębokość”. Dla przedmiotów blizko siebie leżących różnica odległości poszczególnych płaszczyzn, a więc i wyraźności, jest bardzo nieznaczną; w miarę jednak oddalania się od środkowego punktu w jedną lub drugą stronę wzrasta stopniowo. Granice, w których obrębie ostrość różnych planów można uważać za wystarczającą, zowią się, „granicami głębokości”. Rozległość tych granic jest rzeczą względną, zależy bowiem od tego, co właściwie uważamy za wystarczającą wyraźność konturów.

łą stratę światła, zwykle nie przenoszącą VsoVo-Fotografowanie czyli zdejmowanie z odległości obejmuje następujące czynności: 1) otrzymanie w ciemni świetlnego obrazu i 2) wystawienie uczulonej powierzchni (kliszy) przez czas odpowiedni na działanie tegoż obrazu. Pierwsza zowie się nastawianiem na ognisko, druga—wystawianiem (ekspozycyą). Dla łatwiejszego wyszukania miejsca, w którem przypada płaszczyzna obrazu, tylko ścianę ciemni stanowi szkło matowe. Budowa ciemni, albo w języku technicznym kamery fotograficznej, z biegiem czasu uległa znacznym zmianom; pierwotna skrzynka rozsuwana (ob. Ciemnia) za-

Dla oka nieuzbrojonego wydają się ostremi linie, których grubość nie przenosi '/₁₀—Y20 min., dla oka uzbrojonego lupą—od '/.₂₀ do Y₁₀₀: wielkości te zowią się współczynnikami ostrości.

IM

ÆÊÊ

pu

Fig. 232.

f* «

Głębokość objektywów jest w odwrotnym stosunku do średnicy otworu objektywu (względnie diafragmy) i odległościogniskowej tegoż, a w prostym stosunku do kwadratu z odległości przedmiotów i do współczynnika ostrości. Z powyższych praw wypada, iż dwa jakiekolwiek objek-tywy, o jednakowej odl. ogn. i jednakowej dya-fragmie, muszą mieć jednakową głębokość: ta więc głębokość jest niezależną od konstrukcyi objektywu. Ponieważ głębokość wzrasta pro-porcyonalnie do kwadratów z odległości, przeto dla każdego objektywu istnieje pewne oddalenie, poza którem różnica odległości przedmiotów nie będzie miała wpływu na ostrość konturów, gdyż obrazy ich będą się znajdowały w „stałem ognisku”. Odległość ta dla objektywów o otworach F/. — F/₁₀ jest w przybliżeniu równą 100-krotnej odl. ogn.; objektyw więc o odl. ogn. 18 cm. da wszystkie przedmioty, poza odległością 18 metrów położone, jednakowo ostro. Z powyższych praw wypada również, że większe JY?JV? objektywów każdej seryi posiadają mniejszą głębokość niż mniejsze, o krótkiej odl. ogn.; pierwsze dają większe pole ostrości (w płaszczyźnie obrazu) niż drugie, lecz mniejszą ostrość w głąb pola, drugie—mniejsze pole, a większą głębokość.

Fig. 233.

stąpioną została przyrządami precyzyjnie wyko-nanemi, o konstrukcyi mniej lub więcej, zależnie od jej przeznaczenia, skomplikowanej. Możność rozciągania kamery na dowolną długość i zabezpieczenie kliszy od światła osiąga się przy pomocy miecha (fig. 232, 233, 234), przytwierdzonego jednym końcem do tylnej, a drugim do przedniej części kamery; do tej ostatniej części przytwierdza się objektyw. W większości kamer przesuwa się tylko jedną z wymienionych części, bardziej złożone kamery posiadają obie części ruchome, co pozwala nastawiać zarówno objektywem, jak i matówką. W kamerach prost-

Dokładność perspektywy (ob. Perspektywa), jaką daje objektyw, zależy od stosunku między odległością ogniskową i formatem zdjęcia. Jest on najkorzystniejszym wówczas, gdy odl. ogn. jest około ll/.₂ raza większą od wymiaru zdjęcia w kierunku poziomym, lub w ostatecznym razie mu równą, tak np. przy zdjęciu wymiaru 13X18 cm. odl. ogn. powinna być około 27 cm. i nie mniejszą jak 18 cm. Przezroczystość i barwa szkła w objektywach wpływają na ilość i aktyniczność promieni przez nie przechodzących, a tem samem na siłę świetlną; szkło jenajskie i pod tym względem przewyższa wszystkie dawniejsze gatunki, do wyrobu soczewek używane. Napotykane częstokroć w soczewkach z jenajskiego szkła pojedyncze pęcherzyki powietrza, ciemne punkciki i t. d., nie mają najmniejszego wpływu na jakość objektywów, ponieważ powodują jedynie nader ma- i szej budowy ruchów powyższych dokonywa się rę-

i'il

;'i!i

1.

sekundy.

1000

liii

m

7/1

Fig. 234.

ką, w dokładniejszych—przy pomocy śruby albo też kółka i listewki zębatej (kremaliery). Nastawienie na ognisko ma na celu otrzymanie wszystkich przedmiotów, które się naraz zdejmuje, lub też wszystkich części pojedynczego przedmiotu, z jaknajwiększą ostrością. Czynność nastawiania rozpoczynać należy przy całkowitym otworze objektywu, a gdyby się okazało, że granice ostrości] wszerz i w głąb nie obejmują wszystkich przedmiotów widzialnych na matówce, to trzeba używać kolejno coraz mniejszych diafragm, starając się za każdym razem natrafić na punkt największej wyraźności. Przy nastawianiu zwracać trzeba uwagę na ostrość tych mianowicie przedmiotów, które się uważa w danym razie za najważniejsze, t. j. w portretach na oczy i nos, w grupach i widokach na pierwsze plany, bacząc na to, aby i inne części obrazu miały wystarczającą ostrość, i to, o ile można, bez użycia zbyt małych diafragm. Dla łatwiejszego osiągnięcia tego celu służą następujące ruchy kamery: pionowy i boczny objektywu, oraz pochylenie i ruch boczny matówki (odchylenie na osi pionowej). Przez poruszenie z miejsca deseczki objektywu powodujemy przesunięcie, w jednym lub drugim kierunku, obrazu przedmiotu, co nam daje zupełną możność ustawienia go na wła-ściwem miejscu kliszy; ruch pionowy jest o wiele potrzebniejszym niż boczny, i dlatego - to tylko bardzo liche kamery są go pozbawione. Pochylenia matówki na tył używa się w następujących wypadkach: przy zdjęciach widoków, kiedy miejscowość podnosi się w górę, przy grapach i portretach w siedzącej pozie, dla osiągnięcia ostrości nóg i wogóle dolnej części ciała. Pochylenia naprzód używa się przy zdejmowaniu portretów w całej figurze i przedmiotów, których górna część wystaje naprzód. Ruch boczny matówki (o wiele mniej ważny) potrzebny jest przy fotografowaniu widoków, ulic i t. p., których kierunek nie jest prostopadłym do osi optycznej objektywu.—Przez umiejętne zastosowanie wyżej wymienionych ruchów objektywu i matówki otrzymać można obrazy ostre przy dość znacz-

nycli nawet otworach diafragm. —Tylna część kamery urządzona jest tak, aby w miejscu zajmowanem przez matówkę można było następnie umieścić kliszę. Klisze mieszczą się bądź w kasetach, t. j. płaskich i szczelnyęh pudełkach, otwieranych z jednej lub z obu stron i zawierających po jednej lub po dwie klisze, bądź też w magazynach na 6, 12 i więcej klisz. Po nastawieniu na ognisko i zamocowaniu części tylnej kamery nieruchomo, matówkę wyjmuje się i na to miejsce zakłada zamkniętą kasetę. Bardzo ważną jest rzeczą, aby klisza przypadała ściśle na to samo miejsce, które zajmowała poprzednio matówka, co już w samej budowie kasety powinno być uwzględnione. Po założeniu kasety należy zasłonić objektyw, a następnie obnażyć powierzchnię kliszy przez otwarcie przedniej (ku objektywowi zwróconej) ścianki kasety. W tym stanie aparat fotograficzny jest przygotowany do zdejmowania. Otwieranie objektywu na czas wystawienia kliszy, dokonywać się może albo ręką, przez zdjęcie pokrywki, jaką każdy objektyw posiada, albo przy pomocy przyrządu, zwanego migawką. Istnieją następujące typy migawek: 1) przy objektywie: w postaci klapy, szyberka lub roletki, umiesz-czonych przed, za, lub wewnątrz objektywu, i 2) roletowe, przy₁ samej kliszy (system Anschiitza). Od migawek, oprócz trwałości i łatwości w użyciu, wymaga się: 1) aby nie dawały wstrząśnie-nia w czasie działania, 2) aby jednostajnie przepuszczały światło na całą powierzchnię kliszy i 3) aby prędkość ich działania dawała się dowolnie regulować. Wystawienie (ekspozycya) zowie się czas o wem, gdy trwa dłużej niż x/.l sekundy i momentalnem, gdy krócej; w praktyce czas trwania zdjęcia momentalnego waha się między */₂ i '/

Według przeznaczenia swojego aparaty fotograficzne dzielą się na następujące typy: 1) altano-we nieskładane, bardzo mocno i trwale zbudowane, używane do fotografowania osób i do reprodukcyi wszelkiego rodzaju obrazów; aparaty te zwykle u-mieszczane są na mocnych podstawach, zwanych statywami (fig. 235), 2) podróżne składa ne (fig. 231, 232, 233 i 234), lekkie i łatwo przenośne, ustawiane na lżejszych statywach, mających kształt trój noga, 3) momentalne ręczne (sekretne, rewolwerowe), które w czasie fotografowania trzymane są zwykle w ręku, lecz mogą być ustawiane i na statywach, 4) aparaty do otrzymywania seryj zdjęć momentalnych, kolejno po sobie następujących, w celu odtwarzania przed oczami widzów ruchu, czyli kinematografy (ob. Kinematograf) i wreszcie 5) aparaty powiększające (projekcyjne, sciop-tykony mikrofotograficzne, ob. Mikro fo to g rafia i S cioptykony).

Aparaty momentalne, które w ostatnich czą-

sach zyskały takie ropowszechnienie, ze swej strony dzielą się: a) ze względu na kształt, na: 1) nieskładane, w postaci pudełka, książki, lornetki i t. d. (fig. 236, 237) i 2) składane, posiadające miech (fig. 238, 239, 240, 241); te o-statnie aparaty przed fotografowaniem muszą być otworzone i do normalnej długości rozciągnięte, b) ze względu na rodzaj klisz: 1) na aparaty do klisz na szkle i 2) na aparaty błonkowe (koda-ki i t. p.). Klisze szklane mieszczą się zwykle w kasetach na 2 sztuki, albo w magazynach, tak urządzonych, że po dokonaniu zdjęcia klisza przechodzi poza inne lub spada. Klisze błonkowe (na celuloidzie, żelatynie i papierze), używane w aparatach „Kodak” i w innych podobnych,

ii

|«r

li

"m

Fig. 235.

nawinięte są na wałek, z którego stopniowo, po każdem zdjęciu, przewijają się na inny wałek. W ostatnich czasach, dzięki ulepszeniu, przez towarzystwo Eastmana dokonanemu, szpulki z błon-kami dają się zakładać do aparatów, bez obawy wyświetlenia, nawet na świetle.—Na kliszy poddanej działaniu świetlnego obrazu (zdjętej, wyeksponowanej) nie widać najmniejszego nawet śladu wyświetlenia. Postępowanie, przy którego pomocy obraz niewidoczny, na kliszy staje się widzialnym, zowie się wywoływaniem (ob. niżej). Wywoływanie musi się odbywać w pokoju ciemnym, przy oświetleniu barwy czerwonej lub czerwono-żółtej, które to barwy na zwykłe klisze prawie nie działają.

Fotochemia. Spostrzeżenia nad wpływem światła na zmianę własności materyi datują się od niepamiętnych czasów. Już w głębokiej starożytności wiedziano np., że skóra ludzka pod wpływem promieni słońca ciemnieje, że temuż czynnikowi przypisać należy zielone zabarwienie liści roślin i różowe zabarwienie owoców, że bielenie płótna, wyrób purpury i t. p. wymagają współdziałania światła. Na dowód, że Starożytni znali szkodliwy wpływ światła na niektóre barwniki, przytoczyć można słowa Pliniusza i Witruwiusza, którzy radzą malarzowi używanie niektórych barwników tylko do fresków znajdujących się wewnątrz mieszkań, gdyż słońce zmienia ich barwę. W późniejszych czasach zaczęto wykrywać coraz więcej ciał wrażliwych na wpływ światła, ilość jednakże spostrzeżeń, jaka do nas doszła, była niewielką. Wiele zjawisk uszło baczności spostrzegaczów, wiele objaśniano w inny sposób, jako to: wpływem powietrza, wilgoci i

t. d. Od kilku wieków wiedziano np., że azotan srebra czerni skórę ludzką, nikomu jednak w o-we czasy nie przyszło do głowy przypisać to działaniu światła. Pierwszym, który to odkrył, był dr Schulze z Halli (w r. 1727); otrzymywał on na powierzchni mieszaniny kredy z roztworem azotanu srebra, nalanej do flaszeczki, obraz liter na szkle tejże uapisanych, i t. p. zjawiska. W 70 lat później Wedgwood otrzymał pierwszy portret fotograficzny, rzucając cień osoby siedzącej nieruchomo na papier, napojony azotanem srebra, a Davy w podobnyż sposób pierwszą mikrofotografię. O ile Schulze nie zdawał sobie sprawy z tego, co właściwie zachodzi przy zmianie barwy substancyi czułej, o tyle dwaj ostatni rozumieli, iż ciemny produkt, pod wpływem światła wytworzony, jest czemś zupełnie hinein, niż azotan srebra, gdyż próbowali u-trwalić obraz przez odmycie soli srebra w wodzie. Właściwie więc pierwszy portret, pierwsze zastosowanie aparatu optycznego w celu fotografowania i pierwsze próby utrwalenia obrazu zawdzięcza ludzkość Anglikom.—W końcu XVIII w. ilość spostrzeżeń i badań fotochemicznych wzrasta stale; między r. 1757 i 1785 odkrywają: Bec-carius czułość na światło chlorku srebra, Scheele i Sennebier czułość tegoż na różne barwy; Hagemann, Wollaston i inni—czułość smół, soli rtęciowych i wody chlorowej. W r. 1790 Saussure zbudował pierwszy fotometr, czyli przyrząd do mierzenia natężenia światła sposobem chemicznym. W r. 1819 John Herschell odkrył, że podsiarkon sodu rozpuszcza chlorek i inne sole srebra, o ile nie są przez światło zmienione, a tym sposobem może służyć do utrwalenia obrazu. W r. 1824 Niepce przekonał się, że asfalt poddany działaniu światła traci rozpuszczalność w terpentynie, olejku lawendowym i t. d. Tenże Niepce pierwszy powziął szczęśliwą i płodną w następstwa myśl umieszczenia w ciemni optycznej uczulonego papieru. W r. 1829 Niepce połączył się z Daguer-

re’em i pracował z nim wspólnie, lecz dopiero po jego śmierci zadanie fotografowania z odległości rozwiązane zostało sposobem odkrytym przez Daguerre’a w r. 1838 i ogłoszonym na pamiętnem posiedzeniu paryskiej akademii umiejętności d. 19 sierpnia 1839. Sposób ten, znany pod nazwą Dagerotypii, tak szybko się rozpowszechnił, że już w r. 1842 mieliśmy zakład tego rodzaju w Warszawie (pierwszym fotografem u nas był, według jednych źródeł, Karol Beyer, według innych Giewartowski). Zasada dagerotypii jest następująca: płytkę srebrną lub srebrzoną, pokrytą warstewką jodku (lub jodku i bromku) srebra, przez poddanie jej działaniu pary tego ciała, wystawia się w kamerze, poczem wywołuje w parze rtęciowej, a nastę-1851 sposobu kollodyonowego mokrego, który przetrwał aż do roku 1880; w roku tym zaczęły wchodzić w użycie dziś powszechnie już używane suche klisze bromo-srebrne żelatynowe (płytki, pokryte emulsyą, zawierającą bromek srebra, zawieszony w żelatynie). Nad udoskonaleniem tego ostatniego sposobu (wynalezionego przez Harrisona w r. 1868) pracowali: dr Maddox, Bennet, Abney, dr van Monckhoven, prof. Eder, Obernetter, Burton, Fabre, Warnerke i wielu innych, u nas: M. Dutkiewicz (założył pierwszą w kraju i cesarstwie fabrykę klisz),

K. Brandel i dr A. Mizerski.—Wyrób klisz emulsyjnych już od lat kilkunastu przeszedł w ręce wielkiego przemysłu, który ich dostarcza w stanie gotowym do użycia. Dzięki jedynie kliszom

[!

iJÎMj

Fig. 236.

»I

i

Fig.’ 239.'

::

Fig. 237.

__

Fig. 240.

'1

/'

Fig. 238.

li

WM

---r

Fig. 241.

V.

Zjawiska, jakie światło w ciałach wywołuje, mogą być trojakiej natury: 1) przemijające po ustaniu działania, 2) trwające czas jakiś po tem i 3) pozostawiające trwałe ślady. Do pierwszych należą zjawiska takie, jak: odbicie, załamanie, barwy, polaryzacya, fluorescencya i t. p., do drugich: fosforescencya, zmniejszanie się elektrycznego oporu selenu i t. p.; do trzecich zaś cały szereg zjawisk, z których zasługują na wymienienie następujące: salmiak i saletra krystalizują się lepiej i prędzej na świetle niż w ciemno-

pnie utrwala w roztworze podsiarkonu sodu (bez | emulsyjnym F. pozyskać mogła takie rozpo-dodatku lub z dodatkiem chlorku złota). Obraz J wszechnienie, jakiem już dziś się cieszy, a co-składa się z amalgamatu srebra (z pewną ilością raz większa ilość jej zastosowań wskazuje, jak złota) jest pozytywnym i widocznym jedynie ! wielkiej potrzebie społecznej czyni ona zadość, w świetle odbitem; do każdego obrazu trzeba było nanowo pozować, gdyż sposób ten nie daje możności reprodukowania. — W r.

1847 Niepce de St. Victor odkrywa nowy sposób fotografowania na płytkach szklanych, pokrytych warstewką białka z jodkiem srebra, które wywoływano kwasem galasowym; dawały one obrazy negatywne, a zatem możliwe] do reprodukcyi w dowolnej ilości egzemplarzy przez kopiowanie na papierze. Sposób ten był w użyciu aż do czasu wynalezienia przez Archera w r. i

ści; kamfora w zamknięty cli naczyniach przechowywana sublimuje się siluiej na stronie ku światłu zwróconej, niż na ciemnej. Jodek, bromek i chlorek srebra, wykrystalizowane w nadmiarze jodu, bromo- lub chloro-wodoru, pod wpływem światła rozpadają się na proszek; jeżeli płytkę pokryjemy warstewką jednego z tych związków, a następnie wystawimy na światło pod negatywem, to w miejscach wyświetlonych warstewka o tyle zmieni się, że lekkie potarcie może już wywołać obraz. Zjawiska wspomniane należą do rodzaju fizycznych. Zjawiska chemicznej natury rozpadają się na dwa typy: łączenia się ciał i rozkładu ciał pod wpływem światła. Do pierwszego należą: silniejsze utlenianie się ołowiu, arsenu, antymonu i siarczanu żelaza, oraz smół i olejków eterycznych na świetle, łączenie się chloru z wodorem i t. p. Ze zjawisk rozkładu wymienimy: rozkład kwasu azot-nego, który na świetle czerwienieje, rozkład soli organicznych tlenniku żelaza, jak to: winianu, cytrynianu, szczawianu i jabłezanu, na sole tlenku żelaza, i rozkład z wydzieleniem chlorowców: bromku, jodku i chlorku srebra. Godnym zanotowania jest ten fakt, że zjawiska rozkładu odbywają się wogóle łatwiej i prędzej w obecności ciał organicznych; tak, chlorek i chlornik platyny, sole uranu, sole nieorganiczne żelaza i chromu, wreszcie azotan srebra, w stanie czystym na światło nie reagujące, przy najmniejszej domieszce substancyi organicznej ulegają na świetle rozkładowi. Papier napojony rozczynem azotanu srebra, lub pokryty warstewką chlorku srebra z domieszką organicznych związków tegoż (cytrynianu, winianu, szczawianu i t. p.), ciemnieje na świetle po upływie kilkunastu minut. Pierwotnie sądzono, iż ciała, które pod wpływem światła nie ulegają zmianie widocznej, zachowują się zupełnie obojętnie na ten czynnik; jak również, że nawet w ciałach wrażliwych na światło, krótkotrwałe działanie jego przechodzi bez śladu. Dalsze spostrzeżenia (Niepce wT 1824 i Daguerre w 1838 roku) pokazały jednak, że oprócz zmian i reak-cyj widocznych istnieje cały szereg dla oka zgoła niedostrzegalnych, które jednak przez zastosowanie pewnych czynności i odczynników wykryć się dają, a tym sposobem obraz niewidoczny może być ujawnionym (wywołanym). F. tedy posługuje się dwoma sposobami otrzymania obrazu: 1) przez czernienie bezpośrednie i 2) przez wywoływanie, które ujawnia zmiany niewidoczne, jakie światło sprawiło, korzystając z nowych własności fizycznych lub chemicznych, nabytych przez ciało pod wpływem wyświetlenia.

Otrzymanie obrazów przez czernienie bezpośrednie. Ciał zmieniających swą barwę pod wpływem światła istnieje więcej, niżby się zdawać mogło; od tego nie jest wol-nem nawet szkło, którego pewne gatunki ciemnieją (proces utleniania się podług Faradaya). Papier jest ciałem również dość wrażliwem na światło; gatunki używane do druku zmieniają swą barwę częstokroć już po kilku godzinach działania promieni słonecznych, inne wytrzymują kilka lub kilkanaście dni. Sprawa ta jest nader ważną w F-i; papier bowiem stanowi podkład dla obrazu i nie powinien zmieniać swej barwy. Dziś w Europie istnieje zaledwie kilka fabryk (Steinbach w Malmedy, Blanchet bracia & Kleber w Rives i parę pomniejszych), które dostarczają gatunków, do F-i przydatnych, a cena dobrego fotograficznego papieru dochodzi do 7 franków za kilogram. Żółknięcie papieru jest prawdopodobnie procesem utleniania, gdyż w atmosferze wodoru i w próżni nie daje się spostrzegać. Barwniki organiczne są ciałami, bardzo na światło wrażliwemi: jedne z nich, jak: cyanina, rosanilina, koralina, eozyua, safranina, anilin-blau, cliinolinroth (nazwy handlowe) i większość fioletowych barwników na świetle bledną, inne, jak: Scharlach, quercitron, flavanilina i echt-blau hB—ciemnieją. Trwałość barwnika zależy od grubości warstwy i od bejcy. Tak np. safranina i metylenblau na wełnie są nietrwałe, na bawełnie zaś o wiele trwalsze. Do barwników trwałych należą: koszenila, kampesz, cliino-lingelb, auramina O, canarina, chryzamina, baum-wollblau BB,R i baumwollscharlach, a z nieorganicznych: ochra, indyjska czerwona, sienna, chromowe żółte, ziemia zielona, błękit pruski i ultramaryna. Nie wszystkie barwy widma jednakowo na barwniki działają; bardzo szczegółowe badania Abneya, Vogla i innych dowiodły, że każdy barwnik jest najczulszym na te mianowicie promienie, które pochłania (patrz wyżej o pochłanianiu). Jakkolwiek barwniki nie stanowią w F-i materyału do wytworzenia obrazu, odgrywają jednak ważną rolę przy orto-chromatyzowaniu klisz. Prawie wszystkie barwniki w próżni i atmosferze wodoru nie zmieniają barwy, co dowodzi, iż i w danym razie zachodzi proces utleniania się.—Z pomiędzy smół wymienić należy gwajakową, która na niebiesko się barwi; najsilniej działają na nią promienie fiołkowe i niebieskie, żółte zaś i pomarańczowe przywracają smole pierwotną barwę.—Purpura Starożytnych, otrzymywana z muszli Purpura la-pillus jest ciałem żółtawo-zielonawem, które na świetle nabiera kolejono barw: zielonej, niebieskiej i wreszcie purpurowej, zupełnie trwałej, a przytem zmienia całkowicie swe własności fizyczne, gdyż traci rozpuszczalność w wodzie, alkoholu i eterze. Mamy tu pierwszy i prawie jedyny przykład ciała, które pod wpływem światła nietylko daje silną i trwałą barwę, lecz pozwala na utrwalenie obrazu przez proste odmycie w wodzie. Oprócz wymienionych istnieje wiele ciał zmieniających barwę pod działaniem promieni świetlnych; nie znajdują one jednak zastosowania, ponieważ nie znamy sposobów utrwa-

lenia obrazu, t. j. usunięcia substancyi na światło czułej, bez uszkodzenia samego obrazu. Ciała uczulające, aby inogły być przydatnemi do kopiowania przez czernienie bezpośrednie, powinny odpowiadać następującym warunkom: 1) posiadać dostateczną czułość, t. j. zmieniać barwę możliwie szybko; 2) w miarę dłuższego działania światła nabierać coraz ciemniejszej, a wreszcie zupełnie czarnej barwy, i 3) utrwalać się łatwo, jak również dawać po utrwaleniu piękną i trwałą barwę. Tym wszystkim warunkom najlepiej odpowiadają związki srebra: azotan, chlorek, cytrynian, winian i szczawian; one-to stanowią podwalinę większości procesów kopiowania. Jodek i bromek srebra, jakkolwiek znacznie czulsze, do tego celu mniej się nadają, gdyż nie odpowiadają 2-mu i 3-mu warunkowi.

Chlorek srebra jest substancyą białą, otrzymywaną przy zmieszaniu roztworów jakiejkolwiek soli srebra z chlorkiem innego rozpuszczalnego metalu, w postaci białego osadu. Osad ten jest nierozpuszczalny w wodzie, alkoholu, eterze, benzolu i benzynie, rozpuszcza się zaś w nadmiarze chlorków metalów, w cyanku potasu, amoniaku i podsiarkonie sodu. Wystawiony na działanie światła przybiera kolejno barwy: fiołkową i czekoladowo - brunatną, wydzielając chlor. Taki, zmieniony przez światło, chlorek srebra, po rozpuszczeniu w podsiarkanie sodu pozostawia osad metalicznego srebra. Na tej zasadzie Scheele (1782 r.) sądził, iż światło po-prostu rozkłada chlorek srebra na srebro i chlor podług wzoru: 2AgCl—Ag₂4-Cl₂. Sprawa chemiczna, jaka tu zachodzi, nie jest jednak tak prostą, jakby się zdawało. Z uwagi na to, że kwas azotny nie odbarwia ciemnego chlorku srebra, co-by było niewątpliwie, gdyby czernienie było skutkiem wydzielania się metalicznego srebra, Wetzler i Wittstein przyjmują istnienie półchlorku albo fotochlorku srebra i podają następujący wzór: 2AgCl=rAg₂Cl-[-Cl. Tegoż zdania był i Carea-Lea, Bibra zaś przypuszcza reak-cyę następującą: 4AgCl=Ag₄Cl₃-(-Cl. Na potwierdzenie pierwszego poglądu przytoczyć można prace Guntza, który przed 7 laty przez podwójny rozkład chlorowodoru z półfluorkiem srebra (Ag₂Fl) miał otrzymać półchlorek srebra, o barwie i wszystkich własnościach fotochlorku. Inni badacze (Sonstadt) przypuszczają, że obecność wody jest do rozkładu fotochemicznego chlorku srebra koniecznie potrzebną i objaśniają proces następującą reakcyą:

4AgCl+2H₂0=2Ag₂Cl+2HCl+H₂0₂; inni wreszcie (Sahler, Abney) uważają obecność tlenu za konieczną i dowodzą, iż w atmosferze azotu lub w próżni chlorek srebra wcale nie czernieje. W każdym jednak razie nie ulega wątpliwości, że pod działaniem światła chlorek srebra wydziela część chloru, że reakcya odbywa się tylko na powierzchni i że czysty chlorek srebra, pod wpływem li tylko światła, do metalu zredukować się nie może, ponieważ wy dzielający się chlor wywiera działanie odwrotne. Podobnież zachowują się bromek i jodek srebra. Jeżeli jednak chlorek srebra będzie zmieszany z jakiemś ciałem pochłaniającem chlorowce (haloidy) i usuwającem je stopniowo, w miarę wytwarzania się, to zarówno chlorek, jak bromek i jodek srebra, zredukują się zupełnie i jako rezultat wydadzą metaliczne srebro, a sama reakcya odbywać się będzie o wiele prędzej. Podobne ciała, pochłaniające chlorowce i wogó-le produkty fotochemicznego rozkładu i przyśpieszające tym sposobem reakcyę, zowią się uczulaczami. Rola tych ciał jest w fotografii nader ważną; do nich należą: 1) ciała organiczne: papier, smoły, tannina, pyrogalas, kwas galasowy, morfina, kodeina, białko, żelatyna itp. 2) z ciał nieorganicznych: soda, amoniak i wo-góle węglany i wodany, dalej siarkony, azotony i żelazocyanki, wreszcie 3) azotan i organiczne sole srebra. Te ostatnie najsilniej działają, gdyż same dostarczają materyału do dalszego rozkładu. Jeżeli przez X oznaczymy chlorowiec, wydzielający się pod działaniem światła, to: 6X+6AgN0:i + 3H₂0—5AgX+AgXO:i-f6HNO:i, a wytworzony z tego AgX rozkłada się na nowo. Mniej silnie działają azotony: KN0.ł+2X+H.,0=KX+HN0₃4-HX i wodany: 6NH₄H0 + 6X = 5NH₄X+NH₄X0:ï+3H₂0, gdyż pochłaniają tylko chlorowce, nie dodając nowego materyału. Ilość uczulacza powinna być wystarczającą do pochłonięcia całej ilości chlorowca, w przeciwnym bowiem razie sól srebra nie zredukuje się do metalu, a wydzielający się w dalszym ciągu chlorowiec zacznie łączyć się z wytworzonem poprzednio srebrem. Obraz w tym razie ciemnieje tylko do pewnego stopnia, a po osiągnięciu pewnej siły—słabnie. Zjawisko to zowie się solaryzacyą. Z powyższego wypływa, że warstwa czuła, na której ma być odbity obraz, oprócz chlorku srebra powinna zawierać i uczulacz. Wszystkie papiery fotograficzne „srebrne” zawierają jako podstawę—chlorek srebra, różnią się zaś jedynie rodzajem uczulacza i sposobem przygotowania. Azotanu srebra, jako uczulacza’ używa się w papierach: solonym, arrow - rootowym i białkowanym (albuminowym). Papier solony przyrządza się w sposób następujący: arkusz papieru fotograficznego moczy się jedną stroną, przez położenie na powierzchnię, od 3 do 5 minut, w rozczynie 3°/₀-wym chlorku ammonu lub sodu, poczein wyjmuje się go i suszy. Wysuszony papier może być przechowywany bardzo długo. W dzień użycia papier tak przyrządzony uczula się przez moczenie tą samą co i poprzednio •stroną i w ten sam sposób, w 10°/n-ym rozczynie azotanu srebra, i znowu suszy. Przy uczulaniu tworzy się chlorek srebra:

NH₄Cl-fAgNO:!=NH₄NO.,-fAgCl, a azotan srebra, w nadmiarze, odgrywa rolę uczulacza. Papier solony po uczuleniu nie jest

trwały, ponieważ szybko żółknie i staje się niezdatnym do użycia. Ze względu na to, że roz-czyny wodne zanadto wsiąkają w papier, skutkiem czego obraz znajduje się raczej wewnątrz masy papierowej niż na jej powierzchni, do roztworu chlorku ammonu dodają materyi kleistej. Na powierzchni papieru tworzy się wówczas cienka powłoka, zawierająca chlorek ammonu, a w niej, przy uczulaniu — chlorek srebra. W praktyce zastosowanie znalazły: krochmal (arrow-root) i białko z jaj kurzych. Przepis na papier ar-row-rootowy: wody 1000 cm³, arrow-rootu 20 gr., chlorku ammonu 20 gr., cytrynianu sodu 20 gr. Arrow-root należy dobrze rozgotować w wodzie. Rozczyn powyższy smaruje się na powierzchni papieru miękką gąbką i suszy. Papier białkowany przygotowuje się przez moczenie jednej strony papieru w płynie: białka z jaj kurzych 800 cm³, wody 200 cm³, chlorku ammonu 15 — 50 gr. Białko należy zbić na pianę i zostawić na 12 godzin do sklarowania się; lepsze rezultaty daje białko przefermentowane, i tego sposobu używają przy wyrobie fabrycznym. Papier białkowany posiada dość silny połysk, co się osiąga przez dwukrotne moczenie w białku.—Uczulanie obu gatunków papieru odbywa się jednakowo, przez moczenie w 10n/₍₎-ym rozczynie azotanu srebra. W papierze arrow-rootowym uczulaczem jest cytrynian srebra, arrow-root i nadmiar azotanu srebra, w białkowanym — azotan srebra i białkan (albuminat) srebra, który się tworzy przy zetknięciu się białka z azotanem srebra, jako ciało nierozpuszczalne w wodzie.—Papier białkowany, wynaleziony przez Blanquart-Errard’a w r. 1850, szybko rozpowszechnił się i jest w użyciu aż do dnia dzisiejszego. W ostatnich czasach jednak nowe gatunki papierów, których powłoka składa się z żelatyny lub kollodyonu, rugują stopniowo z użycia papier białkowany. W r. 1865 Wharton Simpson przyrządził papier fotograficzny na zupełnie odmiennej zasadzie; był to pierwszy papier emulsyjny. Chlorek i inne sole srebra wytworzone zostały, nie w samej powłoce (przy moczeniu jej w azotanie srebra, jak to miało miejsce w wyżej wspomnianych papierach), lecz w płynie, którym pociągano papier. Jak wiadomo, chlorek srebra, strącony z wodnych lub alkoholicznych roztworów, osadza się w postaci twarogu; jeżeli jednak do płynu dodamy jakiejkolwiek kleistej substancyi (kolloidu), jak np. żelatyny, kollodyonu i t. p., to osad chlorku srebra stanie się bardzo drobno-ziarnistym i nada całemu płynowi pozór mleka (emulsyi). Dodając do kollodyonu, oprócz chlorku ammonu, pewną ilość odpowiedniego kwasu organicznego, nprz. cytrynowego, a następnie roztworu azotanu srebra, otrzymamy emulsyę nietylko chlorku sre bra, lecz i organicznej jego soli, która stanowić będzie uczulacz. Tak przyrzedzoną emul-syą pociąga się papier, przez wymoczenie go lub też polewanie bądź ręczne, bądź przy pomocy specyalnycb maszyn, wreszcie się suszy. Papier emulsyjny jest w ogóle trwalszy od białkowanego i arrow-rootowego, a przytem wydaje lepsze rezultaty. W r. 1865 Abney ogłosił przepis na przyrządzenie emulsyi żelatynowej, a wkrótce potem powstały liczne fabryki, wyrabiające tego rodzaju papiery pod nazwą arystotypo-wych, a mianowicie: Obernettera w Monachium, Trappa i Müncha w Berlinie, Lieseganga w Dusseldorfie, Peltzera w Wickrath i inne. Papier kollodyonowy zaczął wyrabiać Obernetter, lecz z powodu małej trwałości wyrób ten nie mógł się upowszechnić; w roku 1884—5 zjawiła się w handlu emulsya kollodyonowa Lieseganga w 2-ch płynach, do przygotowania papieru samemu, a w r. 1887 pierwszy papier kollodyonowy, trwały, Łebiedzińskiego w Warszawie. W r. 1890 ukazały się ponownie za granicą papiery tego rodzaju (Kurza w Wernigerode), pod zmienioną nazwą celoidynowych, a następnie, w ciągu ostatnich lat powstało w Europie kilkadziesiąt fabryk, wyrabiających papiery tego gatunku.— Chcąc dać czytelnikom pojęcie o sposobach, używanych do przyrządzania emulsyj, podajemy następujące przepisy. Emulsya chlo-rożelatynowa: żelatyny fotograficznej 80 gr. rozmoczyć 20 min. w 600 cm³ wody destylowanej, poczem dodać węglanu sodu krystal. 1.5 gr., kwasu cytrynowego 6 gr., chlorku ammonu 2 gr. i ogrzać w wodnej kąpieli do rozpuszczenia; doprowadzić do temperatury 40—50° C. Osobno rozpuścić: 20 gr. azotanu srebra wr 400 cm³ wody i wlać do powyższego rozcz^nu cienkim strumieniem, przy ciągiem mieszaniu. Utworzoną emulsyę zostawić przy temperaturze 50° godzinę, poczem może być użytą do pokrywania papieru. Emulsya chlorokollodyonowa: A) alkoholu 97—98°-go 198 cm³, wody destylowanej 62 cm³, chlorku strontu krystal. 30 gr. i chlorku litynu bezwodnego 10 gr. B) azotanu srebra 12 gr. wody destylowanej 16 cm³, alkoholu 30 cm³ C) kwasu cytrynowego 20 gr. alkoholu 80 cm³. Gdy te roztwory są przygotowane, bierze się 500 cm³ kollodyonu 3°/₀-\vego i dodaje do niego roztworów: A 15 cm³, G 15 cm³, alkoholu 10 cm³, gliceryny 10 cm³ i, po dokładnem rozpuszczeniu, B całą ilość, wreszcie eteru 50 cm³. Roztworu azotanu srebra (B) należy dodawać powoli, przy ciągiem kłóceniu. Do obu gatunków emulsyi używa się, jako podkładu, papieru barytowego, aby zapobiedz -wsiąkaniu emulsyi w masę papierową; oblany emul-syą papier powinien być dobrze wysuszony. — Powyższych gatunków papieru używa się do ko piowania z negatywów. Ponieważ w negatywie-miejsca jasne, przezroczyste, odpowiadają ciemnym oryginału, a ciemne jasnym (fig. 242), przeto papier podłożony pod negatyw sczernieje najsilniej pod przezroczystemi miejscami jego, najsłabiej zaś pod ciemnemi, i tym sposobem

Fig. 242.

sposobu, jakkolwiek otrzymane zabarwienie nie było trwałe, (pochodziło od siarku srebra Ag.,8).

Le Gray w r. 1850 zastosował do tego celu sól złota: Au₂S₂0;i-f-3Na₂S₂0;t-|-4H₂0 (podwójny pod-siarkon złota i sodu, albo tiosiarczan złota i sodu), tę samą, której Fizeau w r. 1840 używał do utrwalania dagerotypów. Była to pierwsza kąpiel złota, która zarazem barwiła (tonowała) i utrwalała. Wkrótce potem zastosowano chlornik złota, który reaguje na obraz (srebro) w następujący sposób: 3Ag-f-Au Cl:i=3Ag Cl-f-Au; wydzielające się złoto osiada na obrazie, nadając mu zarazem i barwę, i większą odporność na czynniki zewnętrzne (wilgoć, siarkowodór i t. p.). Czysty chlornik złota działa zbyt gwałtownie i nadaje obrazom barwę niebieskawą, nieprzyjemną. Przez dodanie jednak innych ciał można zmodyfikować barwę (ton), stosownie do życzenia; tak np. kwasy: solny, octowy i cytrynowy zmieniają barwę na czerwonawą, sole zaś o reakcyi alkalicznej lub neutralnej, jak: węglan ! są do tonowania obrazów sole platyny w roz-sodu, wapno kreda, boraks—dają odcienie pur- I tworach kwaśnych. O innych papierach, używa-

wyda p o z y ty w, czyli obraz odpowiadający oryginałowi (fig. 243).

Barwa, jaką obraz ma po skopiowaniu na papierach fotograficznych, zależy od rodzaju soli srebrnej organicznej, od stosunku jej ilości do ilości chlorku srebra i wreszcie, od sposobu przyrządzenia emulsyi. Obraz fotograficzny, bez względu na gatunek papieru, na którym jest skopiowany, musi być poddany jeszcze czynności utrwalenia, gdyż w przeciwnym razie na świetle ściemnieje całkiem. Utrwalenie dokonywa się przez wymoczenie w rozczynie pod-siarkonu sodu, który rozpuszcza niezmienione przez działanie światła związki srebra i pozostawia metaliczne srebro. Ponieważ jednak sam metal nabiera przytem żółtawej, nieprzyjemnej barwy, przeto starano się, już w samych początkach nawet, zmienić tę ostatnią na piękniejszą. W tym celu stosowano różne środki: azotan srebra, dodany do roztworu pod-siarkonu sodu, oraz zakwaszenie tego ostatniego kwasem octowym nadawało obrazom brunatną barwę. Przez długi czas używano tego

ca

Fig. 243.

JEnn, Powsz. Ihłstr. Zesss. J75. T. XXI}..

purowe i fiołkowe. Ilość ciał, jakich w praktyce fotograficznej do kąpieli złotych używają, jest bardzo znaczna; oprócz wyżej wzmiankowanych mają zastosowanie jeszcze: wolframiany, octany, fosforany, cytryniany i benzoniany sodu i potasu, rodanki ammonu i potasu, azotan i chlor-nik uranu, chlorek wapnia, chlorek wapna (pod-chloron wapnia) i wiele innych. Najpowszechniej używane do papierów, arrow-rootowego, białkowanego i kollodyonowego, są kąpiele następujące: Kąpiel kredowa: wody 1 000 cm³, kredy w proszku 5 gr., chlorniku złota w rozczynie lu/₀-wytn 50 cm³ (do papieru kolodyonowe-go i do papierów matowych 20—25 cm³). Po zmieszaniu kąpiel pozostawia się na 6—12 godzin. Kąpiel z rodankiem ammonu: wody 1 000 cm³, rodanku ammonu 6 gr. chlorniku złota l°/₀-wego 50 cm³; kąpieli tej używa się przeważnie do papierów celoidynowyeh i żelatynowych. Kopie na papierze, przed zanurzeniem do tych kąpieli, muszą być starannie w wodzie przepłókane. Przy zamianie srebra w obrazie na złoto, jak widać z powyższego wzoru, wytwarza się pewna ilość chlorku srebra, którą, zarówno jak i chlorek srebra, przez światło niezmieniony, należy oddalić z obrazu przez zanurzenie do roztworu podsiarkonu sodu, kąpiele bowiem dopiero co wymienione, jako niezawie-rające tej ostatniej soli, tylko barwią, nie utrwalają. W ostatnich czasach do papierów celoidy-nowych i żelatynowych zastosowano ponownie kąpiele złote utrwalające (technicznie wi-raże z fiksażem). Kąpiele tego ostatniego typu są ławiejsze w użyciu, gdyż nie wymagają ani przedwstępnego płókania w wodzie, ani też osobnej kąpieli utrwalającej; obrazy jednak przy użyciu ich są o wiele mniej trwałe. Następująca kąpiel złota utrwalająca daje najtrwalsze obrazy: A) wody 800 cm³, podsiarkonu sodu 200 gr. B) octanu (lub azotanu) ołowiu 10 gr., rozpuścić w 100 cm³ wody, poczerń wlać do A, przy kłóceniu, wreszcie dodać 20 cm³ chlorni-ka złota (l°/₀-wego). Kopie zanurza się na sucho (bez przedwstępnego płókania) i pozostawia na 5—8 minut. Po zabarwieniu i utrwaleniu kopij należy odmyć nadmiar podsiarkonu sodu przez wypłókanie, od 2-ch (dla papierów: arrow-rootowego, kolodyonowego, żelatynowego i ce-loidynowych) do 6-u godzin (dla papieru białkowanego) w wodzie często zmienianej.—Trwałość obrazów zależy: 1) od ilości złota, jaka się osadziła na obrazie (tony niebieskawe, które się otrzymuje przy dłuższem działaniu kąpieli złotej, są trwalsze od czerwonych, ciepłych), 2) od dokładnego utrwalenia i 3) od stopnia wy-płókania podsiarkonu sodu. Najtrwalsze obrazy otrzymuje się na papierach: kolodyonowym, żelatynowym i białkowanym, przy użyciu kąpieli kredowej i rodankowej. Oprócz złota używane

U9

c~.

liych do kopiowania wprost z negatywów, będzie mowa niżej.

Otrzymywanie obrazów przez wywoływanie. Jak wyżej powiedzieliśmy, wywoływanie polega na zużytkowaniu tej lub owej z własności przez ciało pod wpływem światła nabytej, w celu otrzymania obrazu. Rozróżniamy wywoływanie fizyczne, oparte na zmianie własności fizycznych ciała, jako to: rozpuszczalności, hygroskopijności i t. p, od chemicznego, przy którem korzystamy z produktów rozkładu chemicznego, otrzymanych pod działaniem światła w dałszem postępowaniu chemicznem.

Najpierwszem i najprostszem zjawiskiem, jakie zaobserwowano, i na którem oparto sposób wywoływania fizycznego, była parokrotnie wyżej wspominana zmiana rozpuszczalności asfaltu syryjskiego, odkryta przez Niepce’a. Jeżeli płytkę szklaną, miedzianą, cynkową lub kamień litograficzny oblejemy 1—2n/n-wym roztworem asfaltu w benzolu, to po ulotnieniu się benzolu pozostanie na niej cienka warstewka asfaltu; jeżeli następnie płytkę tak przygotowaną wystawimy pod negatywem, to asfalt, znajdujący się pod przezroczystemi częściami negatywu, straci rozpuszczalność. Po oblaniu płytki terpentyną lub naftą, które rozpuszczają niezmieniony przez światło asfalt, otrzymamy obraz pozytywny.-— Zastosowanie sposobu asfaltowego. Ponieważ asfalt zachowuje s-ię zupełnie obojętnie względem kwasów, przeto gdy płytkę zanurzymy do kwasów: fluorowodorowego, azotnego, fosforowego i t. d. to kwasy działać i rozpuszczać będą mogły jedynie miejsca obnażone; tym sposobem otrzymamy rysunek wypukły, z którego można drukować farbą drukarską. Na tem opierają się: trawienie na szkle, na miedzi, (heli o graf i a), na cynku (cynko g rafia), na stali i na kamieniu litograficznym. Sposób asfaltowy daje wielką dokładność, ma jednak tę wadę, że kopiowanie, z powodu małej czułości asfaltu, trwa bardzo długo.—Podobne co asfalt własności posiadają: smoła gwajakowa, antracen, styrolen i inne. Kauczuk, przeciwnie, pod wpływem wyświetlenia staje się rozpuszczalnym w alkoholu, może więc dać rysunek taki, jak oryginał (negatywny); zastosowania dotychczas nie ma. Ciał pojedyńczych, zmieniających swą rozpuszczalność pod wpływem światła, istnieje wogóle niewiele; natomiast mieszaniny kilku ciał, na światło każde z osobna obojętnych, okazują to zjawisko w silnym stopniu. Największe zastosowanie mają mieszaniny ciał organicznych, takich jak: białko, cukier, gamma arabska i żelatyna, z solami kwasu chromnego, a mianowicie: z dwuchromianami potasu, sodu i am-monu (odkryte przez Pontona w r. 1839). Światło rozkłada dwuchromian potasu, wydzielając przytem dwutlenek chromu i tlen, które utleniają organiczną substancyę: K₂Cr.₂0.-f-X (org. subśt.j :=K₂Cr0₄-f-Cr0₂-f-X0. Dwutlenek chromu w dalszym ciągu rozkłada się:

2Cr0a-HX=Cr₂0₃+X0.

Zmiana własności org. substancyi pochodzi, z jednej strony od jej utleniania się, a z drugiej od obecności tlenniku chromu.

Zastosowania: I) Wywoływanie na zasadzie zmiany hygroskopijności. a) Sposoby zapylania. Płytkę lub papier, pociąga się warstewką, składającą się z gum-my arabskiej i cukru gronowego, z dodatkiem iy₂% dwuchromianu potasu. Warstewka taka jest hygroskopijną i w wilgotnem powietrzu lepką. Wystawiona na światło pod negatywem, w jego miejscach przezroczystych straci hy-groskopijność i zachowa ją tylko w ciemnych. Jeżeli teraz na warstewkę nasypiemy jakiego proszku, np. grafitu, to ten przystanie tylko w miejscach nie wyświetlonych (ciemnych negatywu) i da obraz taki jak negatyw. Sposób zapylania stosuje się: 1) do otrzymywania negatywu z negatywu, 2) do wyrobu fotografij wypalanych na porcelanie; w tym wypadku zamiast grafitu używa się farby emaliowej (szkła barwnego, łatwo topliwego w proszku) i kopiuje z pozytywu, i 3) do otrzymywania kopij rysunków linearnych sposobem zwanym antrakotypią: papier pociąga się warstewką żelatyny z dwuchromianem potasu, suszy, wystawia pod rysunkiem do ukazania się wszystkich szczegółów, zanurza w letniej wodzie, osusza lekko bibułą, posypuje sadzo mi, a następnie suszy przy lekkiem ogrzewaniu. Sadze przystają mocno do tych tylko miejsc, które się znajdowały pod ciemnemi liniami rysunku, z innych zaś dadzą się łatwo zmyć gąbką, b) Sposoby oparte na zastosowaniu tłustej farby. 1) Jeżeli wyżej wzmiankowaną warstewkę żelatyny z dwuchromianem potasu, wyświetloną i wymoczoną w wodzie, pociągniemy, zamiast proszku, farbą tłustą, to farba przystanie tylko do miejsc, które wody nie wciągnę ły (a zatem do tych, które się znajdowały pod przezroczystemi częściami rysunku); obraz więc będzie odwrotny względnie do rysunku, z którego się kopiowało. Na tern polegają następujące procesy: 1) fotocynk ogra fia i fotolitografia. Papier pociągnięty żelatyną (papier Husnika) uczula się przez zanurzenie do 2— 3°/₀-wego roztworu dwuchromianu potasu, suszy, wystawia pod negatywem, zdjętym z rysunku linearnego, naciera tłustą farbą (t. zw. farbą do przenoszenia, Umdruckfarbe), zostawia na kilkanaście minut, aby cokolwiek podeschła, następnie zanurza do zimnej wody i pociera gąbką. Farbę ściera się z miejsc, które wodę wciągnęły i pozostawia tylko na suchych. Obraz taki, składający się z tłustej farby, może być przeniesiony na cynk, miedź, stal lub kamień (przez przyciskanie w prasie), a następnie wytrawiony kwasem jak przy procesie asfaltowym. W ten sposób otrzymuje się trawiońki na cynku, miedzi, stali i t p., w których rysunek jest wypukłym i z których się następnie drukuje tłustą farbą, podobnie jak z czcionek i drzeworytów, na machinach „drukarskich”. Gdy chodzi o re-produkcyę obrazu półtonowego (np. fotografii, olejnego obrazu i t. p.), to rysunek jego musi być rozłożony na punkty i kreski (podobnież jak to czynią drzeworytnicy). Uskutecznia się to już przy przygotowaniu negatywu: na kliszę nakłada się siatkę, o kilkudziesięciu liniach na długości 1 cm., wyrżniętą lub sfotografowaną na szkle i przez nią fotografuje; linie siatki zasłaniają miejscami obraz, skutkiem czego otrzymuje się szeregi kresek i punktów, o które chodziło. Z negatywu „siatkowego” obraz, przy pomocy papieru Husnika, przenosi się na cynk lub miedź i wytrawia. Sposób ten zowie się a u t o t y-p i ą.

2) światłodruk (Fotodruk, Alberto-typia—od nazwiska wynalazcy). Jeżeli płytkę, pokrytą warstewką żelatyny z dwuchromianem potasu lub ainmonu, wysuszoną i wystawioną pod negatywem, włożymy do wody, a następnie, po kilkunastu minutach, nadmiar jej zdejmiemy gąbką, to płytka taka względem walca drukarskiego zachowywać się będzie tak, jak kamień litograficzny. Przy walcowaniu farba tłusta przystanie mocno do miejsc, które wcale nie przyjmują wody, słabiej zaś do mokrych, w odwrotnym stosunku do ich wilgotności. Po nadaniu farby z płyty drukuje się na prasie litograficznej. Sposób ten daje półtony, gdyż płyta fotodrukarska posiada pewną, bardzo delikatną, ziarnistość (ob. Świat łodruk).

II. Wywoływanie na zasadzie pęcznienia żelatyny w wodzie. Żelatyna sucha, jak wiadomo, po zamoczeniu w wodzie, pęcznieje; żelatyna chromowana, wystawiona na światło—traci tę własność. Warstwa więc tej ostatniej, poddana działaniu światła pod negatywem, a następnie wymoczona w wodzie, da obraz wypukły, w rodzaju płaskorzeźby, w której miejsca ciemne negatywu będą wypukłemi, a jasne wklęsłemi. Na tej zasadzie opierają się: metody przygotowywania klisz do druku przez odlew lub formowanie galwanoplastyczne (metoda Pretscha i inne, mało zresztą używane), oraz f otorelief y, czyli fotografie plastyczne. (Upowszechniające się w ostatnich czasach fotografie plastyczne robione są ręcznie i nie mają nic wspólnego z opisywanym sposobem).

III Wywoływanie na zasadzie nieroz-puszczalności nabytej pod wpływem wyświetlenia. — 1) Sposób z białkiem lub gum mą arabską. Roztworem białka lub gumrny z dodatkiem dwuchromianu ammonu polewa się płytkę cynkową lub miedzianą i wystawia pod negatywem po wysuszeniu. Po zanurzeniu do wody, białko lub gumma nie wyświetlone zmywają się, pozostały zaś obraz (pozytywny) stanowi zabezpieczenie^ płytki przy trawieniu jej. Ponieważ kwasy rozpuszczają białko, trawić należy roztworem chlorniku żelaza.

2) Hel i o graf i a. Warstwę żelatyny chromowanej wystawia się pod negatywem, następnie moczy w wodzie, przyciska do płyty miedzianej srebrzonej, poczem zanurza do ciepłej wody. Ta ostatnia rozpuszcza żelatynę niewy-świetloną i pozostawia obraz w postaci reliefu na płycie. Po wysuszeniu, na reliefie osadza się galwanoplastycznie miedź. W ten sposób przygotowuje się płyty miedziane o rysunku wklęsłym, używane do drukowania map, sztychów i t. p. Drukowanie z płyt takich odbywa się w sposób odmienny niż z drukarskich, wypukłych: farbę mianowicie napuszcza się we wklęsłości, a nie nadaje walcem. Przy reprodukowaniu rysunków półtonowych i tu zachodzi potrzeba rozbicia obrazu na pojedyncze punkty. Osiąga się to za pomocą jednej z 3 typowych metod: Goupila, Waterhousa lub Klica (ob. Heli o graf i a). Wszystkie znane sposoby repro-dukcyi „fotomechanicznej” opierają się na jednej z wyżej opisanycli zasad; we wszystkich, ma-teryał tworzący obraz pochodził z zewnątrz (proszek, farby i t. p.), a nie z samej warstwy uczulonej.—3) Sposób pigmentowy. Jeżeli do żelatyny z dwuchromianem potasu dodamy jakiegokolwiek barwnika, tą mieszaniną pokryjemy papier, wysuszymy i wystawimy pod negatywem, to otrzymany po wywołaniu relief da nam obraz o barwie, odpowiadającej użytemu barwnikowi. Siła, t. j. stopień czarności obrazu, w każdem poszczególnem miejscu zależeć będzie od grubości reliefu, ta zaś grubość warunkuje się stopniem przezroczystości negatywu w dauern miejscu: w miejscach bardziej prze zroczystych światło przenika głębiej i powoduje nierozpuszczalność w warstwie grubszej, niż w mniej przezroczystych. Ponieważ powłoka żelatynowa staje się nierozpuszczalną, poczynając od powierzchni, przylegającej do negatywu, przeto najbardziej rozpuszczalne warstwy znajdować się będą po stronie przeciwnej, t. j. przy powierzchni papieru. Stąd wypływa konieczność przeniesienia, t. j. przytwierdzenia powłoki żelatynowej do jakiegokolwiek p odkładu, tak, aby odmywanie wodą można było rozpocząć od strony papieru. Przy wywoływaniu od działania gorącej wody rozpuszcza się warstewka do papieru przylegająca, papier oddziela się, a obraz, w postaci reliefu, pozostaje na podkładzie. Obraz tak otrzymany można pozostawić na podkładzie, lub też przenieść na inną jaką powierzchnię: szkło, papier, porcelanę, metale i t. p. Dzięki temu sposób pigmentowy ma wiele zastosowań. Papiery pigmentowe znajdują się w handlu w stanie gotowym, w różnych barwach, a przed użyciem uczulają się przez moczenie w 2—6°/₀-ym roztworze dwuchromianu potasu. Obrazy „pigmentowe” należą do najpiękniejszych i zarazem najtrwalszych.—4) W o od bury ty pi a. Aby u-

niknąć konieczności kopiowania za każdym ra- nia klisz w stanie mokrym, próbowano używać zem z negatywu, a przytem dać możność szyb- j innych uczulaczów, jako to: białka (sposób Tho-kiego reprodukowania obrazów pigmentowych, penot’a), tanniny (sposób Russela), kwasu gala-Woodbury wytwarza relief żelatynowy raz tylko sowego, pyrogalolu, sody, żelatyny i niezliczonej jeden, robi z niego wklęsłą formę przez wyci- ilości ciał, w których roztworach, po odmyciu nad-skanie w ołowiu, następnie w tę formę nalewa miaru azotanu srebra, moczono klisze kollodyono-roztworu żelatyny, odpowiednio zabarwionego, we, aby następnie w stanie suchym ich używać, przyciska papier i pozostawia do skrzepnięcia żelatyny. Po odjęciu formy na papierze pozostaje relief barwny, odpowiadający pierwotnemu pod względem stopniowania tonów. W czasach najnowszych zamiast ołowiu użyto cynfolii (Stannoty pi a).

Wywoływanie chemiczne. O różnicy pomiędzy fizycznem a chemicznem wywoływaniem ob. str. 944. I. Sposoby, których podstawę stanowią związki srebra. O ile do czernienia bezpośrednio pod wpływem światła najbardziej nadaje się chlorek srebra, a do wywoływania fizycznego jodek srebra (ob. wyżej), o tyle przy chemicznem najodpowiedniej-szemi okazały się bromek i chlorek srebra. Jak już wiadomo (ob. str. 941) związki srebra z chlorowcami pod działaniem światła ulegają rozkładowi, wydzielając mianowicie część chlorowca i pozostawiając t. zw. „związki foto” o mniejszej zawartości jego. Te związki pod wpływem redukującej substancyi (wywoływacza), oczywiście, łatwiej ulegać będą rozkładowi, niż związki srebra niezmienione, o normalnej zawartości chlorowca; na płytce więc, poddanej < działaniu światła, wywoływacz zacznie redukcyę przedewszystkiem od tych miejsc, gdzie światło rozkład już rozpoczęło. Dla otrzymania dobrego obrazu trzeba, aby wywoływacz nie działał na niezmieniony przez światło związek srebra, np. bromek, lecz, przeciwnie, silnie działał na fo-tobromek srebra; dalej, z dwu wywoływaczów ten będzie lepszym, który przy mniejszej ilości fotobromku będzie zdolny redukcyę rozpocząć, gdyż to skróci czas wystawienia. Ciał redukujących związki „foto” srebra istnieje niezliczona ilość; z nich historycznie najpierwszemi w praktyce fotograficznej były: pyrogalol i szczawian tlenku żelaza. W nowszych czasach zastosowano do wywoływania organiczne związki z grupy aromatycznej (fenole). Prace br. Lumiera, d-ra Edera, Yalenta, d-ra Andresena i innych posunęły wiadomości nasze w tym kierunku o tyle, że dziś z samej już budowy chemicznej danego związku o jego własności jako wywoływacza orzekać możemy. Siła redukująca mianowicie zależy od ilości grup hydroxylo-wych lub grup amido i od ich położenia. Ciała o mniejszej liczbie grup niż 3, wywołują tylko w alkalicznych roztworach, o większej jednak redukują już w neutralnych, a nawet w lekko kwaśnych roztworach. Co do położenia grup, to okazuje się, że redukują ciała tylko o układach: „para” i „orto”, o układzie zaś „meta” nie. Naprzykład z 3-cli ciał o jednakowym składzie : CfiH₄ (OH)₂ (dioxybenzole) : hydrochinon

IV. Wywoływanie nazasadzie własno-ś ci ciał przyciągania i osadzania nas w ej powierzchni cząsteczek innych ciał pod wpływem światła. Własności tej nabieraj ą: szkło, miedź, srebro i wiele innych ciał; w miejscach wyświetlonych osadzają się na nich: para wodna, para rtęci, jodu, kamfory i t. p. Wymaga to jednak długiego czasu (kilku godzin działania promieni słonecznych). Związki srebra z chlorowcami (chlorek, bromek, a szczególniej jodek srebra) nabywają tej własności w czasie o wiele krótszym (kilka sekund). Wywoływanie parą rtęciową. Zastosowanie tego zjawiska do dagerotypii (obacz stronica 939). Wywoływanie srebremmetalicznem. osadzającem się w postaci drobnych cząsteczek przy redukcyi azotanu srebra pyrogalolem, hydrochinonem, siarczanem tlenku żelaza i t. p. ciałami, ma zastosowanie w sposobie ko 11 odyo-nowym mokrym, oraz przy procesie wzmacniania negatywów srebrem. Zasady sposobu kolodyonowego mokrego. Szkło, starannie wyczyszczone oblewa się kolodyonem,

OH

OH

OH

i brenzkatechiua | | wywołują, zaś rezor-

OH

(zawierającym około l'/₂— 2% pyroksyliny i 1.5—2.2°/₀ soli jodowych lub jodowych i bromowych), a po chwili, gdy warstewka tego ostatniego stężeje, uczula w roztworze azotanu srebra (10°/₀), o reakoyi neutralnej lub kwaśnej. Pod działaniem tej kąpieli w warstwie wytwarza się jodek (lub jodek i bromek) srebra, a nadmiar azotanu srebra pozostaje jako uczulacz na po- • wierzchni (o roli, jaką odgrywa azotan srebra, ob. str. 941). Mokrą kliszę wystawia się w kamerze i wywołuje roztworem siarczanu tlenku żelaza, z dodatkiem kwasu octowego i alkoholu, albo pyrogalolem z kwasem octowym. Wywoływacz redukuje azotan srebra i daje obraz, składający się ze srebra, osadzonego na powierzchni warstwy w miejscach wyświetlonych. Po wywołaniu kliszę opłókuje si$, a następnie utrwala w roztworze cyanku potasu lub podsiarkonu sodu, wreszcie płócze i suszy. Sposób kolodyonowy mokry daje doskonałe, pod względem siły i wyrazistości, negatywy, dzięki czemu po dziś dzień utrzymał się w zakładach reprodukcyjnych, pomimo istnienia klisz bromo-srebrnych emulsyjnych, znacznie czulszych. Zamiast azotanu srebra, który wymagał wystawia-

cyna I ]

, re-

OH

OH

Aoh a

on

OH

;ten ostatni z po-

OH

— nie.

V oh

Z ciał o 3-cli grupach hydroksylowych (trio-

OH

xybenxole), nie redukuje fioroglucyna

OH

dukuje najsilniej oxyhydrochinon:

OH

znacznie słabiej pyrogalol

OH

wodu istnienia 1-ej grupy „meta”, która nie jest czynną. Z amidofenolów używane są : paraami-dofenol (składowa część wywoływacza pod nazwą rodinalu), diamidofenol (jako siarczan lub chlorek pod nazwą amidolu), oxyfenylgli-cyn (glicyn), siarczan metyl - amidofenolu z hydrochinonem (ortol) i wiele innych.

Działanie wywoływacza polega na odebraniu od fotobromku (Ag₂Br) reszty bromu i na wydzieleniu metalicznego srebra, które daje obraz. Ze wszystkich wywoływaczów ' prawdopodobnie żaden nie odbiera wspomnianego bronu bezpośrednio, z wyjątkiem wodoru in statu nascendi (doświadczenie Edwina Banksa): Ag₂Br-f-H₂ = 4Ag-f-2HBr. Inne wywoływacze działają praw dopodobnie w następujący sposób: 2Ag₂Br-j-R (wywoływacz)-(-H₂0 = 4Ag-(- RO-j- 2HBr, lub w alkalicznych roztworach : 2Ag₂Br-f- R -)-KHOr=: 4Ag-|-RO-|- 2KBr. Reakcye te są wiarogodne-mi, ponieważ przy wywoływaniu stwierdzić można zawsze: 1) utlenianie się wywoływacza; 2) tworzenie się bromowodoru lub jego soli i 3) wydzielanie metalicznego srebra. Tworząca się przy wywoływaniu sól bromowodoru. jako produkt reakcyi, działa powstrzymująco, dlatego-to umyślnie dodajemy bromku potasu, gdy chcemy osłabić działanie wywoływacza (np. gdy klisza wystawiona była zbyt długo). Co do srebra, które stanowi obraz, to powstaje ono, jak widzimy, na koszt bromku srebra; tu stwierdzić możemy zasadniczą różnicę między fizycznem a cliemicznem wywoływaniem: przy pierwszem ma-teryał tworzący obraz pochodzi z zewnątrz (z wywoływacza) i nagromadza się na powierzchni warstwy, przy drugiem powstaje z samej substancyi uczulonej i wytwarza się wewnątrz warstwy. W pierwszym więc razie stopień nie-przezroczystości jest (teoretycznie) dowolny, w drugim od ilości bromku srebra w danym punkcie, t. j. od grubości warstwy, zależny. Bliższe rozpatrzenie się w zjawiskach wywoływania chemicznego doprowadziło badaczów do wniosku, że przebieg wywoływania nie jest wcale tak prostym, jakby się z powyższego wzoru wyda-wuć mogło. Tak np. przekonano się, że reduk-cya idzie głębiej, niż światło dosięgnąć mogło że zatem redukuje się nietylko Ag₂ Br, lecz i AgBr; że dotknięcie do kliszy drutem srebrnym lub przyłożenie obrazu, wywołanego na jednej kliszy, do drugiej, w obecności wywoływacza, wystarcza na to, aby na tej ostatniej ten sam obraz zaczął się wywoływać tak, jakgdyby u-przednio światło działało i t. p. Jakkolwiek dokładnej teoryi wywoływania dotychczas niema, na zasadzie jednak prac: Edera, Abneya, Ostwalda, Bancrofta, Neumanna i Hiibla możemy wnosić, że cały proces odbywa się prawdopodobnie w sposób następujący: l)-sze stadyum: (wystawienie) światło redukuje minimalne ilości AgBr na Ag₂Br; 2-gie stadyum: wywoływacz redukuje Ag₂ Br na srebro metaliczne i brom (pochłonięty przez wywoływacz); 3-cie stadyum: reakcya elektrochemiczna srebro, wywoływacz i AgBr niezmienione tworzą element galwaniczny, skutkiem czego AgBr rozkłada się i daje znowu Ag i Br (pochłonięty przez wywoływacz). Reakcya ta idzie samoistnie; wreszcie 4-te stadyum: reakcya chemiczna, wywoływacz zaczyna po pewnym czasie redukować i AgBr, nawet tam, gdzie światło nie działało— cała płyta ciemnieje; zjawisko to zowie się d y m k i e m.

Wywoływanie chemiczne jest podstawą procesu negatywnego na kliszach emulsyjnych. Pierwsze próby wywoływania chemicznego zawdzięczamy Russelowi, który użył pyrogalolu w alkalicznym roztworze do swych klisz kollodyo-nowych suchych (patrz wyżej); zauważył on przy-tem, że czas wstawienia przy wywoływaniu chemiczne m mógł być o wiele krótszym, niż przy fizycznem, oraz, że bromek srebra wydaje lepsze rezultaty, niż jodek. Te dwa spostrzeżenia sprawiły przewrót w F-i.

Bromek srebra, używany dziś przeważnie w procesie negatywnym, może być wytworzony: przez zamoczenie (jak w procesie kollodyono-wym) i przez emulsyfikacyę (patrz wyżej). Ten drugi sposób, jako dogodniejszy, zyskał ogólne zastosowanie. Na czułość na światło bromku srebra wpływa w znacznym stopniu rodzaj uczu-lacza, a względnie substancyi, w jakiej zostanie wytworzony; tak np.: w kollodyonie, substancyi obojętnej, jest on o wiele mniej czułym, niż w roztworze żelatyny, która sama przez się stanowi silny uczulacz, gdyż energicznie pochłania brom. Rola żelatyny na tern jednakże się nie ogranicza: bromek srebra np., osadzony osobno z wodnych roztworów i wprowadzony do żelatyny, nie jest tak czułym, jak wytworzony w samym roztworze żelatyny; analiza takiego bromku srebra wykazuje w nim zawsze obecność ciał organicznych, które się ani wodą, ani nawet najsilniejszemi rozpuszczalnikami żelatyny oddalić nie dadzą. Widocznie więc bro-' mek srebra w emulsyi nie jest zupełnie czy-

Emulsyę c h 1 o r o s r e b r n ą przygotowuje się

stym, lecz reprezentuje związek z żelatyną lub z jakiemś ciałem od niej pocliodzącem. Emul-sya żelatynowa, przecliowywana przez pewien czas przy zwykłej temperaturze, staje się znacznie czulszą; przy ogrzewaniu—czułość wzrasta o wiele prędzej, a przy gotowaniu dochodzi do maximum w ciągu y₂—1 godziny. Przy procesie tym, który się zowie dojrzewaniem emulsyi, zauważyć się daje: 1) powiększenie się wielkości ziarn bromku srebra, które od 0.0008 mm. dochodziły do 0.005—0.01 i nawet 0.02 mm., 2) zmianę barwy bromku srebra z biało-żółtej na zielono-żółtą i 3) pochłanianie pewnej ilości bromu przez żelatynę, co dowodzi, że prawdopodobnie bromek srebra dojrzały zawiera stosunkowo mniej bromu, względnie do srebra, niż świeżo przyrządzony, oraz że temu prawdopodobnie należy przypisać podniesienie jego czułości na światło. Gdy proces dojrzewania trwa za długo, emulsya staje się niezdatną do użycia, ponieważ bromek srebra nabiera własności redukowania się w zetknięciu z wywoływaczem, nawet nie będąc wystawiony na światło. Podobnie uczulająeo jak temperatura działa dodanie do emulsyi ammoniaku (Johnston w 1877 r., następnie Monckhoven i dr Eder w 1880 r.) przy temperaturze od 35—50°C. Istnieją 2 spo soby na przygotowanie emulsyi bromożelatyno-wej: sposób gotowania i sposób ammoniakalny. Pojęcie o jednym i drugim dadzą następujące przepisy. 1) Sposób gotowania. A) 20 gr. żelatyny Winterthur rozmoczyć l/.₂ g. w 200 cm:i wody, w której rozpuszczono 20 gr. bromku am-monu i 2 krople kwasu solnego, rozcieńczonego w stosunku 1:3. B) 30 gr. azotanu srebra rozpuścić w 125 cm:l wody. Ogrzać A do 60 — 05°C i, gdy żelatyna rozpuści się, wlać do tegoż— B cienkim strumieniem, przy ciągiem kłóceniu, poczem naczynie z emulsyą wstawić do wrzącej wody i pozostawić na :i/₄ do 1 godziny. Po upływie tego czasu dodać G) 20 gr. żelatyny Winterthur, rozmoczonej w 200 cm:t wody, a gdy się całkowicie rozpuści, wylać emulsyę na płaskie naczynie, aby stężała. Gdy to nastąpi, pokrajać na wązkie paseczki lub przecisnąć przez kanwę, aby emulsyę rozdrobnić, i płókać w bieżącej wodzie 6—12 godzin. Ta ostatnia operacya ma na celu odmycie z emulsyi azotanu potasu, powstałego przy podwójnym rozkładzie, jak również nadmiaru bromku potasu. Po wypłókaniu emulsyę roztapia się i filtruje przez flanelę lub zamsz. Wszystkie te opera-cye powinny się odbywać przy świetle ciemno-czer-wonem. 2) Sposób ammoniakalny. A) żelatyny Winterthur 20 gr. rozmoczyć w 250 cm:1 wody, w której rozpuszczono 24 gr. bromku potasu, poczem rozpuścić i ogrzać do 50°C; B) 30 gr. azotanu srebra rozpuścić w 250 cm³ wody, następnie dodać tyle ammoniaku, ile będzie potrzeba na to, aby rozpuścił się ciemny osad, jaki się utworzy przy tern. Przy ciągiem mie

szaniu dodaje się powoli B do A, poczem utworzoną emulsyę stawia się do wody i utrzymuje od '/₂ do ;J/₄ godz. przy temperaturze 50—60"C. Tymczasem moczy się 20 gr. żelatyny w wodzie i, po ukończeniu wygrzewania emulsyi, dodaje do niej napęczniałą żelatynę, rozpuszcza, wylewa na płaskie naczynie, i w dalszym ciągu postępuje tak, jak przy sposobie gotowania. Tak przygotowaną emulsyą pociąga się szkło, celluloid lub papier i suszy. Zależnie od użytego podkładu rozróżniamy: klisze na szkle, na celiuloidzie, )błonki) lub na papierze. Trwałość klisz emulsyjnych jest wogóle bardzo wielka, dają się one przechowywać nieraz po kilka lat bez zmiany. Papierów bromosrebrnych używa się po większej części do szybkiego kopiowania przez przyłożenie (kilkanaście sekund przy świetle świecy) i do powiększeń. Po wywołaniu obraz ma barwę czarną i przypomina rysunek kredkowy Fabrykacya klisz i papierów bromosrebrnych należy do najtrudniejszych w swoim rodzaju i dlatego - to, z konieczności, przeszła w ręce wielkich fakryk, które jedynie dzięki specyalizacyi w tym kierunku są zdolne dostarczać jednostajnego produktu.

Ortochromatyzowanie klisz emulsyjnych. Bromek srebra w emulsyi czułym jest przeważnie na fiołkowe, niebieskie i błękitne promienie (maximum między liniami F i G widma), żółte zaś, zielone i czerwone promienie, jakkolwiek dla oka jaśniejsze, działają nader słabo. Z tego - to powodu na fotografiach kolory: niebieski i fiołkowy (dość ciemne dla oka), wydają się jaśniejszymi niż żółty, zielony i czerwony. Ortochromatyzowanie ma na celu uczulanie klisz tak, aby każda barwa działała na bromek srebra stosownie do swej optycznej jasności. Do tego celu służą wspomniane już (patrz str. 940) barwniki; uczulają one na te mianowicie barwy, które pochłaniają. Jako najodpowiedniejsze do tego celu wymienimy: cya* n i u ę, uczulającą na barwy pomarańczową i czerwoną, erytrozynę—ma pomarańczową i żółtą, eozynę — na żółtą i zieloną, chlorofil — na czerwoną i pomarańczową, i czerwoną chino-linową (Chinolinroth)—na barwy żółtą i zieloną. Ten ostatni barwnik, w połączeniu z cyaniną, stanowi t. zw. azalinę, która ortochromatyzu-je na wszystkie barwy. Idealnej ortochromaty-zacyi dotychczas osięgnąć się nie udało, a głównie z tego powodu, że działanie barw: fiołkowej i niebieskiej zawsze pozostaje przeważają-cem, a zielonej słabem. Dla zrównoważenia tego używa się t. zw. filtrów, t. j. szkła lub roztworu o żółtej, mniej lub więcej silnej, barwie, które pochłaniają pewną część promieni fiołkowych i niebieskich i osłabiają tym sposobem ich działanie. Filtry umieszcza się zwykle przy objektywie (przed, za, lub wewnątrz tegoż).

w sposób podobny do jednego z wyżej opisanych-. posiada ona o wiele mniejszą czułość i śluzy do otrzymywania pozytywów przezroczystych na szkle (dyapozytywy, obrazki do latarń magicznych i t. p.).

Wywoływanie klisz może być dokona-nem wkrótce po wystawieniu ich, lub też po upływie kilku tygodni, miesięcy, a nawet lat. Jest to jedna z dogodności, jaką daje sposób emulsyjny, i jej-to przypisać należy się upowszech nienie się t. zw. amatorskiej fotografii.— Wywoływanie, podobnież jak i zakładanie klisz do aparatów, powinno się odbywać w ciemnym pokoju, przy świetle barwy czerwonej (czasami używa się i ciemno-zielonej). Do oświetlania ciemni fotograficznej używać można światła dziennego (szyby czerwone muszą być w tym razie bardzo ciemne i małe) lub też sztucznego (światło świec, nafty, gazu, elektryczne, w lampach najrozmaitszej konstrukcyi); to ostatnie jest o wiele jednostajniejszem. Jako wywoływaczy używa się najczęściej następujących: 1) pyrogalol: A) siarkonu sodu 100 gr., wody 750 cm:!, kwasu siarczonego 0 kropli, pyrogalo-lu 15 gr. B) węglanu sodu 50 gr., wody 750 cm:!; przed użyciem miesza się równe objętości A i B. 2) Amidol: siarkonu sodu 20 gr., ami-dolu 20 gr.; wody 106 cm.:t przed użyciem rozcieńcza się potrójną objętość wody), 3) r o diii al (gotowy wywoływacz płynny, składający się z piroamidofenolu; rozcieńcza się 20—30-kro-tną objętość wody) i 4) hydrochinon (siarkonu sodu 25, wody 300, hydrochinonu 3—4, węglanu sodu 50; rozcieńcza się 6—8-krotną obj. wody. 1) Do wywoływania używa się płaskich naczyń, zwanych kuwetami; kliszę umieszcza się w takiej kuwecie emulsyą (stroną matową) do góry i oblewa wywoływaczem. Po upływie kilkunastu lub kilkudziesięciu sekund, na jasnein tle emulsyi zarysowuje się obraz; szczegóły tego obrazu powinny się ukazywać stopniowo (naprzód niebo, twarze i t. p. przedmioty silnie oświetlone, potem ciemniejsze), a obraz do końca wywoływania być widocznym na tle, jeżeli wystawienie było normalne. Gdy światło przy fotografowaniu działało zbyt krótko, to na obrazie zauważyć się daje brak szczegółów w miejscach ciemnych oryginału (na ubraniu, na stronie cienia i t. p.); klisza taka zowie się niedotrzymaną. Przeciwnie, gdy szczegóły wszystkie są, lecz cały obraz ciemnieje, oznacza to, że klisza była przetrzymaną, W tym razie pomaga dodanie do wywoływacza (zaraz na początku wywoływania) 10°/₀-wego roztworu bromku potasu, w ilości od kilku kropli do kilku cm;l, zależnie od natury wywoływacza. W miarę postępu wywoływania obraz staje się coraz ciemniejszym i w przezroczu nieprzezroczystym. Gdy pożądany stopień nieprzezroczysto-ści osięgnięty został, kliszę opłókuje się przez parę minut wodą, następnie utrwala (15 — 20 minut) w 20n/₀-wym roztworze podsiarkonfi sodu, który, rozpuszczając bromek srebra niezmieniony, nadaje kliszy przezroczystość, wreszcie płócze się 2 — 6 godzin w wodzie i stawia do wyschnięcia. Z kliszy wywołanej i wysuszonej (negatywu) można otrzymać dowolną ilość pozytywów: a) przez kopiowanie w ramce (na papierach czerniejących bezpośrednio, jak np. chlo-rosrebrne, na papierach bromosrebrnych, które wywołuje się jak klisze, aby uwidocznić obraz, wreszcie na papierach platynowych, żelazocya-nowych i t. p.) i b) przez rzucenie obrazu przy pomocy powiększających lub zmniejszających aparatów (na kliszach i na papierach bromosrebrnych: powiększenia i zmniejszenia).

II. Procesy, których podstawę stanowią sole żelaza. Czułość na światło soli żelaza, odkryta przez Herschella (1842 r.), jest stosowaną w F-i przy kopiowaniu jedynie. Obraz po większej części bywa słabo widocznym i musi być wywołanym chemicznie. Największą czułością odznaczają się następujące związki: clilor-nik żelaza z kwasem szczawiowym, który rozkłada się podług następującego wzoru:

Fe₂Clfi — 2Fe Cl₂—j—C1.₂ i szczawian tlenniku żelaza: Fe.₂(C₂0₄)₃ = 2Fe(C₂0₄) -f- 2C0₂, oraz inne sole tlenniku, jako to: cytrynian, winian, jabłczan i inne, które pod pływem światła przechodzą w sole tlenku żelaza. Te sole posiadają własność redukowania związków metalów na metale, lub też dają reakcye odmienne od reakcyj soii tlenniku żelaza. Z tych nowych własności chemicznych skorzystać można w najrozmaitszy sposób. Tak, jeśli działać będziemy roztworem chlorniku złota, to chlorek żelaza zredukuje sól złota na metal i da obraz (C h r y z o t y p i a) : 6Fe C1.₂ —j— 2Au C1:J — 2Au 3Fe₂ Clfi. Azotan srebra zredukuje się na srebro (Argen to ty pi a). Jak widzimy, procesy te różnią się zasadniczo od tych, któreśmy poznali. Pod działaniem światła tworzy się bowiem, nie ciało dające obraz, lecz wywoływacz, który redukuje z roztworów metale, lub też daje odpowiednie reakcye barwne. Z pomiędzy wielu procesów tego rodzaju w praktyce fotograficznej mają większe zastosowanie następujące: Platynotypia. Sposób ten, w ostatnich czasach bardzo rozpowszechniony, polega na redukcyi podwójnej soli chlorku platyny i potasu szczawianem tlenku żelaza, przez działanie światła wytworzonym. Przy kopiowaniu szczawian tlenniku żelaza redukuje się na szczawian tlenku: Fe₂ (C₂ 0₄).,=2Fe C₂ 04 —1—2C 0₂. a następnie szczawian tlenku żelaza redukuje sól platynową na platynę, która tworzy obraz: 6Fe C₂ 0₄ + 3K₂ Pt Cl₄ = 2Fe₂ (C₂ 0₄):, -f-Fe₂ Cl₆ -j- 6K Cl -j- 3Pt. Ponieważ szczawian tlenku żelaza jest nierozpuszczalny w wodzie, przeto dla wywołania reakcyi należy użyć jakiego rozpuszczalnika (najodpowiedniejszym jest szczawian potasu). Przy zetknięciu tego ciała ze szczawianem tlenku żelaza, tenże roz-

paszcza się i redukuje natychmiast platynę, bezwzględnej światła, ale poprzestawać musimy Sól platynowa może znajdować się albo w wy- na porównywaniu danych źródeł światła z je-woływaczu, albo też na powierzchni papieru ra- dnostką dowolnie obraną. Przyrządy do takiego zein ze szczawianem tlenniku żelaza, jak to naj- porównywania służące nazywają się fotome-częściej ma miejsce. Wywoływanie odbywać się tram i. Różnicy ilościowej natężenia dwu świa-może, zależnie od sposobu przyrządzenia papie- teł oko nasze oceniać nie zdoła, ale daru, w gorącym lub zimnym roztworze szczawiu- leko łatwiej ujmować może zupełne ich zrównani! potasu. Wreszcie, rozpuszczalnik dodać mo- nie; dlatego różne fotometry mają w ogólności żna wprost do mieszaniny uczulającej, a w takim razie papier daje obraz widzialny odrazu przy kopiowaniu, szczególniej gdy mu się nada pewien stopień wilgotności (papier platynowy Pizzighellego). — Po ukazaniu się obrazu kopie platynowe utrwala się w 2 °/₀ -ym roztworze kwasu solnego (aby oddalić nadmiar soli żelaza), a następnie płócze w wodzie i suszy. Obrazy platynowe mają piękną czarną barwę, a trwałością przewyższają wszystkie inne. Proces ż elazo cy ano wy. Jeżeli powierzchnię papieru pokryć mieszaniną cytrynianu tlenniku żelaza z nadżelazocyankiem potasu (czerwonym cyan-kiem potasu), to po wystawieniu na światło i zanurzeniu w wodzie, cytrynian tlenku żelaza z nadżelazocyankiem wyda niebieskie zabarwienie (błękit Turnbulla) w miejscach wyświetlonych, a zatem odwrotny względnie do oryginału (naprz. z rysunku da białe linie na niebieskiem tle).

na celu’sprowadzenie jednakiego oświetlenia przez dwa źródła światła, do porównania dane; porównanie zaś to opiera się na tej zasadzie, że oświetlenie jakiejkolwiek powierzchni jest odwrotnie proporcyonalne do kwadratu z jej odległości od źródła światła. Za jednostkę natężenia światła służyć może płomień świecy stearynowej, pewnej, oznaczonej wielkości; zwykle jako świecę normalną przyjmuje się świecę o 2 centymetrach średnicy, dającą płomień wysokości 50 milimetrów, albo też płomień octanu amylu w lampie Hefnera, wznoszący się do wysokości 40 mm.; stosunek blasku lampy Hefnera do płomienia świecy normalnej wynosi 1:1.2. Konferencya międzynarodowa elektrotechników w Pnryżu 1884 r. ustanowiła za jednostkę oświetlenia natężenie światła 1 centymetra kwadratowego platyny stopionej w temperaturze krze

pnięcia.

Najdawniejszy fotometr Rumforda jest budowy bardzo prostej. Przed białą przegrodą au (fig. 244). w niewielkiej odległości, znajduje się

[f

Ir

juin

Fig. 244. Fotometr Rumforda.

pręcik nieprzezroczysty c, który, oświetlony dwoma do porównania danemi źródłami światła, rzuca na przegrodę dwa cienie d i ey niejednakiej w ogólności mocy. Wtedy źródło silniejsze e usuwamy tak daleko, aż oba cienie jednakowo ciemnemi się staną, i mierzymy odległości obu źródeł od przegrody. Jeżeli odległości te wynoszą m i n, wtedy natężenia obu źródeł i i i' wyrażają się stosunkiem: i : i'—m² : rr. Tak np. jeżeli lampa przypada w odległości 3, a świeca 1 stopy, lampa daje światło 3'²=n9 razy silniejsze aniżeli świeca; jeżeli zaś przy równości obu cieni lampa znajduje się w oddaleniu 5, a świeca 2 stóp, stosunek obu świateł wynosi 5²:2²b= 25 : 4, czyli lampa świeci 6¹/₄ raza silniej, aniżeli świeca,—W fotometrze Ritschiego dane do porównania źródła światła oświetlają dwie ściany graniastosłupa r (fig. 245), powleczone bia-

Gdy chodzi, przeciwnie, o rysunek niebieski na białem tle, to papier należy pokryć cytrynianem tlenniku żelaza, a wywoływać, zanurza jąc do roztworu żelazocyanku potasu (żółty cya-nek potasu); w tym razie nie miejsca przez światło zredukowane, lecz od światła zabezpieczone dadzą niebieskie zabarwienie i obraz. Proces żelazo garbnikowy. Polega na tej zasadzie, że sole tlenniku żelaza z garbnikiem (tanniną lub kwasem galasowym) dają ciemne atramentowe zabarwienie. Papier pokrywa się roztworem chlorni-ku z siarczanem tlenniku żelaza i kwasem winnym, suszy i wystawia pod rysunkiem; światło redukuje sole tlenniku żelaza na sole tlenku, które reakcyi nie dają. Po zanurzeniu do roztworu kwasu galasowego, tylko miejsca, na które światło nie działało, dadzą zabarwienie. Papier więc daje czarne linie na białem tle.

p. L.

III. Procesy z solami uranu, wanadu, rtęci i miedzi opierają się na zasadach podobnych do powyższych, w fotograficznej praktyce jednak zastosowania nie znalazły dotąd.

Fotografia w barwach naturalnych (ob.

Heliochromia).

Fotogram, obraz fotograficzny, obraz za po mocą fotografii otrzymany.

Fotoheliograf, ob. Heliograf.

S. K.

Fotoluminescencya, fosforescencya wzbudzona przez działanie promieni światła, ob. Fos-foresceucya).

Fotometrya, dział optyki, zajmujący się pomiarami natężenia światła. Ponieważ natężenie światła oceniamy jedynie z wrażenia na nasz wzrok wywartego, nie posiadamy przeto miary

no~

Fig. 245. Fotometr Ritschiego.

łym papierem; graniastosłup mieści się w skrzyni uczernionej, posiadającej z obu stron otwory oo. W górnej ścianie skrzyni osadzona jest rura p, przez którą jednocześnie spoglądać można na obie ściany graniastosłupa r, łatwo więc uchwycić można chwilę, gdy przez przesuwanie źródeł światła obie te ściany jednakowo są o-świetlone, poczem rachunek prowadzi się, jak przy użyciu fotometru Rumforda.—Fotometr Bunsen a posługuje się plamą tłustą na białym papierze. Ponieważ plama taka bardziej jest przeświecającą aniżeli papier niestłuszczony, wydaje się przeto ciemną na jasnem tle, gdy papier oświetlony jest silniej od strony przedniej, aniżeli od tylnej, jasną zaś na ciemnem tle, gdy oświetlenie silniejsze jest ze strony tylnej; wypływa stąd, że przy jednakiem z obu stron oświetleniu plama nie różni się zgoła od tła otaczającego, staje się niewidoczną i niknie zupełnie. Szczególniej dokładny jest fotometr Bunsena w formie (fig. 240), jaką mu nadał Desa-

suwa się puszkę, dopóki plama na przegrodzie znowu nie zniknie. Odczytawszy na szynie odległość puszki od płomienia badanego, przez zastosowanie twierdzenia o kwadratach z odległości, oznaczamy stosunek światła tego płomienia do świecy normalnej. Pośrednictwo drobnego płomyka ukrytego przy tych pomiarach usuwa zawikłanie rachunku, które zachodziłoby bez tej pomocy.

Fotometr Lummera i Brodhuna (fig. 247) składa się z pryzmatu B, dającego całkowite odbicie

1L

d.

- *n •

Fig. 247.

Fotometr Lummera.

Fig. 248.

Fotometr Brodlmna.

wewnętrzne, oraz drugiego pryzmatu A, w którym wszakże tylko część ściany cd, naprzeciwko kąta prostego przypadającej, jest płaska, gdy pozostała tworzy powierzchnię kulistą. Oba pryzmaty są przy cd tak ściśle z sobą zetknięte, że światło na tę przestrzeń cd padające dokładnie przechodzi. Oko O otrzymywać będzie przeto światło od źródła L, jedynie przez powierzchnię zetknięcia cd, od źródła R natomiast te tylko promienie, które ulegają całkowitemu odbiciu od swobodnych części ściany. Jeżeli źródła światła L i R są to powierzchnie rozsyłające światło rozproszone, oko zwrócone ku cd dostrzega ściśle odgraniczoną plamę eliptyczną, jasną lub ciemną, w polu jednostajnie oświe-tlonem; skoro zaś powierzchnie L i R doznają równego oświetlenia, ga. Na jednym końcu szyny, opatrzonej podział- plama ta niknie. Urządzenie fotometru na tej ką, znajduje się płomień normalny b, na drugim zasadzie opartego przedstawia fig. 248. Dane do zaś badany płomień d wraz z zegarem gazowym porównania źródła światła przesuwać się dają c. Po szynie przesuwać się daje puszka, której wzdłuż szyny pą, do której prostopadle umieszczoną jest przegroda nieprzezroczysta, z obu stron białym papierem powleczona. Światło rozproszone, z obu stron od przegrody tej odbite, pada na zwierciadła C i D, które je odbijają ku ścianom powyżej opisanych pryzmatów AB, pośrednictwem lupy l obserwator oko swe

WIS

jd

Fig. 246. Fotometr Bunsena.

/t

UJ

ściana tylna jest nieprzezroczysta, w przedniej zaś znajduje się przegroda papierowa, posiadająca plamę tłustą w pośrodku. W puszce płonie drobny płomień gazowy. Pomiar prowadzi się w ten sposób, że najpierw przesuwa się puszkę na odległość 20 centymetrów od płomienia normalnego i ukryty w niej płomyk gazowy reguluje się tak, by znikła plama tłusta, ku płomieniowi normalnemu zwrócona. Następnie, nie zmieniając wielkości płomyka ukrytego, obraca się puszkę o 180°, skąd plama tłusta zwraca się teraz ku płomieniowi badanemu i prze-

a za

O dokładnie nastawia na powierzchnię cd.

Fotometr Wheatstonea (fig. 249) składa się z puszki walcowej o średnicy około 5 centymetrów; na ścianie górnej osadzone jest kółko S, które za pośrednictwem kół zębatych i korby K może być wprawiane w obrót tak, że umiesz-

Knc. Powsz. Ilustr. Zesz. 175. T. XXII.

120

Fig. 249.

Si

Fig. 250. Fotometr Wheafhstone'a.

czona na niem wypolerowana kulka mosiężna T opisuje drogę wskazaną na fig. 250. Jeżeli przyrząd ten wprowadza się pomiędzy dwa źró-. dła światła, to dostrzegamy dwa jasne punkty, przez odbicie w kulce powstałe, które, przy szybkim obrocie korbą, z powodu trwania wrażeń w oku rozwijają się w dwie odrębne świetlne linie krzywe. Wtedy usuwamy przyrza/l od światła silniejszego, dopóki obie linie nie nabiorą jednakiego natężenia, a po zmierzeniu odległości obu źródeł światła od kulki T stosunek ich natężenia obliczamy w sposób zwykły.

Przy pomiarach światła elektrycznego potrzeba to silne źródło umieszczać w odległości nader znacznej od przegrody. Niedogodność tę usuwa fotometr Ayrtona i Perryego przez wprowadzenie soczewki wklęsłej, która promienie rozprasza i światło w oznaczonym stosunku osłabia. Ponieważ jednak światło elektryczne z powodu większej stosunkowo obfitości promieni niebieskich i pozafioletowych jest bielsze aniżeli światło świecy, natężenie jego nie daje się w całości porównać bezpośrednio ze świecą normalną, ale oceniać należy jedynie natężenie światła barw oznaczonych. Dlatego obserwator spogląda kolejno przez szkło zielone i czerwone. W ogólności dla bardziej łamliwych promieni zielonych natężenie światła elektrycznego okazuje się silniej szem aniżeli dla czerwonych. Przez pomiar zatem taki otrzymuje się wyrażenie liczebne nietylko co do natężenia, ale i co do jakości światła. W ogólności zresztą porównywanie natężenia światła barwnego wymaga pomocy spektroskopu, jak to ma miejsce w spektrofotometrze Vierordta.

Fotometr stycznych Bothego polega na tej zasadzie, że natężenie oświetlenia zależy nietylko od odległości źródła światła, ale też od dostawy kąta, pod jakim promienie światła padają. W fotometrze tym przeto dwa porównywane źródła światła wysyłają swe promienie tak, że te są do siebie prostopadłe, ale ukośnie padają na przegrodę papierową. Przy jednakiem natężeniu i jednakiem oddaleniu obu tych źródeł światła przegroda papierowa wtedy będzie z obu stron jednakowo oświetlona, gdy dzieli na połowy kąt prosty, przez kierunki promieni utworzony; jeżeli zaś oba światła niejednakiej są mocy, można przez obrót przegrody nadać jej po-

łożenie takie, przy którem z obu stron jednakowo jest oświetlona, a wtedy styczna kąta, o jaki przegroda obróconą została, daje stosunek natężenia obu źródeł światła.

Babinet i Becquerel zastosowali do fotome-tryi przyrządy polaryzacyjne; na użyciu tych przyrządów polegają też i asłrofołometry, służące do mierzenia jasności gwiazd (ob. Polaryzacyjne fotometry, Gwiazdy). — Bunsen i Roscoe podali metodę pomiarów natężenia światła na zasadzie wywieranego przez nie działania chemicznego, okazującego się w szczególności sczernieniem papieru pokrytego chlorkiem srebra, które zależy zarówno od natężenia światła, jak i od przeciągu czasu, przez jaki papier ten jest na działanie jego wystawiony; za jednostkę służy tu natężenie światła, które w ciągu sekundy na normalnym papierze fotograficznym sprowadza pewne, oznaczone zabarwienie normalne (ob. też Aktyn o metr).— Fotometr elektryczny Siemensa polega na własności selenu, którego przewodnictwo elektryczne zmienia się wraz z oświetleniem, na jakie jest wystawiony, a mianowicie wzrasta mniej więcej w stosunku pierwiastku kwadratowego z natężenia światła. Komórka selenowa, urządzona przez wtopienie selenu między dwa płaskie zwoje spiralne drutu, znajduje się w ciemni optycznej, której soczewka rzuca na nią skupione promienie światła badanego; komórka ta nadto wtrącona jest w obieg prądu elektrycznego, którego natężenie zmienia się wraz ze zmianą przewodnictwa selenu, skąd wnosić można o natężeniu badanego źródła światła.

Fotometr ZöHnera, którego postać zewnętrzną przedstawia fig. 251, urządzenie zaś wewnętrzne

Fotometr Zöllnern.

Fig. 252.

Fig. 251.

ri¹

Jeżeli barwa

m²

światła badanego różna jest od barwy płomienia benzynowego, przeprowadzić trzeba, jak wskazaliśmy wyżej, dwa pomiary, w świetle czerwo-nem i zielonem, do czego służą płyty ze szkła czerwonego i zielonego, dające się wsuwać w pobliżu okularu rury B. W obu razach rezultaty obliczenia będą różne; jeżeli przy płycie w płaszczyźnie prostopadłej do poprzedniej. Na czerwonej natężenie światła wynosi i', przy pły-końcu rury A, z prawej strony, osadzona jest cie zielonej zaś i", to szukane natężenie świa-puszka z lampką benzynową, która od uczernione- tła badanego wynosi Ki', gdzie czynnik K zale-

fig. 252, jest zastosowaniem radiometru (ob.). W naczyniu szklanem aa na nieskręconej nici jedwabnej zawieszony jest krzyż radiometryczny, złożony z czterech skrzydeł mikowych, które z jednej strony pokryte są sadzą. Krzyż taki ulega obrotowi zarówno pod wpływem promieni jasnych, jak i ciemnych promieni cieplikowych, a szybkość obrotu daje miarę natężenia światła. Do odczytania tej szybkości służy skala, wypisana na walcu papierowym c, którego obwód podzielony jest na 100 części. Naczynie szklane mieści się w walcowej puszce mosiężnej cli, która opiera się na osadzie mosiężnej ee i łatwo obracać się daje; odpowiednie wycięcie, jak to widzimy na fig. 251, odsłania część po-działki. Poza otworem okrągłym g, dopuszczającym promienie badanego światła, znajduje się matowo oszlifowany walec z grubego szkła, który służy do rozpraszania tego światła, oraz do pochłaniania zawartych w niem promieni ciemnych. Otwór g zamykany być może krążkiem ze szkła mlecznego lub metalowego. Na szczycie przyrządu znajduje się libella, służąca do pionowego ustawienia przyrządu przy pomocy szrub dolnych. Fotometr ten nadaje się zwłaszcza do pomiarów natężenia rozproszonego światła dziennego w celach fotografii, a w szczególności umożliwia dokładne oznaczenie czasu, przez jaki płyta fotograficzna ma być na działanie światła wystawiona.

Do pomiarów natężenia światła płomieni, lamp elektrycznych żarowych, zarówno jak i o-świetlenia rozproszonego, sprowadzonego bądź przez światło słoneczne, bądź przez jakiekolwiek światło sztuczne, bardzo dogodny jest fotometr Leonarda Webera, składający się z rury poziomej A i rury B (fig. 253), która się obracać może

[[ , fflb

‘i

w---—______

hHFl^üïïlTîîïïïïrrriTnTm

Fig. 253. Fotometr Webera.

go wnętrza rury oddzielona jest płytą szklaną. Płomień benzynowy reguluje się tak, by wysokość jego wynosiła 20 milimetrów, co mu zapewnia stateczną jasność. Wewnątrz rury A znajduje się pierścień, obejmujący płytę szkła mlecznego i dający się przesuwać, za pomocą szrubki a; odległość płyty od płomienia benzynowego daje się odczytać na skali, podzielonej na millimetry i umieszczonej na stronie zewnętrznej rury A. Pochylenie rury B odczytać się daje na łuku c\ wpośrodku niej umieszczony jest pryzmat prostokątny, którego jedna ściana, kątowi prostemu przyległa, zwrócona jest ku rurze A, druga ku okularowi rury B. Za pośrednictwem więc pryzmatu tego, który zresztą wypełnia tylko połowę przecięcia rury B, światło przybywające z A zostaje odchylone ku okularowi. Drugi koniec rury B dźwiga skrzynkę blaszaną l>, na której osadzona rura przez obrót dozwala w pożądanej mierze przytłumiać światło wpadające, do skrzynki zaś z boku wsuwać można jednę lub kilka płyt ze szkła mlecznego. Tą drogą przybywające światło rozjaśnia lewą połowę pola widzenia, idące zaś od pryzmatu prawą; jeżeli tedy ilości światła przybywające przez A i B są jednakie, a nadto światła te są jednobarwne, obie połowy pola widzenia dają pole jednolite. Gdy zatem z płomieniem benzynowym porównać trzeba światło jakiegokolwiek płomienia, z nim jednobarwnego, wsuwa się w skrzynkę b płytę szkła mlecznego i mierzy odległość jej m od płomienia, wynoszącą około 100 do 200 centymetrów; następnie przez obrót szrubki a płyta mleczna w A tak daleko się przesuwa, by obie połowy pola widzenia wydały się jednako jasnemi, a na skali odczytuje się odległość n tej płyty od płomienia benzynowego, również w centymetrach. Szukane

natężenie światła jest wtedy i—G ~ -, gdzie G

n

jest ilością stałą, którą dla danej płyty, do skrzyni b wsuniętej, raz na zawsze oznaczyć można. Jeżeli światło jest zbyt silne, wsunąć należy kilka takich płyt i również dla nich podobną stałą oznaczyć. Aby zaś ją otrzymać, umieszcza się, w sposób wyżej opisany, przed rurą B świecę normalną, przyjętą za jednostkę, mierzy się odległość m, jako też n, a że w tym

razie i— 1, jest przeto G —

nr

żej, li

n¹

centymetrów, przeto h -

liczbę świec normalnych, które umieścić należy w odległości 1 metra od powierzchni, aby jednaką jasność wywołać. Stałą C wyznacza się raz na zawsze w ten sposób, że w ciemnej przestrzeni umieszcza się świecę normalną naprzeciwko białej tablicy i mierzy jasność w sposób wskazany; ponieważ teraz h— 1, przeto

10 000

C' =

Zamiast białej tablicy użyć też

s. K.

Fotonaftyl, ob. Nafta.

Fotosfera, sfera jaśniejąca, według dawniejszych pojęć o słońcu, otaczająca przypuszczalnie jądro bryły słonecznej, ciemne i zimne, ob. Słońce.

.ności o urządzaniu illuminacyi.

donii.

K. J.

ży od stosunku i" : i', i odczytany być może z tabeli, do fotometru tego załączonej; jeżeli światło płomienia badanego jest czerwonawe, czynnik ten jest mniejszy od 1, dla płomieni bielszych większy od 1,—Pomiar natężenia światła danej lampy lub innego płomienia nie daje nam jeszcze bezpośrednio wskazówek, jak jasnym jest w różnych miejscach obszar, przez źródło to oświetlony; dla techniki wszakże oświetlenia pożądana jest znajomość, jaka panuje jasność w danem miejscu, czyli jaka jest obfitość światła w tern miejscu przez daną powierzchnię rozproszonego. Za jednostkę tej jasności przyjmuje się rozjaśnienie danej powierzchni, wywołane przez świecę normalną, umieszczoną w odległości jednego od niej metra; jednostka taka nazywa się świecą metryczną. Do oznaczenia tak określonej jasności danej przestrzeni służyć może fotometr Webera, jeżeli w miejscu badanem ustawimy tablicę matowo białą, zwrócimy ku niej rurę B i przez obrót szrubki sprowadzimy równość obu połów pola widzenia. Jeżeli jasność tę oznaczymy przez A, mamy, jak wy-

C, ponieważ zaś m wynosi 100 — . G'\ daje to

10 000 '

można płyty szkła mlecznego, wsuniętej tuż przed rurę B, przyczem przyrząd należy tak ustawić, by płyta ta przypadała w miejscu, którego jasność zmierzyć mamy. Obliczenie jasności dokonywa się według tegoż samego wzoru, ale stała C ma teraz wartość inną, którą dla płyty użytej oddzielnie oznaczyć potrzeba.—Por. Lehmann „Elektricität und Licht. Einführung in die messende Elektrizitätslehre und Photometrie” (1895).

s. K.

Fototechnika, technika oświetlania, nauka o metodach oświetlania sztucznego, w szczegól-

s. K.

Fototypia (Albertotypia), ob. Światłodruk.

Fotuna, Futuna, Foutouna, na mapach angielskich Ho orne, wysepka francuska na oceanie Wielkim, na północo-wschód od archipelagu Fidży, pod 14°—10' sz. pn. i 178" dł. zd-Gr.; górzysta, wulkaniczna, stanowi wraz z są.

siedniemi wysepkami Alofi i Uea (Wallis), główne siedlisko missyj katolickich na oceanie Wielkim. F. ma około 160 km. Q i 2 500 m-ców; odkryli ją w r. 1616 Hollendrzy, od r. 1887 wraz ze wspomnianemi wysepkami należy do Francyi, podlegając gubernatorowi Nowej Kale-

And. S.

Fotycyt (mineral.). Pod nazwą tą opisano szczególną odmianę minerału manganowego, znajdującego się w Elbingerode na Harcu, a będącego zbitą, czerwonawą, brunatną, lub szarą mieszaniną rogowca z rodonitem (krzemianem manganu) lub spatem manganowym (węglanem manganu), zawierającą wodę.

Fotyn (Photinus, Oorsivog = jasny, świetny) herezyarcha z w. IV, przezywany także Exotsivôç=pełen ciemności, pochodził z Ancyry w Galacyi, był uczniem i dyakonem tamecznego biskupa, Marcellego, a później i sam został biskupem Syrmium na Węgrzech. Był to mąż wysokich przymiotów umysłu, wielkiej eru-dycyi, porywającej wymowy i czystych obyczajów, któremi zjednał sobie szczere przywiązanie ludu; ale, przejąwszy się pojęciem jedności i niezmienności Boga, nie umiał pojąć synow-stwa Bożego.—Bóg (twierdził on) nie rodzi, jak sam nie został zrodzonym; nie można mu przyznawać syna, gdyż sam sobie nie może być synem. Jest on jednym i jedynym, nie może podpadać podziałowi, żadnej rozciągłości, żadnemu wyjściu poza samego siebie. A6yos (Słowo) Boga jest to odwieczny i niezmienny Jego rozum. Jezus Chrystus był tylko synem Maryi, człowiekiem, który się począł w jej żywocie za sprawą Ducha św. Logos nie wyszło wcale z Ojca, lecz w. Chrystusie działało właściwą sobie siłą, i gdy Chrystus odznaczył się doskonałością swej osoby i bezwzględnem posłuszeństwem, Bóg wyniósł go za to do godności boskiej, jaką czcić w nim powinni wszyscy ludzie.—Tych, którzy utrzymywali, iż Chrystus jest Synem Bożym, odsyłał do różnych miejsc Pisma św., w których ludzie nazwani są synami Bożymi, dając im do zrozumienia, że i Chrystus, nie we właściwem, lecz w przenośnem znaczeniu tak jest mianowany i t. d.—Kacerskie błędy F-a musiały się ujawnić przed r. 345, gdyż w tym roku synod antyochijski potępił go, równie jak Marcelego, który się jednak później usprawiedliwił. Fotyn zaś, z którym kościół syrmijski, pomimo potępienia go i skazania na depozycyę, rozstać się nie chciał, był jeszcze kilkakrotnie na różnych synodach dekretowany i wreszcie za cesarza Konstansa, po dyspucie odbytej w jego obecności z semi-aryaninem Bazylim na synodzie biskupów wschodnich w Syrmium, poszedł na wygnanie. Odwołany przez cesarza Juliana, powtórnie w r. 364 uległ takiemuż wyrokowi i jako wygnaniec życie zakończył, prawdopodobnie w Galacyi, r. 379, a w 381 synod konstantynopolitański wyklął jego naukę. Głownem dziełem F-a, według św. Hieronima, była Księga przeciw poganom. Miał on napisać jeszcze inną księgę na wygnaniu, w greckim i łacińskim języku, przeciw wszystkim herezyom i ofiarować ją cesarzowi Walentynianowi w celu swojej rehabilitacyi, a Rufin utrzymuje, że napisał także wykład symbolu wiary .—Sekta Fotynianów, nazywanych na Wschodzie Ha-muncyotami, już za czasów św. Epifaniusza była całkowicie wygasła. Na zachodzie jednakże, mimo zakazu cesarza Gracyana, dłużej F-nie odbywali swe zgromadzenia. Teodozy I zabronił także icli zgromadzeń, lecz mimo to praktykowały się one w Dalmacyi. Teodozy II r. 418 ponowił wydane przeciwko nim postanowienia. So-bor Arelateński (452) nakazał chrzcić’ powtórnie nawróconych Fotynian. We Francyi południowej połączyli, się oni z Bonzyauami i Adopcya-nami i jeszcze w r. 613 frankońscy missyona-rze w Bawaryi znaleźli błędy do fotyniańskieli zbliżone. Wreszcie w czasach protestanckich Socynianów nazywano A r y a n a m i lub F o ■ tynianami. — Klose „Geschichte und Lehre des Marcellus und Photinus” (Hamburg 1837). Porówn.: „Fotyn” w „Encyklopedyi Kościelnej L

Fotynianie, ob. Fotyn.

Foucart Paweł Franciszek, archeolog francuski (* 1836), kształcił się w szkole normalnej i, promowowany tam r. 1855, wykładał naprzód w liceach Karola W. i Bonapartego, a następnie r. 1874 został supplentem kursów epigrafiki i starożytności greckich w Collège de France. W 1878 wybrano go na członka Akademii; od 1878 do 1890 był dyrektorem francuskiej szkoły archeologicznej w Atenach, obecnie znów wykłada w Collège de France. Z licznych pism jego wymieniamy ważniejsze: „Mémoires sur les ruines et l’histoire de Delphes” (Paryż 1865); „Mémoire sur l’affranchissement des esclaves” (1867); „Des Associations religieuses chez les Grecs” (1873); „Mélange d’épigra-pliie grecque” (1881) i mnóstwo studyów naukowych w „Recueil des Mémoires de l’Académie des inscriptions”, w „Revue archéologique”, „Bulletin de Correspondance hellénique” i in. *

Foucaud Jan, publicysta i bajkopis francuski (* w Limoges r. 1714—f 1818). Kształcił się naprzód u jezuitów i jakobinów w mieście rodzinnem, później zostawszy księdzem, wstąpił do zakonu jakobinów. Znany jako zwolennik idei filozoficznych w. XVIII, zmuszony był r. 1790 do odprawienia na placu publicznym w Limoges mszy federacyjnej i odtąd przyłączył się stanowczo do ruchu politycznego, jako założyciel, sekretarz a w końcu prezes Towarzystwa przyjaciół konstytucyi. Kapłan konstytucyjny, zrzucił sutannę, był współpracownikiem Pódona w „Journal du departament de la Haute-Vienne”, w którym ogłosił wiele gwałtownych parodyj obrzędów katolickich. Potem został sędzią pokoju, płatnikiem departamentu, profesorem szkoły centralnej w Limoges, wreszcie naczelnikiem instytutu młodzieży. Za cesarstwa usunął się zupełnie od spraw publicznych, i mieszkając w Limoges, oddawał się pisaniu piosnek w języku ludowym limozeńskim, oraz studyował bajki Lafontaine^ i próbował je na ten język przekładać. Zbiór tych przekładów dedykował w roku 1898 Towarzystwu rolniczemu w Limoges, którego sam był członkiem. Ostatnie lata życia F-a mało są znane, tyle tylko wiadomo, że zmarł jako pokutnik. Zostały po nim pisma rozmaite, dość liczne, między in-nemi „Discours sur l’organisation civile du clergé..., prononcé le 13 janvier l’an II de la liberté”, wydany z dołączeniem polemiki autora z księdzem Montbrial; „Statuts de la confédération civile du clergé” (Limoges 1791); „Recueil des chansons et des pièces fugitives en patois limousin” (1849); „Les Fables de Lafontaine imitées et traduites en vers patois du Limousin” (wyd. pierwsze 1809, 2-e 1835, 3-e 1849, 4-e 1886); „Choix des plus jolies fables patoises de Foucaud” (Limoges 1850).

Foucault Jan Bernard Leon, fizyk (* 1819 w Paryżu — f 1868 tamże), studyował pierwotnie medycynę, następnie zwrócił się do fizyki i matematyki, w r. 1855 został fizykiem obserwatoryum paryskiego, r. 1862 członkiem biura długości. Od r. 1852 był członkiem akademii nauk. Zajmował się w szczególności badaniami optycznemi, które po części prowadził wspólnie z fizykami: Donne i Fizeau; przyczynił się do udoskonalenia fotografii i zbudował lampę elektryczną, która umożebniła zastosowanie łuku woltaicznego do celów praktycznych (ob. Elektryczne światło). Jako fizyk obserwatoryum pracował nad udoskonaleniem przyrządów astronomicznych i budował teleskopy, których zwierciadła szklane pokryte są warstwą srebra. Najważniejszą jego pracą w optyce jest oznaczenie stosunku szybkości światła w dwu różnych środkach, mianowicie: w wodzie i powietrzu, do czego użył metody wirującego zwierciadła (1854 r.); rezultaty tych badań dały nowe poparcie teoryi undulacyjnej światła; metodę swą zastosował również do oznaczenia szybkości światła w próżni (ob. Światło). Więk-kszy wszakże rozgłos miało słynne zastosowanie wahadła do naocznego wykazania obrotu ziemi; doświadczenie to, dające najwidoczniejszy dowód ruchu wirowego ziemi, wykonał poraź pierwszy 1852 r. w Panteonie paryskim za pomocą wahadła długiego na 67 metrów i dźwigającego ciężar 28-u kilogramów (ob. Wahadło). Doświadczenie to zjednało mu nagrodę 10 000 franków od Napoleona III; kwoty tej użył wyłącznie na cele naukowe. Zbudował też giroskop, regulator do otrzymywania jednostajności ruchu ciał szybko wirujących, przyrząd elektromagnetyczny do zamiany pracy mechanicznej na ciepło. Na dalsze

s. K.

prowadzenie różnych badań, przez niego rozpoczętych, przeznaczył Napoleon III z własnej szkatuły 10 000 franków rocznie. Od r. 1845 był redaktorem działu naukowego w „Journal des Débats”. Zbiór jego rozpraw wydany został przez Gariela i Bertranda: „Recueil des travaux scientifiques de Léon F.”    (1878).—Por.

Lissajous „Notice historique sur la vie et les travaux de Léon F.” (1875).

Fouché Józef, książę Otranto, osławiony minister policyi za konsulatu i pierwszego cesarstwa we Francyi (* r. 1754 w Pellerin, w teraźniejszym departamencie Dolnej Loary- f 25 grudnia 1820 w Tryeście), był synem kapitana statku kupieckiego. Kształcił się u Oratorya-nów w Nantes i Paryżu, poczem dla chleba wstąpił sam do tego zgromadzenia i był nauczycielem w kollegiach Juilly, Arras i w szkole wojskowej w Vendôme. Rewolucya 1789 r. zastała go na stanowisku rektora kollegium w Nantes. Odgadnąwszy swym przenikliwym umysłem, dokąd zmierzają wypadki, a nadewszystko pchany żądzą wypłynięcia na szerszą widownię, zrzucił habit zakonny i osiadł w temże mieście jako adwokat. Tam gwałtownością swojej mowy pozyskał w kółkach rewolucyjnych wpływ taki, iż w r. 1792 wybrany został do Konwen-cyi, gdzie się przyłączył do stronnictwa Góry. W procesie Ludwika XVI głosował za skazaniem na śmierć bez zwłoki i odwołania się. Konwencya wysłała go w marcu 1793 r. do Nantes dla uskutecznienia poboru rekruta i u-trwalenia nowego porządku rzeczy, a następnie z podobnąż missyą do departamentów środkowych, gdzie F. wydał wojnę wszystkim żywiołom umiarkowanym i Kościołowi. Przygotowując wespół z Chaumette’m grunt do zastąpienia chrystyanizmu kultem Rozumu, zabronił wszelkich manifestacyj religijnych nazewnątrz murów kościoła, nadał pogrzebom charakter czysto świecki, usunął z cmentarzy wszelkie emblema-ta chrześciańskie, każąc na ich miejsce postawić posąg Snu. W listopadzie tegoż roku otrzymał wraz z Collot d’Herbois i Couthonem zlecenie ukarania buntowniczego Lyonu, gdzie rozwinął całą żarliwość krwiożerczego siepacza, kierując czynnościami wojskowej kommissyi egzekucyjnej. Wróciwszy na krótko przed śmiercią Dantona do Paryża, został obrany prezydentem klubu jakobinów. Jakkolwiek zaliczał się wówczas do Hebertystów, potrafił dzięki stosunkom osobistym uniknąć ich losu; niemniej jednak Robespierre nie żywił do niego zaufania i postarał się nietylko o odebranie mu przewodnictwa, ale nawet o wykreślenie go z listy członków klubu (w czerwcu 1794). W odwet za to F. wespół z Collotem, Tallienem i Barère’in sprowadził upadek Robespierre’a 9 Thermidora. Pomimo, że licząc się z nowym prądem, udawał odtąd umiarkowanego, został wszakże w sierpniu 1795 na rozkaz Konwencyi wraz z innymi terrorystami aresztowany. Amnestya powszechna, ogłoszona w październiku tegoż roku, przywróciła mu wolność. Wówczas-to F. rozwinął w całej pełni swój geniusz intryganta. Pozostając w blizkich stosunkach z Babeufem i jego przyjaciółmi, zadenuncyował ich plany Dyrekto-ryatowi i w nagrodę za to, za wpływem Barra-sa, został w r. 1798 zamianowany ministrem pełnomocnym w Medyolanie. Ponieważ jednak tam, łącznie z generałem Brune’m, usiłował samowolnie zmienić konstytucyę rzeczypospolitej Cyzal-pińskiej, odwołano go i posłano, na początku r. 1799, do Hagi, w kilka zaś miesięcy potem (we wrześniu) zamianowano ministrem policyi. Odtąd zaczyna się jego wielki wpływ na wewnętrzną politykę Francyi. Trafiwszy na stanowisko, do którego, rzec można, był stworzony, F. w krótkim czasie wyrobił sobie reputacyę geniusza policyjnego, która sprawiła, iż wszystkie stronnictwa zarówno go się bały i ubiegały o jego względy, a na którą się składały, obok doskonałej znajomości ludzi i stosunków, wyrafinowana przebiegłość i nieliczenie się przy wyborze środków z żadneini skrupułami moralnej natury. Oceniając w lot każdą sytuacyę, F. opuścił w stosownej chwili swojego protektora Barra-sa i oddał się na rozkazy Bonapartego, któremu dzielnie dopomógł do wykonania zamachu 18 Brumaire’a i do utrwalenia nowego rządu. Z początku Bonaparte mało mu ufał, ale F. potrafił rychło stać się mu niezbędnym. Znał kraj cały wybornie i wiedział o wszystkiem: uorgani-zował na olbrzymią skalę szpiegostwo, rozciągnął tajną kontrolę policyjną nawet na życie prywatne, stosunki domowe i interesa majątkowe wszystkich klas społeczeństwa, nie wyłączając rodziny pierwszego konsula. Mógł więc w ten sposób oddawać Bonapartemu nieocenione przysługi. Nowy rząd starał się roztropnie powstrzymywać od gwałtów; z jego porady została zamknięta lista emigrantów i ogłoszona powszechna amnestya. W końcu jednak Napoleon, sprzykrzywszy sobie tajną władzę F-go, któremu zresztą, pomimo całej czujności jego agentów, nie udało się zapobiedz wybuchowi maszyny piekielnej (23 grudnia 1800 r.), ani też wpaść odra-zu na trop prawdziwych sprawców tego zamachu, zniósł ministeryum policyi (15 września 1802). F. otrzymał tytułem odszkodowania u-rząd senatora oraz połowę zgromadzonego przez siebie zapasowego funduszu policyjnego w kwocie 2 400 000 fr. Nieudolność jego następców w zarządzie policyjnym i liczniejsze niż przedtem spiski, jakie zagrażały życiu Napoleona, sprowadziły w niespełna dwa lata powrót F-go do władzy. Byłby on prawdopodobnie nie dopuścił do rozstrzelania księcia Enghien, gdyż znane są jego słowa, jakiemi scharakteryzował wobec Napoleona ten mord polityczny: „C’est plus qu’un crime, c’est une faute” (To jest więcej niż zbrodnia, to—błąd). Mianowany 10 lipca 1804 na

nowo ministrem policyi, F. sprawował ten urząd bez przerwy do r. 1810, utrzymując z wielką zręcznością zupełny spokój wewnątrz kraju, podczas gdy cesarz, zajęty wojnami, bawił prawie stale po za granicami Francyi. W nagrodę zasług Napoleon nadał mu w marcu 1806 tytuł księcia Otranto i znaczny majątek ziemski. Ale już w r. 1809 F. przewidział upadek wielkiego zdobywcy i skutkiem tego zaczął intrygować z Bourbonami z jednej strony, a republikanami— z drugiej. Kierując w owym czasie także mi-nisteryum spraw wewnętrznych, posłał Berna-dotte’a do Zelandyi w celu odparcia tam najazdu Anglików. Napoleon, który nie lubił Bernadot-te’a, rozgniewał się z tego powodu i odebrał F-mu ministeryum spraw wewnętrznych, a kiedy ten wkrótce potem nawiązał bez jego wie- ści. F. ogłosił drukiem sporo pamfletów poli-dzy układy z Anglią, cesarz złożył go i z urzędu ministra policyi, mianując na jego miejsce Savarego (3 czeiwca 1810). F. spalił wówczas, czy też ukrył, wszystkie ważniejsze papiery swojego ministeryum, ażeby tem wprawić w kłopot swego następcę, obawiając się zaś odpowiedzialności za to, uciekł do Toskanii i tam pewien czas się ukrywał, dopóki sobie nie wyjednał pozwolenia bezkarnego powrotu do Francyi (1811). W r. 1813 Napoleon zamianował go gubernatorem prowincyj illiryjskich; w drodze do Lubiany F. udzielił rządowi austryackiemu informacyj o stanie umysłów we Francyi, czem w niemałym stopniu przyczynił się do przerzucenia się Metternicha na stronę Prus i Rossyi.

już 19 września 1815 podać się do dymissyi. Mianowany posłem francuskim w Dreźnie, został na tern stanowisku objęty dekretem z dnia 6 stycznia 1816, wydanym przeciw „królobójcom”. Przyjął wówczas poddaństwo austryackie i spędził ostatnie lata życia w Tryeście, zajmując się tam pisaniem broszur w obronie swej przeszłości. Zostawił synom 14 milionów franków majątku. Był ożeniony dwa razy: naprzód z panną Coignard, a potem z panną de Castellane. Wydane w r. 1824 w Paryżu „Mémoires de F., duc d’Otranto, ministre de la police générale” nie są autentyczne i za autora ich uchodzi Alfons Be au champ, który miał je spisać według notât, dostarczonych mu przez jednego z byłych agentów F-go. Jest to kompillacya bez warto-

tycznych, których wykaz znajduje się w „Annuaire de Mahul” (Paryż 1821).—De Martel lir. „Étude sur F.” (Paryż 1873—79, 2 t.).

Foucher de Chartres (Fucherius C ar tone nsis), autor historyi pierwszej krucyaty (* 1058 r. w Chartres — f po 1127, prawdopodobnie w Jerozolimie). Był już księdzem, gdy w r. 1096, z Robertem, księciem Normandyi, i Stefanem, hrabią Blois i Chartres, wyruszył na wojnę krzyżową. Ciągnąc z nimi przez Włochy, przepędził tam zimę 1096/97, na wiosnę dostał się do Durazzo, w początku czerwca znajdował się przy oblężeniu Nicei, 1-go lipca walczył w bitwie pod Doryleą pod dowództwem Bohemunda. Przybywszy do Narraszu, opuścił główną armię z bratem Godfryda de Bouillon, Baldwinem, który go wziął sobie za kapelana, i pociągnął do Edessy. Zimą r. 1099 odbywszy podróż do Jerozolimy, powrócił do Edessy, lecz gdy w r. 1100 Baldwin został wezwany do Jerozolimy na następcę Godfryda, to i on w świętem mieście osiadł na stałe. Przy końcu tegoż roku towarzyszył mu w wyprawie do Arabii, a w 1111 przeciw Turkom mezopotamskim. Po śmierci Baidwina I (1118), choć nie bardzo lubił jego następców, nie opuścił Jerozolimy aż do śmierci. Jedynem dziełem jego jest „Historia Hierosolimitana”, jedno z najlepszych i najważniejszych źródeł do dziejów pierwszej krucyaty. Rozpoczyna się ona 1095 od opowieści o koncylium w Klermoncie, na którem, jak się zdaje, sam autor był obecny, a kończy się na 1127 wzmianką o najściu szczurów na Palesty-„Historia Hierosolimitana” miała dotychczas trzy wydania: pierwsze Bongarsa w „Gęsta Dei per Francos” (1611—19 w tomie pierw.): drugie w „Historiens de France” Duchesne’a (tom IV); trzecie, najlepsze, w tomie trzecim wydanych przez Akademię napisów „Historiens occidentaux des Croisades”. Na język francuski dzieło to przełożył i wydał Guizot w „Collection des mémoires relatifs à l’histoire de France

Hml.

Po bitwie pod Lipskiem został posłany do Neapolu w celu dozorowania tam Murata. Intrygował wówczas na wszystkie strony przeciwko Napoleonowi, na którego miejsce chciał, tak samo jak Talleyrand, ustanowić regencyę Maryi Ludwiki. Gdy wszakże wypadki wojenne sprowadziły powrót Bourbonów, F. przyłączył się do nich, ale nie wierzył jeszcze w trwałość Restauraeyi, i dlatego ofiarowanej sobie teki ministra policyi nie przyjął. Ugruntowawszy się niebawem do reszty w tem przekonaniu, porozumiał się tajnie z kilku generałami w zamiarze przywołania z Elby cesarza, który też dla własnego bezpieczeństwa, po wylądowaniu we Francyi, powierzył F-mu znowu ministeryum policyi. Mimo to F., pragnąc zabezpieczyć się na wszelkie wypadki, konspirował przez cały ciąg Stu Dni z liberałami we Francyi, z Ludwikiem XVIII w Gandawie i z Metternichem. Po nę. abdykacyi Napoleona obrany przez izby na prezydenta rządu tymczasowego (23 czerwca 1815), pośredniczył w kapitulacyi Paryża, doradził Napoleonowi ucieczkę do Ameryki i utorował drogę drugiej Restauraeyi. Został po raz czwarty ministrem policyi, tym razem króla z Bożej łaski, ale ponieważ był kamieniem obrazy dla ultrasów rojalistycznych i ponieważ wykazywał

Foucher Szymon, filozof francuski (* w Di-

nowemu rządowi niebezpieczeństwa zbyt gwał- jusqu’au XIII siècle” (1823). townej reakcyi, doradzając umiarkowanie, musiał

jon 1644 r.). Wcześnie wstąpił do stanu duchownego i wkrótce wraz ze święceniami otrzymał godność kanonika honorowego Sainte-Chapelle w Dijon. Po trzech niespełna latach, party żądzą nauki, opuszcza to korzystne stanowisko i udaje się do Paryża, gdzie niebawem pozyskuje stopień bakałarza w Sorbonnie. Tu oddaje się swoim ulubionym studyom filozoficznym i zawiązuje stosunki z wybitniejszymi uczonymi, którzy cenią bystrość jego umysłu i niepospolitą erudycyę. Kiedy w roku 1667 sprowadzono ze Szwecyi do Francyi zwłoki Desear-tesa, wygłoszenie mowy pochwalnej na cześć genialnego filozofa poruczono 23-letniemu F-owi, który też odtąd zasłynął w szerszych kołach i rozwinął działalność autorską, przerwaną przedwczesną śmiercią w r. 1696 w Paryżu. Imię F-a w końcu XVII-go wieku cieszyło się sławą i powagą; później jednak zapomniano o nim prawie zupełnie i dziś należy on do filozofów najmniej czytywanych. Pisma jego, zwłaszcza wcześniejsze, drukowane w szczupłej ilości egzemplarzy, należą do rzadkości bibliograficznych. Ważniejsze jego pisma filozoficzne, przeważnie drobne rozprawy i krytyki okolicznościowe, są następujące: „Dissertation sur la recherche de la vérité, ou sur la philosophie des académiciens, où l’on réfute les préjugés des do-gmatistes tant anciens que nouveaux, avec un examen particulier des sentiments de M. Descartes” (Paryż bez daty); „Critique de la Recherche de la vérité, où l’on examine en même temps une partie des principes de M. Descartes” (Paryż 1675, w tym samym roku prawdopodobnie benedyktyn dom Robert Desgabetz ogłosił przeciwko powyższemu pismu „Critique de la critique”); „Réponse pour la critique à la Préface du second volume de la Recherche de la vérité” (Paryż 1676 i tamże 1679); „De la sagesse des anciens, où l’on fait voir que les principales maximes de leur morale ne sont pas contraires au christianisme” (Paryż 1682 i tamże 1683); „Réponse à la Critique de la Critique de la Recherche de la vérité” (Paryż 1679); „Dissertation sur la Recherche de la vérité, contenant l’apologie des académiciens, où l’on fait voir que leur manière de philosopher est la plus utile pour la religion et la plus conforme au bon sens, pour servir de réponse à la Critique de la Critique, etc., avec plusieurs remarques sur les erreurs des sens et sur l’origine de la philosophie de M. Descartes” (Paryż 1687; nowe wydanie w 1690 z dodatkiem „Histoire des académiciens”; w r. 1692 F. dodaje trzecią część tegoż i w 1693 czwartą). Wszystkie te pisma były zebrane pod ogólnym nagłówkiem: „Dissertation sur la Recherche de la vérité, contenant l'histoire et les principes de la philosophie des académiciens, avec plusieurs réflexions sur les sentiments de M. Descartes” (Paryż 1693); „Lettre à M. Lantin, conseiller au parlement de Bourgogne, sur la question si Carnéade a été contemporain d’Epicure”, w „Journal des savants” (1691); „Deux lettres à Leibniz” (w wydaniu dzieł tegoż przez Duten-sa, tom II, str. 102 i 240); „Dialogue entre Em-piriastre et Philalèthe” (bez miejsca i daty, druk przerwany na 360 ej stronicy).—We wszystkich tych pismach chodzi F-owi o wznowienie pewnej postaci sceptycyzmu akademickiego, przyczem opiera się na głównych zasadach filozofii Des-cartesa i zawzięcie krytykuje poglądy Malebran-che’a, wyrażone w jego „Recherche de la vérité”. Ze stanowiska historyi fifozofii F. budzi zajęcie jako jeden z przedstawicieli Odrodzenia, którzy po kolei wskrzeszali różne kierunki filozofii starożytnej, jak: platonizm, aleksandrynizm, stoicyzm (Justus Lipsius), epikureizm (Piotr Gas-sendie); sam F. bezpośrednio należy do szeregu sceptyków XVI-go i XVII-go w., jak: Michał Montaigne, Piotr Charron, Franciszek Sanchez, którego jest uczniem. Filozofię swoją F. nazywa akademicką (ob. Akademia); nie jest to wszakże sceptycyzm Karneadesa i Arkezylaio-sa, lecz raczej zwątpienie w rodzaju Sokratesa i Cycerona, a w.ięc roztropna powściągliwość wobec poczucia słabości umysłu ludzkiego. F. wymaga, iżbyśmy ufali tylko temu, co jest bezwarunkowo oczywistem, nie roztrząsali zagadnień nierozwiązalnych, szczerze przyznawali się do niewiedzy i starali się ściśle odróżniać to, co wiemy, od tego, czego nie wiemy. Program ten uważał F. za prawdziwy wyraz platonizmu i przestrzeganie jego uważał za rękojmię sprostowania większości błędów i położenia kresu jałowym sporom pomiędzy filozofami. Zwracając się za Descartesem ku prawdom oczywistym i wyraźnym (idées claires et distinctes), pisze: „nie ja je stworzyłem i nie wynaleźli ich także akademicy: są one wyryte i tkwią we wszystkich umysłach; są to promienie światła wiecznego, które oświeca wszystkich i świeci nieustannie w głębi dusz ludzkich, pomimo ciemnej chmury przesądów; nie potrzebujemy potęgować blasku tych prawd, wystarczy, gdy go nie będziemy tłumili”. F. przyjmuje na wiarę świadomości i rozumu następujące prawdy: istnienie duszy, jej nieśmiertelność, istnienie Boga, jego jedność i naturę opatrznościową, a więc — zasadnicze dogmaty wiary chrześciańskiej. Zwątpienie swoje zwraca przeciwko prawdom zmysłowym, wątpi o istnieniu przedmiotów materyal-nych, ciał. Wszyscy filozofowie godzą się, że ciała możemy poznawać tylko za pośrednictwem idei i pod tym jedynie warunkiem, że idee nam je przedstawiają; ale idea nie może być podobną do ciała, bo jest odrębnej natury. Gdyby jednak idee były podobne do ciał, które *nam przedstawiają, nie moglibyśmy tego stwierdzić, bo właśnie nie możemy porównać domniemanej kopii z oryginałem. W istocie jest to argumen-I tacya, którą w r. 1710 rozwinie z wielkim po-

ryż 1885).

Hml.

Foucquet Jan, malarz francuski (* 1415 w Tours — f 1485 w Paryżu), kształcił się we Włoszech, gdzie między innemi malował portret Eugeniusza IV (1445) do kościoła Sopra Minerva. Od r. 1460 zamieszkawszy w Paryżu, ozdobił przepysznemi miniaturami, dla przyjaciela swego, Stefana Chevalier, który był podskarbim Francyi za Karola VII i Ludwika XI. dwa rękopisy: 1) „Les cas des nobles hommes et femmes malheureux (przekład z Bokacyusza) z r. 1458, zachowany w bibliotece monachijskiej, zawiera około 80 miniatur tekstowych, wykonanych przez uczniów F-a, oraz dziewięć wielkich, na czele każdej księgi, i wspaniały portret Karola VII, na karcie tytułowej, jego własnego pędzla; 2) „Livre d’heur”, z którego ocalało tylko 40 stronic, nabytych przez księcia d’Aumale za 300 000 fr. do Chantilly; nadto zaś jedna znajduje się w Luwrze, jedna w gabinecie rycin w Paryżu i jedna u potomków poety angielskiego, Rogersa. Dla tegoż przyjaciela odmalował dyptyk wotywny, z którego jedną część, z wizerunkiem ofiarodawcy i świętego Stefana, posiada dziś Frankfurt nad Menem (L. Brentano), drugą, przedstawiającą Matkę Boską z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołów — Antwerpia. Z r. 1460 pochodzi portret kanclerza, Ju-wenala des Ursins (w Luwrze). W r. 1645 F. odmalował 9 ostatnich miniatur do Starożyt-

Foucher de

CS

łO

wodzeniem Jerzy Berkeley (ob.). Musimy więc zgodzić się ze starożytnymi sceptykami, że przedmioty zewnętrzne są niepoznawalne. Nadto, F. krytykuje przy każdej sposobności Malebranche’a, który mu odpowiada; polemika ta w XVII wieku budzi żywe zajęcie. Podnosi on w wymienionem wyżej dziele Malebranche’a szereg twierdzeń nieudowodnionych obok wielu wątpliwych, głównie zaś zwraca krytykę swoją przeciwko słynnemu twierdzeniu, że wszystko oglądamy w Bogu. Twierdzenie to według F-a jest nazbyt teologicznem i wikła dwie obce sobie dziedziny—wiary i rozumu. Po pierwsze: niezrozumiałem jest, jakim sposobem Bóg, istota nieskończenie od nas prostsza i mniej ma-teryalna, może być w jakimkolwiek stosunku z materyą, i jakim sposobem idee mogą przedstawiać Bogu rzeczy materyalne i względem idei boskich zewnętrzne; powtóre: gdyby nawet idee Boga postrzegały w jakiś sposób przedmioty względem nich zewnętrzne, te idee byłyby w Bogu, a więc nie w nas, a przeto nie mogłyby być źródłem poznania naszego, mogłyby tylko warunkować w duszy naszej własne idee nasze (porówn. Berkeley). F., jak później Berkeley, z naciskiem zaznacza doniosłość doktryny swojej dla religii: ma ona zapobiegać odszczepieństwom i dawać rękojmię pokoju w państwach chrze-ściańskich; najlepiej się ona godzi z opiniami ojców kościoła, a zwłaszcza Augustyna i Laktan-cyusza, według których mądrość ludzka jest mieszaniną światła i ciemności. Sceptycyzm tedy F-a zwraca się przeciwko filozofii racyonali-stycznej, z której to tylko przyjmuje, co stanowi dogmat wiary i teologii, i tym sposobem usiłuje osłonić wiarę przed skrupułami, które mogłyby z filozofii wynikać.—O życiu F-a pisali: F. Rabbe „L’abbé Simon Foucher, chanoine de la Sainte-Chapelle de Dijon” (Dijon 1867); Charles Jourdain „Simon Foucher” w „Dictionnaire des sciences philosophiques” Adolfa Francka (Pa-

Ad. M.

Foucher de Careil 1) Ludwik Franciszek, hrabia, generał francuski (* 1762 w Guérande— f 1835), odznaczył się przy zdobyciu Saragosy 1809 i Astorgi 1810. Dowodził artylleryą marszałka Ney a w bitwie pod Borodinem (7 września 1812) i brał wybitny udział w kampaniach 1813 i 1814. Za drugiej Restauracyi wykreślony został z armii za to, że podczas Stu Dni walczył w szeregach Napoleona.—2) Ludwik Aleksander, hrabia, syn poprzedzającego, dyplomata i pisarz filozoficzny francuski (* 1826 w Paryżu — f 10 stycznia 1891), był od 1859 do 1870 członkiem rady generalnej départ. Calvados, gdzie posiadał znaczne dobra, a następnie prefektem départ. Côtes-du-Nord i Seine-et-Mar-ne. Złożony przez Brogliego (1873), został w r. 1876 wybrany do senatu, a w sierpniu 1883 r. zamianowany ambasadorem francuskim w Wiedniu. Z powodu wygnania z Francyi ksią-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 170. T. XXII.

żąt Orleańskich podał się w czerwcu 1886 do dymissyi. Założył w r. 1877 Towarzystwo Narodowe popierania rolnictwa. Był gruntownym znawcą filozofii Leibniza, odnalazł i ogłosił poraź pierwszy drukiem wiele rękopisów tego filozofa, i od r. 1854 pracował nad monumentalną, obliczoną na 20 tomów, edycyą jego dzieł wszystkich: „Oeuvres de Leibniz”, których zdołał wydać wszakże tylko 7 tomów. Napisał: „Mémoire sur la philosophie de Leibniz” (dzieło uwieńczone przez Akademię); „Leibniz, la philosophie juive et la Cabale” (1861); „Leibniz, Descartes et Spinoza” (1863), „Leibniz et les deux Sophie” (1876); „Descartes et la princesse Palatine” (1862); „Descartes, la princesse Elisabeth et la reine Christine” (1879; według listów niewyda-nychj; „Hegel et Schopenhauer” (1862): „Goethe et son oeuvre” (1865), etc.

Foucher Paweł, pisarz francuski (* 21 kwietnia 1810 w Paryżu—f tamże 25 stycznia 1875), wyprowadzony na arenę literacką przez swojego szwagra, W. Hugo, pracował po części samodzielnie, po części zaś do wspólki z Denne-rym, Denoyers’em i innymi, dla teatrów paryskich bulwarowych, których repertuar wzbogacił blizko 70-a dramatami romantycznemi, bardzo nierównemi co do wartości i powodzenia, jakiego doznawały. Godnym uwagi jest jedynie „Notre Dame de Paris”, osnuty na powieści W. Hugo. Znanym też był i lubionym w Paryżu jako długoletni korrespondent „ Indépendance belge”.

121

przędzalnie, farbiarnie, cukrownie, browary, fabryki wódek; 6 030 m-ców (1891).

Foulbé, ob. F ul be.

Fouillée Alfred, filozof, psycholog i socyo-log francuski (* w la Pouëre [Maine et Loire] r. 1838), był zastępcą profesora w wyższej szkole normalnej, później zaś wykładał filozofię w różnych liceach; otrzymawszy w r. 1872 stopień docteur ès lettres, został profesorem wyższej szkoły normalnej; w tym też roku Akademia nauk moralnych i politycznych, która nagrodziła była kilka jego prac, zaliczyła go w poczet swych członków. — Zasadniczą myślą, na której opiera się psychologia i filozofia F-go, jest teorya idei-sił (ideés-forces). Każdy stan świadomości jest ideą, jako rozróżnianie czegoś, i siłą, gdyż pociąga za sobą koniecznie oddziaływanie i ruch. W ideé-force wyraża się jedność myśli i czynu. W każdej idei są nierozdziel-nie powiązane trzy pierwiastki: wyobrażeniowy, uczuciowy i wolowy. Zaczątkiem życia psychicznego był proces popędowy, zawierający te trzy pierwiastki niezróżniczkowane; ażeby go wykryć, trzeba zstąpić na najniższy szczebel drabiny rozwojowej. Posiadając nagromadzony zapas sił, zwierzę pod wpływem bodźca zewnętrznego odczuwa przyjemność lub przykrość i reaguje; dzięki późniejszej refleksyi dokonywa się rozróżnienie podmiotu i przedmiotu. Do Był nadzwyczaj płodnym pisarzem; wytworzenia podmiotu głównie przyczyniają się z mnóstwa dzieł jego zasługują na wyróżnię- czynne pierwiastki psychiczne, jak: uczuciowe nie: „Le Décameron des bonnes gens” (1843); i wolowe, czyli wewnętrzna strona stanów świa-„Les Gentilshommes d’autrefois” (1844, 2 t.); domości, zewnętrzna zaś, czyli wyobrażeniowa, „Suzanne d’Estouteville” (1845, 4 t.); „Les Chevaliers de lansquenet” (1847, 10 t.); „Le Capitaine de Beauvoires” (1849, 2 t.); „Un Caprice de grande Dame” (1850, 3 t.); „Diane et Venus” (1852, 4 t.); „Les Vautours de Paris”

(1865, 4 t.). Pisywał też do współki z Monté-pinem, a najwięcej z Guéroult’em. W ostatnich leciech życia ociemniał.

Fougeray, stolica kantonu w departamencie francuskim Ille et Vilaine, okręgu Redon, o 7 mil. na południe od Rennes; piękny kościół romański, ruiny starodawnego zamku z XII w.;

And. S.

XVIII w.), kościół św. Leonarda

And. S.

noś ci żydowskich Józefa dla księcia ne-murskiego, Jako ba Armagnac (w Bibliotece narodowej w Paryżu). „Heurs de duchesse d’Orle-ans'! z r. 1472—zatracone. Jako malarz nadwor-

ny Ludwika XI-go, malował F. z jego polecenia obrazy i dekoracye do obrzędów towarzyszących założeniu zakonu św. Michała, z których się zachowała tylko jedna miniatura w Bibliotece narodowej. Ostatniem, większem dziełem F-a były prawdopobnie „Grandes chroniques de France”, ozdobione 58-u wielkiemi obrazami (w Bibliotece narodowej); tamże znajduje się jedna z najdawniejszych prac jego „Bibie moralisće” ze 150-u malutkiemi miniaturami. Własnoręczne miniatury F-a z modlitewnika Stefana Chevalier („Heurs de maistre Etienne Chevalier”) wyszły w barwnej reprodukcyi r. 1866 w Paryżu w 2-ch tomach. F. był jednym z najznakomitszych miniaturzystów francuskich, równym najsławniejszym mistrzom włoskim.

Fondras (Ludwik August Teodor, margrabia de F.), romansopisarz francuski (* w Fal-kenbergu na Szląsku pruskim 20 października 1800 — f w Chalon-sur-Sâone 10 lipca 1872). Zawód swój literacki rozpoczął od poezyj miernej wartości (1829—42), a potem się przerzucił do powieści i pisywał dla dzienników legitymi-stycznych i arystokratycznych romanse, w których dosyć trafnie malował obyczaje wielkiego świata.

3 869 m-ców (1891 gmina).

Fougères, stolica okręgu w departamencie francuskim Ille et Vilaine, pry drodze żel. Mayen-ne-St Mało; piękny kościół gotycki św. Sulpicyu-sza (XV

(XV—XVIII w.), kollegium, teatr, szpital, więzienie stanu, biblioteka miejska; fabryki płótna żaglowego, flaneli, kapeluszy, skór, tkalnie wełny, łomy granitu; 17 600 m-ców (1891).—Wan-dejczycy porazili tu republikanów 1 listopada 1793. W poblizkim lesie pomniki druidyczne. Okrąg F. ma 998 km. □ i 90 213 m-ców (1891) dzieli się na 6 kantonów.

Fougerolles, miasto w departamencie francuskim Wyższej Saony (Haute Saône), okręgu Lure, w pagórkowatej okolicy u stóp Wogezów;

And. S.

jest bardziej bierna; w parze z tern idzie, że działalność człowieka pierwotnego ma na celu zaspokojenie potrzeb praktycznych, a nie poznanie. Idee nie są więc odbiciem czegoś, co znajduje się poza organizmem (idées-reflets), nie są również epifenomenami, lecz siłami, tkwiącemi w organiźmie, oddziaływającemi na zewnątrz. Towarzyszy im zawsze równoległy proces mózgowy. Popęd woli odczuwamy bezpośrednio i wyobrazić go nie możemy. Pomimo pozornego równouprawienia tych trzech pierwiastków F. za najistotniejszy uważa wolę.—Filozofia, a raczej metafizyka (terminy te są u F-go równoznaczne) najmniej abstrahuje, z czego wynika, że jest nauką najbardziej realną. Poszczególne nauki abstrahują podmiot czujący i myślący i zajmują się pewnemi poszczególnemi gałęziami poznania; przeciwnie, metafizyka bada, czem jest całe nasze doświadczenie, i jaki zachodzi stosunek pomiędzy podmiotem a resztą świata. Ma ona zadanie trojakie: dostarczyć 1) teo-ryi nauki i kosmologii, opartej na najwyższych uogólnieniach poszczególnych nauk; 2) krytyki poznania, która wskazuje granice wiedzy i czysto negatywny charakter pojęcia niepoznawalnego; te dwie części dostarczają wiedzy pewnej. Dotąd F. pozostaje na gruncie czysto naukowym i zakreśla filozofii mniej więcej takie sa-

Mai.

me granice, co t. zw. filozofia naukowa. Pozostaje jednak trzecie zadanie, według F-go niemniej ważne, mianowicie: metafizyka ma dać teoryę bytu, jaknajbardziej odpowiadającą rzeczywistości. Ta część jest hypotetyczna, a za kryteryum służy prostota systematów i zgodność ich z ogółem naszej wiedzy. Ta metafizyka właściwie nie jest poezyą, jak twierdzi F. A. Lange (ob.), bo ma cele realne, i nie zaniknie w przyszłości, zaspakaja bowiem potrzebę umysłu ludzkiego, który nigdy nie zadowolni się rezultatami nauk pozytywnych.—Metafizyka musi badać fakty, gdyż stawia pytanie: czern jest doświadczenie i jak się objawia, a poprzednie systematy metafizyczne należy prześledzić, ażeby się przekonać, co o rzeczywistości można pomyśleć, zachować w nich to, co jest słusznem, i pogodzić sprzeczności, wznosząc się na stanowisko wyższe, stworzyć wyższą syntezę, obejmującą wszystkie niższe pojęcia. To jest metoda godzenia, której F. trzyma się stale i którą rozróżnia od eklektyzmu, zestawiającego różne teorye. Chęć godzenia unosi go nieraz tak daleko, że osiąga zgodność poglądów, dzięki pomijaniu cech zasadniczych. Wobec tego, że wszystko się rozwija, systematy metafizyczne zmieniają się, następują coraz doskonalsze, a tryumf odniesie ten, który będzie najbardziej doświadczalny i najbardziej zjednoczony. Zupełne poznanie jest ideałem, który nam ciągle przyświeca. Na razie musimy zadowolnić się poznaniem jaknajszerszem, dopełnionem przez najprawdopodobniejsze hypotezy.—F. sam daje zarys takiej hypotezy metafizycznej. Biorąc za punkt wyjścia fakty doświadczalnie zdobyte, buduje system syntetyczny, mający objaśnić świat; jest to monizm idealistyczny, oparty na teoryi rozwoju. System taki musi być monizmem dlatego, że bez wspólnej zasady, tkwiącej u podstawy doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego, świat byłby dla nas niezrozumiałym; musi być idealistycznym, psychicznym, dlatego, że jedyną wiedzę bezpośrednią, jaką posiadamy, stanowią stany świadomości (pogląd wspólny z Wund-tem), a wiedza nasza o świecie zewnętrznym powstaje drogą abstrahowania podmiotu; stąd mamy prawo sądzić o wszystkiem przez analogię do nas samych. Metafizyka musi być immanentną, t. j. objaśniać świat przy pomocy pierwiastków w nim tkwiących; o niepoznawalnem nic wiedzieć nie możemy, ani twierdzić, że istnieje; jest to pojęcie negatywne, które ma wartość, jako wskaźnik granic naszej wiedzy. Analogia psychologiczna wykazuje, jaką drogą powstało. — My wszystko poznajemy w terminach psychicznych; świadomość jest jedną stroną rzeczywistości, i to stroną ku nam zwróconą, łączącą nas z sobą. Teorya rozwoju pozwala wnioskować, że to strona najwyższa, przypuszcza więc F., że zaczątkowa świadomość obecną jest wszędzie, bo inaczej powstania jej objaśnić niepodobna. W nas

rzeczywistość dochodzi do świadomości siebie. Świat cały jest społeczeństwem, a my, dzięki miłości, wychodzimy poza siebie i łączymy się z istotami poza nami stojącemi (rozlewność życia—expansivité). — Pierwsze prace F. poświęcił historyi filozofii, wydał dwa obszerne dzieła, poświęcone filozofii Platona i Sokratesa, i histo-ryę filozofii. W etyce jest zwolennikiem moralności ewolncyonistycznej, uzupełnionej przez teoryę ideału; hypotetyczne pojęcia metafizyczne, przez to samo, że są obecne w umyśle, jako ideały i punkty wytyczne, stają się bodźcami i czynnikami rozwoju. Jako socyolog, godzi teoryę organizmu społecznego z teoryą kontraktu. Z wyjątkiem części konstrukcyjnej, najsłabszej, F. stoi wszędzie na gruncie naukowym, i na wzór Spencera—próbuje objąć cały współczesny dorobek naukowy; zasługuje też na uwagę jego krytyka pozytywizmu i metafizyki transscen-dentnej. F. chce pogodzić naturalizm z idealizmem; tu nie jest oryginalny, przypomina Wund-ta i Schopenhauera; w ogóle cechą umysłu jego nie jest samodzielna twórczość, lecz grupowanie matei^yałów, przez innych zdobytych. W psychologii jest wolontarystą, i w myśl teoryi idei-sił kładzie nacisk na naczelną rolę świadomości woli w rozwoju życia, wierzy w moralne doskonalenie się ludzkości i »coraz wyższy rozwój uczuć społecznych. Pokrewne poglądy spotykamy u Guyau (ob.).—Główniejsze dzieła: „La philosophie de Platon” (1869); „La philosophie de Socrate” (1874); „La liberté et le déterminisme” (1873); „L’évoluticmisme des Ideés-For-ces” (1890); „Critique des systèmes de morale contemporaine” (1887) „Psychologie des Ideés-Forces” (1893); „L’avenir de la métaphysique fondeé sur l’expérience” (1890); „Le mouvement positiviste et la conception sociologique de monde” (1896); „Le mouvement idéaliste et la réaction contre la science positive” (1896); „La science sociale contemporaine” (1880). W przekładzie polskim „Moralność, sztuka i re-ligia według Guyau” (Warszawa 1894).

Fould Achilles, finansista i mąż stanu francuski, żydowskiego pochodzenia (* r. 1800 w Paryżu—f 5 paźdz. 1867 w Tarbes), studyo-wał za młodu sztuki piękne, a następnie wraz ze swym starszym bratem, Benedyktem, stał na czele dużego domu bankierskiego „F. Oppenheim et Comp.”. Wybrany w r. 1842 do izby deputowanych, dał się poznać jako żarliwy stronnik ministeryum zachowawczego Guizota i zarazem jako gruntowny znawca spraw finansowych. Ludwik Filip często zasięgał w tych rzeczach jego zdania. Po rewolucyi lutowej dwie rozgłośne broszury: „Observations sur la question financière, adressées à l’Assemblée constituante” i „Pas d’assignats!”, w których F. ostro napadał na politykę finansową rządu tymczasowego i kommis-syi wykonawczej, otworzyły mu wstęp do Zgromadzenia Konstytucyjnego (17 września 1848),

Hml

gdzie był sprawozdawcą projektu prawa o ustanowieniu 45-centymowego podatku nadzwyczajnego, oraz należał do kommissyi, wyznaczonej do sprawdzenia rachunków rządu tymczasowego. Gorący poplecznik sprawy Ludwika Napoleona, któremu do urzeczywistnienia ambitnych planów jego dopomagał swemi kapitałami, kredytując znaczne summy, został 8 lipca 1849 członkiem Zgromadzenia Prawodawczego, a 31 października tegoż roku otrzymał tekę ministra finansów, którą z krótką przerwą piastował do 25 stycznia 1852, kiedy, z powodu zadekretowanej konfiskaty dóbr Orleańskich, podał się do dymissyi. Zręczną polityką finansową przyczynił się niemało do utwierdzenia rządu bonapartystow-skiego. Zaprowadził równomierniejszy rozkład podatku gruntowego na podstawie nowego ka-dastru, zniósł przymusowy kurs banknotów, poczynił znaczne udogodnienia pocztowe, założył Bank Algierski, podał i wprowadził w wykonanie myśl kredytu ruchomego („Crédit mobilier”), kas eme-

7/

Fig. 2n4. Fould Achilles.

rytalnycli i przezorności, etc. Mianowany senatorem (26 stycznia 1852), wszedł w kilka miesięcy potem (28 lipca) napowrót do gabinetu jako minister stanu, a 14 grudnia t. r. został ministrem dworu cesarskiego. Na tern nowem stanowisku urządził pierwszą wystawę powszechną w Paryżu (1855), kierował ukończeniem budowy Luwru (1853 —1857) i zreformował zarząd teatru Wielkiej Opery. Nieporozumienia z cesarzową Eugenią skłoniły go 24 list. 1860 do wy-. stąpienia z ministeryum i poprzestania na godności członka rady tajnej. We wrześniu roku następnego wystosował do Napoleona III me-moryał, w którym, krytykując nader ostro gospodarkę swych następców w zarządzie ministeryum skarbu, przedstawił w bardzo nieko-rzystnem świetle położenie finansowe Francyi i zaklinał cesarza, aby dla uratowania skarbu państwa od zupełnej ruiny zrzekł się swojego prawa uchwalania samowolnie dodatkowych i nad' zwyczajnych kredytów w przerwach między ses-syami prawodawczemi. Cesarz zgodził się zrobić tę ofiarę i zamianował F-a powtórnie ministrem skarbu (14 list. 1861). Atoli F. zarządzał finansami nie lepiej od swych poprzedników, których błędy umiał wytykać. Deficyt i długi rosły z roku na rok. Rujnująca pożyczka meksykańska była zaciągnięta i patronowana przez niego. Złożył tekę w styczniu 1867 z powodu poczynionych przez Napoleona III ustępstw liberalnych, których był przeciwnikiem. Miejsce jego zajął Rouher. Od r. 1857 był F. członkiem Akademii sztuk pięknych. Popularny życiorys F-a, w tonie mocno-panegirycznym, napisał po polsku Goldszmit w „Wizerunkach wsławionych Żydów XIX wieku” (Warszawa 1869, zesz. II).— Benedykt F. (* 1792—+ 1858), brat poprzedzającego, był szefem domu bankowego F.— Oppenheim i członkiem izby deputowanych 1834 —1842 r.—Gustaw Eugeniusz F. (* 1836 —f 1884), młodszy syn ministra, posłował do parlamentu w r. 1869 i podczas wojny fran-cnsko-niemieckiej uorganizował korpus ochotników. Ogłosił drukiem: „La Conversion, Brûlons ie Grand-Livre” (Paryż 1878), a pod pseudonimem Obviera de Jalin napisał, przy współudziale Aleksandra Dumasa, komedyę „La Comtesse Romani”, grywaną z powodzeniem w teatrze Gymnase w r. 1876. Był ożeniony z aktorką Teatru Francuskiego, Wilhelminą Józefiną Simonin, znaną pod imieniem M-lle Valérie, która pod pseudonimem Gustawa Haller napisała komedyę „Le Médecin des dames” (Paryż 1870), oraz: „Le Bleuet” (1875); „Vertu” (1876); „Le Clou au couvent” (1878); „Le Sphynx aux perles” (1881).

Foullon (nie Foulon) Józef Franci sze k, jedna z pierwszych ofiar zemsty ludowej podczas W. Rewolucyi francuskiej (* r. 1717 w Sauinur— f 22 lipca 1789 r. w Paryżu), był naczelnym intendentem armii francuskiej podczas wojny Siedmioletniej i od r. 1771 sprawował urząd inten denta skarbu. Posiadał tytuł barona Doué i rozległe dobra, w których darł ze skóry swych poddanych i czynszowników, doprowadziwszy wyzysk pracy ludzkiej do ostatnich granic. Cały jego ogromny majątek przypisywano bezwzględnemu zdzierstwu, jakkolwiek w znacznej przynajmniej części zawdzięczał go bardzo bogatemu ożenkowi z Hollenderką, Vanderdussen. Chciwość łączył z wygórowaną butą kastową i brakiem wszelkiego współczucia dla niedoli ludzkiej. Opowiadano o nim, że gdy mu raz przedstawiano nędzę jego włościan, odezwał się w te słowa: „Si cette canaille n’a pas de pain, qu’elle mange du foin” (jeżeli ta hołota nie ma chleba. niech żre siano), burzącemu się zaś Paryżowi rzucił pogróżkę: „Je ferai faucher Paris comme un pré" (każę skosić Paryż, jak łąkę). Autentyczność tych słów F-a może być kwe-

1890, t. I).

Wł. R.

styonowaną, a mianowicie: pierwsze wyrażenie jest stanowczo o wiele wcześniejszego pocho-dzeuia i było już nieraz przedtem w czasach głodu wkładane przez lud w usta nielubionych panów- sam fakt jednak, że przypisywano je F-owi, świadczy o olbrzymiej niepopularnośei tego człowieka we Francyi. W pierwszych dniach rewolucyi F. wraz ze swym zięciem, intendentem Paryża, Bertierem, otrzymał polecenie zaopatrzenia w żywność „armii oblężni-czej”, postawionej pod rozkazy maszałka Bro-glie’go—rnissya ze względu na ciężki przednówek i nędzę ogólną niełatwa, a nadewszystko wysoce niepopularna. Gdy zaś 12 lipca 1789 rozeszła się po Paryżu wiadomość, iż F. został zamianowany przez Ludwika XVI ministrem skarbu na miejsce uwolnionego Neckera, oburzenie ludu nie miało granic. F., nie czując się bezpiecznym w stolicy, ukrył się w swym majątku Houvion, skąd następnie, kazawszy pod swem nazwiskiem pochować jednego ze swych służących, który umarł w tym czasie, zbiegł w przebraniu do drugiego majątku swego, Viry. Poznany tam jednak przez włościan, został ujęty i odstawiony do Paryża (22 lipca). Z wiązką siana na plecach, girlandą z pokrzywy na szyi, bukietem z ostu w ręce, poprowadzono go na ratusz, gdzie wyborcy, sprawujący podówczas władzę municypalną, próbowali go uwolnić z rąk pospólstwa, nakazując odwieźć do więzienia. Atoli tłum, wtargnąwszy do sali obrad, począł się domagać natarczywie sądu doraźnego i załatwienia całej sprawy na miejscu. Wtedy Lafayette, dowódzca gwardyi narodowej, wystąpił do ludu z mową, odwołując się do jego wspaniałomyślności i poszanowania prawa: strzegł się zresztą usprawiedliwienia postępków F-a. Przemówienie to przyjęto oklaskami; nawet F., uważając się za uratowanego, klaskał La-fayette’owi. Wtem wdarły się do sali nowe tłumy i w jednej chwili nastąpiła zmiana sytuacyi: nowi przybysze zaczęli się domagać śmierci człowieka, „którego zbytecznem byłoby sądzić, ponieważ jest on już osądzony od lat trzydziestu". Stół, na którym był postawiony F., ażeby wszyscy mogli go widzieć i słyszeć, obalono na ziemię; nieszczęśliwego potępieńca wywleczono z ratusza na plac i powieszono na najbliższej latarni. Odciętą głowę jego z garścią siana w ustach zatknięto na tyce i obnoszono po ulicach. Tegoż dnia na tejże samej latarni lud powiesił zięcia F-a, Bertier’a de Sauvigny.—Ch. L. Chassin „Les Elections et les Cahiers de Paris en i789” (Paryż 1889, t. III); Al. Tuetey „Répertoire des sources manuscrites de l'histoire de Paris pendant le Révolution” (tamże

Hml.

Fouqué Henryk August baron de la Motte, gen. pruski (* 4 lutego 1698 w Hadze—f 3 maja 1774). pochodził ze starej rodziny norma izkiej, w r. 1706 został paziem na dworze ks Leopolda)

Anhalcko-Dessauskiego, w r. 1715 brał udział w wojnie na Pomorzu, mianowany został oficerem, a 1729 kapitanem. Fryderyk, zwany Wielkim, król pruski, obdarzył go, jeszcze jako królewicz, zaufaniem i chętnie szukał towarzystwa Fouqué’go w czasie więzienia swego w Kistrzynie. Nie mogąc się zgodzić z szefem swoim, księciem Dessauskim, F. wystąpił w r. 1 738 z wojska pruskiego i przeszedł do armii duńskiej. Fryderyk II jednakże po wstąpieniu na tron odwołał F-a i zamianował go pułkownikiem. F. brał udział w wojnach szląskich, podczas drugiej wojny szląskiej był gubernatorem Kłodzka, a pozyskawszy stopień generał-lejtenanta, odznaczył się w wojnie Siedmioletniej tak dalece, (pod Pragą, Landshutem i Hakelschwerdt zwłaszcza), że Fryderyk, zdążając w r. 1729 do Saksonii, powierzył mu obronę Szląska. a mianowicie ważnego przesmyku w Landshucie. Na początku wojny w r. 1760 zmusił wódz austryać-ki, Laudon, F - a mistrzowskiemi operacyami do opuszczenia silnej pozycyi pod Landshutem; później atoli, wbrew swemu przekonaniu, musiał F. na rozkaz króla zająć ją znowu, został tamże 23 czerwca zaatakowany przez potrójnie przeważającą siłę i uległ po bohaterskim oporze, a nadto ciężko raniony dostał się do niewoli. Po zawarciu pokoju nie wrócił do służby, lecz żył w Brandenburgii, gdzie Fryderyk ofiarował mu prebendę proboszcza tumskiego. Na tej synekurze zmarł. — Porównaj: „Mémoires du Baron de la Motte F*” (2 części, Berlin 1788; po niemiecku tamże przez Bńt-tnera, 2 części 1788). Dokładny życiorys F-go spisał jego wnuk, romantyk, Fryderyk F. (Berlin 1824).—Por. E. von St.: Kampanie generała F. na Szląsku 1760 (Kassel 1862).

Fcuqué de la Motte Fryderyk (* 12 lutego 1777 w Brandenburgu — f 23 stycznia 1843 w Berlinie), słynny powieściopisarz niemiecki z epoki romantyzmu. Pochodził z rodziny emigrantów francuskich, oddawna zgermuni-zowanej. Dziadek jego był generałem pruskim w służbie Fryderyka W.; on sam otrzymał wychowanie wojskowe i brał udział w wojnach, ówczesnych, naprzód w r. 1794, w wyprawie przeciw rewolucyjnej rzeczypospolitej francuskiej, a następnie w r. 1813 w walce o niepodległość Niemiec. Opuściwszy szeregi armii pruskiej r. 1815 w stopniu majora, przemieszkiwał w majątku swoim Neunhausen, oddając się wyłącznie literaturze i utrzymując liczne stosunki z ówczesnymi jej przedstawicielami w Niemczech. W r. 1830 zamieszkał w Halli, gdzie miewał wykłady o poezyi i historyi współczesnej; w r. 1842 powołany został przez króla Fryderyka Wilhelma IV do Berlina i tam w następnym roku umarł. F. obdarzony był niewątpliwym talentem poetyckim; świadczą o tern jego pieśni żołnierskie z czasów wojny o niepodległość, niektóre poematy z lat młodości

i początkowe romanse rycerskie, jak: Pierścień ficznego rozmaitych okolic: gór wulkanicznych czaro dziej ski( „Der Zauberring”, Norymberga Cantalu i okolic Brioude, których piękne podał

1813) i Wyprawy Thiodulfa z Islandyi („Die Fahrten Thiodulfs des Isländers”, Hamburg 1815). Ale objawiające się w tych utworach uzdolnienie twórcze, z natury swej niezbyt wybitne ani głębokie, pod wpływem najbardziej powierzchownych prądów romantyzmu uległo stopniowemu zwyrodnieniu i zmanierowaniu. Późniejsze romanse F-a, przeniknięte przesadną, bałwochwalczą czcią dla rycerskich trądycyj, pisane stylem wymuszenie fantastycznym lub ckliwo-czułostkowym, roztaczają wprawdzie nader efektowny, ale czysto-dekoracyjny, obraz bytu średniowiecznego. Znaleźć w nich można wiele świetnych przebłysków wyobraźni, czasami nawet sporo poetyckiego nastroju, lecz ani śladu głębszej charakterystyki lub istotnej prawdy dziejowej. Bohaterowie tych romansów są to zawsze prawie ukostiumowane manekiny, „wypchane zbroje rycerskie”, jak się wyraża Brandes, w których próżno byłoby szukać żywych drgnień serca ludzkiego. Zachęcony powodzeniem, próbował F. sił swoich i w innych rodzajach poetyckich: pisał dramaty bohaterskie („Alf und Yngwi”, „Die Irmensäule”, tragedye rycerskie („Die Pilgerfahrt”, „Der Jarl der Orkeneyinseln” etc), poematy i pieśni epickie („Corona”, „Bertrand du Guesclin” i inne). Wszystkie te utwory, a osobliwie niezliczone romanse rycerskie, cieszyły się w swoim czasie niezmierną poczytnością; dzisiaj zupełnie są przebrzmiałe i zapomniane. Z całej, niesłychanie obfitej, twórczości F-a trwałe znaczenie zachowała w li-

K. J.

karty (1878 i 1881); wulkanu wyspy Santorin z archipelagu Cyklad, którego całkowite dzieje geologiczne ogłosił pod tytułem „Santorin et ses éruptions” (Paryż 1879, in 4-to) i t. p. 3) wprowadzenia do Franeyi nowych układów petrograficznych; 4) syntezy minerałów i skał (przy współpracownictwie Michała Lévy), jak: wytworzenie sztuczne przez stapianie składników i długie icli w różnych temperaturach utrzymywanie, takich minerałów, jak oligoklaz, labrador, nefelin, melanit, anortyt, leucyt i t. p., oraz otrzymanie związków krystalicznych identycznych z andezytem, labradorytem, bazaltem, ofitem i rozmaitemi innemi skałami wybuchowe-mi rodzimemu Oprócz wymienionych wydawnictw i mnóstwa sprawozdań i prac samodzielnych, pomieszczonych w Rocznikach Akademii nauk, wydał: „Mémoires pour servir à l’explication de la carte géologique détaillée de la France” (Paryż 1879, in 4-to); „Introduction à l’étude des roches éruptives françaises” (Paryż 1879, in 4-to); „Synthèse des minéraux et des roches” (Paryż 1882, in 8-vo); trzy te dzie-„Hermann”), ła ze współudziałem p. Michała Lévy. Ciekawe również artykuły drukował w Revue des Deux Mondes (1867 i następne).

teraturze jedynie piękna baśń poetycka Un dyna (pierwsze wyd. w Berlinie 1811, najnowsze tamże 1860), zawierająca pełną wdzięku opowieść o nimfie wodnej, zakochanej w rycerzu. Zbiorowe wydania dzieł F-a wyszły za jego życia p. t. „Gedichte” (5 tomów, Sztutgard 1816 — 27) i „Ausgewählte Werke” (Halla 1840).

Fouqué Ferdynand Andrzej, mineralog i geolog fraucuski (* w Mortain [Manche] 21 czerwca 1828 r.); po ukończeniu wyższej szkoły normalnej został w niej preparatorem histo-ryi naturalnej, repetytorem w szkole praktycznej nauk wyższych, dyrektorem laboratoryum geologicznego tamże i zastępcą profesora (1874 i 1876) historyi naturalnej ciał nieorganicznych w kollegium francuskiem. W roku następnym objął tę katedrę w charakterze profesora zwyczajnego, a w 1881 został członkiem Akademii Nauk po śmierci Delessa. Jest nadto od 1880 członkiem kommissyi, zajmującej się nakreśleniem szczegółowej karty geologicznej Franeyi. Badania jego i odkrycia, w ciągu trzydziestu lat ostatnich dokonane, wielkie mają znaczenie w rozwoju geologii, a dotyczą czterech głównie kwestyj, mianowicie: 1) badania obecnych objawów wulkanicznych, szczególniej zaś lotnych produktów wybuchowych; 2) badania stratygra-

w. Gr.

Fouquet Mikołaj, ostatni nadintendent skarbu Ludwika XIV we Franeyi (* r. 1615 w Paryżu—f w marcu 1680 r. w zamku Pignerol), syn Franciszka F-a, wicehrabiego de Vaux i członka rady stanu, był intendentem wojska francuskiego 1642—1647 r., potem naczelnym prokuratorem parlamentu paryskiego, a wreszcie, w nagrodę usług, jakie wyświadczył Mazariniemu i dworowi królewskiemu podczas rokoszu Frondy, został zamianowany nadintendentein skarbu (1653 r.). Zaspakajając nienasyconą chciwość wszechwładnego kardynała, wzbogacał się i sam niecnemi spekulacyami i zręcznie maskowanym rabunkiem grosza publicznego. Swych olbrzymich dochodów używał w części na skaptowa-nie wpływowych osobistości i wzmocnienie w ten sposób swojego stanowiska, w części zaś na wystawne życie i zbytkowne zachcianki. Zamiłowanie do zbytku szło jednak u niego w parze z dużem wykształceniem i smakiem wytwornym. Pałac jego, pełen kosztownych dzieł sztuki, był pierwowzorem Wersalu. Biblioteka królewska nabyła 13 000 tomów rzadkich druków, zgromadzonych przez ostatniego nadintendenta. Był on hojnym mecenasem poetów, artystów i uczonych; w salonach jego zbierał się kwiat ówczesnej intelligencyi francuskiej: Molière, La Fontaine, Le Nôtre, Le Poussin, Puget, Lebrun i inni. W r. 1659 F. poróżnił się z Mazarinim, który polecił Colbértowi (ob.) sprawdzać rachunki, składane królowi przez nadintendenta. Stanowisko jego było odtąd zachwiane. Po śmierci kardynała, gdy Ludwik XIV postanowił ująć

Hml.

ster rządów we własne ręce, F. z namowy fałszywych przyjaciół sprzedał swój urząd naczelnego prokuratora parlamentu niejakiemu Har-lay’owi i otrzymany milion włożył do skarbu, chcąc tą ofiarą pieniężną okupić dawniejsze mal-wersacye. Gdy atoli jako prokurator naczelny podlegał juryzdykcyi parlamentu, obecnie, straciwszy tę godność, oddawał się sam w ręce króla. Liczył jednak na wspaniałomyślność Ludwika XIV: jakoż król, lubo poinformowany przez Colberta o nadużyciach i sprzeniewierzeniach F-a, nie okazywał mu z początku jawnie swej nieufności, a nawet w sierpniu 1661 zaszczycił go odwiedzinami swemi we wspaniałym jego zamku Vaux. Przepych iście lukullusowej uczty, wydanej przy tej okazyi przez F-a, zabił go moralnie do reszty w oczach króla, który widział w tem oczywisty dowód słuszności zarzutów Colberta. Wersya, jakoby nadintendenta zgubiły zalecanki do panny La Vallière, metre-sy królewskiej, nie wydaje się wiarogodną. Faktem jest, że we dwa tygodnie później F. został z rozkazu Ludwika XIV aresztowany (5 września 1661) i po długiem śledztwie skazany na wieczyste wygnanie z kraju i konfiskatę majątku (20 grudnia 1664). Król, obostrzając ten wyrok, zamienił go na dożywotnie więzienie. Osadzony w warownym zamku Pignerol, F. był trzymany tam pod jaknajściślejszym dozorem

1    w całkowitem odosobnieniu. Nie dawano mu piór, ani papieru, nie pozwolono widywać się nawet z żoną i dziećmi. Żołnierzy, którzy utrzymywali stosunki z więźniem, wieszano albo posyłano na galery. Lacroix upatrywał w F. ,,Maskę Żelazną”; przypuszczenie to jednak rychło obalono. Większość zaś współczesnych pisarzy francuskich, ci nadewszystko, których F. był protektorem, nie wierzyli w jego winę i tępili pióra swoje w jego obronie, dość wymienić tu: La Fontaine’a, który poświęcił więźniowi rzewną elegię („Elegie aux nymphes de Vaux”), za co utracił pensyę dworską; panią de Sévigné („Let-

- tre à Pomponne”); pannę de Scudćry, Loreta, Brćbeufa, Hesnaut’a („Epigramme contre Colbert”), Pélissona i inn.—A. Chéruel „Mémoires sur la vie publique et privée de F.” (Paryż 1862, 2 t.); J. Lair „Nicolas F.” (tamże 1890,

2    t.); Alfred Droz „Le Procès de F.” (w „Revue de Paris” 1899 r. JV? 14)

Fcuquet Ludwik Karol, ob. Belle-Isle. Fouquier-Tinvilie Antoni Kwentyn, oskarżyciel publiczny przy Trybunale Rewolucyjnym za Konwencyi (* r. 1746 w Herouël, departam. Aisne — f 7 maja 1795 gilotynowany w Paryżu), był synem bogatego rolnika, Eliasza F.-T- a, który się tytułował panem na Hérouël. Ukończywszy studya prawne, młody F. kupił sobie (r. 1774) urząd prokuratora przy sądzie poprawczym Châtelet w Paryżu, lecz następnie z powodu długów musiał tę posadę odprzedać (1783), poczem został podobno tajnym agentem policyjnym. Krew

niak Karola Desmoulins’a, przerzucił się, jak się zdaje, odrazu na stronę Rewolucyi, wszakże rola jego w wypadkach 1789—1792 r. jest prawie całkiem nieznaną. Wiadomo, że od 17 sierpnia 1792 należał do składu sędziów przysięgłych przy sądzie kryminalnym, ale właściwą datą jego wystąpienia na widowni historycznej jest 11 marca 1793, kiedy otrzymał nominacyę na oskarżyciela publicznego przy nowoustanowionym Trybunale Rewolucyjnym. Postępowanie jego na tym strasznym urzędzie było nieubłagane i nacechowane wstrętną gorliwością. Niczem się nie dał nigdy wzruszyć, ani łzami, ani prośbami, ani szemraniem ogółu, ani groźbami pojedynczych osób. Czynny, niezmordowany w pracy, drobiazgowy, sam pisał oskarżenia. Badania jego były krótkie i stanowcze; przebijał w nich zjadliwy sarkazm i brak najmniejszego współczucia dla podsądnych, o których losie z góry wiedział. Żarliwość posuwał tak daleko, że nasadza! więźniom szpiegów i podżegaczy („moutons”), którzy następnie występowali jako świadkowie; Konwencyi przedstawił wniosek ustawienia gilotyny w sali sądowej, przeciwko czemu nawet Collot d’ Herbois zaprotestował energicznie. W rzeczywistości F. był tylko narzędziem w rękach Komitetu Ocalenia Publicznego. Gromy potępienia spadają na F.-T-’a zwłaszcza z powodu jego zachowania się w procesie Dantona. Wszelako gdy Danton' i jego przyjaciele nastawali na wezwanie i przesłuchanie świadków, F.-T. przedstawił ich żądanie Konwencyi. Saint-Just oszukał Konwencyę, nie odczytując jej listu oskarżyciela, a zapewniając ustnie, jakoby ten uskarżał się na buntownicze zachowanie się podsądnych. To też nie jest winą F. T-’a, iż dekret Konwencyi zamknął im usta. Jego późniejsza obrona streszczała się w słowach: „Miałem rozkazy — słuchałem ich.” Z tem wszyst-kiem nie podobna obronić go od zarzutu, że nierzadko sporządzał listę skazańców w przeddzień otrzymania aktów ich sprawy. Ponieważ z jednakowo zimną krwią posyłał pod gilotynę ludzi wszelkich stronnictw, nie wyłączając nawet samego Robespierre’ a i Saint-Just’a, więc po 9 Ther-midora Barère zaproponował Konwencyi pozostawienie F-’ a na urzędzie oskarżyciela publ. przy zreorganizowanym Trybunale Rewolucyjnym. Atoli wniosek ten upadł, dzięki gwałtownej oppo-zycyi Fréron’a, który z kolei postawił i przeprowadził wniosek oddania F. T-’a pod sąd. Aresztowany (14 Thermidora), wyjednał sobie łaskę, że był przesłuchanym przez Konwencyę, gdzie się bronił bardzo zręcznie, przedstawiając siebie jako bierne narzędzie Komitetu Ocal. Publ. (21). Pomimo to został 8 Germinala roku III postawiony przed kratkami Trybunału Rewol., skazany na śmierć i gilotynowany wraz z kilku innymi członkami dawnego Trybunału Rewol. Szedł na śmierć z zimną krwią i lekceważeniem. Gdy wieziono go na rusztowanie, lud, cisnąc się do wozu

And. S.

wołał: „Nie masz co gadać” (zwykła odpowiedź jako polityk nie odznaczył się niczem, nie ma-F. T-’a do podsądnych, którzy po odczytaniu jąc ani zamiłowaniu, ani zdolności po temu. wyroku chcieli się jeszcze tłómaezyć). „A ty W r. 1799 Napoleon, jako pierwszy konsul, nikczemna, głupia tłuszczo, nie masz co jeść”—od powiedział. (Był to bowiem czas powszechnego we Francyi głodu, na wiosnę r. 1795). W notatniku F-’a znaleziono następujący szkic obrony jego, wygłoszonej przed sądem: „Nie mam nic do wyrzucenia sobie; postępowałem zawsze zgodnie z prawami; nie byłem nigdy kreaturą Robespierre’ a ani Saint-Just’a; przeciwnie, czterokrotnie znajdowałem się w tern niebezpieczeństwie, że mogłem być uwięzionym. Umieram za ojczyznę z czystem sumieniem; prędzej lub później moja niewinność wyjdzie na jaw.” Lecocq wydał listy, pisane przez F. T-’ a w więzieniu do żony. — Dom enget: „F. T. et le tribunal révolutionnaire” (Paryż 1878); H. Wallon: „Histoire du tribunal révolut. de Paris” (tamże

Hml.

1880—82, 6 t.).

Fourage, ob. Furaż.

Fourchambault, znaczna osada fabryczna we francuskim departamencie Nièvre, okręgu Ne-vers, na prawym brzegu Loary i przy drodze żel. Nevers-Paryż; wielkie huty żelazne, walcownie, stalownie, młyny parowe, fabryki drutu, piece wapienne; 7 500 m-ców.

Fourcroy Antoni Franciszek h r a b i a d e (* w Paryżu d. 15 czerwca r. 1755—f d. 10 grudnia r. 1809), lekarz, przyrodnik i chemik znakomity. Wykształcenie początkowe otrzymał w paryskiem Collège d’Harcourt, gdzie zwracał na siebie uwagę bystrością wielką i pamięcią niezwykłą. Przyjaciel ojca, słynny Vicq-d’A-zyr (ob.), nakłonił młodzieńca do oddania się naukom lekarskim; zapisał się więc F. na ten wydział w Paryżu i skończył go chlubnie w r. 1780, zarabiając na naukę i utrzymanie przez dawanie lekcyj i tłómaczenie książek. Osiągnąwszy dyplom doktora medycyny, zajmował się z początku zoologią i anatomią, a prace jego: „Abrégé de l'Histoire des insectes” i „Description des bourses muqueuses des tendons” otworzyły mu podwoje do Akademii Umiejętności, której sekcya anatomiczna wybrała go na członka. Pomimo, że jako zoolog i anatom dobił się już uznania i sławy, upodobanie w innym go pociągnęło kierunku. Zaprzyjaźniwszy się z profesorem Bucquetem i zostawszy uczniem jego ukochanym, z zapałem poświęcił się chemii, w której szybko niezwykłe porobił postępy i nieraz zastępował w wykładach mistrza swego, przyczem czarował słuchaczów wiedzą rozległą i wymową świetną. W r. 1784 dzięki Buf fon owi (ob.) został profesorem chemii w „Jardin du Roi”. Przez lat 25 przeszło zajmował katedrę tę z chlubą dla siebie, a z wielkim pożytkiem dla licznych uczniów, gromadzących się koło niego, nietylko z Francyi, ale i z innych krajów. W roku 1792 wybrano go w Paryżu do Konwencyi narodowej, w której mianował go członkiem Rady Stanu; w r. 1801 został naczelnym dyrektorem wychowania publicznego; na tym urzędzie rozwinął działalność niestrudzoną i przyczynił się wielce do rozwoju i podniesienia szkolnictwa we Francyi. Przekształcił i ulepszył szkoły lekarskie w Paryżu, Montpellier i Strasburgu, założył na nowo, lub zreformował 12 wydziałów prawnych, 30 gimnazyów (Collège) i przeszło 300 szkół niższego rzędu. Czynność ta olbrzymia, dokonaną została w ciągu lat kilku i podkopała znacznie zdrowie F-a, nadto Napoleon obarczył go jeszcze wypracowaniem nowych ustaw uniwersyteckich. Pomimo że nad zadaniem swem pracował gorliwie i projekt kilkadziesiąt razy przerabiał, nie udało mu się zadowolić cesarza: wpadł więc w niełaskę, co go tak przygnębiło, że wkrótce potem zmarł w 54-tym roku życia. Obok zasług, które położył około podniesienia oświaty w ojczyźnie swej, najwięcej chwały dodały mu prace chemiczne. W swoim czasie był, jeżeli nie pierwszym, to w każdym razie jednym z pierwszych chemików Europy, a chemia organiczna głównie jemu zawdzięcza swój rozwój. Był znawcą chemii, jak mało kto po nim, a z pewnością nikt przed nim. Nie istnieje żaden dział nauki tej, któregoby nie zbadał i nie poznał najdokładniej, a któregoby nadto nie zbo-gacił pracami swemi, odznaczającemu się zawsze wielką ścisłością, oraz nie mniejszą jasnością. Można go uważać za twórcę chemii fizyologicz-nej; jemu zawdzięczamy poszukiwania klasyczne nad składem żółci, krwi, nasienia, mleka, włók-nika, białka zwierzęcego, moczu i odkrycie mocznika, oraz wielu innych ciał organicznych, przed nim nieznanych. Patologię obdarzył niesłychanie cenną pracą o kamieniach moczowych, których zbadał przeszło 500, i pierwszy dopiero na podstawach ściśle naukowych oznaczył dokładnie skład ich chemiczny oraz różne ich rodzaje. Zajmował się także badaniem wód mineralnych, a poszukiwania jego nad źródłem w Enghien dotąd za wzór każdemu służyć mogą. Jako lekarz starannie uwzględniał też znaczenie chemii jako nauki pomocniczej dla lekarzy, zachowując przytem krytycyzm, godny naśladowania, i strzegąc się bacznie wszelkich wniosków przedwczesnych. Badał doświadczalnie działanie różnych ciał prostych i związków chemicznych na ustrój zwierzęcy i ludzki; na uwagę szczególniejszą zasługują pod względem tym doświadczenia jego nad działaniem tlenu. Literaturze naukowej służył piórem bardzo czynnie; liczne jego monografie, bez wyjątku cenne, wyszły przeważnie w wydawnictwach następujących: „Mémoires de l’Académie des Sciences”; „Mém. de la Société de médecine et de l’Institut”; „Annales de chimie”,

mów).

13. M.

ale zasilał też i wydawnictwa inne. Z dzieł jego większych miejsce naczelne zajmuje „Philosophie chimique” (Paryż 1792,    1795,    1806;

oprócz tych trzech wydań książka doczekała się też przekładów na wszystkie prawie języki europejskie); dalej idą: „ L’art de reconnaître et d’employer les mćdicamens dans les maladies qui attaquent le corps humain” (tamże 1785, 2 tomy); „Analyse de l’eau sulfureuse d’Enghien” (tamże 1788); „Médecine éclairée par les sciences physiques” (tamże 1791, 4 tomy); „Mémoire sur l’application de la chimie à l’art de guérir” (tamże 1798) i „Système des connaissances chimiques, et de leur application aux phénomènes de la nature et de l’art” (tamże 1801, 8 to-

Dr J. p.

Fourcroya (Ostroża), pod taką nazwą znany jest gatunek agawy (strzelnia), rosnącej w Brazylii i na Kubie. Jest to t. zw. Agave cubensis, nazwę zaś F. dano jej na cześć Ant. Fr. Fourcroy’a, prof, chemii i założyciela szkoły politechnicznej w Paryżu.

Fourier Jan Baptysta Józef, znakomity matematyk i fizyk francuski (* 21 marca 1768 w Auxerre—f d. 16 maja 1830 w Paryżu), był synem krawca. Kształcił się w szkole wojskowej w mieście rodzinnem. Początkowo zamierzał zostać duchownym i dlatego wstąpił do klasztoru Saint-Benoît-Sur-Loire, aby tam odbyć nowicyat; lecz z chwilą wybuchu rewolucyi porzucił zamiar pierwotny i przyjął obowiązki nauczyciela matematyki w tej samej szkole wojskowej, której dawniej był uczniem. Na tern stanowisku wytrwał do roku 1794, w którym przeniósł się do Paryża i tam brał gorący udział w pracach rewolucyjnych. Gdy następnie uchwałą Konwencyi stanęła Szkoła normalna, F-owi powierzono w niej wykłady; wkrótce potem Monge (ob.) powołał go do nowozałożonej Szkoły politechnicznej paryskiej, gdzie naprzód był inspektorem kursu fortyfikacyi, a potem wykładał analizę wyższą. Już w r. 1798 porzucił to stanowisko i wraz z Mongem i Bertholletem (ob.) podążył za Napoleonem do Egiptu. Mianowany członkiem i obrany sekretarzem stałym nowej Akademii nauk, znanej pod nazwą Instytutu egipskiego (Institut d'Egypte) uczestniczył gorliwie w pracach tego ciała naukowego i w pismach: „La Décade”, „Courrier de l’Egypte” ogłaszał rozprawy matematyczne, historyczne i statystyczne. Współdziałał przy zakładaniu fabryk, spełniał missye dyplomatyczne i był współpracownikiem wielkiego dzieła: „Description de 1’Egypte”. Powróciwszy do Francyi, został w r. 1802 prefektem departamentu Izery i przebył na tem stanowisku aż do r. 1815. W roku 1808 otrzymał tytuł barona. Po r. 1815 przeniósł się do Paryża, w r. 1818 został członkiem Akademii nauk i wkrótce jej sekretarzem stałym. Zmarł

Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 176. T. XXIL skutkiem choroby sercowej. Miasto rodzinne wzniosło mu pomnik w r. 1849. Badania matematyczne rozpoczął dość wcześnie, w r. 1789 czytał w Akademii paryskiej rozprawę z teoryi rozwiązywania równań; badania z fizyki mate-matyczuej, a mianowicie nad teoryą ciepła, przedstawiał także Akademii w szeregu prac, począwszy od r. 1807. Główne te badania swe opracował i wydał w dziele pomnikowem „Théorie analytique delà chaleur” (Paryż 1822; przedrukowane powtórnie w Dziełach Fouriera „Oeuvres de Fourier, publiées par les soins de Gaston Darboux, membre de l’Institut”, T. I, 1888, 4-o XXVIII, 565; przekład niemiecki Weinsteina, Berlin 1884). W pracy tej położył podwaliny nietylko teoryi matematycznej przewodnictwa ciepła, ale i wielu doniosłych teoryj analizy wyższej, mianowicie: teoryi szeregów i całek, a przez to dał impuls potężny badaniom we wzmiankowanych dziedzinach nauk. Ruch. wszczęty na tern polu przez pracę F-a, trwa prawie bez przerwy do chwili obecnej. Podstawą fizykalną badań F-a jest założenie, iż przepływ różniczkowy ciepła pomiędzy dwiema nieskończenie blizkiemi cząsteczkami ciała jest proporcyonalny do różnicy nieskończenie małej temperatur tych cząsteczek. Założenie to, zgodne z faktami i dające się we wnioskach teoryi na niem opartej doświadczalnie sprawdzić, ma tę zaletę, że obywa się bez wszelkich hypotez o istocie ciepła i dlatego może znaleźć szerokie zastosowanie w ścisłych badaniach fizykalnych. Rozumiał to doskonale sam twórca Teoryi analitycznej, gdy w przedmowie do swego dzieła wyraził przekonanie, że metody jego nie utracą wartości w późniejszych stadyach rozwoju nauki. Oparte na powyższem założeniu badania prowadzą przy pomocy jasnych i prostych rozważań do równań różniczkowych cząstkowych rzędu drugiego, których rozwiązanie staje się od tej chwili pierwszorzędnem zadaniem dla matematyka i fizyka. F. sam wskazuje nowe metody ogólne rozwiązywania tych równań i stwarza tym sposobem nowe działy analizy matematycznej. Jeden z nich stanowią t. zw. szeregi Fouriera (ob.), drugi—całki Fouriera (ob.). Z prac algebraicznych—dzieło jego główne w tym przedmiocie jest „Analyse des équations déterminées” (wydane po śmierci autora przez Naviera w r. 1831)—najważniejszą jest metoda oddzielania pierwiastków równań algebraicznych, oparta na twierdzeniu, noszącem jego nazwę (ob.).—Z innych prac F-a wymieniamy niektóre późniejsze, w których uzupełniał i rozwijał pomysły zawarte w dziele głównem. Należą tu rozprawy o oziębianiu się wiekowem ziemi („Sur le refroidissement séculaire de la terre” 1823); o temperaturze globu („Remarques générales sur les températures du globe terrestre : et des espaces planétaires” (1824); o teoryi ciepła promienistego („Remarques sur là

122

1828) i t. d.

théorie mathématique de la chaleur rayonnante”

s. D.

Fourier François Marie Charles (* w Besançon—podług jednych źródeł 7-go lutego, podług innych 7 kwietnia, 1772 r.—f 1837). Ojciec jego, poważany w tern mieście kupiec i sędzia handlowy, pragnął syna również na handlową drogę skierować; otwarty jednak i prawy charakter F-a nie pozwolił mu zżyć się z nieuniknio-nemi prawie w handlu wybiegami i podejściami i ta niezgodność pomiędzy zasadami F-a, a prak-tycznemi wymaganiami narzuconego mu przez ojca powołania dała prawdopodobnie pierwszy popęd do późniejszych krytycznych wystąpień przeciw współczesnemu ustrojowi. Podróże handlowe, przedsięwzięte w interesie firmy, która go jako komiwojażera zatrudniała, dały mu sposobność do zwiedzenia głównych miast Francyi, Belgii, Hollandyi i rozszerzyły znacznie jego widnokrąg umysłowy, a praca po nocach nad anatomią, fizyką, chemią, astronomią i historyą naturalną wzbogaciła skąpy zasób nabytej w młodości wiedzy. W 1793 r. F.j odziedziczywszy po ojcu około 80 000 liwrów, założył samodzielne przedsiębiorstwo handlowe, lecz wkrótce, straciwszy majątek w skutek oblężenia Lyonu przez wojska Konwencyi, zmuszony był znów zdobywać środki utrzymania jako subjekt i tylko chwile wolne od zajęć zawodowych mógł poświęcać pisywaniu artykułów politycznych. Nie dziennikarstwo jednak, lecz plany zasadniczych reform politycznych wsławiły imię F-a. Wygłosił je on po raz pierwszy w obszernej programowej pracy pod tytułem: „Théorie de quatre mouvements et des destinées generales” (Lyon 1808). W pracy tej, którą w zasadniczych punktach poniżej streścimy, uderza nas przedewszystkiem to, że, wbrew ogólnemu mniemaniu, F. nie tylko nie występuje jako rewolucyonista, lecz jest zasadniczym przeciwnikiem rewolucyi w ogóle, a Wielkiej Rewolucyi w szczególności. Doba Wielkiej Rewolucyi jest dlań epoką bezowocnych usiłowań w celu wprowadzenia w życie błędnych pojęć filozofów, do których grona F. zalicza wszystkich przedstawicieli nauk nieścisłych, a więc polityków, moralistów, ekonomistów i metafizyków, opierających teorye swe, nie na doświadczeniu, lecz na fantazyi. Metafizykę odrzuca F. z tego względu, że zamiast określić stosunek Boga do Ludzkości, zajmuje się ona takiemi, całkiem zbytecznemi, jego zdaniem, subtelnościami, jak percepcye, wrażenia i t. p. Etyce zarzuca F., że schlebia ona zbrodniom możnych, a nie zna wyrozumiałości dla drobnych przewinień maluczkich, ekonomię zaś potępia jako naukę uświęcającą swobodę bezprawia i nadużyć. Skoro przeto nauki nieścisłe (metafizyka, etyka, ekonomia), rozumuje F., nie dają zadawalającej teoryi życia społecznego, więc trzeba, aby dojść do prawdy, oprzeć się na naukach ścisłych, a w szczególności na teoryi ciążenia, która w najogólniejszej

swej postaci, obejmującej zarówno przyciąganie jak i odpychanie, panuje, zdaniem F-a, nietylko nad światem materyalnym, lecz i nad światem zjawisk duchowych. F. uznaje więc jedność ruchu, zarówno dla świata duchowego, jak i dla świata materyalnego („unité du système de mouvement pour le monde matériel et pour le monde spirituel”) i przeprowadza analogię pomiędzy ruchami mas i cząstek, czyli zmianami materyi a grą namiętności (passions) ludzkich i zwierzęcych, ujętych przezeń w formę matematycznych wielkości. Podług jego teoryi przyciągania namiętności („Théorie de 1’attraction pas-sionelle”), każda namiętność szuka dla siebie ujścia w zadowoleniu. Dążność ta każdej namiętności ku zadowoleniu jest, zdaniem F-a, pochodzenia boskiego, podczas gdy panujące dziś w etyce pojęcie obowiązku jest pochodzenia ludzkiego, „Le devoir vient des hommes, l’attraction vient de Dieu”. Dziś, dzięki fałszywym poglądom etycznym, namiętności są przytłumiane; w racyonalnym ustroju społecznym winny być wyzwolone, winny wzajemnie się regulować i równoważyć, zrównoważenie zaś takie możebnem będzie wtedy dopiero, gdy się pozna prawa pięciu zasadniczych na świecie ruchów, a mianowicie: l-o) prawo ruchu materyalnego, (mouvement materiel) odkryte już po części przez Newtona; 2-o) prawo ruchu aromalnego (mouvement aromal), będącego przyczyną elektryczności, magnetyzmu oraz zapachu; 3-o) prawo ruchu instynktowego (mouvement instinctuel), obejmującego zjawiska przyciągania popędów i instynktów wszelkich istot; 4-o) prawo ruchu organicznego (mouvement organique), przejawiającego się w takich własnościach ciał, jak forma, barwa, smak i 5 o) prawo ruchu społecznego (mouvement social ou passionel), kierujące porządkiem i następstwem rozmaitych ukształtowali społecznych. Dla zrozumienia zjawisk społecznych trzeba przedewszystkiem pojąć istotę praw ruchu instynktowego i społecznego i mieć wciąż na względzie, że porządek świata opiera się na trzech wiecznych i niezniszczalnych zasadach, któremi są: Bóg, jako zasada poruszająca i czynna (principe actif et moteur); materya jako zasada poruszana i bierna (principe passif et mû) i sprawiedliwość jako zasada regulująca (principe régulateur). Trzem tym zasadom panującym we wszechświecie odpowiadają 3 zasady rządzące ludzką istotą, a mianowicie: namiętności jako zasada czynna; ciało jako zasada bierna i intel-ligencya jako zasada regulująca. Punktem centralnym wszelkich praw kosmicznych i społecznych jest człowiek. Jaki bowiem cel mogłoby, zdaniem F-a. mieć istnienie świata, gdyby nie dla człowieka był on stworzony? Przeznaczeniem człowieka jest szczęście, polegające na rozwinięciu wszelkich spoczywających w nim zdolności i na zaspokojeniu wszelkich tkwiących w nim popędów. Zgodnie z tern określeniem

SSmm

«•»■r

—.. ■ •***>*•>.! jMf

s~

.nt,¹

ii

z:

— i r-/

■Ili:

hi

/i

jPi

1J

VÜ

i!

-'Ä

, S'

Q~-"

PS- -r

człowiek podą/ać musi ku szczęściu, które polega na bogactwie i zdrowiu. Do bogactwa człowiek dąży, aby mógł rozkosze życia sobie zapewnić, a do zdrowia, aby mógł rozkoszy tych używać. Wskutek jednak wadliwych urządzeń społecznych z bogactwa korzysta bardzo niewielu ludzi, i to po części tacy, którzy na nie nie zasłużyli, co zaś do zdrowia, to brak go wszystkim ludziom. Jedni cierpią wskutek nędzy i wszelkiego rodzaju prywacyi, inni wskutek nadmiaru użycia i rozpusty. Jedno i drugie jest następstwem naszych urządzeń społecznych, które ani biednym, ani bogatym nie dają pola do ści. Zdaniem F-a szczęście wtedy tylko może rozumnego i zdrowego rozwoju swych sił i zdoldobyć osięgniętem, gdy zrozumiemy, na czem ono polega i jak ku niemu podążać. Otóż szczęście polega na zewnętrznym i wewnętrznym zbytku. Wewnętrzny zbytek (luxe interne), to fizyczne i moralne zdrowie: zewnętrzny (luxe externe), to bogactwo. Na wewnętrzny zbytek składają się popędy (tendance), które tern są zdrowsze, im są żywsze. Popędy dzielą się na pięć zmysłowych, a więc: wzrok, słuch, smak, dotyk, powonienie, i 4 duchowe: miłość, przyjaźń, ambi-cya, popęd rodzinny. Działanie czynne wymienionych 9 popędów zależne jest od trzech popędów kierowniczych, a mianowicie: od popędu intrygi (popęd kabalistyczny—tendance caba-liste), pod którego wpływem wola ludzka otrzymuje określony kierunek i do wspólnych działań się skłania: popęd zmienności (motyli—tendance papillonne), skłaniający ku ciągłym zmianom i kontrastom, i popęd jednoczący, budzący zapał i entuzyazm (tendance composite ou alternante), dzięki któremu w dążeniu ku dobru i prawdzie wszystkie przeszkody się zwycięża. Popędów tych człowiek, jako oddzielna jednostka, nie jest w stanie ani w grę wprowadzić, ani zadowolić. Potrzebna jest w tym celu odpowiednia organi-zacya, którą F. pod nazwą falangi jako jedyny zbawczy środek poleca. Organizacya taka polega na assocyacyi rolniczej i przemysłowej i na zastosowaniu powyżej podanej klasyfika-cyi popędów w celu najodpowiedniejszego podziału członków tej assocyacyi na serye i grupy. W organizacyjnych tych planach F. kładzie główny nacisk na assocyacyę rolniczą. W niej widzi podstawę ludzkiego istnienia. Praca rolnicza ma, w przekonaniu F-a, tę przewagę nad innemi zajęciami, że dostarcza najwięcej przyjemności przy jej spełnianiu i dozwala na wielkie urozmaicenie oddzielnych czynności. Gospodarstwo domowe, handel, rzemiosła, wychowanie mają być również prowadzone w sposób, jak go nazywa F., społeczny, a właściwie mówiąc, kommunistyczny. O wielkim przemyśle F. nie wspomina wcale, co się tern tłómaczy, że za jego czasów wielki przemysł słabo był we Fran-eyi rozwinięty. W planach swych, mających Ludzkość uszczęśliwić, F. bynajmniej nie dążył

do zmniejszenia ilości pracy. Praca jest podług niego koniecznością, której wszyscy, bez względu na płeć i na wiek, poddać się muszą; chodzi tylko o to, aby praca nietylko nie była ciężarem, lecz, przeciwnie, bezustannem źródłem zadowolenia z życia. Cel powyższy o tyle tylko może być osiągnięty, o ile każdy członek assocyacyi tein się tylko zajmować będzie, do czego go wewnętrzny popęd skłania i co mu wewnętrzne sprawia zadowolenie. Same zajęcia winny się przytem często bardzo zmieniać, i dlatego żadne z nich, jak i żadna rozrywka, nie ma trwać dłużej nad 1 '/₂ do dwóch godzin. Aby wprowadzić moment współzawodnictwa, tworzą się grupy ludzi jednakowo usposobionych i tej samej

Igą

w

sY

i&V

-ififj:

li

lh,i

’ 'EW nB? //—

Fig. 255. Fourier Franciszek Marya Karol.

działalności oddanych. Każda taka grupa winna się składać przynajmniej z 6—9 osób. Grup tych ma być tyle, ile jest poddziałów w pewnej gałęzi produkcyi, wszystkie zaś grupy razem wzięte tworzą seryę. Ponieważ ludzie mają rozliczne upodobania, a każda jednostka odpowiednio do tych upodobań uczestniczyć może w różnych grupach i różnych seryach, przeto w falandze spełnia się nietylko ciągła zmiana zajęć, lecz i ciągła zmiana towarzyszów pracy, a wynikające stąd, to sympatyczne, to znów niechętne, wzajemne stosunki, stanowią, podług F-a, dzięki kontrastowi, źródło najwyższego zadowolenia wewnętrznego. Na tej samej zasadzie swobody upodobań i swobodnego ich zadawalania oparty jest system wychowawczy F-a. Pragnie on zużytkować umiejętnie złe popędy u dzieci i skierować je ku dobremu. Dzieci więc niesforne, dzikie, próżne, ze skłonnością wyraźną ku nieczystości, tworzą tak nazwane przez F-a „hordy”. Hordy te spełniają najnieprzyjemniejsze w falandze roboty (jak np. wywózka nieczystości, oczyszczanie ulic i kanałów, tępienie szkodliwych owadów, gadów i t. p.), lecz cieszą się za to najwyższem uznaniem, które schlebia ich próżności i pobudza je do poświęceń w tym kierunku. Natomiast dzieci mało energiczne, o usposobieniu miękkiem, marzycielskiem, łączą się w bandy i albo poświęcają się kultowi piękna we wszelkich jego przejawach, albo oddają się pracom naukowym. Samo jednak zadowolenie wewnętrzne nie mogłoby stworzyć trwałej podstawy szczęścia przy braku zewnętrznego, t. j. materyalnego, zadowolenia, lecz i ono jest, zdaniem F-a, w falandze zapewnione. Planowo bowiem zorganizowana i skojarzona działalność setek rodzin będzie mogła osięgnąć tak znaczne oszczędności na sile, czasie, środkach i narzędziach, a praca wszystkich członków falangi tak będzie skuteczną i natężoną, iż rezultaty tej pracy będą, jak zapewnia F., 20, jeżeli nie 40, razy wyższe, aniżeli w przedsiębiorstwach prywatnych. Przy takim dochodzie ogólnym najbiedniejszy członek falangi korzystać będzie z większego komfortu, aniżeli średnio-zamożny człowiek w dzisiejszem społeczeństwie. Z obietnicy F-a do zapewnienia komfortu najuboższemu członkowi falangi okazuje się oczywiście, że i w falandze mieli być bogaci i względnie ubodzy członkowie. Bo też równość majątkowa nie stanowiła bynajmniej ideału F-a; przeciwnie, ponieważ, zdaniem jego, szczęście polega nietyl-ko na harmonii, lecz i na kontrastach, więc też różnice majątkowe są koniecznym warunkiem szczęścia. Im większe zachodzić będą różnice co do majątku, charakteru i upodobań członków falangi, tern bardziej się będzie falanga zbliżała do doskonałości. Wogóle poglądy co do sprzeczności interesów klasowych były F-owi całkiem obce. Jego socyalizm był socyalizmem zgody, socyalizmem harmonijnego zjednoczenia dzisiejszych sprzeczności, będących wynikiem, bądź nieporozumienia, bądź niedostatecznej znajomości, zarówno natury ludzkiej, jak i rzeczywistego przeznaczenia ludzkiego społeczeństwa. — Socyalizm F-a nadawał się do wszystkich form rządu i godził się ze wszystkiemi panującemi religia-mi. To też F. szukał poparcia nie wśród mas ludowych, nie wśród robotników, lecz wśród możnych tego świata, którzy mieli mu dostarczyć środków do założenia pierwszej falangi. O tern bowiem F. ani na chwilę nie wątpił, że urok, który pierwsza falanga roztoczy, tak będzie silny, iż wszystkie narody, zarówno cywilizowane, jak i barbarzyńskie, porzucą wnet dotychczasowe formy życia politycznego i społecznego, aby wziąć udział w tak idealnej organizacyi. Nie było też ani wybitnego stronnictwa, ani wybitnej osobistości, do której-by F. nie kołatał o pomoc w urzeczywistnieniu swych pomysłów. Zwracał się kolejno do Napoleona I-go, do Ciała Prawodawczego, do duchowieństwa podczas Restauracyi, do Bourbonów, do angielskich arystokratów, interesujących się pomysłami Owena, do Rotszylda, któremu obiecywał królestwo w Jerozolimie, do Byrona, do Georges Sand’a, do Thiers’a i Lafitte’a, do Polaków przebywających na emigracyi, a nawet do największych swych nieprzyjaciół—do filozofów. Starania jego okazały się jednak nadaremnemi. Jednym z tych, do których F. się zwracał, było tak dobrze w obecnym ustroju, iż nie pragnęli bynajmniej lepszego, inni zaś widzieli w jego pomysłach niedającą się urzeczywistnić utopię. Zaledwie w 1832 r. udało mu się skupić w koło siebie pewną liczbę uczniów, z których najwybitniejszym był Wiktor Considérant, i założyć pismo pod tytułem „La Reforme industrielle ou le Phalanstère”, które w 1833 upadło. Pismo to pojawiło się znów w 1836, p. t. „La Phalange” i przetrwało aż do 1843 r., czyli przeżyło o lat 6 samego F-a, który 9 października 1837 r. umarł w Paryżu, daremnie, aż do ostatniej chwili życia, wyczekując w swem mieszkanku, w ciągu specyalnie na to wyznaczonej godziny, kandydatów, skłonnych do urzeczywistnienia jego planu, polegającego na zbudowaniu „falan-steru”, t. j. odpowiedniego gmachu z polami, ogrodami, warsztatami, w którym-by „falanga” mogła rozwinąć swą reformatorską działalność. Do niepopularności poglądów socyologicznych F-a przyczyniła się zapewne niemało fantastyczna kosmogonia, wyłożona przezeń w pierwszem jego socyologicznem dziele: „Les quatre mouvements”. Podług tego dziwacznego kosmogonicz-nego systematu, ziemia ma istnieć nie więcej nad 80 000 lat, podzielonych na 4 fazy. Pierwsza faza, faza nieszczęścia społecznego, ciągnie się już od 6000 lat, dwie następne fazy szczęścia społecznego (rosnąca i malejąca) trwać będą razem ok. 7000 Olat, poczem nastąpi ostatnia, 6000 lat trwająca, faza upadku. Wszystkie planety mają mieć, zdaniem F-a, dwie płcie i dwie dusze, czyli fluidy. Fluid np. bieguna północnego jest męski, południowego żeński. Podczas fazy szczęścia panować będzie na ziemi wieczna wiosna. Wskutek wydzielania się kwasu borealnego woda morska będzie miała smak li-monady. Wieloryby oswojone ciągnąć będą okręty na morzu, lwy zaś i pantery staną się zwierzętami pociągowemi na lądzie. Wzrost ludzki w tej epoce dosięgnie 7-u stóp, ludność ziemi 8 miliardów, w tej liczbie będzie 87 milionów poetów dorównywających Homerowi, 37 milionów matematyków i astronomów, nieustępu-jących Newtonowi, i tyluż dramaturgów, mogących iść w zawody z Molierem. Odstręczały

Ul!

psg

~r

rn in u; jn urin iitjj

•v

i »i

KI

rmiiinTI

..u

itt

fffT

.    "... Lux. __L4 L

stajnie położone być miały naprzeciwko placu centralnego i na rysunku tym nie są pomieszczone. Długość falansteru pomiędzy krańcowemi punktami dwóch bocznych skrzydeł stanowić miała około. 2 000 stóp < żyli 600 metrów. Wszystkie budynki idą, dla oszczędzenia miejsca, w dwa równoległe rzędy, pomiędzy któremi urządzone być miały ogrody. Szerokie, kryte gałerye łączą z sobą te budynki i stanowią w ten sposób główne arterye ruchu w falansterze.

mm

_-L

■ Ir

Tl

T7

p niiHiiiiiitiiiiniiim minitij

A:

JL,

•A

_..... 4 *

filliliSH'lÜt

miiiuumîl!

II1FÜ1Î

ggj

...

\m

=33

=r;

^w^^UWMwiuiwumwM

I    rł '    ¹l AiAI» j 1 >¹ ■¹ « i «¹ ' I »¹¹¹1¹ «¹ >Tpi

inTiTiTm 1«1 lita i immiiimi

toiiTnmiAi*

II

......

iii::

wspólne, w których około 2 000 osób mogłoby w ciągu dnia swobodnie przebywać, jak naprzykład sale jadalne, sale zebrań, biura, biblioteki i t. p. Dwa główne skrzydła, które idą prostopadle do budynku centralnego, tworzą wr ten sposób plac środkowy falangi, oraz dwa skrzydła boczne, odchylające się znowu na prawo i na lewo od głównych, mieszczą w sobie rozmaite warsztaty. Górne piętra przeznaczone są na pokoje mieszkalne. Budynki gospodarcze, halle dla machin i

Fig. 256. SZKIC FALANSTERU. Typem falansteru, t. j. budynków mieszkalnych i roboczych, w których przebywać miała Fourierowska falanga, jest serya, podobnie jak krzyż był typem tumów i kościołów średniowiecznych, architektura bowiem jest zewnętrznem odbiciem stosunków społecznych danej epoki. Serya składa się z budynku centralnego, z dwoma środkowemi czyli głównemi i dwoma krańcowemi, bocznemi skrzydłami. Budynek centralny zawierać miał pomieszozenia

J. H. W. Dietz).

s. D.

S. D.

m-ców (1891).

W r.

również od F-a jego zbyt śmiałe poglądy na stosunki płciowe, znane pod nazwą „wolnej miłości”. Zgodnie z przewodnią swą myślą bezwzględnej wolności wszelkich popędów i bezwzględnej swobody przy ich zadawalaniu F. dzieli młodzież obu płci w wieku od lat 16—18 na dwie grupy: „Westalów i Westalek”, hołdujących zupełnej czystości obyczajowej i „paniczów i panienek” („demoiseaux et demoiselles”) łączących się w swobodne związki miłosne. W pierwszej grupie obowiązuje czystość, w drugiej tylko wierność. Westalowie i westalki o-toczone są najwyższą czcią i kierują wychowaniem podrastającego pokolenia. „Panicze i panienki” z żadnych przywilejów tego rodzaju nie korzystają, lecz i nie doznają też żadnych upokorzeń. Przejście z grupy westalów i westalek do grupy „paniczów i panienek” jest dozwolone, o ile się jednak w grupie westalów i westalek pozostaje, reguła czystości obyczajowej jest obowiązującą.—Z prac krytycznych o F-rze w literaturze francuskiej wskazać możemy następujące: J. Ferrer i „Fourier et son école depuis 1830” w zeszycie „Revue des deux Mondes” (z sierpnia 1895 r.); Louis Re y band „Etudes sur les reformateurs”; Victor Considérant „Exposition abrégée du système de Fourier”. Z niemieckich prac o F-rze wymienimy: „Solidarität, kurzgefasste Darstellung der Lehre Carl Fouriers v. Hippolyte Renaude, deutsch bearbeitet von Kaspar Bär und Karl Bür-kli” (Zürich 1855); A. L. Churoa „Kritische Darlegung der Socialtheorie Fouriers” (Braunschweig 1840); A. Bebel „Charles Fourier sein

Leben und seine Theorien” (Sztutgart, Verlag von

z. H-

Fouriera całki są to pewne całki (ob.), całki określone, do których prowadzi teorya rozwijania funkcyj na szeregi trygonometryczne lub szeregi Fouriera (ob.). Mają one ważne zastosowanie w różnych działach rachunku wyższego. U-doskonaleniem i rozwinięciem ich teoryi zajmowali się Dirichlet, D u bo is - Rey mo n d i inni.

Fouriera szeregi są to szeregi nieskończone, postępujące według wstaw i dostaw kolejnych wielokrotności argumentów; nazywają się inaczej szeregami t r y g o nometrycznemi, Wprawdzie przed Fourierem Bernoulli, Euler i Lagrange używali szeregów tych w celu rozwiązania pewnego zagadnienia z fizyki matematycznej (o dźwięczeniu strun), lecz dopiero Fourier rzucił zupełnie nowe światło na ten przedmiot; on-to bowiem podał pierwszy wyrażenia spół-czynników rozwinięcia funkcyj na taki szereg w postaci całek określonych (ob.) i pokazał, że te szeregi mogą służyć do przedstawiania funkcyj zupełnie dowolnych, a więc nawet takich, które w różnych przedziałach zmiennej niezależnej przebiegają według różnego prawa. Szeregi Fouriera stały się punktem wyjścia ważnych w analizie badań, pomiędzy któremi najsławniejsze są badania Dir i chi eta (ob.) i Rie-mana (ob,). Prace te pogłębiły szersze pojęcia zasadnicze z teoryj funkcyj.

Fouriera twierdzenie w algebrze, zwane także twierdzeniem Bu dana-Fourier a brzmi: „Liczba pierwiastków rzeczywistych równania algebraicznego stopnia a-tego f ( x )=o, zawartych ptmię-dzy granicami a i ß, jest najwyżej równa liczbie straconych zmian znaxu w szeregu

f(x), f (X), f (X)    .    .    f^(x,)

a jeżeli jest mniejszą od tej ostatniej liczby, to różnica jest zawsze liczbą parzystą.” Szereg wyżej wypisany składa się z funkcyi danej f(x) i z jej kolejnych pochodnych aż do n-tej włącznie; zmianą znaku nazywamy przejście od znaku więcej do znaku mniej lub od mniej do więcej w dwóch następujących po sobie bezpośrednio wyrazach szeregu, gdy zamiast x wstawiamy jedną i tę samą wartość liczebną. Przy stosowaniu twierdzenia wyznaczamy liczbę zmian przez x=a, potem takąż liczbę zmian przez x=$, a stąd mamy liczbę zmian straconych. Twierdzenie to dało pobudkę do badań dalszych, które doprowadziły do sławnego w algebrze twierdzenia S turmą (ob.).

Fourieryzm, doktryna, ob. Fourier Franciszek Mary a Karol.

Fournies, miasto w departamencie francuskim Nord, okręgu Avesnes, niedaleko od granicy belgijskiej; wspaniały kościół nowożytny, liczne fabryki (przędzalnie, huty żelazne, wyroby z marmuru, szkła; fabr. koronek); 15 895

And. S.

Fourmont Stefan, orjentalista francuski, ur. w Herbelay 23 czerw. 1683, zm. w Paryżu 19 grud. 1745. Otrzymał gruntowne wykształcę nie w kolegjum Mazariniego, w r. 1700 wstąpi! do seminarjum Trzydziestu trzech, skąd był wydalony za czytanie greckich i łacińskich książek zabronionych. Wówczas zapisał się do kolegjum Montaigu, gdzie studjował jęz. hebrajski i napisał ważne dzieło „Nouvelle Critique sacrée” (1705), którym zwrócił na siebie uwagę uczonych. Utrzymywał się z dawania lekcji jęz. greckiego, syryjskiego i hebrajskiego; środki te zarobkowania zwiększyły się, gdy został kierownikiem wychowania w bursie kolegjum Har-courta oraz przewodnikiem kształcenia synów księcia d’Antina. Oddany pracy bez wytchnienia, był spółpracownikiem „Bibliothèque universelle” księdza Bignona; prowadził ożywioną polemikę przeciw dom Calmetowi, krytykując jego „Commentaire sur la Genèse”; układał Gramatykę hebrajską i tłumaczył „Commentaire sur UEcclésiaste” rabina Abrahama Aben Esry i „Second Voyage en Grèce“ Pawła Lucasa.

1713 został członkiem Akademji napisów i lite ratury. Brał czynny udział w sporze o Homera, Jako stronnik osobistości Homera ogłosił kolej no: „La Véritable Connaissance d’Homère” i „Exa.

A. A. K.

Fournel Franciszek Wiktor, pisarz francuski (* w Cheppey w dep. Wyższej Marny), pierwotnie pracował w zawodzie nauczycielskim,

in 8-vo).

Fourneyron Benedykt, inżynier francuski

men pacifique de la querelle de M-me Dacier et de M. Lamotli”, ale oba te pisma przeszły prawie niepostrzeżenie. W 1715 r. otrzymał katedrę języka arabskiego w Collège de France po-Gallandzie. Tegoż roku podjął się wraz z Chińczykiem, Arkadjuszem Hoang, napisania Gramatyki chińskiej, dzieła, którego w Europie jeszcze nie było. Około r. 1718 F. sam ukończył część pierwszą tej olbrzymiej pracy, Hoang bowiem umarł w 1716. Wydrukował 214 chińskich znaków zasadniczych czyli kluczy; jego „Grammaire chinoise”, ukończona w 1728 r., wyszła z druku w 1742, a jego „Meditationes Sinicae” dopiero w 1837. Pisał także bardzo wiele prac z zakresu literatury Wschodu i rozpraw, które ogłaszał w wydawnictwach Akademji napisów. Z pomiędzy nich wspomnieć należy obszerniejsze dzieło p. t. „Réflexions critiques sur les histoires des anciens peuples” (1735, 2 tomy w 4-ce). Wykaz wszystkich jego prac, a nawet projektów niektórych z nich, obejmuje specjalny katalog „Catalogue des ouvrages de M. Fourmont l’aîné” (Amsterdam 1731 w 8-ce) oraz dzieło Quérarda „La France littéraire.” F. jako orjentalista miał sławę europejską: został członkiem pensjonowa-nym Akademji napisów w r. 1735, członkiem honorowym Towarzystwa królews. w Londynie 1738 i członkiem Akademji berlińskiej 1742. Bibljografja: De Guignes et Des Hautes-Rayes „Vie d’Etienne Fourmont et catalogues de ses ouvrages” w wyd. 2-im dzieła „Reflexions sur F origine des anciens peuples” (1747).

Fourmont Michał, orjentalista francuski, ur. w Herbelay 28 wrześ. 1690, urn. w Paryżu 5 lut. 1746, brat Stefana i jego uczeń. W r. 1720 otrzymał katedrę języka syryjskiego w Collège royal, w 1722 został tłumaczem w Bibljotece królewskiej i pracował przez czas pewien razem z bratem nad przygotowaniem jego dzieł chińskich. W 1724 wszedł do Akademji napisów i literatury jako członek przybrany (associé), a w 1728 otrzymał probostwo przy kościele Notre-Dame d’Orcas. W 1727 razem z księdzem Sevinem wyjechał w celach naukowych do Konstantynopola; zwiedził znaczniejsze bibljo-teki klasztorne w Turcji, poczynił wiele wypisów ze starożytnych rękopisów, skopjował znaczną ilość napisów na wyspach Archipelagu i w Grecji. Po powrocie do Francji 1732 r. ogłosił sprawozdanie ze swojej podróży (w t. 7-ym „Histoire de l’Académie des inscriptions”) i przedsięwziął wydanie napisów przez siebie zebranych, lecz z powodu braku poparcia pracy tej nie doprowadził do skutku. Pozostawił tylko pewną ilość rozpraw, które przechowują się w zbiorze Akademji napisów. — Gr. Encycl. Lami-raulta.

lecz około r. 1854 poświęcił się dziennikarstwu. Poraź pierwszy wystąpił w „Revue de Paris”, potem artykułami swemi zasilał „Illustration”, „Journal pour tous”, „Artiste”, „Musée des familles”, „Liberté” i inne, pisując literackie i humorystyczne fejletony i bardzo zajmujące monografie, jak np.: „Ce qu’on voit dans les rues de Paris” (1856); „Du Rôle des coups de bâlon dans les relations sociales et en particulier dans l’histoire littéraire” (1859); „Le Danemark en 1867”    (1868); „Paris et ses ruines en mai

1871” (1874)) „Les rues du vieux Paris” (1879); „Les Contemporains de Molière” (1863 — 76, 4 t.); „Figures d’hier et d’aujourd’hui” (1883); „De Malherbe à Bossuet” (1884); „De J. B. Rousseau à André Chénier” (1886) „Vieux Paris, fêtes, jeux et spectacles” (1886) i wiele in. Oprócz tego napisał także kilka powieści: „l’Ancêtre” (1881): „La Confession d’un père” (1889), uwieńczona przez Akademię; „Maman Capitaine” (1889) i in.; wreszcie opracował nowe wydanie „Le Roman comique” i „Le Virgile travesti” Scarrona, do którego dodał rozprawę p. t. „Histoire du burlesque en France” (1858), a w r. 1884 ogłosił „Petites comédies rares et curieuses du XVII siècle” w 2-ch tomach.

Fournet Wiktor, geolog i meteorolog francuski (* w Sztrasburgu 15 maja 1801 — f w Lyonie 8 stycznia 1869). Po ukończeniu paryskiej szkoły górniczej (1822—25) zarządzał kopalniami w Katzenthal (départ. Wyższego Renu), a następnie w Poutgibaud (départ. Puy de Dôme); w ciągu miesiąca maja 1833 złożył egzaminy na bakałarza, licencyata i doktora nauk ścisłych; w roku następnym mianowany został profeso-sem geologii w uniwersytecie lugduńskim, a w r. 1853 korrespondentem paryskiej akademii nauk. Ważne badania jego dotyczyły mianowicie kao-linizacyi (przeobrażenia ciał kopalnych w glinę), przebiegu siarkowania metalów (prawo Fournet a), tworzenia się żył metalicznych, metamorfizmu (przeobrażania się skał), rozmieszczenia pokładów węglowych we Francyi, geologii ogólnej Alp, Wogezów i okręgu Lugduńskie-go, obrabiania rud ołowianych i t. d. Zajmował się również meteorologią i zaprowadził metodę spostrzeżeń, mających na celu ostrzeżenia o przyszłych wezbraniach Rodanu. Nakoniec zaopatrzył Lngdun w wielką ilość wody z podziemnego Rodanu.—Liczne czasopisma naukowe paryskie i lugduńskie mieszczą 250 jego artykułów i rozpraw, a w nich 60 meteorologicznych, ogłoszonych między 1826 a 1868 rokiem. Wydał nadto dzieła następujące: „Etudes sur les gîtes métallifères” (Lyon 1834 in 8-vo); „De l’extension des terrains houillers” (Lyon 1855, in 8-vo); „Géologie lyonnaise” (Lyon 1862 in 8-vo); „Du Mineur, son rôle et son influence

sur les progrès de la civilisation” (Lyon 1862.

K. J.

i mąż stanu (* w Saint—Etienne [departament r. Po zamachu na życie pierwszego konsula za Loary] 31 października 1802—f w Paryżu 31 pomocą machiny piekielnej (23 grudnia 1800) lipca 1867 r.). Syn geometry, wstąpił do szkoły sztygarów, w której się tak odznaczył, że został assystentem profesora matematyki w 17-ym r. ż. Po ukończeniu szkoły w 1819 dostał się do zakładów górniczych i hutniczych w Creuzot, a tam dał się poznać przez prace znakomite i genialnie obmyśliwane wynalazki. Turbina F-a dotąd w dziale motorów wodnych przypomina nazwisko genialnego konstruktora. Zbudował ją w 1834 r. w zakładach Daviller i s-ka w Tu-vai. Akademia paryska przyznała mu za nią nagrodę 6000 franków. Ulepszenia dalsze, dokonywane z jego turbiną, zostały odznaczone na wystawach w 1839 i 1855 złotemi medalami. F. był dyrektorem zarządzającym wielu zakładami Lamiraulta. przemysłowemi na wielką skalę; szereg poważnych prac nad zastosowaniem pary wodnej do gaszenia pożarów i działalność literacko-teclinicz-na wypełniały pracowite życie jego. W 1847 proponowany był F., dzięki liberalnym poglądom, na urząd mera w drugim okręgu Paryża, lecz kró Ludwik Filip nie zgodził się najego kandydaturę. W 1848 po rewolucyi F. zasiadał w Zgromadzeniu prawodawczem, wybrany z departamentu Loary. Głosował z prawicą, i z tego powodu mandat utracił. Z jego prac naukowych korzystają i dziś, a mianowicie z dzieła: „Mémoire sur les turbines hydrauliques” (Liège 1841) i z tablic: „pour faciliter les calculs des formules relatives au mouvement des eaux dans les tuyaux de conduite” (Paryż 1844); materyał bardzo przydatny i dziś dla konstruktorów wodociągów).

F., aczkolwiek był obcym tej sprawie, został przez Fouché’go wyshmy wraz z innymi republikanami do Guyany, gdzie przebywał do r. 1809. Internowany w Auxerre, urządzał tam w czerwcu 1811 demonstracyę anty-napoleońską, za co dostał się do twierdzy If. Restauracya przywróciła mu wolność. Pod koniec życia manifestował jawnie swe uczucia rojalistyczne i domagał się od rządu odszkodowania za straty, jakie poniósł niegdyś na San-Domingo. Pozostawił „Mémoires secrets”, napisane podczas pobytu w Guyanie i wydane w r. 1890 przez Towarzystwo Badania Dziejów Rewolucyi francuskiej.—F. A. Aulard w „Grande Encycl.”

Hml.

Fournier Marek Jan Ludwik, zwany Marc-Fournier, autor dramatyczny francuski (* w Genewie 1818—f w Saint-Mandé 5 stycznia 1879 r.). Był współpracownikiem rozmaitych dzienników paryskich (National, Globe, Figaro), w „TArtiste” umieszczał dobre krytyki literackie, pisywał nowelle i powieści, które się w fejletonach wielkiem powodzeniem cieszyły. W r. 1847 był członkiem redakcyi „Presse”, w 1848 przeszedł do „Liberté.” Powoli wszakże usunął się od dziennikarstwa i objął dyrekcyę teatru Porte-Saint-Martin, na której od r. 1851 do 1868 stracił dużo pieniędzy. Z dzieł jego wymienimy: „Russie, Allemagne et France, révélation sur la politique russe, d’après les notes d’un vieux diplomate” (1844); „Madame de Tencin” (1847), powieść napisana do współki z Eugeniuszem Mirecourt; „Les Aventures d’un comédien” (1875); „Le Monde et la Comédie” (1881). Z utworów jego dramatycznych, wystawianych w Gälte, Gymnase, a szczególnie w Porte-Saint-Martin, godne są wspomnienia: „Les Libertins de Genève” dramat w 5 aktach (1848); „La Danse des Ecus” (1849) vaudeville, napisany we współce z H. Kockiem; „Les Nuits de la Seine”, melodramat; „La Bête du bon Dieu” (1854), dramat we współce z Decourcellem.

Em, S.

Fournier l’Héritier Klaudyusz, zwany A-merykaninem, rewolucyonista francuski (* r.

Fournier Edward, pisarz francuski (* 15 czerwca 1819 r. w Paryżu—f 10 maja 1880 tamże). Zasłużył się szczególnie jako badacz przeszłości Paryża, której wiele dzieł bardzo cennych poświęcił: „Paris démoli” (1853); „Enigmes des rues de Paris” (1859); „Histoire du Pont-Neuf” (1861, 2 t.); „Chroniques et légendes des rues de Paris” (1864); „Paris à travers les âges” (1876) i in. Opracował także niektóre przyczynki do dziejów literatury, jak np. „L’Esprit des autres” (1855); „L’Esprit dans l’histoire. Souvenirs poétiques de l’école romantique” (1880); „Théâtre français au XVI et au XVII siècle”

1745 w Auzon, départ. Wyższej Loary—f 27 lipca 1825 w Paryżu). Syn tkacza, wyjechał szukać szczęścia na wyspę San - Domingo, gdzie założył fabrykę tafii. Atoli pożar go zrujnował. Wróciwszy do Francyi, rzucił się na oślep w wir Rewolucyi i był jednym z pierwszych, którzy w przeddzień zdobycia Bastylii uorganizowali zbrojne zastępy rewolucyjne. Brał niezmiernie czynny udział w wypadkach 5 i 6 paźdz. 1789 r., 17 lipca 1791, oraz 20 czerwca i 10 sierpnia 1792 r., tudzież dowodził gwardyą narodową paryską, która eskortowała jeńców zatrzymanych w Orleanie i przyprowadziła ich do Wersalu, gdzie zostali w pień wycięci (8 września 1792). Aresztowany 12 marca 1793 za usiłowanie wywołania w wigilię dnia tego powstania, zdołał usprawiedliwić się i odzyskać wolność pomimo swych zatargów z Maratem; został jednak wyrzucony z klubu Kordylierów i uwięziony ponownie, gdy przemocą próbował wejść tam napowrót. Pozostawał w więzieniu do 22    (1871); „Théâtre fr. avant la Renaissance” (1873).

września 1794 r. W marcu 1795 osadzono go Napisał oprócz tego wiele komedyj, oraz dramat znowu w więzieniu, jako uczestnika rzezi wer- „Gutenberg” (1869) i prowadził przez długi czas salskiej; skorzystał z amnestyi 26 listopada 1796 krytykę teatralną w „Patrie.” Po śmierci jego

wyszły: „Paris capitale”: (1881); „L’Histoire des chancre” (Paryż 1858) oraz dzieła Fracasto-enseignes de Paris” i „Etudes sur la vie et les ra, Jakóba de Bétliencourt i Maria de oeuvres de Molière” (1884,).    *

Fournier Hugon Mar y a Henryk, dyplomata francuski (* 29 lipca 1821 w Paryżu), sekretarz ambasady francuskiej w Petersburgu (1851), następnie w Hannowerze, Hadze i Madrycie, został w r. 1862 zamianowany ministrem pełnomocnym franc, w Sztokholmie, a w r. 1872 ambasadorem przy Kwirynale w Rzymie. Miał na tern stanowisku głośny zatarg z posłem francuskim przy Watykanie, Bourgoing’em, z powodu omal że nie 'doprowadzonych do skutku zabiegów tego ostatniego, aby oficerowie okrętu francuskiego „L’Orénoque”, który zarzucił był kotwicę w Civitavechii, złożyli urzędową wizytę papieżowi w dzień Nowego Roku 1873. F. udaremnił tę demonstracyę i Bourgoing podał się skutkiem tego do dymissyi. F. zaś, który zamierzał to samo uczynić, pozostawał na swym urzędzie na usilne naleganie gabinetu Broglie’go jeszcze do grudnia 1873 r. W końcu 1877 r. otrzymał nominacyę na ambasadora w Konstantynopolu, gdzie przebywał do r. 1880. Wybrany r. 1879 do senatu, zalicza się tam do lewicy.

Dr j. p.

Hml.

Fournier Alfred {* w Paryżu d. 12 maja r. 1832), spółczesny syfilidolog francuski. Nauki lekarskie rozpoczął w mieście rodzinnem w r. 1852, w r. 1855 został „Internem” w Hôpital du Midi w oddziale Ri corda (ob.), w pięć lat później osięgnął dyplom doktorski i został w r. 1863 profesorem przydanym (agrégé) oraz ordynatorem szpitali paryskich, w r. 1867 w zastępstwie za Gris soli ego ordynował w Hôtel-Dieu, poczem przeszedł do szpitala Lourcine, a nakoniec objął oddział chorób wenerycznych w szpitalu św. Ludwika. Obecnie jest profesorem syfilidologii wydziału lekarskiego w Paryżu oraz członkiem Akademii lekarskiej. Słynie jako zdolny lekarz, dobry profesor i płodny pisarz. Z licznych dzieł jego, które pomijamy, na wyszczególnienie zasługuje „Leçons cliniques sur la syphilis, étudiée plus particulièrement chez la femme” (Paryż 1873 4 wyd. późniejsze); największego wszakże rozgłosu dostąpiła książka jego „Syphilis et mariage”, która doczekała się kilku wydań i przekładu na wszystkie prawie języki europejskie. Przekład polski p. n. „Syfilis i małżeństwo” wydał A. E Iz enb erg (Warszawa 1884), który także ogłosił, przeróbkę skróconą i do pojęć ogółu zastosowaną p. n. „Syfilis w stosunku do małżeństwa” (tamże 1892). Najnowsze dzieła F-a są: „L’hérédité syphilitique” (Paryż 1891; są to odczyty wyd. pod red. P. Portali era); „Traitement de la Syphilis” (tamże 1893); „Les affections parasyphilitiques” (tamże 1894); „Les chancres extra-génitaux” (tamże 1896, z tabl. kolorowemi) i „Hygiène générale de la peau et du cuir chevelu” (tamże

1896). Wydał nadto Ri corda „Leçons sur le

Vigo, przez co oddał usługę badaczom dziejów chorób wenerycznych.

Fournier August, historyk (* 19 czerwca 1850 w Wiedniu). Kształcił się naprzód w Akademii handlowej, potem oddał się studyom historycznym, a w r. 1872 otrzymał stopień doktora filozofii. W r. 1878 został dyrektorem archiwum rainisteryum spraw wewnętrznych, w 1840 prof. nadzwyczajnym historyi w uniwersytecie wiedeńskim, w 1883 prof. zwyczajnym tegoż przedmiotu w Pradze. Napisał: „Abt Johannes von Vitring und sein Liber certarum historiarum” (Berlin 1875); „Gentz und Cobenzl. Geschichte der österreichischen Diplomatie von 1801 bis 1805” (Wiedeń 1880); „Napoleon I, eine Biographie” (Lipsk i Praga 1880 —89 w 3 t., wydanie francuskie Paryż 1890 — 92); „Handel und Verkehr in Ungarn und Polen um die Mitte des XVIII Jahrhund.” (Wiedeń 1887); „Eine amtliche Handlungsreise im Jahre 1754” (tamże

1889); prócz tego wiele rozpraw w „Deutsche Ruudschau” i w innych czasopismach, które się później ukazały w książce p. t. „Historische Studien und Skizzen” (Lipsk i Praga 1885). W marcu 1891 wybrany był do rady państwa, w której należał do niemieckiego stronnictwa postępowego zjednoczonej lewicy; w roku zaś następnym otrzymał mandat do sejmu czeskiego.    *

Fourtou Maryan Franciszek Oskar Bardy de, mąż stanu francuski (* 3 stycznia 1836 w Riberae, départ. Dordogne), był adwokatem oraz merem ojczystego miasta za Drugiego Cesarstwa, a 8 lut. 1871 został wybrany do Zgromadzenia Narodowego, gdzie, jako bonapartysta, należał do prawego centrum. Ponieważ jednak bronił rządów Thiersa przeciwko napaściom swojego stronnictwa, prezydent zamianował go 8 grudnia ministr. robót publicznych. D. 17 maja 1873 F. podał się do dymissyi, a następnie 26 listopada t. r. przyjął w gabinecie Broglie’go tekę oświaty publicznej, szutk pięknych i wyznań. Na tein stanowisku popierał żarliwie wsteczne dążności tego ministeryum, usuwając ze szkół nauczycieli, ujawniających przekonania republikańskie, przywracając komissyę cenzuralną i t. p. Minister spraw wewnętrznych w gabinecie z 22 maja 1874, prowadził dalej tęż politykę, prześladował urzędników, podejrzanych o liberalizm, a także dzienniki republikańskie, i poobsadzał wszystkie urzędy agentami bonapartystowskimi. ■ Ten ostatni krok usposobił wszakże względem F. wrogo jego kolegów orleanistowskich, skutkiem czego 18 lipca 1874 musiał wystąpić z ministeryum. Wybrany w r. 1876 do izby deputowanych, wszedł 16 maja 1877 po raz drugi do gabinetu Broglie’go jako minister spraw wewnętrznych. Niezwłocznie po objęciu tego ważnego urzędu wydał zaciętą walkę stronnictwu

(upior).

Harbour.

B. M.

Dr J. p.

K.

republikańskiemu, przypominającą najgorsze czasy Drugiego Cesarstwa. Zmienił za jednym zamachem cały niemal personel administracyjny, złożywszy z urzędu 50 prefektów i 2150 innych znaczniejszych urzędników, których wszystkich zastąpił bonapartystami i legitymistami; zabronił kolporteryi gazet liberalnych i zamknął gospody, trzymające te gazety; wytoczył około trzech tysięcy spraw o przestępstwa prasowe i wrzekome zakłócenie spokoju publicznego (głównie na zgromadzeniach politycznych) i założył własny dziennik bojowy „Bulletin officiel des communes.” Pomimo to wszystko, październikowe wybory do izby r. 1877 jako też wybory do rad generalnych (4 list. 1877), wydały znaczną większość republikańską, skutkiem czego F. wraz z całym gabinetem musiał podać się do dymissyi (23 listopada 1877). Członek senatu od r. 1880 do 1885, wszedł w r. 1889 ponownie do izby deputowanych, zachowując wszakże rolę stale milczącą, skąd otrzymał żartobliwe przezwisko „Revenant”

Hml.

Foveaux, cieśnina morska na Oceanie Wielkim, oddzielająca Południową Nową Zelandyę od wyspy Stewarta albo Rakiura, pod 168° dł. wd. Gr. i 46'/./ sz. pd.—60 km. długa, 30 km. szeroka, usiana licznemi wysepkami i skałami; na północnem wybrzeżu wyborna przystań Bluff-

And. S.

Fovilla, a także i Sperma, u polskich botaników z a p ł o d z i e ń (Andrzej.), oraz u p ł o d n i k (Waga); jest to płyn kleisty w pyłku {pollen) zawarty, przechodzący przez kanał słupka do zalążków i zapładniający je (Andrzejowski, Waga, Leunisz).

Foville Achilles Ludwik (* r. 1798 w Pontoise (dep, Seine-et-Oise), f d. 22 lipca r. 1878) psychiatra francuski. Do nauk lekarskich przykładał się w Paryżu i wcześnie już zajął się chorobami umysłowemi; mistrzami jego byli: Pa-riset, Rostan i Esquirol (ob. te nazw.). W r. 1824 otrzymał godność doktorską, a już w roku następnym mianowano go lekarzem naczelnym domu dla obłąkanych w Rouen (Asile Saint-Yon). W latach 1836 — 37, towarzysząc księciu de Joinville, odbył podróż do Afryki i Ameryki. Po śmierci Esquirola został w r. 1840 następcą jego w Charenton, gdzie przez długi szereg lat był czynnym. Wielkim i zasłużonym rozgłosem cieszyło się dzieło jego: „Traité complet de P anatomie, de la physiologie et de la pathologie du système nerveux cérébro-spinal” (Paryż 1844, z atlasem). Poprzednio już wydał wspólnie z Delayem „Sur les causes et le siège des maladies mentales” (tamże 1820); dostarczył też do paryskiego „Dictionnaire de médecine et de chirurgie” (1829—1836) wielu artykułów, odnoszących się do chorób umysłowych. — Syn poprzedzającego, Achilles F. (* w r. 1830 — f w grudniu r. 1887) był również znanym i zasłużon)rm psychiatrą. Skończy wszy w r. 1857 uniwersytet paryski, oddał się, za przykładem ojca, chorobom umysłowym. Rozpoczął działalność jako asystent (Médecin adjoint) w Chareńton, był następnie dyrektorem domu obłąkanych w Rouen (Asile Quatre - Mares), nakoniec od r. 1880 inspektorem naczelnym zakładów dla obłąkanych (Inspecteur général de bienfaisance et des asiles d’aliénés). Słynął jako znakomity lekarz w zawodzie swym, równie też jako administrator wyborny i niezwykle bystry spostrzegacz. Prace swe zwykł był ogłaszać w „Annales d’hygiène publique”, wymienimy z nich: „Etude clinique de la folie avec prédominance du délire des grandeurs” (1870); rozprawa ta otrzymała nagrodę od Akademii lekarskiej, dalej „Les aliénés; étude pratique sur la législation et l’assistance qui leur sont applicables” (1870); „Moyens pratiques de combattre l’ivrognerie, proposés et appliqués en France, en Angleterre, en Amérique, en Suède et en Norvège” (1872); „Les aliénés aux Etats-Unis; législation et assistance” (1873); „Le criminel au point de vue anatomique et physiologique” (1880); i „La législation relative aux aliénés en Angleterre et en Ecosse etc” (1885). Oprócz tego „Dictionnaire” wydany przez J accou da (ob.) zawiera mnóstwo artykułów psychiatrycznych, napisanych przez F-a. Należał też do wydawców „Annales médico-psychologiques” i był sekretarzem generalnym stowarzyszenia lekarzy francuskich (Association générale des médecins de France).—Por. „Gazette hebdomadaire” r. 1887 str. 848.

Foville Alfred, statystyk i ekonomista francuski (* 26 grudnia 1842 r. w Paryżu), profesor statystyki i ekonomii politycznej w Conservatoire national des arts et des métiers i w szkole nauk politycznych, a zarazem naczelnik biura statystycznego oraz prawodawstwa porównawczego w ministeryum skarbu. Napisał: „Mémoires sur les variations des prix au XIX siècle” (Paryż 1872, dzieło premiowane); „La transformation des moyens de transport et ses conséquences économiques et sociales” (tamże 1880); „l’Administration de l’agriculture au contrôle générale des finances sous Louis XVI” (wespół z Pigeonneau, 1882); „Le morcellement, études économiques et statistiques sur la propriété foncière” (1885); „La France économique, statistique raisonnée et comparative” (dwa roczniki 1887—89); dwa Atlasy statystyki finansowej (1881—89), oraz wiele traktatów w różnych czasopismach. Od r. 1887 F. prowadzi miesięcznik p. t. „Bulletin de statistique et de législation comparée”.

Fowler Tomasz (* d. 22 stycznia r. 1736 w Jorku — f tamże d. 22 lipca r. 1801), zna-uy lekarz angielski. Początkowo, wyuczywszy się aptekarstwa, w mieście rodzinnem swem przez lat 15 zawiadywał apteką, następnie w r. 1774 udał się do Edymburga i zapisał się na wydział lekarski. Otrzymawszy po czterech la-

rique” (T. II, str. 375).

Fowler sir John, angielski inżynier (f 1817 w Sheffield); początkowo był czynny jako pomocnik inżyniera głównego na drodze żelaznej z Londynu do Brighton. Następnie objął obowiązki odpowiedzialnego inżyniera, a później dyrektora linii Stockton i Hartlepool. W roku 1843, a więc w 26-ym życia, jest naczelnym inżynierem całej sieci dróg żelaznych okręgu Manchester-Sheffield - Lincolnshire. Największem bodaj dziełem tego znakomitego inżyniera była budowa kolei podziemnej w samym Londynie (1853), dla której podług jego własnego pomysłu szczegółowych projektów zbudowano lokomotywy.

Zajmował się budową doków (Millwalldocks) i fabrykacyą lokomotyw dla kolejek wązkotoro-wych. F-owi zawdzięcza technika niejedno ulepszenie i niejedną doniosłą innowacyę. On-to pierwszy wprowadził liny druciane jako trans-missyę w technice maszynowej. Od 1866 wybrany na urząd prezesa Institution of Civil Engineers, bodaj najpoważniejszego stowarzyszenia inżynierów cywilnych, poświęcił się sprawie podniesienia naukowości inżynierów angielskich, traktując obszernie dział technicznego wykształcenia w ogóle. W 1870 należał do kommissyi wybranej dla orzeczenia w sprawie budowy dróg żelaz. w Norwegii. W 1880 zajmował urząd inżyniera naczelnego dróg żelaznych w Egipcie. Ostatnio wspólnie z Bakerem kierował budową mostu przez Firth of Forth w Szkocyi, stosując nowe zasady i nowe konstrukeye.

Fowler John, mechanik i wynalazca angielski (* w Melksham, w hrabstwie Wiltshire 8 lipca 1826—f w Ackworth, w hrabstwie Yorkshire 4 grudnia 1864). Wynalazkiem jego jest pług parowy, którego system, po próbach odbytych w r. 1856 w obecności G. i R. Stephensonów, do obecnej chwili jest w użyciu. Na wynalazki swoje i różne w nich ulepszenia wziął nie mniej jak 32 patenty, a w r. 1860 w Huns- j mieć ciągle przy boku swoim najlepszego swe-let (Leeds) założył obszerne warsztaty do wyro- ; go doradzcę, ponieważ usługi jego w sprawach

St. Kew.

K. J.

szkockich nie były już potrzebne. F. był je-Fowlera rczczyn (Solutio arsenicalis Fowleri), dnym z wykonawców testamentu Henryka VII, lek wynaleziony przez T oma sz a Fowl er a (ob.), zmarłego d. 22 kwietnia 1509. Zajmował się używany szczególniej przeciw zimnicom, choro- skojarzeniem małżeństwa Henryka VIII z Kata-

tach dyplom doktorski, osiadł w Stratfordzie, gdzie wkrótce został lekarzem naczelnym szpitala miejskiego. W roku 1791 przeniósł się znowu do Jorku, by objąć zarząd szpitala kwakrów; na stanowisku tem wytrwał do śmierci. Zasługą jego jest rozpowszechnienie używania arszeniku jako środka leczniczego. Do dziś dnia powszechnie znanym jest i często stosowanym bywa wynaleziony przez niego rozczyn arszeniku, nazwisko jego noszący. O działaniu ulubionego leku swego napisał: „Medical reports on the effects of arsenie in the cure of agues, rémittent fevers, and periodic head-aches” (Londyn 1786). —Por. „Biographie médicale” (T. IV str 232) i „Dictionnaire histo-

Dr J. P.

Em. S.

bu swoich machin.

bom skóry i nerwicom. Sporządza się go z kwasu arsenawego, czystego węglanu potasu i wody przekroplonej; w 90 częściach roztworu znajdować się powinna ściśle 1 część kwasu arsenawego. Lek ten nosi też nazwę Roztworu arsen i o n u potasu (Solutio kali arsenicosi)PT J- p-Fowleryt Shepard (mineral.). Minerał trój-skośnoosiowy według Daubera, tworzący dosyć duże kryształy, pokryte matową, miękką powłoką zwietrzenia; zwykle wszakże niekrystalicz-ny lub wkropiony. C. wł. 3.3—3.6; rysuje się nożem; barwy czerwonawej w różnych odcieniach, z silnym blaskiem na płaszczyznach łu-pliwości. Jest on mieszaniną przeważnie krzemianu manganu z krzemianami żelaza, wapnia, magnezu i cynku. Rammelsberg znalazł w nim: 31.20 tlenku manganu, 8.35 tlenku żelaza, 6.30 wapna, 5.10 tlenku cynku, 2.81 ma-gnezyi. Pochodzi ze Stirling i Hamburga w stanie New-Jersey.

Fox Ryszard, biskup i mąż stanu angielski (* około 1448 — f 5 paźdz. 1528). Urodzony w rodzinie drobnej szlachty (yeomen) w Lin-colnshire, przez krótki czas słuchał wykładów w uniwersytetach w Oxford i Cambridge; w młodym jeszcze wieku, lecz już jako duchowny i doktor prawa kanonicznego znajduje się w Paryżu, przy boku Henryka Tudora, hrabiego Richmond, który go uczynił swoim powiernikiem. Po zwycięstwie pod Bosworth Field (22 sierpnia 1485) Henryk Tudor, odtąd już Henryk VII, mianował Ryszarda F-a członkiem przybocznej rady, sekretarzem stanu, lordem tajnej pieczęci (privy seal) i biskupem Exeter. On-to w r. 1491 ochrzcił drugiego syna królewskiego, późniejszego Henryka VIII. Położył swój podpis na traktacie w Etaples (3 listopada 1492) jako pierwszy ambasador angielski, oraz na „Intercursus ma-gnus” w kwietniu 1496 z Filipem, arcyksięciem austryackim. Przeniesiony w r. 1494 na stolicę biskupią w Durham w celu czuwania zbliz-ka nad zabiegami dworu szkockiego, w znacznej części się przyczynił do odparcia najazdu Szkotów w r. 1497 i do zawarcia w grudniu

t. r. zawieszenia broni z Jakóbem IV. On-to ułożył słynny związek małżeński Jakóba IV z Małgorzatą, starszą córką Henryka VII, co przygotowało późniejszą unię Anglii ze Szkocyą (w sierpniu 1503). Mianowany biskupem Win-chesterskim w r. 1508 był obecnym, jako mistrz ceremonii, 14 listopada 1501 przy niemniej głośnym ślubie księcia Walii z Katarzyną Arragoń-ską. To przeniesienie F-a na stolicę biskupią w Winchester daje się tłómaczyć wyjątkowem znaczeniem tego stanowiska i życzeniem króla

rzyną Arragońską, wdową po jego bracie, przeciwko zdaniu Warhama. Był też wykonawcą testamentu matki Henryka VII, hrabiny Richmond, t. z w, pani Małgorzaty („lady Margaret”) i, sprawując tę czy nność, uzupełnił fun-dacye kolłegialne testatorki na rzecz uniwersytetu w Cambridge, którego był kanclerzem od roku 1500. Był jednym z komissarzy angielskich przy zawarciu pokoju d. 7 sierpnia 1514, na którym postanowionem było małżeństwo Ludwika XII z księżniczką Maryą angielską. Lecz F. czuł się już znużonym; polityka wroga względem Francyi, jaka zaczęła przeważać u dworu, przeciwną była jego przekonaniom; czuł wreszcie potrzebę zajęcia się sprawami duchownemi, od których wielkie interesa polityczne dotychczas go odwracały. W r. 1516 zrzekł się godności kanclerza Tajnej Rady i rzadko się ukazywał na jej posiedzeniach, pomimo nalegań Wolseya. Na dziesięć lat przed śmiercią stracił wzrok. W r. 1515

St. Eew,

polskich” str., 122.

Fox Jan (* roku 1566 w Kazimierzu nad

16 założył przy uni-uniwersytecie oxfordzkim kollegium Ciała Chrystusowego (Corpus Christi), do którego na wykłady powołał humanistę L. Vivès’a, profesora języka greckiego, występując jako opiekun Odrodzenia, którego duch w Oxfordzie najżywiej się objawiał w fundacyi F-a (Corpus) i Wolseya Kościele Chrystusowym (Christ Church). Pierwsza z nich dotąd posiada portrety biskupa F-a i pamiątki po nim.

Fox zwany też Foxins Marcin, pochodzący z rodziny szkockiej (umarł w Krakowie roku 1588), lekarz polski. Otrzymawszy w uniwersytecie krakowskim godność magistra nauk wyzwolonych, nauczał w tamtejszym wydziale filozoficznym. W roku 1566 wyjechał do Włoch dla wyuczenia się sztuki lekarskiej, bawił tam do roku 1572 i powrócił do kraju, otrzymawszy dyplom doktora medycyny w Bolonii. W lip-cu roku |1573 wcielono go do wydziału lekarskiego w Krakowie, oddając mu równocześnie katedrę, ustanowioną przez Macieja z Miechowa (ob.); w r. 1585 był rektorem uniwersytetu. Na krótko przed śmiercią został lekarzem królewskim. O ile wiadomo, drukiem ogłosił tylko: „Questio pro incorporatione sui inter profes-sores med. facultatis in univ. cracov. ad dispu-tandum proposita. An corpus humanum, artis me-dicae quatenus est passibile et sanabile subiec-tum, ex quatuor humoribus componatur; et a coelo ut elementa et omnia elementa alteretur; ha-beatque partes alias principes, alias principibus inservientes: quarum et aliarum omnium partium morbos contrariis curare oporteat. Cracoviae, 1573 ex offîina Nic. Scharffenberger” (w 4-ce,

k. nl. 5). Książeczka dedykowana jest Piotrowi z Poznania (ob.), a F. występuje w niej stanowczo przeciw nauce Paräcelsa (ob.).— Por. S. Kośmińskiego „Słownik lekarzów

Dr J. P.

Wisłą, z tak zwanych u nas Szkotów—f 21 lutego 1633). Marcin F., doktor medycyny, profesor akademii krakowskiej, przybył do nas pierwszy ze Szkocyi, pewno dla prześladowań religijnych, i był nadwornym astrologiem Zygmunta Augusta (Gąsiorowski „Zbiór materya-łów do historyi medycyny w Polsce”, I, 236). Jan pochodził pewnie z krwi Marcina; człowiek znakomity z cnót i nauki, doktor obojga prawa, archidyakon krakowski, protonotaryusz apostolski i sekretarz królewski, prawa ręka kardynała Radziwiłła do rady sześciu biskupów, audytor kapituły blizko przez ciąg pięćdziesięciu lat, gorliwy doradzca, na prowincyonalnych synodach sławny mówca, trzymał na nich również pióro. W r. 1598 był już kanonikiem krakowskim i scholastykiem Skalmierskim; w r. 1615 dostał archidyakonem; fundował przy katedrze dwie penitencyarye. Biskup krakowski, Piotr Tylicki, wysłał F-a raz do Pawła V-go, a drugi raz Marcin Szyszkowski do Urbana VIII z ważnemi zleceniami. Pilnie wizytował kościoły w dyecezyi krakowskiej; raz w Sączu u zakonnic znalazłszy rękopis Długosza: „Żywot św. Kunegundy”, namówił ksienię, żeby wydała tłómaczenie polskie; w istocie zajęła się tern ksieni i wyszedł w r. 1617 przekład Mojeckie-go (ob.). W r. 1621 synod polecił F-owi ułożenie zwodu praw synodalnych w Polsce. W roku 1628 posyłał F-a do Rzymu trzeci raz prymas Wężyk, z ustawami synodu piotrkowskiego; w r 1631 polecił mu ułożyć, nową agendę. Podczas koronacyi Władysława IV, w dniu 6 lutego 1633 r. odbytej, z Piotrem Gębickim, dziekanem krakowskim, towarzyszył Janowi Wężykowi, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, w katedrze krakowskiej. Znacznym nakładem, z własnych funduszów wymurował kościół w Bieżanowie. Po śmierci, wykonawcy jego testamentu, postawili mu na zamku krakowskim w kościele św. Stefana wspaniały nagrobek, świadczący o zasługach dla dobra ojczyzny. Pisma po nim pozostałe, drukiem ogłoszone, są: „Oratio in landem Georgii Radziv., cracov. episc.” (Kraków 1601); „Oratio in synodo provinciali Petricoviae habita” (1628); „Oratio in synodo provinciali Varsaviae” (1634); „Postulatio et salutatio Jaco-. bi Zadzik, ep. cracov.” (1636): „Krótka nauka do dostąpienia jubileuszu, przez Andrzeja Wikto-rella w Rzymie roku świętego przeszłego w druku wydana, z włoskiego na polskie przełożona i teraźniejszemu jubileuszowi krakowskiemu przystosowana; za staraniem ks. Jana Foxa, archi-dyakona krakowskiego”, (w Krakowie, w drukarni Franciszka Cezarego, r. 1626), F. dzielnie i potężnie władał językiem łacińskim, mowy jego uważano za piękne dzieła sztuki krasomów-skiej; we Włoszech je drukowano, i po szkołach, jako wzory wymowy, stylu i czystej łaciny, powszechnie rozbierano i czytano.—Jul. B. w ^Enc/ Org.”

Fox L u k e, podróżnik angielski (* w Hull *20 października 1586 — f w Whitby w lipcu 1685). W r. 1631 na okręcie uzbrojonym przez kupców londyńskich puścił się w podróż do toki Hudsońskiej w celu wynalezienia przejścia zachodnio - północnego. Powrócił po upływie siedmiu miesięcy, zebrawszy bardzo ciekawe spostrzeżenia, które ogłosił w dziele: „Northwest Fox, or Fox from the North-West passage” (Londyn 1635 in 4-o, z dodaniem bardzo szczegółowej mapy okolic podbiegunowych. st- Kew-Fox Jerzy, założyciel sekty kwakrów (* w lipcu r. 1624 w Lraytpu w hrabstwie Lei- ści. ce.ster), z ojca tkacza, presbyteryanina, posiadał i w matce wzór niezwykłej pobożności, F. już od dzieciństwa objawiał usposobienie melancholijne i marzycielskie, a stroniąc od towarzyszów zabawy, czytywał w samotności Pismo św.

wolno było nauczać. To wywołało coraz większe prześladowanie. Pojmany F. i stawiony przed Cromwella, nie uląkł się jego i uzyskał pewną tolerancyę dla swej nauki, pod warunkiem, że zachowanie się kwakrów nie będzie się działo z obrazą prawa. To zastrzeżenie właśnie najbardziej dało powód do prześladowania, bo kwakrowie do praw stosować się nie mogli. Nawet panowanie Karola II, który za-, pewnił swym poddanym wolność sumienia, nie polepszyło doli zwolennikom F-a. W r. 1664 wywieziono wielu i skonfiskowano ich majętno-F-a więziono ustawicznie, chociaż znalazł zdolnych obrońców swej nauki w Samuelu Fisherze i Jerzym Keith’cie. Od r. 1667, gdy kwakrowie w Williamie Penn (ob.) otrzymali niejako drugiego założyciela, F. ustępuje miejsca swemu następcy, bawi dwa lata wśród wychodźców w Ameryce i umiera 13 stycznia 1691 r., w dziesięć lat po założeniu przez Pen-na oddzielnego stanu w Ameryce, nazwanego od imienia jego Pensylwanią. — F. pozostawił swój dziennik p. t. „Historical account of the life, travels and sufferings of George Fox” (Londyn 1691). Pisał o nim Marsh: „Popular life of George Fox” (Londyn 1847). Kwakrowie (ob.), dotąd istniejący w Anglii i w Ameryce, posiadają i po śmierci F-a historyę, obfitującą w różne wypadki charakterystyczne. Obrońcą nauki kwakrów był współczesny Ro-

Ks. A. K. D.

za-

W; 12-ym roku życia był oddany na naukę do szewca z Nottingham, a zarazem handlarza wełny, mającego stada owiec. Chociaż spełniał sumiennie obowiązki powołania swego, niemniej był przedmiotem pośmiewiska ze strony towarzyszów z powodu swej pobożności i swego dziwacznego zachowania się. Począł tedy od ludzi stronić i czuł się obcym wśród moralnie, według niego, zepsutego świata. Nawet pobożniej szych posądzał, że nie rozumieją ducha Słowa Bożego, a tern samem nie są zdolni żyć według niego. Ponieważ duchowni byli dlań

Fox Karol Jakób, mąż stanu angielski

rola II. Nauki rozpoczął w Eton, następnie przeszedł do kollegium Hertfordzkiego w uniwersytecie Oxfordzkim, skąd wyniósł spory zasób humanitarnych wiadomości. Pomiędzy rokiem 1766 a 1768 odbywał podróże, częścią z rodziną, częścią z krewnym swoim, lordem Carlisle, po Francyi, gdzie był przedstawiany Voltaire’owi, dalej po Włoszech, po Niderlandach, prowadząc życie na sposób prawdziwie książęcy, ale przytem dziwaczny. Był silny, dobrze zbudowany, z wczesnem usposobieniem do otyłości, charakteru bardzo żywego i wesołego, hojnego aż do rozrzutności. Lubił bardzo ćwiczenia cia-

tylko „sprzedającymi Słowo Boże”, przeto za- bert Barclay (ob.), przestał uczęszczać na nabożeństwa. W rozbracie ze wszystkimi, nawet ze swoją rodziną (* 24 stycznia 1749—f w Chiswick 13 września i ze swym chlebodawcą, F. od r. 1649 zaczął 1806). Był trzecim synem Henryka, barona apostołować przeciwko ogólnemu zepsuciu oby- Holland i Karoliny-Georginy z domu Lennox, czajów, wszelkie zewnętrzne formy nabożeństwa córki drugiego księcia Richmond, potomka Ka-uważał za pogaństwo, przysięgę i dziesięciny za wymysł szatański, żądał powrotu do Kościoła czasów apostolskich, za podstawę zaś wiary i życia uważał, nie Pismo św., ale wewnętrzne objawienie -i oświecenie przez tego samego ducha, który natchnął był pisarzy Pisma św, Kościół odsądzał od zbawienia, jeżeli członkowie jego w dotychezasowem życiu trwać będą. Zasady takie nie zjednały F-owi wielu zwolenników.

Nie tyle jednak skrajne poglądy, ile fanatyzm i sposób ich krzewienia były powodem, że F-a i jego zwolenników bito i wdęziono. Nawpół nadzy, lub w niezwykłych ubiorach, przebiegali

uczniowie F-a miasta i wsie, nikomu się nie ła, oraz dobre książki i muzea osobliwości, lecz

kłaniając, a z każdym się poufaląc, przeszkadzając nieraz w nabożeństwach i żądając natychmiastowego nawrócenia się. wzywał sędziów swoich, aby drżeli przed jego słowem, nazywano ich drżącymi (k w akrami); sami zaś nazywali się stowarzyszeniem przyjaciół. Z czasem, nie bacząc na taką jednostronność dążeń, F. zyskał sobie wiernych i w innych hrabstwach Anglii, a wet i wykształceni zaczęli się doń garnąć i odprawiać nabożeństwa, na

wychowanie jego było zaniedbane, a młodość przepędził jak zepsute dziecko. Chodził po uli-Ponieważ F. cach Londynu w trzewikach z czerwonemi na-piętkami, upudrowany, a do 25-u lat wieku u-częszczał do izby gmin w kapeluszu z piórami. Później zaniechał starań około stroju do tego stopnia, że zapominał o przepisach czystości. Mało nadskakujący, szorstki, zdaniem pani Dudef-na- fand i pani Necker, cyniczny, grał grubo i pił. Obrany do izby gmin przez obywateli podupadłego których i kobietom miasteczka (rotten borough) Midhurst w hr. Sus-

sex, w wieku 20-tu lat, już w roku następnym, za ministeryum lorda North, wziął udział w rządzie jako lord admiralicyi. Mowa, którą wypowiedział 8 maja 1769, pozwoliła go zaliczyć do znakomitych mówców w parlamencie; posiadał w wysokim stopniu dwa największe przymioty mówcy: pamięć i przytomność umysłu. Lecz zaraz stał się bardzo niepopularnym wskutek popierania środków prawnych, mających na celu ograniczenie swobody prasy; w marcu 1771 został napadnięty przez motłoch i utarzany w błocie ulicznem; pomimo to usiłował uchodzić za obrońcę wszelkich przywilejów parlamentarnych i klerykalnych. Wszakże 22 lutego 1772 r. podał się do dymissyi wskutek osobistych niesnasek z lordem North, jako też z powodu niezgody z ministeryum w przedmiocie prawa o małżeństwie królewskiem (royal marriage bill). W tej kwestyi był w zgodzie z Burkem, a czasowe przymierze, jakie wtedy zawarł z tym mężem stanu, nie pozostało bez wpływu na późniejsze jego usposobienie. Był namiętnym graczem, a przytem bardzo nieszczęśliwym, w klubie i w Newmarket. W grudniu 1772 zgodził się wstąpić znowu do rządu, jako lord skarbu i wznowił swą walkę z prasą. W pewnej kwestyi, dotyczącej przywilejów izby gmin, sprawił, że ministeryum lorda North znalazło się w mniejszości; wybryk ten rozdrażnił króla, który teraz stanowczo zażądał jego dymissyi. W tym czasie F., który przegrał ogromne summy i lekkomyślnie pozaciągał długi u lichwiarzy żydowskich, nagle utracił zupełnie kredyt wskutek urodzenia syna starszemu jego bratu. Na szczęście, ojciec, lord Holland, spłacił jego długi, wynoszące 140 000 f. st., lecz sam umarł w r. 1774. F. nie zaprzestał gry i wkrótce pozostał z dziedzictwem, przynoszącem 2 000 f. st. rocznie. Prędko się pozbył dziedzictwa i roztrwonił otrzymane ze sprzedaży pieniądze. Wte-dy-to zatarg kolonij amerykańskich z metropolią doszedł do szczytu. F., od początku przeciwny stosowaniu wszelkich przymusowych środków, przyłączył się do stronnictwa margrabiego Rockingham, przeciwnego polityce lorda North. Był duszą i wymownym głosem tej oppozycyi od 1754 do 1779; pozostały w pamięci jego mowy przeciwko lordowi Sandwich. W roku 1779 25 listopada odważył się wystąpić przeciwko samemu królowi, sprzyjającemu nieugiętej polityce lorda North, przypominając losy Karola I i Jakóba II, którzy chcieli być własnemi swemi ministrami i porównywając panowanie Jerzego III z panowaniem Henryka VI. Teraz był F. „bożyszczem ludu” i przewodniczył na zebraniach ludowych, mówiąc o zmniejszeniu listy cywilnej. Ogłosił się stronnikiem powszechnej tolerancyi. Gdy w lipcu 1780 rozpoczęły się układy pomiędzy lordem North i Rockinghamem, król objawił życzenie nadania F-owi zyskownej synekury dla zamknięcia mu gęby, lecz odmówił mianowania go na urząd ministeryalny. Układy zostały zerwane; zdawało się w rzeczy samej, że F. jest na sprzedaż. W r. 1781 wygrał w karty 70 000 f. st., lecz tyleż przegrał w Newmarket i nie miał nic, prócz 30 OuO f. st. długów. Pomimo takiego opłakanego stanu, kłopotów pieniężnych i nieporządnego życia, zachował spokój umysłu i jasny pogląd na rzeczy. W r. 1780 obranym został przez miasto Westminster do izby gmin wraz z Rodneyem. Od tej chwili aż do dymissyi ministeryum Northa ciągle stał na wyłomie, przerzedzając zwarte z początku szeregi większości swych przeciwników. W marcu 1782 przyjął stanowisko sekretarza spraw zagranicznych w ministeryum Ro-ckinghama przy oklaskach tłumu. F. nie oszczędzał nikogo; wniósł projekt przywrócenia aktu Jerzego I-go i udzielenia nowych ustępstw Irlandczykom, mówiąc, że wolałby widzieć Jrlan-dyę całkowicie oderwaną od Anglii, niż utrzymywaną w unii za pomocą siły. Popierał wniosek Pitta na rzecz reformy parlamentarnej. Powstał spór pomiędzy nim a Shelburnem z powodu układów o pokój z Francyą i Stanami Zjednoczonemu Parlament wtedy podzielił się na trzy stronnictwa: ministeryum Shelburne’a, lorda North i F-a, który, rozporządzając 90-ciu głosami w izbie gmin, miał utrzymywać równowagę pomiędzy dwoma pozostałemi. F. zawarł przymierze z Northern, którego politykę względem Ameryki tak żarliwie przedtem potępiał. Związek ten obalił gabinet, lecz oburzył naród i króla. W d. 2 kwietnia 1783 r. książę Portland, naówczas pierwszy minister, powierzył zno wu F-owi urząd sekretarza spraw zagranicznych. Król go nienawidził z powodu jego przeszłości politycznej i poufałych stosunków z księciem Walii, ponieważ sądził, że F. zachęca go do nieporządnego życia; stąd usiłował go się pozbyć. Nadużycia kompanii Wschodnio-indyjskiej i Warrena Hastingsa skłoniły F-a do wystąpienia z projektem billu reformy rządu indyjskiego, który to projekt, jak twierdziły osoby in teresowane, czynił uszczerbek prerogatywom królewskim i prawom przyznanym w ustawach wszystkim wielkim kompaniom. F. podawał projekt powierzenia zarządu Indyami siedmiu wybranym przez parlament komissa-rzom. Ostatecznie bill, przyjęty przez izbę gmin, zotał odrzsucony w izbie lordów pod na naciskiem woli królewskiej, a ministeryum Portlanda ustąpiło miejsca gabinetowi Pitta. F. popełnił wtedy kilka błędów; rozporządzając w izbie gmin koalicyjną większością usiłował przeszkadzać Pittowi w rządach szeregiem nieprzyjaznych mu głosów, a zarazem powstrzymywał króla od rozwiązania parlamentu i ogłoszenia nowych wyborów. Większość koalicyjna topniała stopniowo w rękach F-a: d. 8 marca 1784 górowała jednym tylko głosem; 24 marca ogłoszono rozwiązanie parlamentu; nowe wybory były prawdziwą klęską dla stronnictwa F.-Portlanda, czego się zresztą powszechnie spodziewano; osobista popularność F-a upadła wskutek billu o lndyach, koalicyi z lordem North i oppozycyi w ciągu trzech ostatnich miesięcy przeciw swobodnemu odwołaniu się do woli narodu. Z trudem udało się przeprowadzić ponowny jego wybór w Westminster (6 234 głosami przeciwko 5 998). Groziło mu wtedy zajęcie ruchomości na rzecz wierzycieli. Zmuszony do opuszczenia mieszkania swego w Londynie, schronił się do swej kochanki, Elżbiety Bridget Cone, zwanej panią Armi-stead, niegdyś damy do towarzystwa pani Abington w Surrey. Tam w uroczem letniem mieszkaniu F., zajęty porządkowaniem ogrodu i biblioteki, w towarzystwie kobiety, którą bardzo kochał, przepędził kilka lat w przerwach pomiędzy posiedzeniami parlamentu. Objął znowu w parlamencie dowództwo nad swemi znacznie przerzedzonemi siłami, ale już bez powodzenia. Najsłynniejsze jego wystąpienia były w przedmiocie układów handlowych z Irlandyą i w procesie Warrena Hastingsa. Irlandya oraz Indye były zawsze głównemi klientami F-a, zapowiadającego im w przyszłości samorząd (home rule) i to, co się dzisiaj nazywa polityką impe-ryalistyczną. Przemawiał jeszcze za zniesieniem Testu (obowiązującej przysięgi protestanckiej), ponieważ tolerancya w rzeczach religii była jednym z pierwszych artykułów jego wiary, oraz za zniesieniem niewolnictwa. W tym czasie książę Walii często go odwiedzał u pani Armistead; był wtedy rozkochany w pani Fitz-herbert. Napróżno mu F. przedstawiał wszystkie złe skutki tajnego małżeństwa, które jednak zostało zawarte. Lecz książę ukrył to małżeństwo, nawet przed samym F-em, który, nie wiedząc o niczem, uroczyście temu zaprzeczył w pełnym parlamencie, na posiedzeniu d. 20 kwietnia 1787; w kilka dni potem dowiedziano się, że ręczył za rzecz nieprawdziwą, co go mocno zmartwiło. Zresztą jego dobra wiara w tym razie nie może być podejrzewaną. Wskutek tego wypadku F. wraz ze swoją kochanką udał się do Włoch i Szwajcaryi. Lecz w listopadzie wysłaniec księcia Portland odwołał go do Anglii. Król dostał pomieszania zmysłów; książę Walii podniesiony do godności regenta państwa, zdaniem powszechnem, miał utworzyć ad-ministracyę w duchu pragnień Foxistôw. Tymczasem we Francyi nastąpiły wypadki lipcowe 1789 roku. F„ jako sekretarz stanu w mini-steryum spraw zagranicznych, prowadził zawsze politykę przeciwną Francyi; lecz obecnie rewo-lucya wprawiła go w zachwyt, jak przedtem rewolucya amerykańska, co zniechęciło ku niemu dawnego jego przyjaciela i współzawodnika, Burkego. W parlamencie trzymał stronę Rossyi przeciwko Pittowi w czasie turecko-ros-syjskiej wojny r, 1790—1, i zasłużył na to, że

Cesarzowa Katarzyna II umieściła popiersie jego pomiędzy popiersiami Cycerona i Demostenesa. F. pochwala wypadki 10 sierpnia w Paryżu i zwycięstwo pod Valmy, które, narówni z pogromem Anglików pod Yorktown i Saratoga, uważa za najszczęśliwsze dziejowe zdarzenia. Szlachetne te porywy zniechęciły wszakże ku niemu większą część jego stronników, którzy się od niego usunęli i zgrupowali się pod przewodnictwem księcia Portland. F. był tern zasmucony, ale nie zgnębiony. Po wypowiedzeniu wojny Francyi podał cały szereg rezolucyj potępiających politykę mi-nisteryum, które wszystkie odrzucono 270 głosami przeciwko 44. Szowinizm ludowy wybuchnął przeciwko niemu; Gillray przedstawił go jako francuskiego sankiulota, on zaś tymczasem pędził swobodny żywot, bez żalu i goryczy, w zaciszu wiejskiem pani Armistead, studyując z zamiłowaniem utwory poetów starożytności i prowadząc ożywioną korrespondencyę z synowcem swoim, lordem Holland, podróżującym wówczas po krajach stałego lądu Europy. W listach tych wyraził zdanie, że gdyby mógł zaszczytnie wycofać się z polityki, niezwłocznie-by to uczynił. Uważał się jednak jeszcze za potrzebnego, jako rycerz walczący za dobre, lecz nieszczęśliwe i prześladowane, sprawy. Podczas wojny wygłosił kilka pięknych mów przeciwko Pittowi, za pokojem, za reformą wyborczą i t d. W 1795 r. 28 września zaślubił swoją kochankę w Wytton w hrabstwie Huntingdonshire. Od tej chwili rzadko już ukazywał się w Westminsterze, poświęcając się gorliwie ulubionym swoim studyom. Zaczął pisać historyę rewolucyi 1688 r. W maju 1798 na pewnym obiedzie wniósł toast: „za zdrowie prawdziwego naszego monarchy, ludu!” za co został wykreślony z listy członków rady tajnej. Posunął się aż do zalecania swego projektu federacyi z Irlandyą. Pokój w Amiens ucieszył go niewymownie. W lipcu 1802 zwiedzał Hollandyę i Francyę. W Paryżu widział się z Bonapartym, a wrażenie, jakie odniósł, wyraził w tych słowach: „pierwszy konsul jest to młody człowiek, upojony powodzeniem.” Wierzył wszakże zapewnieniom pokojowym Bo-napartego, lecz czyny jego zmusiły F-a po raz pierwszy przemawiać za wojną, w marcu 1803. F. wyrażał zupełną pogardę dla stojącego u steru rządu ministra Addingtona, którego dy-missya nastąpiła 30 kwietnia 1804 wskutek koalicyi, utworzonej pomiędzy F-em, Grenvillem i Pittem. Ten ostatni, stojąc na czele nowej administracyi, nie zdołał przezwyciężyć wstrętu Jerzego III do swego sprzymierzeńca. Pitt umarł 21 stycznia 18 )6, a na jego miejsce Jerzy III powołał lorda Grenville; ten odpowiedział, że, zanim utworzy gabinet, musi wprzód naradzić się z F-em; król ustąpił; F. po raz trzeci został sekretarzem stanu w ministeryum spraw zagranicznych, okazał się pełnym uszanowania i łatwym w stosnnkach, a Jerzy III zrzucił z serca dawną

swą niechęć. Lecz stary przewodzeń liberalnego 1 Opierał się przez dwa iata i wreszcie w kwië-stronnictwa okazywał już wyraźne oznaki osła- tniu 1832 r. chwycił za oręż. Amerykanie, któ-bienia; ostatnim jego czynem był projekt znie- rzy pamiętali mu przyjście z pomocą Anglikom sienią handlu niewolnikami. Przed śmiercią ka- w t. zw. Drugiej wojnie o niepodległość zał sobie odczytywać Wergiliusza i Drydena. (1812—15), z zaciętością postanowili opór złamać i postawili na swojem: po wytrwałej walce dostali w moc swoją i Czarnego Jastrzębia, i wielu jego wojowników (sierpień 1832). On sam znalazł się w Waszyngtonie, gdzie go obejrzeć pragnął gen. Jackson, ówczesny prezydent; później ostatniego niepodległego Saka osadzono w więzieniu w New-Yorku. Szczątki F. I., wypędzone za Mississippi, na zachód, zwolna rozpłynęły się w postępującem osadnictwie.

W rzeczach dotyczących religii był zupełnym niedowiarkiem, jednak, aby zrobić przyjemność żonie, zgodził się na odczytywanie modlitw przy swem łożu, lecz nie zwracał uwagi na te obrzędy. Pochowany został w opactwie Westmisterskiem, obok Pitta. W ogóle charakter tego męża stanu jest sympatyczny: domagał się praw dla wszystkich uciśnionych i ten libertyn okazał się najbardziej ludzkim ze wszystkich swych współczesnych. Pozostawił po sobie dzieło bez głębszej wartości: „History of the early part of the reign of James II witli an introductory chapter.” (Londyn, 1808 in 4-o) z dodatkiem, zawierającym depesze, wyjęte z archiwów ministeryum spraw zagranicznych w Paryżu (korresp. Barillona). Mowy jego („speeches”) wydane zostały w 6-u tom. w 1815 r. —Bibl. Lord Rüssel „Memorials and Correspondence of C. J. Fox (1853 —57, 1 tom.) oraz: „Life and Times of C, J. Fox.” (1856—59, 2 tomy); Księżna Liechtenstein „Holland House” (Londyn 1874), W. Hunt ^Dictionary of national biography” (Londyn 1889).

Fox Henryk, ob. Holland Henryk lord.

Fox, herb polski, ob. Foks.

Fox-Indians (Indyanie „Lisy”), plemię Indyan

Fox River, rzeka w stanie Wisconsin, Unii Północno-Amerykańskiej, wpada od zachodu do jeziora Winnebago, które przepływa, i następnie opuszcza je w stronie północnej, by pod m. Green-Bay przelać swe wody do jez. Michigan. W górnym biegu łączy się za pomocą kanału z rzeką Wisconsin, przez co ustaloną jest kom-munikacya wodna między rz. Mississippi i jez. Michigan.    And- s‘ '

St. Kew.

ocean

Foxa Kanał, obszerna cieśnina, i morze między ziemią Baffina, wyspą Southhampton i pół-wyspem Melville; przecina ją koło biegunowe północne i południk 80-go stopnia dł. zd. Gr.; odkryta w r. 1615 przez towarzyszy Baffina, później zapomniana, wreszcie w r. 1631 przez Foxa odnaleziona. Wyjście z niej na

na

amerykańskich, z licznego w XVI i XVII w. Atlantycki jest przez cieśninę Hudsońską, a narodu Algonkwinów, odkrytego przez Frailcu- dalsze wody m. Lodowatego przez cieśninę Fury zów pomiędzy rzekami: Ottawą i św. Wawrzyń- i Hekla.    An<1, s‘

cn, ale rozpostartego daleko na północ i południe Foy Makymilian Sebastyan, generał od pięciu jezior. Połączeni    byli z Sakamifang. sac—    i polityk    francuski (*    w Ham, w dep. Sommé,

wór) i stąd przez pisarzy    amerykańskich wymię-    5 lutego    1775 — f w    Paryżu 28 listop. 1825).

niani jako „Sacs and Foxes”. Plemię F. 1. poznali j Ukończywszy chlubnie nauki klasyczne w kollè-Francuzi w r. 1680 około Green Bay na zacho- gium oratoryanów w Sóissbns, wszedł, mając lat dniom wybrzeżu jeziora    Michigan, którego oba    15, do szkoły artylleryi La Fère i odbywał kam

brzegi musiały być w    ich posiadaniu, skoro    panie w    latach 1792,    1793 i 1794. Uwięziony

w r. 1712 załoga francuska w Detroit, w za- z rozkazu reprezentanta, Józefa Lebon, za pro-chodnim rogu jeziora Erie, doznała ich napaści, test przeciwko nadużyciom terroryzmu, odzyskał odpartej przecież przy pomocy Ottawów. Panując wolność po dniu 9-tym Thermidora. Szczerze nad kommunikacyami od Green Bay i Fox-River przywiązany do rewolucyjnych zasad, F. nie po1 na północ i południe, często wchodzili w drogę chwalał zabiegów Bonapartego w celu objęcia Francuzom; przez Wisconsin zapuszczali się na- najwyższej władzy. Głosował w r. 1802 prze-wet w głąb Illinoisu. Odmianą Foxów byli Ki- ciwko dożywotniemu konsulatowi, a wskazany ka],nowie na północ od rz. Illinois, wpadającej jako stronnik generała Moreau, omal nie zo-do Misssisippi. Plemię wzięte w całości obszarem stał aresztowany. Jako szef sztabu artylleryi wędrówek swoich stykało się od zachodu z Czy- w obozie pod Utrechtem, nie chciał głosować piuami (Chippewau)) od połnoco-zachodn z krwio- za ustanowieniem cesarstwa. Wskutek tego żerczymi Siuxami. W walkach bratobójczych przez kilka lat był jakby w niełasce, pomimo XVIII wieku Fox-Indians występują pod rokiem to, że się odznaczył w Austryi i na Morawach 1722-ym jako wrogowie lllinoisów, zamieszka- w r. 1805, w Dalmacyi i wé Friułu w r. 1806, łych nad rz. t. n., i w przymierzu z Kikapua- i w Konstantynopolu w 18<>7, gdzie łącznie z Se-mi wypędzają ich z siedzib. Niszczejąc stopnio- bastianim w przeciągu kilku dni obwarował wo przez walki i choroby, wypierani coraz da- Dardanelle przeciwko Anglikom. Posłany pod lej na zachód, w r. 1830 „sprzedali” swoje zie- koniec 1807 roku do armii Junofa, wziął chlu-mie Stanom Zjednoczonym. Jeden tylko Czar- bny udział w bitwie pod Vimeiro, która mu ny Jastrząb (ang. „Black Hawk”), naczelnik ple- wreszcie zjednała stopień generała brygady (3 mienia Saków w Illinois, odmówił sprzedaży, września 1809), potem walecznie wspierał mar-

St. Rew.

Dr J. P.

szatka Soult’a i taki pozyskał szacunek u Masse-ny, podczas wyprawy jego do Portugalii, że marszałek, po bitwie pod Busaco, polecił mu przedstawić ustnie cesarzowi wszystkie trudności, jakie w tej wyprawie napotkał.—Napoleon, który znał generała F. tylko z nazwiska, był zachwycony niezwykłą jego biegłością w sprawach dotyczących polityki i wojskowości, szlachetnością jego charakteru i świetną wymową. Pożegnał go, ofiarując mu gratyfikacyę w wysokości 20 000 fr. dochodu i mianując go generałem dywizyi. Za powrotem na półwysep Iberyjski F. okazał się równym najsłynniejszym wojownikom owej epoki, zwłaszcza po zdobyciu Vittorii w r. 1813, gdzie złożył dowody energii i strategicznych zdolności. Mając sobie powierzone dowództwo dwócli dywizyj w Biskai, trzymał się w tej prowincyi długo i prawie zawsze z powodzeniem, niepokojąc skutecznie wielką armię Wellingtona. W chwili, gdy wkraczała na terrytoryum francuskie, cjfnął się do Francyi, nie pozostawiwszy ani jednego jeńca, ani jednego działa w ręku nieprzyjaciela i na polu bitwy pod Orthez otrzymał ciężką ranę, zrazu poczytywaną za śmiertelną (27 lutego 1814). Zanim odzyskał zdrowie, co trwało przez czas długi, nastąpił upadek cesarstwa. Generał F., jako wielki kawaler legii honorowej i generał inspektor piechoty w Nantes, nie zdradził Burbonów za powrotem Napoleona z wyspy Elby. Przyłączył się do cesarza, zresztą bez zapału i bez nadziei, wtedy dopiero, gdy Ludwik XVIII opuścił Paryż. Otrzymawszy dowódtwo dywizyi w korpusie marszałka Neya, walczył pod Quatrebras i pod Waterloo, 18 czerwca 1815, gdzie otrzymał piętnastą z rzędu ranę. Za powtórnej Restauracyi był przez niejaki czas w niełasce; dopiero za ministeryum generała Gouvion Saint-Cyr (1817) odzyskał swój tytuł generał-inspektora. Ale największej sławy dobił się nie przez wojenne swe czyny; polityka zawsze miała dla niego największy urok. Wyborcy z Peronne wysłali go w r. 1819 do pałacu Burbonów. gdzie od pierw-wszej swej mowy stanął w rzędzie najsławniejszych mówców parlamentarnych we Francyi i na tern stanowisku pozostał aż do śmierci. Generał F., jak się zdaje, nie brał czynnego udziału, jak La Fayette, Manuel i niektórzy inni z jego przyjaciół, w spiskach przeciwko Restauracyi, knowanych w r. 1822 i 1823; tylko z mównicy śmiało i wytrwale bronił swobód publicznych dawnej armii i sprawy rewolucyi. Celniejsze jego mowy były: w r. 1820 o wolności indywidualnej i o wolności prasy, o prawie podwójnego głosowania; w r. 1821 o rewolucyach we Włoszech, o prawie donataryuszów; w r. 1822 i 23 o spiskach liberalnych, o sprawach hiszpańskich; brał też niemały udział w corocznych. rozprawach nad budżetem. Popularność jego wzrastała ciągle. Gdy w r. 1824 przyszło odnowić skład izby, został jednocześnie wybra-

tóucykl. Pow#ł 11 astr. Zosz. 176. T, XXII.

ny w Paryżu, w Saint Quentin i w Vervins. Zwalczał całemi siłami siedmiolecie, prawo o in-demnizacyi emigrantów i po raz ostatni zabrał głos 10 maja 1825, protestując przeciwko przedwczesnemu przeniesieniu w stan spoczynku pięćdziesięciu dwóch generałów z epoki cesarstwa. Dotknięty chorobą serca, pod opieką żony odbył wycieczkę w Pireneje, która dla niego by-ła szeregiem owacyj, pełnych zapału, ale z której powrócił w stanie niepozostawiającym żadnej nadziei. Śmierć jego w całej Francyi uważaną była jako klęska narodowa. Sto tysięcy osób składało orszak pogrzebowy; trumnę jego niesiono na barkach aż do cmentarza Père La-chaise. Ponieważ pozostawił pięcioro dzieci bez żadnego majątku, przyjaciele jego ogłosili składkę na rzecz sierot, a dobrowolne na ten cel ofiary w przeciągu kilku tygodni urosły do miliona franków. W dzisiejszych już czasach w ro-dzinnem jego mieście wzniesiono na cześć jego posąg. Wkrótce po jego śmierci zebrano i ogłoszono drukiem jego Mowy w Paryżu 1826 2 t. in 8-vo. Wdowa po nim ogłosiła też pod jego imieniem pierwszą część jego historyi wojny na półwyspie (Paryż 1827, 4 t. in 8-vo). Należy jednak zaznaczyć, że to opowiadanie, godne zresztą uwagi, nie jest pisane przez generała, który pozostawił tylko notatki, z nich dopiero po jego śmierci ułożył wspomniane dzieło Tissot. — Cuis sin „Vie militaire, politique et anecdotique du general Foy”; Vidal „Vie militaire et politique du general Foy”; Vieil-C as tel „Histoire de la Restauration”.

Foy Franciszek (* w r. 1793 w Fontaine-sous-Montaiguillon [dep. Seine-et-Marne] f d. 20 kwietnia r, 1867), lekarz-farmakolog. Do nauk zawodowych przykładał się w Paryżu, w r. 1817 został magistrem farmacyi, w 1830 zaś doktorem medycyny. W r. 1831 powołany był do Warszawy dla zwalczania cholery i odznaczył się tam swą działalnością; zebrane wtedy doświadczenia opisał w książce: „Du choléra-mor-bus de Pologne etc.” (Paryż 1832) i otrzymał za nią nagrodę od Akademii umiejętności. Powróciwszy do Paryża, został aptekarzem uaczel-nym w szpitalu du Midi, takie samo stanowisko zajął później w szpitalu S. Ludwika, i pozo-zostawał na niem do r. 1858. Wykładał też w czasie tym farmakologię. Z dzieł jego przytoczyć można: „Cours de pharmacologie” (Paryż, 1830; 2 t.); „Histoire du choléra-morbus à Paris etc.” (tamże 1832); „Traité de matière médicale et de thérapeutique” (tamże 1843; 2 tomy) i „Manuel d’hygiène” (tamże, 1845); pisywał też wiele dla gazet lekarskich, osobliwie dla „Censeur médical.” Por. Sach aile „Les médecins de Paris, jugés par leur oeuvres etc” (Paryż 1845, str. 308); G. Vapereau „Dictionnaire universel des contemporains” (Paryż 1880,wyd. IL s. 675).

Foyait (geolog). Jest to szczególna skała, stanowiąca według Werveke mieszaninę orto-

124

K. J.

St. Rew.

klazu, nefelinu, augitu, sodalitu, tytanitu, niewielkiej ilości hornblendy, miki, magnetytu i apatytu. Występuje w górze Foya w Portugalii, oraz w Grenlandyi południowej.

Foyatier Dyonizy, rzeźbiarz francuski (* w Boussier w dep. Loary 22 września 1793—f 19 listopada 1863 r. w Paryżu'. Syn ubogiego tkacza, w paehoięctwie musiał paść trzodę, ale, mając wrodzony talent do rzeźbiarstwa, namiętnie oddawał się lepieniu z gliny oraz wy-rzynaniu z drzewa figurek rozmaitych, w czem powoli doszedł do takiej wprawy, że za wyroby swoje zebrał skromny fundusik, który pozwolił mu udać się do Lyonu i wstąpić tam do szkoły sztuk pięknych, gdzie był uczniem Marina i Lemota. W r. 1817 przeniósł się do szkoły paryskiej, a w 1819 zdobył w Salonie drugi medal za Młodego Fauna i za kilka popiersi. Od r. 1822 do 1827 pracował w Rzymie i w tym ostatnim roku wystąpił świetnie w Salonie z posągiem gipsowym Spartaka, który r. 1831 wyrzeźbiony z marmuru zdobi dziś ogród tuiłeryj-ski, gdzie także znajdują się jego Żołnierz - rolnik oraz Germanik. Z wielkiej liczby rzeźb jego późniejszych godne są wymienienia: posąg marmurowy Stefana Pasquier (z r. 1854), Joanna d’Arc, posąg konny na pomniku wzniesionym w Orleanie (1855) i fryz łuku tryumfalnego de 1’Etoile.    *

Foyer (wyraz francuski, z łacin focus— ognisko), tak się w teatrze nazywają dwie sale: jedna obok sali widzów, przeznaczona dla publiczności, druga zaś obok sceny—dla artystów. W pierwszej podczas antraktów widzowie teatralni, znużeni długiem siedzeniem w fotelach, szukają wytchnienia fizycznego, przechadzki, pogadanki, albo posiłku w znajdującym się przy niej bufecie. W niektórych teatrach sale takie odznaczają się wielkim przepychem; do rzędu najwspanialszych należy: F. Opery w Paryżu z prze-ślicznemi malowidłami Pawia Baudry, oraz F. Komedyi francuskiej, wyglądające jak prawdziwe muzeum, przepełnione dziełami sztuki: obrazami, biustami, portretami i t. p. F. artystów, z małemi wyjątkami, bywa zwykle znacznie skromniejsze i służy aktorom tylko do wytchnienia podczas tych scen, w których nie występują, i obmyślenia gry swej do następnych. R Fra, włoskie skrócenie wyrazu frate=brat, używane przed imionami szczególniej zakonników.

Fraas Karol Mikołaj, współczesny pisarz w dziedzinie rolnictwa (* 3 września 1810 w Rot-telsdorf w Wyższej Fraukonii—f 9 listopada 1875 w Neufreimann w pobliżu Monachium); stu-dyował tamże od 1830—34 medycynę i botanikę, a w r. 1835 przeniósł się do Aten, jako dyrektor królewskich ogrodów i państwowej szkółki drzew, oraz profesor botaniki przy nowo otworzonym uniwersytecie w stolicy Grecyi. W r. 1842 został nauczycielem rolnictwa i hisforyi naturalnej w szkole rzemieślniczej we Freising, w r. 1845 inspektorem i nauczycielem chemii i technologii w centralnej szkole rolniczej w Schleissheim, w 1847 profesorem rolnictwa w uniwersytecie w Monachium, w 1853 dyrektorem centralnej szkoły weterynaryi. Wspólnie z Liebigiem kierował stacyą doświadczalną generalnego komitetu bawarskiego stowarzyszenia rolniczego, którego był głównym sekretarzem, i ogłosił drukiem rezultaty dokonywanych w tej stacyi doświadczeń (Monachium 1858—61); wydawał też czasopismo tego stowarzyszenia. Od r. 1864 mieszkał w posiadłości swojej Neufrei-mann pod Monachium. Wywarł on wyraźny wpływ na stosunki rolnicze w Bawaryi i czynnie się zajmował zorganizowaniem kredytu dla rolników; czynił starania w celu rozpowszechnienia sztucznej hodowli ryb w Niemczech za-ł >żył pierwszą wielką fabrykę nawozów sztucznych w Bawaryi i pracował nad otwarciem nowych dróg dla nauki weterynaryi w Niemczech. F. napisał: „Synopsis florae classicae” (Monachium 1845); „Klima und Pflanzenwelt in der Zeit” (Landsh. 1847); „Geschichtliche Uebersicht der Fortschritte der landwirtschaftlichen Erkenntnisse in den letzten 100 Jahren” (Praga 1851 — 1852, 2 tomy); „Schule des Landbaues” (5-te wydanie Monachium 1871); „Bayerns Rinderrassen” (tamże 1853); „Die Natur der Landwirtschaft” (tamże 1857, 2 tomy); „Buch der Natur für Landwirte” (tamże 1860); „Die künstliche Fischerzeugung” (2-e wyd. tamże 1854); „Die Ackerbaukrisen und ihre Heilmittel” (Lipsk

1866); „Geschichte der Landbau- u. Forstwissenschaft seit dem 16 Jahrhundert” (Monachium 1866); „Das Wurzelleben der Kulturpflanzen” (1-e wyd. Berlin 1872); „Dorfgeschichten” (Monachium 1870, 2 części). F. założył też tygodnik rolniczy w Monachium.

Fraas Oskar, geolog (* 17 stycznia 1824 w Lorch pod Remsthal), słuchał teologii w Tybindze, zarazem pod Quenstadtem oddawał się studyom przyrodniczym, osobliwie geognostycz-nym, potem został wikaryuszem swego ojca w Balingen. W 1840 objął wikaryat w Leut-kirch. W 1848 udał się do Paryża, gdzie przez pewien czas uczęszczał do szkoły górniczej, co nastręczyło mu sposobność do zabrania blizkich stosunków z D’Orbignym i Elie de Beaumontem. W r. 1850 otrzymał probostwo w Laufen; w 1853 powołano go na konserwatora przyrodniczego gabinetu królewskiego w Sztutgardzie, w 1856 zamianowano profesorem, w 1859—członkiem kom-missyi do ułożenia atlasu geognostycznego Wirtembergii. Na tern stanowisku wykonał wiele prac geologicznych po części wespół z Deffne-rem. W latach 1864 — 65 odbył po Egipcie i Arabii podróż naukową, która przyniosła bogate plony. W 1872 r. został prezesem niemieckiego towarzystwa etnograficznego. W 1875. na pro-pozycyę gener.-gubernatora Rustema paszy, przed-

E.

Otóż

(Lipsk 1830).

sięwziął poszukiwania geologiczne na Libanie. W 1898 przeszedł w stan spoczynku, Napisał: „Die nutzbaren Mineralien Würtembergs” (Sztut gard 1860); „Fauna von Steinheim, mit Ricksicht auf die miocänen Säugethier- und Vögelreste” (1870 tamże); „Vor der Sündfluth”, historya świata pierwotnego (wyd. 3-e tamże 1870); „Aus dem Orient” (tamże 1867); „Drei Monate am Libanon” (wyd. 2-e tamże 1876); „Geologische Beobachtungen am Libanon” (tamże 1878): „Aöto-saurus ferratus” (tamże 1877); „Würtembergische Eisenbahnen mit Land und Leuten an der Bahn” (tamże 1886); „Geognostiche Beschreibung von Würtemberg, Baden und Hohenzollern” (tamże 1882)- „Aus dem Süden. Reisebriefe aus Südfrauk-reich und Spanien” (tamże 1886); ostatnie dzieło opracował wespoły z synem, Eberhardem F-em (* 1862), docentem prywatnym geologii, który oprócz tego napisał „Geologie im kurzen Auszug” (1830); „Scenerie der Alpen” (Lipsk 1895) i inne.

Fraates (Phraates), królowie Partów, ob. Parto wie.

Fra-Bartolommeo, ob. Bartolommeo.

Fracastoro (Fracastor i, Fracastorius) Hieronim (* w r. 1483 w Weronie—f d. 8 sierpnia r. 1553), znakomity lekarz, fizyk, astronom i poeta. Do nauk przykładał się w uniwersytecie padewskim, i już w r. 1502, mając zaledwo lat 19, został tamże profesorem logiki; gdy w siedm lat później uniwersytet ten wskutek zamieszek wojennych na czas pewien zamknięto, udał się do Pordenone, gdzie właśnie krótko przedtem otwarto nową wszechnicę, i tamże katedrę otrzymał. Następnie zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Weronie i w Wenecyi, albo przemieszkiwał w willi swej, Incaffe zwanej; podobno służył też jako lekarz wojskowy w wojsku weneckiem. Pod koniec życia był powołany do Rzymu na lekarza nadwornego Ojca świętego.—Przez niego przymiotowi (ob.) nadaną została nazwa „Syphilis”, przyjęta prawie bez wyjątku przez wszystkie narody europejskie, pomimo, że jest dowolnym i czczym wymysłem wyobraźni F-a. W r. 1530 wydał w Weronie utwór poetyczny po łacinie p. n. „Syphiiidis, sive inorbi gallici libri très”, napisany heksametrami wytwornemi i posiadający niepoślednią wartość poetyczną, obok treści dla dziejów chorób wenerycznych ważnej, w poemacie tym opowiada bajkę, że Syphilus, pasterz króla Alcithousa (obie te osoby są jego wymysłem i nie istniały nawet w podaniach mitologicznych) obraził boga słońca, odmawiając mu czci, a wznosząc ołtarze królowi swojemu, za to więc ukarało go bóstwo zagniewane chorobą nową, której od imienia jego nadano nazwę (Syphilidenque ab eo labern dixere coloni. Ks. III, w. 4S2). Poemat wymieniony doczekał się kilkunastu wydań i wielu tłóma-czeń na języki: włoski, francuski i niemiecki.

Najnowszy przekład francuski ogłosił A. Fournier (ob.), p. n. „Fracastor, La Syphilis (1530); Le mal français (1546). Traduction et commentaires” (Paryż 1869); wydania i tłómaczenia inne podaje Choulant (ob.) w wydaniu lipskiem z roku 1830 i Ha es er (ob.) w „Lehrbuch der Gesch. der Medicin” Wyd. 3 e T. III, Jena 1882, str. 246). Drugiem dziełem jego, bardzo waż-nein dla dziejów chorób zakaźnych i zaraźliwych, jest: „De eontagionibus et contagiosis morbis et eorum curatione” (Wenecya 1546); w dziele tern, między innemi, wypowiada się też stanowczo za zaraźliwością gruźlicy płuc. Jeszcze inne dzieła jego, tu pominięte, wyszły razem z przytoczonemi jako „Opera omnia etc” w We-necyi w r. 1555 (wyd. późniejsze tamże 1574 i 1584, oraz w Lyonie 1591).—Por. Giambat-tista Conato „Elogio di Girolamo F.” (Werona 1811); Ré veille-P arise w „Gazette méd. de Paris” (1842, str. 433) i S. Purjesz w „Wiener med. Wochenschrift” (1884, str. 317, 353, 358); życiorys obszerny poprzedza też wymienione wydania zbiorowe, oraz znajduje się w wydaniu Choulanta poematu „Syphilis”

Dr J. P.

Fracht, podług słownika J. Karłowicza i innych ma potrójne znaczenie, a mianowicie: 1) przewóz, transport towarów; 2) ładunek czyli towary przewożone i wreszcie 3) opłata za przewóz towarów. W mowie pospolitej używany jest najczęściej na określenie dokumentu, zwanego listem frachtowym, cedułą czy też kuponem kolejowym.— We wszystkich krajach opłatę przewozową regulują taryfy (ob.), bądź układane bezpośrednio przez drogi żelazne, bądź też wydawane pod kontrolą rządów.—List frachtowy nabrał szczególnego znaczenia z chwilą otwarcia dróg żelaznych, a rozszerzenie sieci tych dróg nadało temu dokumentowi pierwszorzędną doniosłość pod względem prawnym.-Już kodeks handlowy Napoleona wspomina o cedule lądowej. Art. 101 orzeka, że ceduła lądowa (list przewozowy albo frachtowy) stanowi kontrakt między wysyłającym a furmanem, albo między wysyłającym, kommissantem i furmanem. Dalej prawo wymaga, aby ceduła taka była datowaną, aby wyrażała naturę, wagę lub miarę przedmiotów przewożonych, czas, w którym przewóz uskutecznionym być powinien, imię, nazwisko i zamieszkanie kommissanta, za pośrednictwem którego przewóz się odbywa, jeżeli on był użytjm, imię i nazwisko tego, do kogo towar był wysłany, imię, nazwisko i zamieszkanie furmana. Ceduła wymieniać musi z kolei: cenę przewozu, wynagrodzenie należące się z powodu opóźnienia; podpisaną będzie przez wysyłającego i kommissanta, przedstawia na boku znaki i liczby przedmiotów przewożonych. — O kuponie kolejowym u nas patrz Drogi Żelazne (prawo), Tom XVII, str. 78 i nast.; o cedule w stosunkach międzynarodowych tamże

str. 87. Konosament.

stał d. 10

-'S

F. D.

zmyśloną.

.V

Em. S.

And. S.

O cedule wodnej i morskiej, patrz

H. K

Fra-Diavolo („Brat dyabeł”) właściwe nazwisko Mieliele Pezza, bandyta włoski (* 1760 w Itri); przystał do bandy rozbójników i został wkrótce ich hersztem. Kardynał Ruffo posługiwał się nim w walce z Rzecząpospolitą Parte-nopejską w charakterze pułkownika; walczył F.

D. także na terrytoryum rzymskiem na czele swej wzmocnionej i zorganizowanej bandy. W r. 1806 zadał w Neapolu dotkiwe ciosy Francuzom, ale wypędzony został następnie z powodu złego prowadzenia się. Później, wezwany znów przez Sidneya-Smitha, pustoszył ogniem i mieczem Kalabryę, aż wreszcie przez zdradę wpadł pod San Severino w ręce Francuzów i, mimo interwencyi angielskiej, powieszony zo-opada 1806 r. Na tle przygód Charles Nodier swego Jana

S bo gara. Treść opery Aubera F. D. jest

Wł. n.

km

•11

i”

li

aj

r<i

f"

Fig. 257. Fraenkel ^herb polski).

Fraenkel. Herb polski z nadania. W polu czerwonem, na wstędze czarnej, idącej ukośnie w lewo, trzy złote sześciopromienne gwiazdy. Nad wstęgą połowa orła czarnego skośnie, skrzy,-dłem do góry, z głową w lewo. Pod wstęgą czapka Merkurego, barkiem skrzydeł zwrócona w prawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy białe strusie pióra. Labry czerwone, podbite srebrem. Tarczę podtrzymują dwa charty białe z głowami zwróconemi w tył. Pod herbem godło: „Sapienter et audacter”. Nadany Antoniemu Edwardowi Fraenklowi v. Frenklowi, bankierowi warszawskiemu, ex-neoficie, za zasługi dla kraju w dniu 14-tym stycznia 1839 roku na mocy artykułu 2-go, ustępu 3-go Prawa o szlachectwie z r. 1836 („Herb. król. Polskiego”). W r. 1857 rodzina Frenklów otrzymała tytuł baronowski rossyjski (Borkowski; Polaczek). D-

Fraenkel Wilhelm dr., znakomity profesor nauk inżynierskich na politechnice w Dreźnie (* w 1841 w Odessie); wykłady F-a na politechnice Drezdeńskiej trwały przez lat 25 bez przerwy. Po dłuższej chorobie zmarł 13 kwietnia 1895. Znakomity ten uczony i pedagog znany jest w literaturze technicznej z szeregu poważnych prac. W wydawnictwie zbiorowem prof. Winklera (ob.), p. t. Nauka o budowie dróg żelaznych, opracował dział o tarczach obrotowych i prze suwnicach; on też pierwszy wykreślił linie wpływowe i oznaczył prawo pracy przy odkształceniach, równocześnie z włoskim badaczem Castigliano. Przyrząd obmyślany przez F-a do mierzenia natężeń prętów w belkach mostowych jest najlepszą tego rodzaju konstrukcyą; oprócz tego zbudował dwa apparaty, doniosłe w kolejownictwie: pierwszy do mierzenia ugięcia mostów, drugi do mierzenia drgań poziomych i pionowych.

Fraga, miasto powiatowe w hiszpańskim departamencie Huesca (Arragonia), na samej granicy z departam. Lerida i na lewym brzegu rz. Cinca (systemat Ebro przez Segre); było niegdyś twierdzą; — dotąd istnieje stary zamek maurytański; 6 750 m-ców. Tu Maurowie w r. 1134 zadali klęskę Alfonsowi I, królowi Arrago-nii (Bataliadorowi).

Fragaria, ob. Poziomka.

Fraget Józef, znakomity przemysłowiec, założyciel pierwszej u nas fabryki wyrobów platerowanych, prowadzonej dziś przez syna, Dezyderego. pod dawną firmą F. J. (* 25 maja 1797. we Francyi w La Fertó sous Jouarre — j 17 lipca 1867 w Warszawie). Kształcił się w instytutach politechnicznych w Paryżu i Berlinie, a w r. 1824 przybył do Warszawy, ściągnięty tu przez ówczesnego ministra spraw wewnętrznych, lir. Mostowskiego. Przy zapomodze rządowej otworzył pierwszą fabrykę swoją w oficynie domu Łubieńskich przy ulicy Królewskiej. Skromny zrazu ten zakład pod umiejętnem i energicz-nem kierownictwem swojego twórcy, pomyślnie i szybko się rozwijał, wyroby jego bowiem, pełne smaku artystycznego, czy-to rzeczy kościelnych, czy to zastaw stołowych, coraz-to większej nabierały wziętości i coraz szerszy pokup znajdowały. Dzięki temu już w r. 1844 mógł F. przenieść fabrykę swą do obszernych zabudowań, umyślnie dla niej wystawionych w posessyi przy ulicy Elektoralnej A® 84, którą nabył na własność, gdzie i dotychczas fabryka F-a się mieści. W roku zgonu F-a, który oprócz tego założył pierwsze u nas laboratoryum galwaniczne do pozłacania i posrebrzania swych wyrobów, a w r. 1859 zakupił w Austryi ulepszony sposób wyrabiania sztućców z nowego srebra, w fabryce jego czynnych było 24 żelaznych tokarni, gi-

sernia, modelarnia, trzy heblarnie, wiertarnie, ślu- Teodozyańskiego, który ogłoszono r. 438. F. sarnie, stolarnie, młoty balansowe, nożyce me- Watykańskie są dla tego ważnym nabytkiem, clianiczne, wentylatory zamiast miechów i t. p., ponieważ podają nam niezmieniony tekst prac wszystko wprawiane w ruch parową machiną kondasacyjną o sile 20-u koni, a 2óO-u pracowników z liczneini rodzinami znajdowało przy mej zajęcie. Ogólny zbyt wyrobów F-a, które się szeroko rozchodziły po całem królestwie i cesarstwie, wówczas już przynosił r. 200 000.

prawników i konstytucye cesarskie w formie nieskróconej. F. Watykańskie wydali poraź pierwszy Ange 1 o Mai i Fr. Bluhme w Rzymie w r. 1823; Bet h mann-Holi w eg wydał je r. 1833; Mommsen w większej edycyi r. 1859 a w mniejszej r. 1860; Huschke w swej „Jurisprud. anteiust.” Kommentarz zawiera wydanie Buchnoltza r. 1828.—Por. także Kr li

(Por. „Kłosy” z r. 1867, t. V, artykuł K. W.

ii.

Wójcickiego).

g er, Mommsen, Stu dem und: „Collectio li-brorum iuris Anteiustinianei” (tom. III, p. 1).

Fragmenta lub tituli ex corpore Ulpiani zawierają ekscerpta i dzieła prawnika Ulpiana p. t. „Liber singularis regularum”. Mają one dla nas wielką doniosłość, gdyż epitomator czyli ekscerptor nie zmienił tekstu pierwotnego. Tak zw. F. Ulpiani odkrył Tiii us (Dutillet) r. 1549 w Paryżu; rękopis ten porównywał r. 1576 Cu-jacius; od tego czasu nie było jednak o nim żadnego śladu; dopiero Sa vigny odkrył go w manuskrypcie Vaticanus reg. n. 1128, który pochodzi z X-go stulecia. Najlepsze wydanie powyższych F-ów czyli ekscerptów uskutecznili Böcking (1855), Va hien (1856), Huschke

(„Jurispr. anteiust.”) i Krüger („Collectio

T. D.

T. D.

Fragmenta Vaticana obejmują wyjątki z większego zbioru prywatnego, ułożonego z pism i prac prawników rzymskich (Pawła, Papiniana,

Ulpiana), z rozporządzeń i ukazów cesarskich, mianowicie z reskryptów i edyktów, z których niejedne znajdowały się w kodeksie Gregoryań-skim i Hermogeniańskim. Ułamki z tego zbioru odkrył Angel o Mai r. 1821 w bibliotece watykańskiej, stąd nazwa F. V. Manuskrypt

libr.” II).

* .*

T. D.

Fragmenta de iure fisci, odkryte równocześnie z Instytucyami Gaja przez Nieb ultra r. 1816, zawierają dwie kartki z dzieł prawniczych z V-go lub VI-go wieku. Kto jest autorem książki, z której pochodzą powyższe ułamki, nie wiemy. \VTiększa część uczonych przypisuje je Ulpianowi. Najlepsze wydanie Krugera z r. 1868.

WL

Fig'. 258. Fraget Józef.

genthal 1881, Krüger („Collect, libr.” III, p. 265), Huschke („Jurispr. anteiust.” p

T. D.

815 sq.).

Fragmentum de iudiciis, ułamek odkryty w Egipcie, obecnie w Berlinie, zawiera wyjątki z oddzielnego traktatu de iudiciis. albo z kommentarza do edyktu pretorskiego. Wydanie Mo mm sen a z r. 1879.

t. r>.

Fragmentum Dositheanum, czyli fragmentum veteris iurisconsulti de iuris speciebus et de ma-numissionibus. Znajduje się w książce szkolnej pod tytułem ‘Epp.r₍V£D[xaxa, czyli interpretamenta gramatyka Dozyteusza, magistra, .który żył w dru-

Fragmenta lub Scholia Sinaitica, odkryte niedawnemi czasy w bibliotece klasztornej na górze Sinai przez Greka, Bernard a kis a, zawierają ekscerpta z kommentarza greckiego do Ulpiana „libri ad Sabinum”. Zasługuje na uwagę, że tekstu łacińskiego nie dodano do kommentarza greckiego. Praca ta powstała prawdopodobnie na Wschodzie po ogłoszeniu kodeksu Teodozyańskiego, ale jeszcze przed Justynianem, gdyż ustawodawstwa tego cesarza kommentator obejmuje 28 kart powtórnie zapisanych (codex nie zna. Dzieło to było przeznaczone do użytku rescriptus, palimpsest); pierwotnie był własnością szkolnego, może w Berycie. Pierwsze wydanie klasztoru w Bobbio w Sardynii; większa część i Daresta r. 1880. Potem Zachariae Lin-kodeksu dostała się r. 1618 do biblioteki Watykańskiej, niektóre karty znajdują się w Turynie. Ułamki powyższego zbioru prac prawniczych są pismem pierwotnem, dawniejszem, pismo zaś nowsze tego rękopisu obejmuje Cassia-ni Collation es. Jaki był napis na tym pierwotnym zbiorze z pozostałych ułamków nie widać. Niema też śladu, czy ten zbiór na księgi był podzielony, lub czy był ułożony według pewnego systemu. Autora tej pracy nie znamy; zbiór sam powstał zapewnie na Zachodzie między latami 372 — 438, zawiera bowiem edykt z roku 372, a nie widać w nim śladu kodeksu

T. D.

T. D.

299 sq.

Frahier, wieś we Francyi, w departamencie Wyższej Saony, o milę od Belfortu, pamiętna w wojnie francusko-niemieckiej podczas bitew, toczonych około Belfortu d. 15—18 stycznia 1871, gdy francuski generał Bourbaki usiłował napróż-no obejść prawe skrzydło nieprzyjacielskie ge-rała Werdera.

1840).

And. S.

giej połowie IV w. po Chr. i to w trzecim oddziale, obejmującym zbiór ćwiczeń do przekładu z języka łacińskiego na język grecki. F. ten jest wzięty z jakiegoś „Liber regularum” autora, który żył za Juliana lub po nim, gdyż go cytuje. Autor F-u nam nieznany. Zwykle twierdzą, że F. ten pochodzi z „Paulusa regularum libri VII”. Wydanie uskutecznili: Pithou (1573) i Boecking (1832).— Ob. Dozyteusz „W. En-cyk. powsz.” tom XVI, str. 919

Fragmentum Atestinum obejmuje ułamek bronzowej tablicy, odkryty r. 1880 w Ateste (dzisiaj Este), który nam podaje treść starodawnej ustawy rzymskiej (lex), odnoszącej się do formuł skargowych (legis actiones). F. powyższy stoi zapewnie w związku z lex Rubri a. Wydanie z kommentarzem ułożył A libr an di („Studi e documenti di storia e diritto” II) 1881 r.—Por. także Mommsen („Hermes” XVI 1881, p. 24) i Karłowa („R. G.” Ip. 441).

Fragmentum de formula Fabiana, ułamek odkryty r. 1888 w Egipcie, dotyczy pewnej formuły; pochodzi z pracy nam bliżej nieznanej.

Por. Krüger: „Collectio librorum” III, pag.

t. d. "

And. S.

Frähn Kryś ty an Marcin, orjentalista, numizmatyk i badacz dziejów. Urodzony 4 czerwca 1782 w Rostocku, poświęcił się od r. 1800 pod kierunkiem Tiichsena studyom języków wschodnich i w r. 1807 otrzymał katedrę ich w Kazaniu. W r. 1815' został zwyczajnym członkiem cesarskiej akademii nauk, nadbibliote-karzem i dyrektorem Azyatyckiego muzeum w Petersburgu, gdzie mianowicie zasłużył się około pomnożenia bogatych zbiorów rękopisów i monet wschodnich. Umarł w Petersburgu 16 sierpnia 1851. Imię jego wsławiły głównie prace z dziedziny numizmatyki. Najważniejszem jego dziełem z tego zakresu jest „Reeensio num-morum Muliamedanorum Acad^smiae imperialis scieutiarum Petropolitanae” (Petersburg 1826), którego uzupełnieniem są „Opuscula posthuma” (2 tomy, Petersb. 1855—77), wydane po jego śmierci przez Dorna. Nadto z prac F-a godne uwagi: „Sammlung kleiner Abhandlungen, die mohammed. Numismatik betreffend” (Lipsk 1839); dalej „Neue Sammlung” (Petersburg 1844) i „Topogr. Uebersicht der Ausgrabungen von altem arab. Gelde in Russland” (Petersb. 1841). Historya Wschodu zajmowała F-a o tyle mianowicie, o ile odnosi się do dziejów starej Rossyi. Do tego zakresu należy głównie „Ibn Fosslans und anderer Araber Berichte ueber die Russen elterer Zeit” (Petersburg 1823). W „Antiquita-tis muhammedanae monumenta varia” (Petersb. 1820—22) objaśniał przedewszystkiem kufijskie napisy na mahometańskich pomnikach. Pisał również „Ueber alte siidsibir. Graeberfunde” (Petersb. 1837) i wydał „Miscellen aus dem Gebiete der oriental. Litteratur” (Petersburg

Wł.^R.

Fraize, stolica kantonu we francuskim departamencie Wogezów, okręgu St. Dié, w górzystej okolicy zachodniego stoku Wogezów, nad rz. Meurthe; sąd pokoju, szpital, kopalnie miedzi; 2 765 m-ców.

Frakno, ob. Forchtenau.

Fraknoi Will hełm, historyk węgierski (* 1848 r. w Uromeny, w komitacie Nitrzańskim), kształcił się w uniwersytecie peszteńskim, gdzie r. 1864 otrzymał stopień doktora filozofii i został profesorem w gimnazyum w Nagyszombat; otrzymawszy zaś święcenia kapłańskie, powołany był na profesora teologii w seminaryum o-strzygomskiem (Gran) i wykładał tam aż do r. 1875. Potem do r. 1879 był kustoszem biblioteki węgierskiego muzeum narodowego. W r. 1873 akademia węgierska wybrała go na rzeczywistego członka swojego i zamianowała sekretarzem sek-cyi filologicznej, w 1879 — sekretarzem generalnym, wreszcie wiceprezesem (od 1889 —18'2) Również akademia krakowska, białogrodzka i inne zaliczyły go także do rzędu członków swoich. Szybko też i w godnościach kościelnych coraz to wyższe stanowiska zajmował: r. 1878 był kanonikiem w Wielkim Waradynie, 1879 r. opatem w Szegeardzie, 1883, biskupem nominałem w Rabie, 1892—protonotaryuszem apostolskim. Pomiędzy współczesnymi historykami węgierskimi F. zajmuie naczelne miejsce ze względu na swą wszechstronność, jasne pojmowanie, doskonałe u-żytkowanie bogatych materyałów i styl wytworny. W poszukiwaniu źródeł do historyi węgierskiej całą. Europę objechał i pracował ledwie nie we wszystkich archiwach i bibliotekach. R. 1892 zamieszkał w Rzymie, gdzie założył stacyę historyczną dla dziejów węgierskich. Na polu literackiem pracuje już od r. 1862, w którym wydał ”A magyar nemzet müveltsôgi âllâsânas väzlata az el-sö fejedelmek koraban” (Przegląd kulturalnego stanu Madiarów w dobie pierwszych książąt). Od owego czasu napisał i ogłosił, obok wielu artykułów po czasopismach i mniejszych publikacyj źródeł historycznych, długi szereg dzieł ważnych, z których wymieniamy główniejsze: Piotr Paz-man i jego czasy (Peszt 1868—69 2 t.); Stan krajowego i zagranicznego szkolnictwa w w. XVI (1870); Dzieje Węgier (nowe wydanie 1873—74); Pomniki sejmu węgierskiego (z polecenia akademii węgierskiej, 18-4 —77, 6 t.); Żywot arcybiskupa Jana Vité-za (1879); Sp rzysi ężenie Martinowicza (1880): Węgry i liga kambrejska (1883); Węgry przed bitwą pod Mohaczem 1424 — 1 52 6 (przełożone na jęz. niemiecki przez

And. S.

And. S.

Schwickera 1886); Król Maciej Hunyàdy (1891), również przetłómaczony na niemieckie. W r. 1884 założył wielkie wydawnictwo źródeł historycznych p. t. „Monumentu Vaticana Hun-gariae”, których dotąd wyszło już kilkanaście tomów.    *

Fraktura (z łac.^złamanie).— W sztuce drukarskiej oznacza F. (t. j. łamane pismo) czcionki, używane do druków niemieckich, odróżniające się ostremi, łamanemi brzegami od o-krągłego pisma rzymskiego [Antiqua), które nazywano także z łacińskiego rotunda lub rotundalis. F. wzorowała się na formie liter, używanych w niemieckich rękopiśmiennych listach i tekstach. Próby w tym kierunku występują już w XV wieku u drukarzy augsburskich i norymberskich. Na początku XVI wieku w Norymberdze, gdzie kwitła wówczas szkoła kaligrafów, zwanych mody-stami, mianowicie pod kierunkiem mistrza Pawła Fischera, F., przybrawszy pewien charakter pisma, dostosowujący się do form sztuki nie-miecko-narodowej, doszła do ogólnego znaczenia i rozpowszechnienia. Uczniem Fischera był kaligraf Jan Neudoerfer starszy, z którego szkoły wychodzili głównie sekretarze nadworni cesarza Maksymiliana I, między nimi Wincenty Póckner. Wpływ kancellaryi cesarskiej i zamiłowanie cesarza do wszystkiego, co wyróżniało się charakterem niemieckim, zapewniły temu pismu wielki mir w druku. Mistrz Hieronim wyrzynał czcionki, któremi w r. 1525 Albrecht Dürer drukował swe „Underweysung der Messung mit dem Zirkel” (Norymberga); już Leonard Virstlin, braciszek klasztoru św. Afry w Augsburgu, przytacza w swej, cesarzowi poświęconej, książce, wydanej w r. 1523 „De varietate literarum latina-rum” wśród 100 charakterów pisma, Fractura germanica i Semifractura. Pod wpływem książki Durera przeszła F. i do innych książek i wytwarzała konkurencyę czcionkom zwanym szwab skie mi. Później ułożyły się stosunki tak, że F-y używano do tekstu, czcionek szwabskich do nagłówków. Stosownie do jej pochodzenia, używano faktury tylko w tekście niemieckim, po-jedyńcze zaś słowa łacińskie drukowano w nim antykwą. We Francyi nie mogła F. się przyjąć, bo miarodajni drukarze (Jodocus Badius, Simon de Colines, Robert Estienne, Michał Vascoson) gardzili nawet dawniej używanemi czcionkami go-tyckiemi, dając pierwszeństwo antykwie. Tak samo zaprowadzono antykwę we Włoszech i w A-glii. W Hollandyi drukowano początkowo F-ą, (którą tam nazywano Hoog duitsch) romanse i opisy podróży, wkrótce atoli wyparła ją antykwa. Natomiast wprowadzono F-ę w krajach północnych i łacińsko-słowiańskich, bo sprowadzały one czcionki z odlewni niemieckich. W XVIII wieku podniosła się i w Niemczech a-gitacya przeciwko F-e. Dopiero na początku w. XIV zreformowali ją Eryk i Teodor Welbaum; tymczasem jednak porzuciły F-ę Szwecya, Dania i kraje słowiańskie, a w Niemczech oświadczył się przeciwko niej bracia Grimmowie. Obecnie drukuje się w Niemczech około 60°/₀ dzieł nau kowyeh F-ą, która niepodzielnie panuje w gazetach, romansach i pismach ludowych.—Por. J. G. J. Breitkopfa „Ueber Bibliographie und Bibliophilie” (Lipsk 17 93) i F. Soenneckena „Ber deutsche Schriftwesen und die Notwendigkeit seiner Reform” (Bonn 1881), w którem oświadcza się za głoskami łacińskiemi.

Erameries, znaczna osada fabryczna w belgijskiej prowincyi Hainaut (Hennegau), w węźle dróg żelaznych; wielkie kopalnie węgla kam., browary, fabryki lin i powrozów; około 12 000 m-ców. Jest to dzielnica Borinage, słynna z bogactwa węgla kamiennego, gęstego zaludnienia i licznych dróg żelaznych.

Frampol, 1) F. przedtem miasteczko, dziś osada w gub. Lubelskiej, powiecie Zamojskim, na samej granicy z po w. Janowskim. Leży w pagórkowatej okolicy o 2 w. od prawego brzegu rz. Łady (prawy dopływ Tanwi) i przy trakcie bitym, wiodącym z Janowa Ordynackiego do Zwierzyńca; ma urząd gminny z kasą pożyczko-wo-wkładową, szkołę elementarną, stacyę pocztową, kilkanaście sklepów i kramów, około 300 domów, prawie wyłącznie drewnianych. W d. 1 st. 1890 gmina F. liczyła 6 118 m-ców, w tej liczbie 2 903 męż, i 3 215 kob.; 79.3°/₀ katolików, 1% prawosławnych, 19.7% żydów; sama zaś osada miała wówczas 2 422 m-ców, w tej liczbie 1111 męż. i 1 311 kob.; 52.6% katolików, 0.3% prawosławnych 47.1% żydów; grunta osady zajmują przestrzeń 2.6 wiorst [% Jest tu kościół parafialny, należący do dekanatu Zamojskiego; pierwotny kościół drewniany, wzniesiony w r. 1740 pod wezwaniem św. Jana Ne-pom. przez Józefa Buttlera, został w r. 1873— 1878 kosztem parafian zamieniony na murowany. Żydzi posiadają murowaną bożnicę. Ludność chrześciańska trudni się uprawą roli, dosyć żyznej, a także garncarstwem, szewctwem i tkactwem; żydzi natomiast żyją przeważnie z handlu. F. został założony w r. 1705 przez Franciszka Buttlera (nazwa ofeady od imienia założyciela); w r. 1773 podniesiono go do godności miasta, a w r. 1789 Stanisław August u-stanowił tu 7 jarmarków. Przy pierwszym podziale kraju w r. 1772 F. leżał na linii granicznej między Galicyą a pozostałą Polską.—2) F.. ob. Franpol.

Français Franciszek Ludwik, współczesny malarz francuski, pejzażysta (* 1814 w Plombières w Wogezach). Uczeń Corofa i Jana Gigo ux. Zwrócił na siebie uwagę znawców obrazem „Ogród starożytny” (1841) i odtąd słynąć zaczął jako wybitny pejzażysta, który umie łączyć idealny kierunek w układzie i traktowaniu przedmiotu z sumiennem wykończaniem szczegółów, zbliżającem go do realizmu: dlatego uchodzi z,a eklektyka. Strona idealna przeważa je-

s. s.

wyspie Sycylii, w prowincyi Messyny, nad rz. Alcantera, na samej granicy z prowincyą Katanii, u stóp góry Tre Fontane i niedaleko od północnego stoku Etny; wyrób tkanin jedwabnych i bawełnianych, sadownictwo; 4 500 m-ców.—3) F. al mare, w prowincyi Chieti, przy drodze żel. Ankona-Foggia, niezła przystań; stolica po-

And. S.

1891).

dnak w utworach jego, pełnych poezyi. Z bardzo licznych prac F-a na wyróżnienie zasługują przedewszystkiem: „Koniec zimy” (1853, w muzeum luksemburskiem); „Zachód słońca”; „Wspomnienie Włoch”; „Ścieżka w zbożu”; „Wzgórze w Onnesson” (1855); „Wieczór”; „Brzegi Sekwany”; „Okolice Paryża” (1861); „Orfeusz” (1863) i „Dafnis i Chloe” (1872). Ostatni z wymienionych obrazów uchodzi powszechnie za jego arcydzieło, zdobi ono muzeum luksemburskie. F. znanym jest także jako zdolny Illustrator; illu-strował mianowicie: „Pawła i Wirginię” (wydanie Curmera); „Rolanda Szalonego”; „Jerozolimę Wyzwoloną”; „Pieśni ludowe prowincyonalne”, a także „Touraine” i „Ogrody”, wydawane przez Mame’a. W r. 1890 wybrany został na członka francuskiej Akademii Sztuk Pięknych na miejsce Roberta Fleury.

Franc Archers, łucznicy francuscy, ob. Karol VII, król francuski.

Francastel Marya Piotr-Adryan, francuski mąż stanu (f w Paryżu 9 marca 1831 r.). Naczelnik okręgu Evreux, od 17 czerwca 1793 zasiadł w Konwencyi na miejscu wygnanego Buzo-ta. Był w liczbie członków „Góry”; 4 lipca zaliczony został do komitetu Ocalenia Publicznego, by mógł dopomódz, jako znający miejscowość, do stłumienia ruchu Żyrondystów w Normandyi. Dnia 13 października F. wysłany z missyą do armii wschodniej wraz z Carrier’em, Bourbotte’m, Pinet’em i Turreau. F. stał się znanym z surowości i nadużywania języka. Podburzył Angers i stąd donosił 8 nivôse r. II (28 grudnia 1791 r.) do „Klubu Jakobinów” o zaburzeniach w Wan-dei. „Bracia—wołał—niech terroryzm nie schodzi z porządku dziennego, a wszystko dobrze pójdzie.” W Nantes stał się współzawodnikiem Carriera. D. 19 nivôse (8 stycznia 1794) prosił o odwołanie wskutek nadwątlonego zdrowia. Do Konwencyi przesłał wespół z Hertzem sprawozdanie z missyi do Wandei i powrócił do Paryża. Tu został sekretarzem Konwencyi 1-go prairiala r. III (20 maja 1794 r.), był przez Towarzystwo ludowe w Angers oskarżony jako współwinny Carriera, dnia 22 termidora r. 411 (9-go sierpnia 1795), wytłómaczył się jednak i n o był karany. Nie wybrany do Rady Pięciuset, wstąpił do ministeryum wojny, skąd wyszedł jednocześnie z Bernadottem (15 września 1799 r.). W 1806 r. — według niepewnych źródeł podobno był dyrektorem menażeryi w Wersalu.—• Jacques Charavay „Catalogue révolutionnaire.— „L’amateur d’autographes” (J\® 112, str. 248). Iw-

Francavilla, nazwa wielu miast i osad we Włoszech, z tych ważniejsze: 1) F. Fon tan a, w prowincyi Lecce (Apulia), przy drodze żel. Brindisi-Tareut, śród żyznej okolicy, wydającej oliwki, winogrona, tytoń, bawełnę, drzewa morwowe; 16 300 m-ców. W r. 1719 Hiszpanie pobici tu przez Austryaków; w r. 1734 trzęsienie ziemi niszczy miasto,—2) F. di Sic i li a, na

wiatu; 4 700 m-ców.

France Jakób Anatol Thibault, zwany Anatol, pisarz francuski (* 16 kwietnia 1844). Syn księgarza, kształcił się w kollegium Stanisława; w r. 1868 ogłosił studyum o Alfredzie de Vigny, a potem wydał dwa tomy poezyj (Î873) i „Les Noces corinthiennes” (1876); od nich datuje się reputacya jego literacka. Tegoż roku dostał posadę w Bibliotece senatu i od czasu do czasu ogłaszał studya literackie, po większej części jako wstępy do wspaniałych przedruków firmy Lemerre (Racine, Molière „Manou Lescaut”, „Le diable boiteux” i inn.). W r. 1879 wydał studyum osobne o „Lucylli” Chateau-brianda i dwie powieści: „Jocaste” i „Le Chat maigre”, za któremi wkrótce w świat poszły: „Le Crime de Sylvestre Bonnard” (1881). uwieńczona przez Akademię francuską; „Les Désirs de Jean Servieu” (1882); „Abeille, conte”, 1883); „Le livre de mon ami” (1885); „Nos Enfants" i wiele innych. Wszystkie te utwory były przedmiotem licznych studyów, bardzo pochlebnych, między któremi godne są uwagi Maurycego Barrés („Anatole France” 1885); Juliusza Lemaitre'a („Les Contemporains”) i Pawła Mo-rillot („Le Roman en France”). F. jesc współpracownikiem w „Globe”, „Débats”, „Journal offlciel’”, „Echo de Paris”, „Revue des familles”, „Temps” i in. W Temps nastąpił po Juliuszu Claretie i pisuje w nim fejletony p. t. „Vie littéraire”. Zbiór tych fejletonów, ukazujących się co sobota, od 1888 wychodzi co rok w książce osobnej pod tym samym tytułem. * Francesca da Rimini, córka Gwidona da Polenta, pana na Rawennie, wyszła w r. 1275 za Gianviotto Malatestę, pana na Rimini, który, spostrzegłszy jej skłonność do swego brata, Pawła, zamordował oboje w r. 1288. Dante opiewał śmierć F-i w swej „Boskiej Komedyi” (Piekło V); dramatycznie obrabiali jej zgon: Silvio Pellico. Uhland, P. Heyse, M. Greif; epicznie: Leigh Hunt i inni, muzycznie Rossini. Por. Tonini „Memorie storiche intorno a F.” (wydanie 2-gie, Rimini 1870); De Sanctis „F. d. R. secon-do i critici e secondo Parte” („Nuova Antologia” 1869); Yriarte „Françoise de Rimini dans la légende et dans l’histoire ” (Paryż 1882); Formi-cliini „F. d. R. monografia storica” (Livorno 1873);

Ricci „L'ultimo rifuaûo di Dante” (Medyolan

Wł. u.

Francesca Piero. Deila, ob. Pi ero délia

F rancesca.

Franceschetti Domeuico Cesare, generał francuski (* w Bastia w 1776 r. na Korsyce —

f 1885 r.). Do Neapolu wysłany został jako , płynąwszy do brzegu, spotkał koło Finale dowódzca oddziału korsykańskiego, który służył I przednie oddziały Suchet ’a. Stąd udał się do naprzód królowi Józefowi (1806 r.), potem królowi Muratowi (1808); z tym ostatnim F. żył w stosunkach przyjacielskich, był przez niego mianowany adjutantem, generałem i kilkakrotnie użyty do missyj poufnych. Po bitwie pod To-lentino (d. 2 i 8 maja 1815 r.) eskortował królową Karolinę do Tulonu, poczem usunął się do dóbr swych na Korsyce, Veseovato, dokąd we dwa miesiące potem Murat, jako wygnaniec, przybył szukać schronienia. F. przyjął swego dawnego władzcę i poświęcenie swoje posunął do tego stopnia, że towarzyszył mu w jego awanturniczej wyprawie do Pizzo (październik); poczem raniony, błąkał się czas pewien wśród gór w Abruzzach, aż wreszcie oddał się w ręce policyi króla Ferdynanda. Stawiony przed sądem wojennym, który polecił go łasce monarszej (8 lipca 1816 r.), był odesłany do Francyi, gdzie rząd przyznał mu stopień pułkownika.

Paryża, towarzyszył generałowi Bonapartemu na górę świętego Bernarda, dotarł do Antibes, popłynął na Korsykę, i wreszcie, ominąwszy znów okręty angielskie, powrócił 27 maja do Genui. Przyniósł Massenie wieści, że armia tylko co przeszła Alpy i dostała się do Lombardyi. Nadzieja blizkiego oswobodzenia zdecydowała wojska do wytrwania jeszcze przez dni osiem, mimo najokropniejszego głodu. Wiadomo, że ten wielki wysiłek nie mało zaważył dla zwycięstwa pod Marengo. F. mianowany został dowódzcą 8-go pułku huzarów 1 lutego 1805 r. Z tym oddziałem odbył kampanię i mianowany został (24 grudnia 1805 r.) generałem brygady, po bitwie pod Austerlitz; przysłany do Włoch południowych, w 1806 r. poznał tam nowego króla neapolitańskiego, Józefa Bonapartego, który zatrzymał go przy swoim boku jako pierwszego adjutanta. W maju 1808 r., gdy król Józef zamienił tron neapolitański na hiszpański, F. udał się z nim do Hiszpanii. Tu znalazł dawnego swego wodza, marszałka Soult’a, który zaraz zażądał jego usług. Przeznaczony do 2-go korpusu, jako dowódzca awangardy, brał znakomity udział w ściganiu angielskiej armii Jana Moore’a i w wyprawie do Portugalii. Podczas tej właśnie wyprawy, zdradzony przez przewodnika, wpadł koło Zamory w zasadzkę i był pojmany. Uwięzienie jego popsuło całe działanie. Wellington został ocalony, dzięki bitwie pod Talaverą (28 lipca 1809 r.). F., ciągany z więzienia do więzienia, w Sewilli, Granadzie, Maladze, Majorce i nakoniec w Cartagenie, w tern ostatniem mieście zmarł podczas epidemii febry żółtej.— Thomas „Les Grands Cavaliers du premier

Iw.

Stąd udał się do Sycylii; później (w 1827 r.) procesował bezskutecznie przed sądami fran-cuskiemi wdowę po Muracie (znaną wówczas pod nazwiskiem hrabiny de Lipona) o zapłacenie 80 000 franków, które, jak mówił, pożyczył był Muratowi w 1815 r. W spuściźnie po nim zostały: „Mémoires sur les évènements qui ont précédé la mort de Joachim I-er, roi des Deux-Siciles” (Paryż 1826, in 8-vo); „Supplément aux Mémoires ou Réponse à M. Napoléon-Louis Bonaparte” (Paryż 1820, in 8-vo).

Franceschi Jan-Baptysta, baron, generał francuski (* w Bastia 5 grudnia 1766 r. — f w Gdańsku 19 marca 1818 r.); połączył się 22 lipca 1812 w Księstwie Warszawskiem z aryer-gardą wielkiej armii i został w niej dowódzcą

Iw.

Franceschi Łosio Franciszek, gener. francuski (* w Medyolanie 3 lipca 1770 r.—f w Vit-torii około 1810 r.). W r. 1796 znajdował się pod rozkazami Bonapartego. Został 9 czerwca 1798 r. kapitanem dragonów; wysłany do armii szwaj- ' carskiej, gdzie Massena wybrał go na swego adjutanta. Po ukończeniu kampanii Zuryskiej towarzyszył mu do Liguryi, wyróżnił się podczas oblężenia Genui, a po bitwie pod Marengo włączony był do sztabu armii włoskiej. Z ochotą przeszedł na służbę do króla Józefa, który mianował go pierwszym koniuszym. W r. 1808 Józef wziął go z sobą do Hiszpanii i zamianował generałem brygady. Wkrótce potem F. zginął w pojedynku, z ręki jednego z towarzyszy broni, neapolitańskiego pułkownika Fi-langierego. Szczegół godny uwagi: losy F-ego są nadzwyczaj podobne do losów jego imiennika, generała Franceschi- Delonne’a. Obadwaj razem, mając jeden i ten sam stopień wojskowy, odbyli kampanie Zuryską i Genueńską, jeden jako adjutant Soulta, drugi jako adjutant Mas-seny; obadwaj byli przy osobie króla Józefa

Iw.

brygady neapolitańskiej. Oddział ten, wyszedł- Empire” (Paryż 1892 II, 487). szy z Wilna w pierwszych dniach grudnia, by iść przed cofającemi się wojskami Napoleona, wskutek mrozów wyginął zupełnie. Po tej klęsce F. wraz z Rappem zamknął się w Gdańsku, i tu oblężony padł ofiarą tyfusu, który dziesiątkował załogę.

Franceschi-Delonne Jan-Baptysta-Marya baron (* w 1767 r. w Lyonie—f w Cartagenie 23 paźdz. 1810 r.). Jako ochotnik brał udział w rewolucyi i uczestniczył we wszystkich prawie działaniach armii Renu i Dunaju. W końcu r. 1799 był dowódzcą szwadronu huzarów i adjutantem Soult’a; ten po Zurichu wziął go z sobą do armii włoskiej, której wodzem został był właśnie Massena (luty 1800 r.). Podczas najcięższych dni oblężenia Genui Massena polecił F-einu przejść przez linie wojsk nieprzyjacielskich dla doręczenia depesz pierwszemu konsulowi. D. 26 kwietnia 1800 r. F. opuścił Genuę w małej łódce i ominął nocą straże angielskie; atoli nazajutrz poznany i ścigany przez kilka statków, gdy miał być już schwytanym wraz z depeszami, wskoczył do morza. Do-

Iw.

s. s.

zo di Modena”.

s. s.

w r. 1806, jeden jako jego pierwszy koniuszy, drugi jako pierwszy adjutant; obadwaj służyli temuż Józefowi w Hiszpanii w r. 1808 i obadwaj wreszcie jednocześnie prawie zmarli. Nie dziw więc, że ich stale brano jednego za drugiego.

Franceschini Baltazar, przezwany II Vol-terrano (*w Yolterra 1611—f we Florencyi 1689), malarz włoski, najwybitniejszy z uczniów Piotra da Cortona, malował przedewszystkiem freski. Mając zaledwie 20 lat, zwrócił na siebie uwa^ę plafonem, przedstawiającym Eliasza, karmionego przez anioła (Opactwo San Salva-tore, położone w mieście rodzinnem autora). W ciągu długiego i pracowitego życia ozdobił wiele kościołów i pałaców włoskich we freski; z nich fresk, przedstawiający „Eliasza unoszonego w niebiosa” (w Kościele Santa Maria Maggiore) często bywa porównywany ze znanym obrazem Tintoretta „Sw. Roch”, mianowicie co do śmiałości skurczów. Olbrzymie freski F-ego czynią wrażenie dekoracyj teatralnych, figury jego mają wymuszone postawy, ubrane są w jaskrawe szaty o fałdach przesadzonych. F. malował także i mniejsze obrazy treści religijnej, przeważnie do ołtarzów kościołów włoskich. Dzieła jego sztychowali: Gregori, Molinari, Wrenck, Ravenet i inni; sam F. sztychował swój obraz: „Chrystus wskazujący swą ranę w boku”. — Porównaj: Lanzi „Storia Pitturica dell’ Italia”; Campori „Gli artisti.,. negli stati Estensi” (Modena 1855).

Franceschini Marek Antoni (Marcantonio), malarz włoski (* 16-i8 w Bolonii—f 1729 tamże). Uczeń Karola Cignani (ob.), F. z początku przejął się tak dalece metodą swego nauczyciela, że naśladował go do niepoznania; następnie prace Guido Reniego wpłynęły nader dodatnio na koloryt jego. Szukając nowych dróg dla swego talentu i goniąc za efektem, F. wpadł wreszcie w manierę w traktowaniu figur i draperyj, manierę, która uwydatniła całą ujemną swoją stronę w pracach uczniów jego, naśladujących go do przesady. Łatwość w tworzeniu i wyrobiona technika nadawały się przedewszystkiem do wielkich kompozycyj ściennych, które też F. umiłował przedewszystkiem. Prace jego, w tym kierunku podjęte, prędko zjednały mu uznanie nie tylko we Włoszech: zaniosły sławę jego i za granicę. Na wezwanie cesarza niemieckiego udał się do Wiednia, gdzie malował plafony w pałacu Lichtensteina, mieszczącym cenną galeryę obrazów, i pozostawił przeszło czterdzieści obrazów dla muzeów cesarskich. Król hiszpański zapraszał go do Madrytu; F. polecił na swoje miejsce Luc a Giordana (ob.), tłómacząc się podeszłym wiekiem; pracował jednak do końca życia. I tak, obraz przedstawiający Rebekę, przyjmującą dary od Abrahama (znajdujący się w pałacu Spinola w Genui), F. malował, mając lat 81. Z fresków F-ego dotąd zachowanych najsławniejsze są: plafon w pa-

łacu Ranazzi w Bolonii, kopuła i sklepienie kościoła Bożego Ciała, tamże; freski w katedrze w Piacenza; sklepienie pałacu książęcego w Modenie, na którem w wielkich scenach al-legorycznych F. przedstawił „Bóstwa opiekuńcze rodziny d’Este”. Prócz fresków pozostawił wiele obrazów olejnych, zarówno religijnej, jak i mitologicznej treści. Najsłynniejsze z nich widzieć dotąd można po klasztorach i kościołach bolońskich, w galeryi drezdeńskiej, w muzeach wiedeńskich, w galeryi brunświckiej (Józef i żona Putyfara) i w Kopenhadze (Polowanie Dya-ny).—Porów. Campori „Gli Artisti... negli stati

Estensi” (Modena 1855); Olio „Pręgi del palaz-

s. s.

Francesco CeccoalboF. di Giorgio Martini, słynny budowniczy, rzeźbiarz i malarz włoski (* 1439 w Sienie — f 1502). Słynął przedewszystkiem jako biegły inżynier wojenny, a chwałą jego największą było zdobycie miasta Castellina, fortyfikowanego i bronionego przez niemniej słynnego Giuliana da San Galio (1478); był jednak zarazem i wybitnym artystą, o którego prace artystyczne, nie mniej jak o pomysły fortelów wojennych, ubiegały się panujące domy książęce. F. pracował najwięcej dla Federiga da Montefeltro, księcia Urbinu, z którego polecenia wzniósł 130 budowli. Najlepszem z dzieł jego architektonicznych jest niewątpliwie kościół pod nazwą „Madonna del Calcinajo”, w okolicach Kortony, wzniesiony na zamówienie tego miasta, wykończony ostatecznie dopiero w kilkanaście lat po śmierci swego projektodawcy (1513). Cechuje go harmonia kształtów i prostota ozdób; jest to jedno z piękniejszych dzieł wczesnego Odrodzenia. W r. 1495 F., unikając dalszych posług publicznych, osiedlił się w mieście rodzinnem Sienie, gdzie oddał się przeważnie rzeźbiarstwu, którego uczył się był u Vecchietty. Rzeźby jego pełne są wdzięku, odznaczają się głównie umiejętnem traktowaniem draperyj i natchnionym wyrazem twarzy przedstawianych postaci, jak np. anioły bronzo-we przy głównym ołtarzu katedry sieneńskiej. Obrazy jego religijne dotąd widzieć można w Akademii i w kościele Św. Dominika w Sienie. F. zajmował się sztuką i teoretycznie; traktat jego o architekturze („Trattato di Archi-tettura civile et militare di F. di Giorgio Martini” (Turyn 1841; 2 tomy 4-o i 1 t. z tablicami) wydali Saluzo i Promis. — Hołdując owocze-snemu kierunkowi sztuki, F. wysila swą pomysłowość na stosowanie kształtów i proporcyi ciała ludzkiego do dzieł architektury. — Porów. Pontanelli „Di F. di Giorgio Martini” (Siena 1870); Müntz „Histoire de l’art pendant la Renaissance” (1891, T. II, str. 417—19).

Franceville, osada wojskowa w Afryce Równikowej, we francuskiein Kongo, w górnem dorzeczu Ogowe, nad rz. Passa; założona w r. 1880 przez znanego podróżnika Savorgnana da

Brazza, na wysokości 490 m. nad p. m.; stała się punktem zbornym wypraw, dążących do zbadania tej części Afryki:—ludność tubylcza należy do szczepu Bakota.

Krokusowi. Lecz gdy Rzym był już za słaby, by módz bronić swych poddanych w Galii, Se-kwanowie zmuszeni byli podzielić się ziemią z Burgundami, barbarzyńcami, którzy mniej, niż inni, stronili od cywilizacyi rzymskiej. W 534 r. Burgundya podbitą została przez Franków i przypadła w dziale Guntramowi, synowi Klota-ryusza; urządził on sobie rezydencyę w Chalon-sur-Saône. W końcu jego panowania kolonia mnichów irlandzkich, pod przewodnictwem św. Kolumbana, założyła duże opactwo na ruinach stacyi klimatycznej Luxovium. Za czasów Pipina Herystalskiego Burgundya uległa strasznemu na padowi Saracenów; miasto biskupie, Vesontio, poszło na pastwę rabunku. Dopiero w osiem lat potem Karol Martel poraził na głowę Sara-

Ancî. S.

Franche-Comté. Prowincya ta nosiła kolejno nazwy Sekwanii, Wyższej Burgundyi, hrabstwa Burgundyi i Franche-Comté; większą jej część stanowią departamenty dzisiejszej Francyi: Wyższej Saony, Doubs i Jura; naturalnemi jej granicami są: na północ Wogezy i góry Faucilles, na Półn.-Wsch. płaskowzgórze Langres; na wsch;

Vingeaume i Saône aż do swego połączenia z Doubs; na zacli. wielki łańcuch gór Jura.

by jeszcze z pozostałych jedna trzecia część gruntów była oddana 24 000 Herudom, przybywającym do niego, za nim. Przestraszeni Sekwa-nowie wezwali Cezara, jako zbawcę. Starłszy Helwetów, Cezar pośpieszył zająć Vesontio (dz. Besançon), stolicę Sekwanów, i poszedł na Aryowista, który stał w wąwozach koło Belfortu. Germanowie zostali odepchnięci aż do Renu, a Cezar, powróciwszy z legionami do Sekwanii, zmusił Sekwanów do zrzecenia się zdobyczy, poczynionych z pomocą Aryowista wśród Eduów. Sekwanowie wówczas wespół z Wercyngetoryksem rozpoczęli walkę, której ostatecznym kresem było poddanie się Alezyi (62—52 po N. Chr.).—Od chwili zmiany podziału Gallii, dokonanej w r. 27 przed N. Chr. przez Cesarza Augusta, Sekwania została dołączona do Belgiki. Stolicą Sekwanii było miasto Vesontio. Kilkakrotnie za czasów Marka Aure-

przyszłego cesarza, Henryka III (1038 r.)—Wśród klęsk XI stulecia hr. Rainaud I (Rajnold) nastąpił“' po Ottonie-Wilhelmie, a Hugo de Salins zasiadł na tronie arcybiskupim w Besançon. Sam cesarz Henryk przybył do Besançon na ślub swój z Agnieszką de Poitiers, wnuczką hrabiego Ottona Wilhelma (1043 r.). Arcybiskup Hugo, który to małżeństwo pobłogosławił, został cesarskim arcykanclerzem. Rainaud II. mający tytuł hra-

Dzieli się na trzy zupełnie różne pasy. Pierwsza część, równina, obfituje w łąki i pola uprawne; druga, dość górzysta, ma zbocza doskonale nadające się do uprawy winnej macicy; trzecia cenów na polu bitwy pod Tours. Umierając, część wreszcie, górzysta, ma szerokie pastwiska, podzielił on królestwo Franków pomiędzy dwu przeplatane lasami sosnowemi. W głębi jest synów: Burgundya przypadła w udziale Pipino-poddostatkiem żelaza i soli.—Dzieje F-i poczy- wi Krótkiemu (741 r.). Pipin Krótki i syn jego nają się od Cezara „Wojny Gallijskiej” (I, 30 i Karol Wielki oparli się w swoich reformach na następ.). Aryowist, znęcony bogactwem ziemi duchowieństwie. Arcybiskup Bernoin, krewny w Sekwanii, przywłaszczył trzecią część gruntów Karola Wielkiego, osiadł w Besançon i odbudo-na korzyść swoich wojowników, żądając przytem, wał kościoły w swej dyecezyi. Po śmierci syna Karola Łysego, Ludwika Zająkliwego, biskupi dawnej Burgundyi, zgromadziwszy się w Mantall, włożyli koronę na głową Bosona, który zaczął się tytułować królem Prowancyi (879 r.); państwo jego rozciągało się od Saôny do morza Śródziemnego i od Alp do Rodanu. Gdy Boson zmarł, a Karol Otyły, który go był zwyciężył, został złożony z tronu, królestwo Burgundyi Górnej dostało się w ręce Rudolfa Sträflingen. Pod panowaniem Rudolfa drugiego Węgrzy, z których wyobraźnia ludowa zrobiła Ogrów, spustoszyli cały kraj. Arc.yhrabia (archicomte) Hugo Czarny przekazał to dziedzictwo szwagrowi swemu, Gis-lebertowi, po którym z kolei nastąpili: Letald I-y, Alberyk I-y, • Letald Ił-gi i Alberyk Il-gi. Gdy ten ostatni zmarł bezpotomnie, arcyhrabstwo (archicomte), i prawie jednocześnie korona Burgundyi, przeszły od syna Rudolfa II, Konrada liusza wybuchały w niej bunty. W końcu jego Spokojnego, na Rudolfa III, któremu historya da-panowania do Lyonu przeniosło się ze Smyrny ła miano Leniwego. Ten Rudolf zemścił się na grono chrześcijan i wkrótce stąd rozchodzą się znieważających go woalach, mianując swym na-już missyonarze: Ferréol i Ferjeux, posłani stąd stępcą cesarza niemieckiego Konrada, który do Sekwanii, wystawili kościół w Visontio wkrótce nową tą koroną uwieńczył syna swego, i w mieście tern ponieśli śmierć męczeńską 16 czerwca 215 r. W reformie prowincyi z końca

Ill-ego wieku, przypisywanej Dyoklecyanowi, szczególne znaczenie wojenne otrzymała Sekwa-nia. Dołączono do niej w całości Helwecyę, wraz z osadam' Rauraków i Fkwestrów, które przy tej sposobności zostały przekształcone na miasta, nadto spory kawał górnej Germanii. To obszerne terrytoryum otrzymało nazwę

„Provincia Maxima Sequanorum;” starożytny ! biego, wraz z braćmi swymi Stefanem i Hugo-gród Sekwanów uzyskał przewagę pod mianem j nem III-im, arcybiskupem z Besançon, zginął „Metropolis civitas Vesontiensium.” Po zrabowa- w czasie pierwszej wojny krzyżowej. Czwarty niu w r. 355 odbudował się, jako duża forteca, brat, Guy, został w r. 1119 papieżem pod imie-i tym sposobem mógł stawić czoło Wandalowi niein Kaliksta Ii-go. Gdy Wilhelm Il-gi i Wil-hełm Ill-i, syn i wnuk Rainauda Ii-go, zginęli zamordowani, Rainaud III, Syn Stefana, objął władzę, lecz, wskutek odmowy oddania hołdu cesarzowi Lotaryuszowi, utracił ziemie po tamtej stronie Jury. Umierając, pozostawił jedyną córkę, młodocianą Beatrix, którą opiekun jej, a brat zmarłego, Wilhelm, pozbawił dziedzictwa i uwięził (1148 r.). — Po czteroletniein więzieniu Beatrix została wyzwolona przez młodego cesarza Fryderyka Barbarossę, który ją zaślubił, porzuciwszy pierwszą swą żonę. Odtąd zamek w Dóie stał się jedną z ulubionych rezydencyi nowopo-ślubionej pary cesarskiej, i dlatego też, ze szkodą dla Besançon, należącego do arcybiskupa, miasto Dole stało się siedliskiem władz Burgundyi. Po śmierci cesarzowej Béatrixy (1185 roku) jej ojcowizna przypadła w udziale przedostatniemu z jej synów, hrabiemu - palatyno-wi Ottonowi I-mu. Linia młodsza, wyzuta z posiadłości przez Barbarossę, nie ustępowała jednak i czekała tylko okazyi, by podburzyć arystokracyę kraju przeciw panowaniu niemieckiemu. Filip, brat i następca Ottona I-go, umierając, pozostawił dwie małoletnie córki; jedna z nich, Janina, zrzekła się swej części na rzecz siostry swej, Béatrixy (1205 r.). Gdy dla młodej księżniczki szukano męża, zdolnego ująć w swe ręce rządy kraju, Stefan d’Auxonne zaproponował syna swego, Jana. Jednakże opiekunowie księżniczki woleli wydać ją za możnego niemieckiego pana, Ottona, księcia Meranii.

angielskiego i hrabiego Flandryi (1301 r.) Co się tyczy instytucyj publicznych, F zawdzięcza wiele dobrego rządom francuskim. Otton IV obdarzył kraj parlamentem, czyli izbą sądu najwyższego (Cour suprême de justice), zrobił też próbę założenia w Gray uniwersytetu. Ze swej strony Filip Piękny podzielił F. na dwa okręgi (bailliage), Amont i Aval, przedzielone mniej więcej ukośnym biegiem rzeki Doubs. Po śmierci Filipa Pięknego drugi syn jego, Filip, zwany później V-ym, jako król (1316 — 1322), z żoną mogli swobodnie objąć dziedzictwo Ottona IV. Oboje młodzi, przystojni i mili, byli jednozgod-nie przyzwani przez arystokracyę hrabstwa. -Joanna obrała sobie na rezydency zamek w Gray; tu powiła syna, którego nagła śmierć Ludwika X-go uczyniła domniemanym następcą tronu francuskiego; lecz w pierwszym roku swego życia (1317 r.) dziecko umarło, ojciec zaś jego, Filip V, zgasł w pięć lat potem. Królowa Joanna, owdowiawszy, w spokoju rządziła krajem, który był jej ojcowizną. Umierając, zapisała hrabstwo F. najstarszej córce, również Joannie, zamężnej za Eudesem IV-ym, księciem Burgan-dyi. Przeciw temu łącznie z arystokracyą kraju zaprotestowali hrabia Flandryi i delfin, mężowie dwóch pozostałych córek. Zwyciężony naprzód i zmuszony ustąpić niektóre posiadłości swym szwagrom, hrabia i książę Eudes IV zemścił się za to na arystokracyi miejscowej, zmusiwszy ją do poddania się rozkazom króla francuskiego. Arystokracya sprzymierzyła się z Anglią, aby rozpocząć kroki nieprzyjacielskie przeciw władzcy kraju. Na ten raz oppozycya zwyciężyła i baron d’Allay podyktował warunki pokoju. V/ parę miesięcy po tym upadku swej władzy Eudes IV zakończył życie (1349 r.); następcą jego był pięcioletni wnuk, Filip z Rouvres, którego matka i opiekunka poślubiła powtórnie Jana Dobrego, następcę tronu francuskiego. Podczas małoletności Filipa kraj był pustoszony przez oddziały wojsk angielskich, potem grabiony przez bandy, które pod nazwą „wielkich kompanij” otwarcie zajmowały się rozbojem. Śmierć niespodziana Filipa z Rouvres była przyczyną rozpadnięcia się jego posiadłości: kięstwo Burgundyi powróciło znów do Fran-cyi, Artois zaś wraz z F. i ziemią Salins przeszły do ciotki zmarłego, Małgorzaty, córki króla

Otton II zgodził się na zaręczenie jednej z córek swych, Alicyi, z synem Jana. Hugonem, który ze strony matki posiadał księstwo Chalon - sur-Saóne. Wówczas młodsza linia dawnych hrabiów uzyskała w Burgundyi dominujące znaczenie. Biedny Otton Ill-ci, nominalny władzca kraju, następca ojca swego, Ottona 11-go, umarł, otruty i zasztyletowany jednocześnie, w swoich niemieckich posiadłościach. Testamentem zapisał F. siostrze swej Alicyi, wybór swój usprawiedliwiając tem, że inne siostry jego nie dbały o język, którym mówią w kraju. Syn Alicyi, hrabia Otton IV, został jej następcą.

(1361 r.). Król Jan tymczasem, który do syna swego, zwanego Śmiałym (le Hardi), żywił szczególne przywiązanie, oddał mu w posiadanie księstwo Burgundzkie i wyrobił mu u cesarza Karola IV-go inwestyturę na F., naówczas len ną ziemię cesarską. Zaczął się tedy okres panowania książąt Burgundyi. Filip Śmiały, książę i hrabia Burgundyi, ogłosił rozporządzenia, mocą których poddał wszelkie wyroki sądów pańskich w kraju pod nadzór parlamentu F. Utworzył on stany z taką organizacyą, że przed-

Otton IV, tonąc w długach po uszy, to był posłuszny głównemu wierzycielowi swemu, królowi francuskiemu, to znów, dla złagodzenia gniewu cesarza, na kolanach oddawał mu cześć. Pod wpływem drugiej swej żony, Mahaut d’Artois, wnuczki Ludwika Świętego, zobowiązał się na- francuskiego Filipa V i Joanny Burgundzkiej przód wydać starszą córkę, Joannę, za jednego z synów króla francuskiego, Filipa Pięknego; lecz potem widział się zmuszonym oddać F. samemu ojcu i wielkorządzcy przyszłego zięcia.

Filip Piękny natychmiast zajął kraj wojskiem i kazał w sądach ziem koronnych używać pieczęci z liliami Kapetów. Ale jedna zaledwo gmina w Besançon przyjęła z radością francuskich urzędników; w pięć miesięcy później przeciw Filipowi wybuchło powstanie arystokracyi miejscowej, podtrzymywane przez cesarza, króla

stawiciele miast i osad mogli obradować i głosować nad pieniężnemi żądaniami księcia. Filip porobił sobie stronników wśród burżuazyi i powiększył ich liczbę nadając szlachectwo. Arystokracja kraju, zawsze żądna wypraw wojennych, nie odmówiła wezwaniu książęcego syna, młodego hrabiego de Nevers, na wyprawę przeciw sułtanowi Bajazetowi. Bitwa pod Nikopolis, znienacka rozpoczęta, przegraną została przez chrześcian (1396 r.). Potrzeba było ogromnych sum na wykupienie hrabiego de Nevers z niewoli. F. dało na ten cel 12 000 lirów, a miasto Besançon 3 000. Hrabia de Nevers, jako książę burgundzki, znany jest pod mianem Jana Nieustraszonego. Jako panujący, Jan prowadził dalej politykę swego ojca i nie przestawał łączyć się z gminą miasta Besançon, aby módz zmniejszyć świecką potęgę arcybiskupów. Syn jego, Filip Dobry, dodał do F. trzeci okrąg, Dole, i w mieście tern założył uniwersytet, który wiele zaważył w dziele wykształcenia mieszczaństwa kraju (1422 r.). Po pokoju w Arras uzbrojone oddziały, które dotąd walczyły z Anglikami, otrzymały nazwę „Obdzieraczy” (Ecorcheurs). Aby tych ludzi czemś zająć, delfin Francyi, przyszły król Ludwik XI, utworzył z nich armię z 30 000 i wysłał ją na wojnę ze Szwajcarami na korzyść domu Austryackiego. Następny książę Burgundzki, Karol Zuchwały, ściągnął na F. napady Francuzów i Szwajcarów. Szlachta i miasta nie złamały swej wierności temu niepoprawnemu kłótnikowi: robiono co było można, aby mu pomódz do naprawienia klęsk pod Morat i Granson; jednakże tragiczna śmierć jego pod Nancy była dla kraju prawdziwem uspokojeniem (1477). Karol Zuchwały pozostawił córkę jedynaczkę, Maryę Burgundzką, panią nie tyle rozległych, ile bogatych posiadłości. Król Ludwik XI, pod pozorem ochrony praw tej księżniczki, zajął wojskiem księstwo Burgundyi i F. Atoli gdy Marya oddała swą rękę Maksymilianowi Austryackiemu, synowi i następcy cesarza niemieckiego, a Jan de Chalon-Arlay nie zdołał z pomocą zaciągniętych pod sztandar burgundzki Szwajcarów zająć miasta Dijon, Ludwik XI usiłował opanować F. ręką zbrojną. Po śmierci Ludwika XI stany F., zgromadziwszy się w Besançon, uznały swym władzcą nowego króla francuskiego, Karola VIII, zaręczonego wówczas z Małgorzatą Austryacką, córką zmarłej Maryi Burgundzkiej. Lecz gdy tenże Karol VIII zaślubił Annę Bretońską, Maksymilian Austryacki, ojciec i opiekun wnuków Karola Zuchwałego, przyszedł podbić F. Cesarskie miasto Besançon otworzyło mu swe bramy, a gdy francuski namiestnik, Jan de Baudricourt, pobity został przez armię hrabstwa pod Dornon-sur-Salins, nastąpiło ogólne wypędzanie francuskich załóg. Pokój został zawarty w Senlis: na mocy jego F. powróciło do dziedziców z domu Burgundzkiego, lecz księstwo tegoż imienia zostało wcielone do Fran

cyi (1493 r.). Maksymilian, zostawszy cesarzem, zarządzał F. aż do czasu dojścia do pełnoletno-ści syna swego, Filipa Pięknego. Filip, żonaty z następczynią tronu hiszpańskiego, zmarł w wieku lat dwudziestu ośmiu, zostawiając troje dzieci, z których najstarszym był pięcioletni Karol. Maksymilian, objąwszy opiekę nad tymi wnukami, zdał na córkę swą, Małgorzatę, regencyę nad dziedzictwem domu Burgundzkiego. Zrobił ją stałą władzczynią F. i Niderlandów podczas ma-łoletności Karola V. (1506 r,). Małgorzata rządziła krajem, dzieląc się władzą z wodzem wojska, z parlamentem i Stanami krajowemi. Traktat neutralności, zawarty z Francyą, zabezpieczył F. od klęsk wojny (1512    r.). Pomimo to kraj był

niepokojony wskutek wrzenia, wywołanego przez naukę protestancką. Chłopi z hrabstwa Montbćl-liard wszyscy prawie przyjęli nową naukę (1524). Potrzeba było całej zręczności Granvelli, kanclerza Karola V-go, ażeby rzeczpospolita Besançon pozostała przy dawnej wierze. Filip Il-gi, król hiszpański, zajmował się F. o tyle tylko, że prześladował tamecznych hugonotów (1575 r.). Starania jego, by z pomocą wasalów swych zapewnić córce swej Izabelli koronę francuską, dały Henrykowi IV pozór do pobrania z F. okupu: po zwycięstwie swem pod Fontaine-Française, odniesionem nad połączonemi wojskami Koneta-bla Kastylii i księcia Mayenne, sam Henryk z 10 000 wojska najechał biedny kraj; Besançon zapłaciło mu 27 000 talarów (ćcus), by tylko odstąpi! od jego murów. Filip II, wydawszy swą córkę, Izabellę, za austryackiego arcyksięcia Alberta, dał jej w posagu Niderlandy i F. (1598 r.). Lecz gdy w r. 1621 arcyksiążę zeszedł ze świata bezpotomnie, Izabella pozostała jedynie dożywotnią władzczynią tych krajów, które znów wróciły pod panowanie hiszpańskie. W połowie tegoż XVII wieku F. zostało wciągnięte w wir wojny Trzydziestoletniej. Wkroczyła tu armia Bernarda Sasko - Weimarskiego, dążąca, wraz ze Szwedami i wojskami francuskiemi; przeciw domowi Austryackiemu. Kondeusz wydał rozkaz oblężenia Dole; arcybiskup Besançon, Ferdynand de Rye, 80-cio-letni starzec, zamknął się w tem mieście, bronionem przez marszałka polnego La Verne’a wraz z radzcą Boyvin’em; tymczasem margrabia de Vatteville-Conflans, główny marszałek polny, wraz z Girardot de Beauchemin’em, jako intendentem wojskowym, uformował wojsko zapasowe. Richelieu jednocześnie zaatakował F. trzema armiami. Powietrze morowe i głód szły o lepsze z nieprzyjacielem (1639 r.) Po śmierci Bernarda Weimarczyka Richelieu uczynił wodzem jego armii margrabiego de Villeroy, który wydał rozkaz wykoszenia zbóż wokoło fortec we F. na siano. Gdy znów przywrócone zostały dla F. dobrodziejstwa neutralności, kraj był już wyludniony (1642 r.) skutkiem ogromnej emigracyi; w samym Rzymie liczono 10 do 12 tysięcy wychodźców z hrabstwa. Dla Besanęonu

klęski te sprowadziły utratę niezależności i przy- lutego 1790 roku podzieliły F. na trzy departs-łączenie terrytoryum tego miasta do F. Osta- menty. —Ed. Clerc: „Etats généraux de F.” tecznie losy tej krainy rozstrzygnęły się za Lud- (1882, 2 tomy), wika XIV, który w imieniu swej żony, infantki hiszpańskiej, wystąpił z roszczeniami o posag i, zacząwszy wojnę „Dewolucyjną”, wprowadził trzy korpusy armii do F. wśród najostrzejszej zimy 1668 r. Besançon poddało się na wezwanie Kondeusza; przy tej sposobności artyllerya municypalna została skonfiskowana. Dole zostało oblężone, lecz kapitulowało z obawy, żeby Besanęonu nie uczyniono stolicą kraju.

Iw.

Franchi Aleksander, kardynał i sekretarz stanu (* w Rzymie 25 czerwca — f 1 sierpnia 1878 r.). Pełnił kilkakrotnie naprzód missye za granicą, a potem objął kierownictwo nad szczególnemu sprawami kościelnemi (1860). Przypisują mu redaktorstwo bulli „Syllabus.” Mianowany 22 grudnia 1873 kardynałem, w lutym 1874 prefektem Propagandy, miał na „Conclave” w lutym 1879 duży wpływ na wybór Leona XIII, który zrobił go sekretarzem stanu. W parę miesięcy później F. zmarł na cholerę.

Francia, właściwie Francesco di Marco

Iw.

W ciągu dni dwudziestu całe F. było w posiadaniu Francuzów. Chociaż po upływie trzech miesięcy wskutek traktatu Akwizgrańskiego F. powróciło do Hiszpanii, lecz nie na dłu- Rai boi i ni, malarz włoski (* 1450 w Bolonii — go, podczas bowiem następnej wojny Lud- < F 1518 tamże), pierwszy wybitny artysta bolom wik XIV-y wysłał znowu swe wojska do F. ski z epoki Odrodzenia, głowa szkoły. Począt-pod dowództwem księcia do Noailles; wódz ten kiem rozwoju artystycznego F-i było złotnictwo, przeszedł Saónę pod Pontariller, zajął Gray następnie pieczętarstwo i dopiero później jął się i Vesoul i prosił Ludwika, by sam przybył na F. malarstwa. Całą młodość swoją spędził dalsze prowadzenie podboju. Król rozpoczął go w pracowniach złotniczych, był członkiem cechu od zaatakowania Besanęonu, którego oblężenie i kilkakrotnie jego głową (1483 i 1489). Pociągnęło się dwadzieścia siedem dni. Potem pierany przez rodzinę Bentivoglio, mianowany Ludwik XIV uderzył na. Dole, które to miasto był przez nich przełożonym mennicy; po-poddało się po jedenastu dniach zaciętej obrony, wygnaniu Bentivogliôw godność tę potwier-Po dokonaniu tego król wrócił do Paryża, ale dził Juliusz II, i F. do końca życia urząd książę de la Feuillade zdobył Salins. Fauco- ten piastował. Jąwszy się nowej sztuki, malar-gney, atakowane przez margrabiego de Resnela, stwa, F. nie porzucił w zupełności ulubionego stawiło szalony opór, zdobyte jednak zostało złotnictwa i nawet na obrazach swoich chętnie szturmem i wydane na pastwę okropnej grabie- podpisywał się aurifex lub aurifaber. To ży. Był to ostatni wysiłek, podjęty przez F. dla o- też obrazy jego z pierwszej epoki uprawiania brony swej niezależności.—Gdy kraj ten włączo- sztuki malarskiej zdradzają rękę nawykłą do ny został do posiadłości francuskich, wszystko, co obrabiania metalu, suchość w traktowaniu przed-dotyczyło administracyi cywilnej i wojskowej, miotu i sztywność. Forma ujawnia się zbyt uległo zmianie. Zniesiono szańce w Dole i Gray; realistycznie Dopiero później realizm złotnika ze wszystkich zbrojnych zamków zostawiono je- dziwnie harmonijnie jednoczy się ze skłonnością dynie Joux, oraz zamek św. Andrzeja i Be- artysty do sentymentalizmu i niejako zupełnie za-lin; Besançon, ufortyfikowane wedle planu Vau- ciera się wobec postaci świętych i madon, z któ-bana, zostało stolicą tej prowincyi. Na korzyść rych wyrazu twarzy bije słodycz i błogość, jej zabrano miastu Dole uniwersytet, parlament Przewodnikiem w sztuce malarskiej był dla F-i i mennicę. Została tam jedynie Izba obrachuu- Lorenzo Costa, w którego pracowni niejedno dzie-kowa. W zasadzie kraj był wolny od podatków ło F-i powstało i ulepszyło się w miarę postępu i jedynie w formie dobrowolnej ofiary stany w sztuce samego Costy. Epokę rozpoczęcia nowego przyznawały corocznie monarsze około 100 000 zawodu artystycznego przez F-ę trudno oznaczyć, franków. Gdy Ludwik XIV chciał summę 800 000, podobnie jak i dokładną chronologię licznych przyznaną wyjątkowo przez kraj rządowi liisz- jego obrazów. Pewna zmiana w sposobie trak-pańskiemu, zmienić na stały podatek, stany nie towania przedmiotu ujawnia się jednak widocz-chciały się zebrać dla wydania żądanej uchwały, nie w jego obrazach Od suchego sposobu trak-Intendent wykonał wówczas bez nich wolę kró- towania sztuki malarskiej (jak np. w Chrystusie Iewską, i stany odtąd nigdy już nie były po wo- ukrzyżowanym, znajdującym się w Luwrze) prze-ływane. Kraj Montbéliard, choć pozostał w rę- chodzi F. do głębszego wniknięcia w stronę u-kach domu Wirtemberskiego, musiał przyjąć pro- czuciową przedstawianych, postaci i zarazem do tektorat francuski. Stary duch hrabstwa, przy- bardziej harmonijnego grupowania tych postaci wiązany do rutyny i krytyki, znalazł schronienie (jak np. w znanym pięknym obrazie jego Ma-w parlamencie w Besançon, który niejednokrot- donna wśród świętych* z aniołkiem u stóp swych, nie stawał w uporczywej oppozycyi przeciw za- przygrywa jącym na lutni, obecnie w Pinakotece chciankom królewskim. W czasie Wielkiej Re- bolońskiej); wreszcie wznosi się na wyżyny wołucyi Zgromadzenie Narodowe zniosło we- dramatyzmu, wlewając w postacie swoje całą wnętrzne granice dawnej Francyi i uchwaliło jej pełnię głęboko odczutej boleści, przyczem po-podział na 83 departamenty. Dekrety z dnia 5 stacie te są wyrażeniem prawdy życia. Cha-

s. s.

s. s.

s. s.

Iw-

rakterystycznem uosobieniem tego zwrotu w artyście jest piękny obraz, zdobiący obecnie ga-leryę parmeńską, przedstawiający Zdjęcie z krzyża, oraz pokrewny mu treścią i sposobem traktowania przedmiotu obraz ołtarzowy, niegdyś dla kościoła św. Fredyana w Lucce malowany, obecnie znajdujący się w londyńskiej National-Gallery. Prócz obrazów olejnych F. tworzył i freski. Największy z nich „Obóz Holofernesa i Judyta” uległ zniszczeniu podczas pożaru pałacu Jana Bentivoglio (1507); przechowały się natomiast freski w Oratorium świętej Cecylii. Niektórzy krytycy widzą na nich, podobnie jak na obrazach F-i z późniejszej epoki, wpływ Rafaela. Nadzwyczajny wdzięk malowanych postaci, piękność linij, wystudyowane fałdowanie szat, dowodzą, ich zdaniem, że obrazy, a przynajmniej rysunki i szkice Rafaela, były znane F-i. To pewna w każdym razie, że artyści ci wzajemnie wysoko się cenili. Zachowały się listy pomiędzy nimi wymienione, a nawet sonety na cześć Rafaela przez F-ę pisane; czy się znali osobiście—nie wiadomo. Z notatek dotyczących pracowni F-i, przez niego samego pisanych, dowiadujemy się, że Tymoteusz Viti przybył do niego na naukę z Urbino. Artysta ten był łącznikiem pomiędzy obu mistrzami: w pracowni F-i przechowywała się stale cześć dla Rafaela; uczniowie F-i udawali się zawsze na dokończenie stu-dyów do Rzymu, głównie dla kopiowania fresków watykańskich. F. cieszył się wielkiem uznaniem wśród artystów; władzcy Bolonii otaczali go kolejno opieką; życie jego było szczęśliwe; pracował bez wytchnienia aż do śmierci. Najwięcej prac F-i, dodajmy, i najlepszych posiada rodzinne miasto jego, Bolonia, z innych miast włoskich: Florencya (Uficie), Ferrara (Katedra), Parma, Medyolan (Brera) i Turyn. Po za Włochami znajdujemy obrazy F-i w Londynie, Berlinie, Monachium, Dreźnie i w Petersburgu (Madonna w otoczeniu dwóch świętych i aniołów z r. 1500). F. pozostawił licznych uczniów i naśladowców, przedewszystkiem wymienić należy dwóch jego synów, Jakóba i Juliusza, Tymoteusza Viti, Innocentego Franuci dTmola, Aspertiniego, Chiodarola, Bartłomieja Ramenghi da Bagnacavallo i wreszcie słynnego sztycharza, Marka Antoniego Raimondi. — Porównaj: Vasari „Le Vite de’ pittori; Malvasia „Felsina pittrice” (Bolonia 1678); Calvi „Memo-rie della vita di Fr. Raibolini” (Bolonia 1812); Gualandi „Tre Giorni in Bologna” (1865); Julia Cartwright „Mantegna and Francia” (Londyn

1881); Müntz „Histoire de Part pendant la Rénaissance” (1891 T. II,, str. 733—8).

Francia Giacomo (Raibolini), syn poprzedniego (*    1485 w Bolonii—f 1557), malarz

i złotnik, naśladował z początku manierę ojca swego, ale go nie doścignął, potem uległ wpływowi Dossa Dossi z Ferrary. Do pierwszej ka-tegoryi prac zaliczają powszechnie obrazy religijne, znajdujące się w galeryi berlińskiej, „Chrystus w żłobie” w kościele św. Krystyny w Bolonii, „Pastuszkowie przed Chrystusem” w kościele św. Jana w Parmie i inne. Do drugiej należą dwa obrazy> przedstawiające Madonnę w otoczeniu świętych, oba w Pinakotece boloń-skiej, oraz trzy Madonny w zbiorach Brera w Me-dyolanie.

Francia Giulio (Raibolini), brat poprzedniego, pracował z nim razem, a dzieła wspólne podpisywali J. J. Francia. Widzieć je można w galeryach: berlińskiej, bolońskiej i parmeń-skiej. Z samodzielnych prac Giula ‘zachowała się tylko jedna: „Dary ducha Św.” w Pinakotece bolońskiej.

Francia Józef Gaspar Tomasz Rodryg, dyktator Paragwaju (* w Assomption w r. 1757 czy w 1763 — f tamże 20 września 1840 r.).# Otrzymawszy stopień doktora prawa kanonicznego wT uniwersytecie w Kordowie, powrócił do miasta rodzinnego, gdzie długo był zdolnym i bezinteresownym adwokatem. Jako członek „Cabildo”, syndyk, prokurator, potem jako al-kad, zyskał sobie taki wpływ na rodaków, że gdy w r. 1811 Paragwaj, za przykładem innych kolonij hiszpańskich, zbuntował się przeciwko swej metropoli. mianowany został sekretarzem junty. Ambitny, zarozumiały i zazdrosny, kazał się w r. 1813 zrobić konsulem wraz z Fulgen-cyuszem Yegros, którego zresztą wkrótce ubez-władnił. W 1814 r. od sterroryzowanego zgromadzenia otrzymał dla siebie jednego dyktaturę, która była mu z początku przyznana na lat trzy, a potem (1817 r.) do końca życia. Yegros, podejrzany o spiskowanie przeciw niemu, został stracony w 1819 r., zarówno jak i wielu z grona jego przyjaciół. Odtąd F. używał aż do śmierci władzy jaknajbardziej nieograniczonej i najbardziej despotycznej. Podejrzliwy, okrutny, nieugięty, zawsze bezpieczny, zawsze zbrojny, nie pozwalał zupełnie zbliżać się do siebie i u-trzymywał terror przez wymierzanie kar. On sam rozporządzał robotami publicznemi, rolnictwem, przemysłem, handlem najbardziej drobiazgowo i z nieugiętą surowością. Na wszelkie stosunki Paragwaju z zagranicą wyznaczył tylko dwa punkty, dwa czujnie strzeżone porty: Yta-pua i Nova Coimbra. Kraj był w prawdziwym stanie oblężenia. Rzadko cudzoziemcy mogli się doń dostać. Czasami F. zatrzymywał ich tam siłą (tak, naprzykład, obszedł się z chirurgami Reugger’em i Longchamps w r. 1824). Rozumie się samo przez się, że swobodne Zgromadzenia nie mogły mieć miejsca. Sami nawet „Cabildos” byli prześladowani. F., wykształcony, wolny od przesądów, niewierzący nawet, nadużywał wielkiej nieświadomości i bajecznej powolności ludu paragwajskiego, który, za życia F-ego, poddawał się bez szemrania wszystkim jego zachciankom i z taką pokorą uczcił go po śmierci, jak się go bał za życia.

F. malował także

portrety, nie wszystkie jednak podawane w muzeach (Pitti, National Gallery, muzeum Berlińskie, Luvre), jako jego pędzla, są autentyczne. Bodę widzi w nich wspólną cechę charakterystyczną: nadzwyczajną harmonijność tonów, światło przyćmione i tło pejzażowe, z którego bije melancholia.—Porów. Vasari „Le Vite de’ pittori”; Müntz „Histoire del’art pendant la renaissance”

s. s.

Iw.

Franciabigio, właściwie nazywający się Francesco di Christof ano Guidini albo Gui-dici (* 1482 we Florencyi—f 1535). Uczeń Mariotta Albertinellego (ob.), należy do grupy artystów szkoły florenckiej z ostatniej jej doby, grupy, która świeciła jeszcze pięknym blaskiem epoki Odrodzenia i której sławę przyćmić mógł jedynie potężny geniusz Michała Anioła. F., przyjaciel Andrea del Sarto, pierwsze swe kroki w sztuce malarskiej stawiał z nim razem, ozdabiając freskami klasztor św. Anuneiaty, a następnie klasztor „Scalzo”. Wielki fresk F., przedstawiający powrót Cycerona z wygnania (w Cajano) został niedokończonym. Medyeeusze wysoko cenili talent jego, dla nich też tworzył obrazy, zarówno religijnej, jak i mitologicznej treści; wiele z nich jednak zaginęło. Z zacho-* wanycłi dotąd na wyróżnienie zasługują: „Rodzina święta” z monogramem F. R. C. w Uficiach florenckich, „Tryumf Herkulesa” przypisywany dawniej pędzlowi Andrea del Sarto, tamże; „Zwiastowanie” w muzeum turyńskiem, oraz „Dawid z Betsabeą” w Dreźnie.

(Paryż T. III, 1895, str. 498).

Francilion Robert Edward, powieściopi-sarz angielski (* 1841 w Gloucester), skończywszy studya prawnicze w Cambridge, został adwokatem, a w r. 1807 założył czasopismo „Law Magazine”. Pierwsza jego praca literacka, „Grace Owens engagements”, wydana r. 1868, dość mierne miała powodzenie; podobnież i następna „Earl’s Dene” (Londyn 1871, 3 tomy); ale już trzecie jego dzieło „Perl and Eme-rold” (1872) powszechną mu wziętość zjednało. W ślad za tern poszedł cały szereg powieści, czytywanych z wielkiem upodobaniem: „Zeldas fortune” (1873); „Olympia” (1874, 3 tomy); „A dog and his schadow” (1876, 3 t.); „Strange waters” (1878, 3 t.); „Queen Cophetua” (1880, 3 t.); „King or Knave” (1888, 3 t.); „Gods and heroes” (1888, 3 t.) i inne, oprócz mniejszych powiastek noworocznych, jak np.: „Streaked with gold” (1874); „Like a snowball” (1875); „Rave good luck’’ (1876); „ln the dark” (1877), oraz seryi szkiców obyczajowych z życia społeczności londyńskiej: („National charac-teristics and flora and fauna of London” 1872). W talencie F-a łączy się bystra obserwacya realistyczna z fantastycznością.

Francis sir Filip, pisarz i polityk irlandzki (* w Dublinie 22 pażdz. 1740—f w Londynie 22 grud. 1818 r.). Nauki F. ukończył w szkole św. Pawła (St.-Paul School) w Londynie, gdzie

kolegował z Henrykiem Sampsonem Woodfall, późniejszym autorem „Listów Juniusa”; koleżeństwo z nim było jedną z przyczyn, dla których autorstwo „Listów” przypisywano F-owi. Dzięki protekcyi Foxa, a następnie Pitta, towarzyszył jako sekretarz prywatny generałowi Edwardowi Blighowi w jego wyprawie na Cherbourg; następnie należał jako attaché do ambasady w Portugalii. Wróciwszy w 1763 r. do Anglii, dostał znaczniejszą posadę w biurach ministe-ryum wojny, a w r. 1772 został członkiem rady w Bengalu z pensyą 10 000 funtów szterlin-gów. W skutek pojedynku z Warren Hasting-sem, w którym odniósł ciężką ranę, zmuszony został w r. 1780 podać się do dymissyi. Wybrany w r. 1784 na posła do parlamentu, zasiadł na ławach oppozycyi whigów, i tu w czasie procesu Hastingsa był jednym z najgorętszych oskarżycieli osławionego wielkorządzcy Indyi. Gdy wybuchła wojna z Francyą, F. przystał do stronnictwa Foxa i Greya. Należał do towarzystwa „przyjaciół ludu” i był apostołem zniesienia handlu niewolnikami, jak mówią, wbrew własnym interesom. Otrzymał tytuł kawalera Ordern Łaźni (Bain) za czasów ministeryum Grenvillea, a w następnym 1807 r. wycofał się z a-reny publicznej i odtąd zajmował się jedynie dziennikarstwem i pisaniem broszur treści politycznej. Liczba tych ostatnich dosięga 26; najciekawszą z nich jest H i s t o r i c a 1 Questions. Największą jednak sławę imieniu F-a sprawiły „Listy Juniusa”, dowcipna i ostra krytyka ministeryum lorda Northa, które mimo protestów F a były mu przypisywane. Wydawane były między rokiem 1769—1772 w „Public Adverti-ser”, potem miały wiele wydań, zostały przełożone na język francuski w r. 1791 i w 1823 r. przez J. F. Parisotta (2 tomy in 8-o).

Francisci Jan (pseudonim Janko Rymaw-sky), pisarz i patryota słowacki (* 1822 w Hnusz-cie, w komitacie Gemerskim), kształcił się w Oż-danach, Lewoczy, a szczególnie w Preszburgu, gdzie wkrótce stał się jednym z najżarliwszych przyjaciół i współdziałaczy Ludwika Sztura w jego usiłowaniach rozbudzenia języka słowackiego i wykształcenia go na język literacki. Ten Sztur, Michał Miłosław Hodża, oraz Józef Miłosław Hurban, ojciec dzisiejszego działacza poety i publicysty, Swiatozora, „to trójca (pisze Sygie-tyński w swoich listach ze św. Marcina Tur-czańskiego w „Kuryerze Warsz.” 1898 r.), która słowem i czynem podniosła Słowaków w państwie i w literaturze. Należeli oni do liczby tych, którzy, nie czekając sprawiedliwości od Madiarów, wystąpili otwarcie do walki, wbrew nawet intencyom partyi młodosłowackiej, wytworzonej przez Palarika, a łudzącej się możliwością zgody z Madiarami.* Wprawdzie sprzymierzyli się z reakcyą, lecz w interesie swego narodu. Wziąwszy w swe kombinacye interes dynastyczny, przez ówczesne na Węgrzech wy-

Wielkie

CC

CC

cc

padki zagrożony, podali chętnie ucho poszeptom wiedeńskim i wywołali powstanie w Sło-wacyi. lecz po zgnieceniu Węgrów zostali przez Austryaków zapomniani i oddani na łaskę i niełaskę tych właśnie, z którymi za Austryę walczyli. Nie mniej jednak zasługi ich są wielkie: obudzili oni poczucie narodowe Słowaków, wydali mnóstwo książek i broszur, założyli czasopisma: „Nitra”. „Narodnie słovenske nowiny” i „Orol tatranski”, a nadto zorganizowali stowarzyszenie literackie narodowe pod nazwą Tatr an, którego celem była praca nad podniesieniem literatury i przemysłu Słowaków. Ręka w rękę szedł z nimi i F. Po usunięciu Sztura od katedry w Preszburgu, r. 1844, przeniósł się do Lewoczy i otworzył tam zakład naukowy słowacki, a gdy mu go zamknięto, uczył prywatnie w duchu Sztura. Rok 1847 spędził jako prawnik w Preszowie, poczem do rewolucyi praktykował u podżupana gemerskiego. Pracę swą literacką rozpoczął od zbierania z przyjaciółmi swoimi pieśni, podań i baśni ludowych; w roku 1841 wydrukował w „Tatrance” przekład Ata-mana Kunickiego), a w roku 1843 przebywając w Hlubokiem, gdzie Hurban był pastorem, zaczął pisać do „Nitry”, „Narodnich nowin” i „Orła”, poezye liryczne, wzorowane na ludowych pieśniach słowackich, a tchnące wielką serdecznością i zapałem patryotycznym („Dostojnemu panu Pavlovi Jozefymu”; „Svoim verstowni-koin na pamiatku”; „Ja a moje nadeje”; „Ne-zapbmenutelnej”; „Ja a moje nepokoje” i in.). Jak w owym czasie F. przejął się był poezyą ludową, świadczą o tern jego „Slowenskje po-vesti” (Lewocza 1845). W „Nitrze” 1844—46 wyszła też jego powieść z w. XVI p. t. „Janko Podhorsky.”— Pracę literacką przerwały mu wypadki r. 1848, w których brał udział z młodzieńczym zapałem patryotycznym. Dnia 15 maja znajdował się na zgromadzeniu w Liptowskim św. Mikołaju, skąd wróciwszy w strony rodzinne, wybrany był na kapitana świeżo sformowanej gwardyi narodowej, a wespoły z Daksne-rem i Bakulinim odmówiwszy udziału w walce przeciwko Serbom i Chorwatom, dał przykład całemu narodowi oporu przeciw Węgrom. Za to 3-go listopada skazano go na szubienicę; kara ta wszakże po porażce Madiarów pod Schwechatern, dzięki rozkazowi Kossutha, zamienioną zo stała na trzyletnie więzienie w Peszcie. Po zdobyciu tego miasta przez Windischgrätza, wypuszczony na wolność, powrócił z przyjaciółmi w szeregi ochotników słowackich i wkrótce po złączeniu wszystkich kompanij - zamianowany był rotmistrzem pod komendą Lewartowskiego. Po stłumieniu powstania węgierskiego wszedł do służby rządowej i, szybko awansując, w r. 1863 został radcą namiestnictwa węgierskiego. Przy tein wszelakoż nie zapominał o ideałach swoich narodowych. Od r. 1861 do 1863 redagował „Pesztbudinske Yedomosti”, broniące praw Sło-

Encykl. Powsz. ilustr. Zesz. 176. T. XXII,

waków; r. 1861 zabiegami a staraniami swemi doprowadził do skutku zgromadzenie słowiańskie w Turczańskim św. Marcinie, na którem jednogłośnie obrany był na przewodniczącego, a którego owocem była pamiętna Macierz słowacka (Slovenska matice), zatwierdzona w r. 1862. Jego także staraniem’ i nakładem wyszły tomikami: „Slovensky narodni zabawnik”; „Slovenska narodna kniżnica”; „Slovensky divadelni zabawnik” (zbiór utworów dramatycznych) i dwa zbiory książek dla dzieci: „Zarnica, obrazkowy zabawnik pre dietki” i „Poviedki pre slowen-ske dietki.” Wreszcie jeszcze w r. 1889 wydał „Iskry ze zawratej pahroby.” —(Ob. Jar. Vlcka „Deiny literatury slovens.” 1890 r.).    *

Franciszek I, król francuski (* w Cognac 12 września 1494 r.—f w Rambouillet 31 marca 1547 r.). Jako syn Karola de Valois, hrabiego Angoulême (i Ludwiki Sabaudzkiej), został ogłoszony następcą tronu w r. 1498, w chwili, kiedy rządy Francyi objął Ludwik XII Orleański. Od roku 1507 zaręczony z jedyną córką jego, Klaudyą, przebywa, już nie w Amboise, lecz na dworze królewskim. W r. 1514 dnia 18 maja małżeństwo to przychodzi do skutku, a po zgonie Ludwika XII d. 1 stycznia 1515 r. F. wstępuje na tron i t. rn. odbywa koronacyę w Rheims. Miał wówczas niespełna lat 19 wieku. Zewnętrzną charakterystykę jego nakreślił ambasador Marino Cavelli w tych słowach: „Postać ma prawdziwie królewską... temperament żywy... je i pije wiele; śpi jeszcze więcej, i nie. znosi innego życia, nad pełne rozkoszy, uciech i wesela. Dba o strój wystawny; ubiera się bogato, w szaty strojne drogocennemi ozdoby”. Historycy dzisiejsi dodają, że był odważny, grzeczny, pełen życia, Francuzem do szpiku kości. Cały ciąg jego panowania cechują nieustanne prawie wojny. Pierwszą zaczął o Medyolan, utracony przez poprzednika w 3-ej wojnie włoskiej (1513). Miał przeciwko sobie Sforzę Maksymiliana, rozrządzającego najemnymi Szwajcarami, a popieranego przez cesarza Maksymiliana, króla hiszpańskiego i Stolicę Apostolską, na której zasiadał Leon X, za sobą zaś tylko rzeczypospolite Wenecką i Genueńską. Ale przygotowaną już miał do marszu potężną armię swoją: 90 000 żołnierza, w tern 30 000 konnicy, 72 wielkie i 30 małych dział. Więc naprzód konnetabl de Bourbon przeszedł przez Alpy i po kilku zwycięzkicli bitwach zajął większą część księstwa Medyolańskiego. IN cieszony tern król, pośpieszył osobiście na teatr wojny. Pod Marignano zagrodzili mu drogę najemni medyolańscy Szwajcarzy w sile 30 000. Tu rozegrała się „bitwa olbrzymów.” zniszczenie zrządziła artylerya francuzka, nie złamała jednak waleczności nieprzyjaciela. F. spędził noc na lawecie od działa. Dopiero nazajutrz przybycie wojska wTeneckiego spędziło Szwajcarów z pola i dało F-owi zwycięstwo. Ręką Ba-yarda został on pasowany na rycerza. Owocem

było zajęcie Medyolanu i „wieczne” ze Szwaj-caryą przymierze we Freiburgu 1516 r.; Leon X zawarł konkordat (1519 r.), który przyznał królom francuskim prawo mianowania wszystkich dostojników Kościoła, t. j. 10 arcybiskupów, 84 biskupów i 527 opatów. Wojna jednak nie ustała. Cesarz Maksymilian nie złożył broni i już w ro-ku następnym 1516 wysłał do Włoch nowe wojska. Zagrażające przez to Francyi niebezpieczeństwo usunął konnetabl de Bourbon. Tymczasem zgon dwóch monarchów, Ferdynanda Katolika (1516) i cesarza Maksymiliana (1519), stał się zarodkiem nowych wojen, ponieważ posiadłości ich obu przechodziły na wnuka Karola Habsburga, czyniąc go najpoważniejszym z władzców świata owoczesne-go. F. próbował ubiegać się o koronę cesarską obieralną, obiecując wielkie summy elektorom niemieckim, lecz nadaremnie. Koronę tę otrzymał Karol, zwany odtąd V-m, książę Burgundyi, król Hiszpanii i Neapolu. Potęga taka zagrażała przedewszystkiem Francyi. Karol, jako władz-ca Niderlandów, domagał się zwrotu prowincyj oderwanych przez Ludwika XL Artois, Flandryi i części Burgundyi; jako król hiszpański chciałby nabyć francuską część Nawary: jako cesarz nie mógł zezwolić na wydarcie sobie hołdowniczego Medyolanu, a jako władzca Neapolu i Sycylii nie mógł ścierpieć obecności Francuzów we Włoszech. Z takiego stosunku wywiązały się cztery wojny F-a z Karolem V. W pierwszej (1521 —1526) Francuzi kusili się o hiszpańską Nawarę, a stracili odrazu Medyolan i ustąpić musieli za Alpy, po przegranej przez Lautrec’a bitwie pod Bicocca. Nadto F. skutkiem uległości dla matki, postąpił sobie bardzo niesprawiedliwie z konnetablem Karolem Bourbon (ob.), który z przyjaciela i obrońcy stał się odtąd najgorszym wrogiem jego i uknuł zdradę, przechodząc • na stronę cesarza. Przez miłość dla hrabiny Chateaubriand zatrzymuje teraz F. przy dowództwie nieudolnego brata jej, Lautreca, a ponieważ fundusze, przeznaczone dla wojska, pochłonęły zbytki dworu, nieposzlakowany intendent skarbu, Sem-blanęai, kończy życie na szubienicy za to, że armia włoska nie miała pieniędzy. Skutkiem o-statniego pogromu, tracąc grunt pod nogami, szukał sprzymierzeńca w Henryku VIII, królu angielskim. Ubiegł go jednak Karol V, a stąd widzenie się monarchów w „Obozie Złotolitym” nie przyniosło Franciszkowi żadnej korzyści. Owszem utworzyła się przeciw Francyi groźna liga, w której skład weszły: Włochy, Anglia, Niemcy i Papież. , Wszystkie więc granice Francyi wystawione były na najście. F. urządził nową wyprawę do Włoch (1523), lecz dowództwo oddał zarozumiałemu Bonnivetowi. Ten, pobity pod Rebec, otworzył nieprzyjacielowi drogę do Prowancyi. Bourbon łącznie z wodzem cesarskim, margrabią Pesca-ra, zdobył Aix, Toulon i obiegł Marsylię, która jednak broniła się wytrwale pod komendą Orsiniego (Renzo da Ceri). Tymczasem F. ze świeżem woj

skiem wkroczył znów do Włoch, zajął w krótkim przeciągu czasu całe prawie księstwo Me-dyolańskie i obiegł Pawię. Na odsiecz miasta podążyli: Pescara, Lannoy, Frundsberg i konnetabl Bourbon. Te połączone wojska wydały d. 14 lutego 1525 r. królowi bitwę pod murami oblężonego miasta. Pogrom był straszliwy: sam F. dostał się do niewoli, przegrawszy bitwę na wszystkich punktach. Przewieziony do Madrytu i strzeżony z niesłychaną surowością, byłby umarł z nudów i zgryzot, gdyby nie siostra Małgorzata, która dowcipami swemi słodziła mu przykrości niewoli. Wreszcie postanowił F. wydobyć się za jakąbądź cenę: zg idził się na wszystkie przedłożone sobie, bardzo uciążliwe, warunki, zaprzysiągł je d. .14 stycznia 1526 r., podpisał pokój „Madrycki”, dał w zakład za spłacenie okupu dwóch synów, Franciszka i Henryka, i wrócił do Francyi. Miał oddać Flandryę, Artois i księstwo Burgundyę, lecz zwołane w r. 1527 Zgromadzenie notablów burgundzkich odmówiło zastosowania się do traktatu, wymuszonego na królu jakoby przemocą. Inne też warunki nie zostały wykonane, ponieważ przysięgę rozwiązał papież Klemens VII, zagniewany wówczas na Karola V i organizujący przeciwko niemu „świętą, czyli Klementyńską ligę”, pospołu z We-necyą, Sforzą medyolańskim i królem angielskim. F. skwapliwie przyłączył się do niej i zaczął się gotować do drugiej wojny. Nie obronił jednak Rzymu od zrabowania przez wodzów cesarskich, a Klemensa VII od niewoli (1527), bo armia jego weszła do Włoch ledwo w 1528 r. Lautrec przyprowadził ją pod Neapol. Oblężenie trwało cztery miesiące; w obozie francuskim wybuchła zaraza, która zabrała 21 000 ludzi. Umarł też wódz. Wtedy wicekról neapolitański, Filibert sabaudzki (ob.), uderzył na pozostałą 4-tysięczną garstkę i zniósł ją do szczętu. Był to cios ciężki dla F-a; nie chciał jednak upokorzyć się żądaniem pokoju. Wyprowadziła ga z kłopotu matka, Ludwika Sabaudzka, zgłaszając się do ciotki cesarza, wiel-korządczyni Niderlandów, Małgorzaty, z propozy-cyą pojednania monarchów. Panie te ułożyły w Cambrai „pokój damski” w porozumieniu z posłami państw, należących do Ligi (1529). F. miał zatrzymać ziemie burgundzkie i odebrać synów więzionych w Hiszpanii, ale zato musiał zapłacić 2 000 000 szkudów, zrzec się zwierzchnictwa nad Flandryą i Artois, oraz roszczeń do Medyolanu i Neapolu, dać 20 000 wojska posiłkowego cesarzowi na wojnę turecką i poślubić siostrę cesarza, Eleonorę, arcyksiężniczkę austry-acką. Ślub ten odbył się w* 1531 r. Mimo to F. wydał szwagrowi trzecią wojnę (1536—1538). Chodziło teraz o Medyolan, gdzie umarł bezdzietnie ostatni Sforza, i o połowę Sabaudyi tytułem spadku po zmarłej też matce, Ludwice Sabaudzkiej. Cesarz wysłał 50 000 wojska do Prowancyi. Konnetabl Montmorency wypędził mieszkań-

§ĘMźś

Ktt

IB

BI^mH

iü

IWSMBr”¹³

Bü^ê#£3BBI

4 V

«w

«ji'i

j.Sil§i

vl

P^iSl

iü

•'o-:

•;’-i

£\Äj

SŁ>

Wm

i>,

...

; ..'«3

«liM

RÉ9

Isa

t ••

",

s;-rw- -:•

mSaBu Mo.txfà

P-

Wà

tâ

iyiÉiii

ÆS

HF

ISPjéIBéé

*■?>

Mil

’i

.. :>

UK

IMXÊFMÊM

WÈÈÊÊÊËË^Êgê

f*É

IüÂkI

Æf'ï;Wm

Mr    . ’. \

^fB||pl|iK8

jjętaW-Tł &0/O4/1-

««1

Fii>'. 259. Franciszek I, król francuski.

(Paryż 1864 —

Yi

T.

Franciszek II, król francuski, najstarszy syn Henryka II i Katarzyny Médicis (* d. 19 stycznia 1544—f 4 grudnia 1560 r.). Miał zaledwie lat piętnaście i sześć miesięcy, gdy po tragięz-

ców z miast i wiosek, poburzył młyny i przez i to pozbawił nieprzyjaciela środków żywienia się. Musiały przeto cofnąć się wojska cesarskie. Większą szkodę wyrządził F. przez stosunki swoje z groźnym sułtanem tureckim, Solimanem, bo Chajreddin Barbarossa trapił wybrzeża włoskie napadami i porwał 14 000 ludzi w niewolę. Wreszcie z pośrednictwem wystąpił papież Paweł III i nakłonił obu monarchów do zjazdu w Nicei i do zawarcia rozejmu na lat 10. Piemont pozostał w posiadaniu F-a, a Me-dyołan—cesarza. Wymieniano potem wizyty i obiecywano sobie wzajemnie przyjaźń serdeczną. W r. 1540 Karol V przejeżdżał z Hiszpanii do Niderlandów przez Francyę i spędził cały tydzień w Paryżu. Świetnie podejmowany, proponował w małżeństwo syna i córkę dzieciom F-a z ponętnemi posagami, ale nie przyszło do urzeczywistnienia tych projektów. F. również nie dał pożądanej pomocy na wojnę turecką, a gdy Karolowi nie udała się wyprawa morska pod Algier, pośpieszył wydać mu czwartą wojnę (1542 — 1544) chociaż termin rozejmu jeszcze nie upłynął. Powodem być miało zamordowanie dwóch posłów francuskich przez żołnierzy hiszpańskich na rzece Po, ale sama podróż ich świadczyła o wrogich zamiarach F-a; wieźli oni bowiem . dla sułtana traktat przymierza. I przymierze to, mimo przygody z posłami, zawartem zostało. Soliman wkroczył do Węgier; admirał jego, Barbarossa, dopomagał F-owi do zdobycia Nicei. Nad Renem zaś podniósł broń na cesarza książę Kliwii. Obsaczony w ten sposób Karol V zdobył się na zaczepną wyprawę dopiero w 1544, zawarłszy przymierze z królem angielskim. Ten wylądował w Pikardyi i obiegł Boulogne, Karol zaś, osobiście objąwszy dowództwo, wyruszył z Metz przez Szampanię do Isle de France, zdobywając po drodze fortece. Doszedł do Sois-sons. Wr Paryżu powstał popłoch, ale F., objeżdżając ulice, ożywił ducha mieszkańców i uzbroił z ich liczby 40 000. Miał jeszcze w polu 34-tysiączną armię nietkniętą. Nie ośmielił się tedy cesarz oblegać Paryża i przyjął układy, które doprowadziły do zawarcia pokoju w Crépy, na wzajemnych ustępstwach opartego. Zobopólne miłe obietnice nie były dopełnione, lecz pozostała niewzruszoną całość Francyi, a nadto pozostały w jej posiadaniu Sabau-dya i Piemont. Rządy wewnętrzne w kraju przez ciąg panowania F-a I przedstawiały się niezbyt pomyślnie. Ludność, skutkiem nieustannych wojen, cierpiała nędzę. Powiadają wprawdzie, że umierając F. pozostawił 400 000 liwrów, ale zapominają dodać, że, wstępując na tron, zastał w kasie 6 000 000. Na własne potrzeby wydawał 1 500 000 talarów rocznie; o życiu jego rozpustnem dużo plotek opowiedział Brantôme w dziele: „Les dames galantes.” Król nie przebierał w przedmiotach swych hołdów: miejsce hrabiny Chateaubriand lub księżnej

Etampes, zajmowały takie, jak: Ferronière, która, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, stała się przyczyną dziewięcioletnich cierpień a następnie i śmierci królewskiej. Sprawiedliwa hi-storya nie przebaczy mu nigdy wiarołomstwa, despotyzmu, prześladowań religijnych, pogardy swobód ludowych, poniżania parlamentu i sądownictwa, wprowadzenia sprzedaży urzędów i usiłowań ku zaprowadzeniu we Francyi inkwizycyi. Ale z drugiej strony trzeba mu przyznać, że był protektorem sztuki, że zarobił na tytuł ojca literatury (le père des lettres). Imię F-a I pozostaje w ścisłym związku z historyą epoki Odrodzenia czyli Renesansu. On-to sprowadzał artystów włoskich, Leonarda da Vinci, Andrzeja del Sarto, Celliniego; on upiększył kraj ta-kiemi pałacami, jak: Chambord, Saint - Germain, Villers-Cotterets, Fontainebleau i t. d. On też rozpoczął w r. 1545 budowę Luwru. Sam pisywał wiersze, udzielał protekcyi Rabelais’mu i Klemensowi Marot, wzbogacał biblioteki królewskie cennemi rękopisami greckiemi i wschodniemu Broniąc nowatorów przed scholastyczną Sorboną, założył Kollegium Francuskie (Collège de France) z publicznemi kursami bezpłatuemi do wykładów łaciny, greki, hebrajszczyzny, medycyny i nauk przyrodniczych, nieuznawanych w Sorbonnie. Z drugą żoną, Eleonorą Austryacką, nie miał dzieci: tylko z pierwszej Klaudyi cieszył się trzema synami i czterema córkami. Byli to: Franciszek (* w r. 1518—f w r. 1530): Henryk, późniejszy król Henryk II (1518—59); Karol, książę Orleański (1522—49); Ludwika (1515—17); Karolina (1516 — 24); Magdalena (1520—37), która zaślubiła w r. 1536 Jakó-ba V, króla Szkocyi; Małgorzata (1523—74), zaślubiona w r. 1539, księciu Sabaudzkiemu. — Źródła: „Le catalogue des actes de François I”, ogłoszone przez Akademię nauk moralnych i politycznych, obejmuje 4 tomy i zawiera akta od roku J515 do 1542 (Paryż 1887—1895); „Journal de Louise de Savoie” (Michaud et Poujoulat

t. \) „Lettres de Marguerite d’Angouléme” i w „Nouvelles Lettres” w „Soc. Hist, de Fr.” (Paryż 1851 i 1852); „Journal d’un bourgeois de Paris” w „Soc. Hist, de Fr.” (Paryż 1854) „Mémoires de Martin et Guillaume Bellay” (Michami et Poujoulat t; I).; „Mémoires de Vieilleville (tamże t. IX); „Commentaires et lettres de Mont-luc”, w „Soc. Histoire, de Fr.

1872, 5 tomów. Opracowania: J. Paris „Etudes sur le règne de François I” (Paryż 1885, 2 tomy); Baumgarten „Geschichte Karls V” (Sztut-gard 1885); Sainte-Beuve „Portraits littéraires” (t. IH, Paryż 1886); Hanotaux „Etudes historiques sur le XVI et le XVII siècle” (Paryż 1886).

T.

N.

t*s

J.

Tém

F, 260, Franciszek Stefan I, ces. rzymski, z domu Lotaryńskies:o.

nej śmierci ojca wstąpił na tron w r. 1559. Poprzednio już został ożeniony z szesnastoletnią królową Szkocyi, Maryą Stuart. Słabowitego zdrowia, skrofuliczny, nie objawiał jeszcze męzkości ani moralnej, ani fizycznej. Wujowie królowej, książęta Gwizyusze, zawładnęli sterem rządu. Walczyli z nimi o przewodnictwo książęta krwi, król Nawary, Antoni de Bourbon, i Kondeusz, oraz admirał Coligny, zwolennicy nauki Kalwina. Zniecierpliwione prześladowaniami stronnictwo hugonotów dało się pociągnąć do spisku celem opanowania osoby królewskiej, ale zamach na rezydencyę królewską w Amboise (ob.) nie udał się. Pojmanych spiskowców więziono, ścinano, topiono w rzece Ligierze przez cały miesiąc, poczem na 10 grudnia 1560 r. król zwołał stany generalne do Orleanu i sam przybył z całym dworem. Gwizyusze schwytali i kazali osądzić na śmierć za rebelię, t. j. za udział w spisku Amboise, księcia Kondeusza. Wyrok miał być wykonany w dniu otwarcia obrad, gdy król, cierpiący od niejakiego czasu na wrzód w uchu, u-inarł na tydzień przed oznaczoną datą.—Marquis de Rochambeau „Lettres d’Antoine de Bourbon

et de Jeanne d’Albret” (1877); R. de Bouille „Histoire des ducs de Guise” (1849 t. II); Baron et de Ruble „Antoine de Bourbon et Jeanne d’Albret” (1881 —1886 t. II); Delaborde „l’Amiral de Coligny” (1879-82 t. I).

Franciszek I Stefan, cesarz niemiecki (* 1708—f 1765), najstarszy syn Leopolda Józefa, księcia Lotaryngii, i Elizy Karoliny, księżniczki Orleańskiej; po śmierci ojca w r. 1729 otrzymał księstwo Lotaryń-skie, przytem był zamianowany w r.

1731 namiestnikiem WTęgier. W r. 1736 zaślubił Maryę Teresę, córkę cesarza Karola VI-go i odstąpiwszy Francyi, a właściwie Stanisławowi Leszczyńskiemu, Lotaryngię, otrzymał w zamian w r.

1737 wielkie księstwo Toskańskie po śmierci ostatniego z Medyceuszów.

Wszakże niebawem po zgonie cesarza i wstąpieniu na tron czeski i węgierski swej żony, był przez nią zamianowany w r. 1740 współregentem; a w r. 1745 obrany cesarzem, odbył we Frankfurcie nad Menem akt koronacyi; mimo to rządy cesarstwa, równie jak monarchii au-stryackiej, zostawały właściwie w ręku Maryi Teresy, która umysłowo stała o wiele wyżej od męża i której on ulegał zupełnie, będąc jeno doradzcą jej niekiedy. Ministra Kaunitza nie lubił i sprzeciwiał się polityce dworu wiedeńskiego wobec Francyi. Po zawarciu pokoju w Hubertusburgu Marya Teresa wezwała F-a do pomocy i złożyła w jego ręce kierownictwo sprawami finansowemi państwa; na tern polu F. rozwinął czynność energiczną i przy pomocy Hatzfelda i Zin-zendorfa zdołał podnieść kredyt cesarstwa i wogóle polepszył dotychczasowy stan finansów Anstryi. Sam też zebrał duże pieniądze, podejmując się dostaw skarbowych. Przytem gorliwie popierał przemysł i handel w kraju, a także był protektorem nauk i sztuk pięknych i lubił otaczać się uczonymi. Umarł w Inspruku, gdzie bawił u syna swego, Józefa, późniejszego cesarza. Drugi syn jego, Leopold, był najpierw księciem Toskańskim, a po śmierci brata cesarzem niemieckim. Z 11-tu córek F-a Marya Antonina wyszła za mąż za Ludwika XVI-go, króla francuskiego, Marya Karolina za Ferdynanda IV, neapolitańkiego, Marya Krystyna za ks. Alberta, saskiego, i Marya Amelia za Ferdynanda, księcia Parmy.—Arneth „Geschichte M. Theresias” (Wiedeń 1863—1879, 10 t.).

Franciszek II, cesarz niemiecki, I jako cesarz austryacki (* 1768—f 1835), syn cesarza Leopolda Il-go i Maryi Ludwiki, infantki hiszpańskiej; kształcił się najpierw w rodzimej Florencyi pod okiem rodziców, a później był wysłany przez ojca na dwór wiedeński, gdzie stryj jego, cesarz Józef II, powierzył go opiece księcia Franciszka Colloredo. W r. 1792, po śmierci stryja (1790) i dwuletniem panowaniu ojca, otrzymał tron niemiecki, a jednocześnie został ukoronowany jakoj król węgierski i czeski. W tymże roku zmuszony był rozpocząć długą i uciążliwą wojnę z Francyą (najpierw jako rze-cząpospolitą, a potem cesarstwem, ob. Austrya,

af

i⁻'.

INI' '

li

la

i w stosunkach wewnętrznych hołdował bezwzględnemu konserwatyzmowi i był zwolennikiem surowej reakcyi, która zresztą ani Niemcom, ani Austryi samej nie wydała pożądanych owoców. Skutkiem tego rządy F-a odznaczają się dążeniem do skrępowania swobody słowa i czynu: nad drukiem czuwała obostrzona cen-

dzieje). Po zawarciu pokoju w Preszburgu, skutkiem utworzenia się Ligi Reńskiej pod protektoratem Napoleona, F. zrzekł się tytułu cesarza niemieckiego, a wziął tytuł cesrza Austryi (1806), której dziedzicznym władzcą ogłosił się jeszcze w r. 1804 po utworzeniu cesarstwa Francuskiego. Po zawarciu traktatu w Schönbrunn

z Francyą (1809) musiał rękę swej córki, Maryi zura; prawa i przywileje pojedynczych krajów Ludwiki, oddać Napoleonowi dla utrwalenia po- cesarstwa były lekceważone, czujność policyi koju, na co głównie nalegał ówczesny minister wzmocniona, władza administracyjna skupiała się spraw zagranicznych, ks. Metternich, następca w rękach urzędników; stąd biurokracya nabywa-hr. Stadiona. Po klęsce Napoleona w Rossyi la przemożnego wpływu. Wszakże z drugiej przystąpił do aliansu prusko-rossyjskiego, i wódz strony F.

illll

Ëiüi

-;V

li

' V;*:

um

SI

ii

li

9:

mm

Hi

mm

mm

był dobrym gospodarzem kraju i dbał o materyalny jego dobrobyt; a więc: podnosił przemysł, wspierał rzemieśl-nictwo, starał się o utworzenie łatwiej-s/ej kommunikacyi i w tym celu kazał uregulować rzekę Elbę, utworzył żeglugę parową na Dunaju, wreszcie budował koleje żelazne; mniej zwracał u-wagi na rozszerzenie oświaty, jakkolwiek nie sprzeciwiał się zakładaniu szkół i podniósł stan nauk w uniwersytecie wiedeńskim. Za jego panowania wydano w r. 1811 drugi tom zbioru praw, jako uzupełnienie prawodawstwa Józefa ÎI-go. F. utworzył order Leopolda, korony żelaznej i wojskowy krzyż zasługi. Żonaty był czterokrotnie: pierwszą jego żoną była Elżbieta, księżniczka wirtemberska, drugą — Mary a Teresa, ks. sycylijska, matka następcy tronu, Ferdyanda I-go, i Maryi Ludwiki, żony Napoleona I-go, trzecią — Marya Ludwika Beatrycze, ks. inodeńska, i czwartą—Karolina Augusta ks. bawarska.—H. Meynert „Franz II und sein Zeitalter” (Lipsk 1834). N-Franciszek I i II Bretańscy, ob. Bretania (t. IX, str. 425).

Franciszek I, II, III, książęta lo-taryńscy, ob. Lotaryngia.

i.:

Fig. 261. Franciszek IT jako cesarz rzymski, a potemj.. I jako cesarz austryacki.

(1820—21 r.), odziedziczył wreszcie tron po ojcull styczn. 1825 r. Austryacy, którzy zajęli państwo w r. 1821, opuścili je dopiero w r. 1827. Liberaliści z Cilento prawie natychmiast powstali (1828 r.), Delcarretto, mianowany królewskim alter ego, niszczył kraj ogniem i mieczem, podczas gdy sam F. nie był człowiekiem okrutnym. Czas mu schodził pomiędzy dewocyą i rozpustą. Rządy jego były to rządy zepsucia. Śmiał się z handlu urzędami, który lokaj jego,

Franciszek I, król Obojga Sycylii (* 19 sierp.1777 r.—f 8 list. 1830). Był synem króla Ferdynanda I; rządził Sycylią za czasów ojca z tytułem namiestnika (1809 r.—1812 r.). Został w r. 1817 księciem Kalabryi, rzą-austryacki, ks. Schwarzenberg, po rozbiciu armii dził całem królestwem naprzód jako namiestnik, francuzkiej pod Lipskiem, wszedł razem z woj- potem, jako regent, podczas epoki konstytucyjnej skami sprzymierzonemi do Paryża 15-go kwietnia 1814 r.; w tym czasie Marya Ludwika wróciła z synem do Wiednia. Przejęty ideami absolutyzmu i nienawiścią ku prądom rewolucyjnym, które się poczęły we Francyi, F. był duszą „Świętego Przymierza” i w myśl jego chętnie posyłał swe wojska dla stłumienia wszelkich dążeń do zmiany istniejącego stanu rzeczy.

Wszakże nietylko w polityce zagranicznej, którą zazwyczaj kierowali ministrowie cesarza (a z nich uajprzebieglejszy ks. Metternich), ale | Viglia, nieumiejący ani czytać ani pisać, otwar-

Iw.

li mi.

1878—85, 4 t.).

Franciszek Z AssyŻU Marya Ferdynand, były król hiszpański (* w Aranjuez 13 maja 1822 r.). Był synem Franciszka, księcia Ka-dyksu (brata króla Ferdynanda VII) i infantki Ludwiki, księżniczki Obojga Sycylii; 10 paźdz. 1846 poślubił swą siostrę cioteczną, Izabellę II, królową hiszpańską i otrzymał wówczas tytuł honorowy króla, lecz nigdy nie odegrał żadnej roli politycznej. Po rewolucyi 1868 r. przeniósł się do Paryża, a od r. 1870 żyje z żoną w se-paracyi.

Franciszek Józef I, cesarz austryacki (od r. 1848), ur. dnia 18 sierpnia 1830 loku w rezy-dencyi Schönbrun pod Wiedniem, najstarszy syn arcyksięcia Franciszka Karola, brata cesarza Ferdynanda I (1835—1848) a syna ces. austr. Franciszka I (1792—1835) i księżniczki bawarskiej Zofii. Wychowanie jego przypadło na czasy politycznej reakcyi i rządów Metternicha, ale

cie prowadził. Od piratów z Berberyi kupił pokój. W 1830 r. odbył podróż do Paryża, gdzie szwagier jego, Ludwik Filip, naówczas jeszcze książę Orleański, podejmował go wspaniale. Rewolucya lipcowa, wkrótce po powrocie do kraju, obaliła go. Zmarł 8 listopada tegoż roku. W r. 1797 poślubił arcyksiężniczkę Klementynę Austryacką. z którą miał córkę, księżnę de Berry (5 list. 1798 r.); żona ta zmarła 15 list. 1801 r. Ożenił się powtórnie w 1802 r. z infantką Izabellą Hiszpańską, która go licznem obdarzyła potomstwem i żyła do 1848 r. (13 wrz.).

Franciszek IV, książę Modeny (* r. 1779 w Medyolanie—f 21 stycznia 1846 w Modenie), syn arcyksięcia austryackiego Ferdynanda, gubernatora Lombardyi, i Maryi Beatryczy d’Este, był wychowany przez jezuitów w zasadach absolutyzmu. Objąwszy w posiadanie (w r. 1815), na mocy kongresu wiedeńskiego, księstwa Mo-denę, Reggio i Mirandolę, zniósł tam urządzenia francuskie i wiarołomstwem swem, butą i okrucieństwami odnowił potworności drobnych tyranów średniowiecznych. Pałając żądzą rozszerzenia swych posiadłości, intrygował w porozumieniu z Metternichem w celu zniesienia prawa salickiego w Sardynii i wyłączenia od tronu księcia Karola Alberta Carignan na rzecz żony swej, Beatryczy Sabaudzkiej, najstarszej córki Wiktora Emmanuela I; wszelako projekt ten musiał być zaniechany, zarówno z powodu oporu króla Karola Feliksa, jako też oppozycyi Fran-cyi i Rossyi. Po śmierci swej matki (1829) F. IV odziedziczył księstwo Massę i Karrarę. Marząc wciąż o pozyskaniu korony królewskiej, chociażby kosztem Austryi, postanowił wyzyskać na swą korzyść ruch rewolucyjny 1830 roku i w tym celu pojednał się z prześladowanymi dotychczas przez się patryotami włoskimi, z których przywódzcą, Giro Menottim. zawarł potajemny układ. Liczył przytem na pomoc księcia Orleańskiego, wyniesionego świeżo na tron francuski przez rewolucyę lipcową. Ale Ludwik Filip osobiście nie miał najmniejszej ochoty popierać rewolucyi we Włoszech, i okoliczność ta tłómaczy, dla czego F. IV nie chciał go nigdy uznać za prawowitego króla Francuzów. Tymczasem Austrya zwietrzyła knowany przez księcia modeńskiego spisek i wystąpiła z energicz-nem przedstawieniem. Wystraszony F. IV polecił swym wspólnikom powstrzymać agitacyę: odpowiedziano mu jednak, że jest już zapóźno. Wówczas książę, d. 3 lut. 1831, obsaczył batalionem żołnierzy dom, gdzie Menotti i inni spiskowcy odbywali naradę, opanował ich po pięciogodzinnej walce i, wróciwszy do pałacu, napisał do gubernatora Reggio bilet w tych słowach: „Tej nocy wybuchnęło przeciwko mnie groźne sprzysiężenie. Spiskowcy są w mych ręku. Przyślij mi pan kata”. We dwa dni potem powstała Bolonia, a za nią i inne miasta włoskie. Ks. Mo

deny, zagrożony przez własnycli poddanych, uciekł do Mantui, zabierając ze sobą zakutego w kajdany Menottego. Przy pomocy Austryaków wrócił jednak w połowie marca do swej stolicy i 26 maja kazał powiesić Menottego. Więcej niż pięciuset patryotów zostało wrzuconych do lochów więziennych Modeny i Wenecyi; dwa razy tyle ratowało się ucieczką przed zemstą księcia. Aby uzyskać całkowite przebaczenie za swój spisek antyaustryacki, F. IV zorganizował w Moderne pod kierunkiem byłego ministra neapoli-tańskiego, osławionego C an osy. centralne biuro policyi tajnej, która 'rozciągała swą władzę na całe Włochy i czyniła F-a IV duszą sanfe-dyzmu oraz najbardziej znienawidzonym przedstawicielem reakcyi i despotyzmu. Powszechny ucisk, ciemnota, panowanie jezuitów, tendencyjne procesy, gwałty i egzekucye cechowały smutne rządy tego księcia.—Córka jego, Mary a Teresa (* r. 1817), zaślubiła w r. 1846 hrabiego Chambord.—G al v ani „Memorie storiche intorno alla vita dell’ arciduca F. IV” (Modena 1846—54, 4 t.).

Franciszek V, ostatni książę Modeny (* r. 1819—f 20 list. 1875 w Wiedniu), syn i na: stępca poprzedzającego, naśladował we wszyst-kiem niewolniczo swego ojca. Wygnany podczas rewolucyi 1848 roku z dziedzicznego państwa (w irarcu), wrócił po klęsce Karola Alberta (sierpień 1848) i sprawował rządy nominalnie pod faktycznem panowaniem Austryi aż do wypadków r. 1859. Po bitwie pod Magentą zmuszony był po raz drugi uciekać z kraju (13 czerwca) i jakkolwiek pokój Zurychski (10 listopada) przywrócił mu tron na papierze, księstwo jego przecież zostało wcielonem do królestwa Wiktora Emmanuela (ob. Farini). Odtąd mieszkał bądź w Wiedniu, bądź w swych dobrach czeskich. Ożeniony 1842 r. z Adelgundą, księżniczką bawarską, nie zostawił potomstwa.— Bayard de Vol o „Vita di F. V” (Modena

Hml.

Iw.

sei okazywał przy wrodzonych zdolnościach wielką pilność i obowiązkowość, która stała się później znamienną cechą cesarza austryackiego. W wychowaniu jego przykładano też wielką wagę do ćwiczeń fizycznych i zahartowania zdrowia.: więc urósł na młodzieńca urodziwego, pełnego sił fizycznych i ochoty do życia, doskonałego jeźdźca i zamiłowanego w polowaniu Strzelca, ujmującego zewnętrzną swą postacią otoczenie, zanim jeszcze miano sposobność poznać go bliżej i ocenić zalety jego charakteru.—Na widownię polityczną wystąpił pb raz pierwszy w październiku r. 1847, kiedy, jako zastępca stryja, cesarza Ferdynanda, przemawiał po węgiersku podczas installacyi arcyksięcia Stefana na nadżupaństwie peszteńskiem. Zrobił wtedy tak korzystne wrażenie, że nawet przywódzca oppozycyi węgierskiej, Ludwik Kossuth, w słynnej mowie z d. 3 marca 1848 nazwał go „drugim założycielem Domu Habsburskiego, który zmieni system rządów i znajdzie w wierności ludów niezachwianą podporę dla tronu”. W kwietniu r. 1848 miał objąć namiestnictwo w Pradze, ale nagła zmiana rzeczy w Wiedniu, wyjazd rodziny cesarskiej do Insbrucku i wojna włoska, skierowały go w inną stronę. Wysłany do obozu starego feldmarszałka Radetzkiego do Werony, zaznał po raz pierwszy trudów wojen-jjjjypf- uych, a pod Santa Lucia (d. 0 maja) był w ogniu . bojowym. Wedle zgodnych świadectw okazał V wtedy wiele odwagi i przytomności umysłu, ale :• już w czerwcu odwołany na dwór insbrucki, powrócił z nim d. 12 sierpnia do Wiednia, skąd razem z cesarzem i rodzicami zdołał ujść po wyl)ucllu rewolucyi (d. 7 października) do Oło-muńca. Wypadki wiedeńskie i węgierskie przy-w    śpieszyły ustąpienie Ferdynanda i objęcie rzą-

dzięki pojednawczemu usposobieniu ojca i rozumnemu kierownictwu matki, osoby niepospolitego umysłu, rozwijało się bardzo pomyślnie. Ochmistrzem arcyksiążąt, F-a, J-a, jako też młodszych jego braci, Maksymiliana i Karola Ludwiku, był hr. Henryk Bombelles, człowiek bardzo religijny; pierwszym nauczycielem—hr. Coronini, podkomorzymi: Tymoteusz hr. Ledochowski (1839 -—1843) i Karol hr. Morzin. Pułkownik Hauslab, dzielny żołnierz i nie mniej tęgi pedagog, zaprawiał wcześnie F-a J-a do rzemiosła wojennego; pod jego okiem odbył młodzian ćwiczenia we wszystkich rodzajach broni; z jego szkoły wyniósł ten wojskowy temperament, który go odznacza. Nie

Ifüw i

If

À;

i.

/Ä

pp?

dów przez jego synowca. Akt ten, dziejowego ZIiaezenÛL dokonał się d. 2 grudnia 1848 r. *' w Ołomuńcu. Bezdzietny Ferdynand abdykował; brat jego młodszy, Franciszek Karol, wedle Sankcyi Pragmatycznej prawowity jego następca, zrzekł się korony na rzecz syna swojego.

F. 2*1.!. Franciszek Józef I. cesarz austryacki w r. 1848. ^• J. obejmował panowanie, 18 lat wieku licząc,

zaniedbywano też nauk teoretycznych i praktycznych. Od wczesnej młodości przeznaczony na dziedzica tronu, odebrał wykształcenie bardzo staranne, zarówno w umiejętnościach historycznych i przyrodniczych, jak w językach, między którymi uwzględniono także języki ludów należących do Austryi: węgierski, którym biegle włada, czeski, chorwacki i polski, którego udzielał mu Wacław Zaleski. W dziedzinę prawa i u-miejętności politycznych wprowadzili¹ go znakomici profesorowie: Dr. Columbus, Dr. Fränzl, Lichtenfels i Rauscher; wykPidy z historyi miał A. Jäger; rysunków uczył go malarz J. N. Geiger. W r. 1847 F. J. zdał egzamin na wzór ówczesnego egzaminu sędziowskiego. Wogóluo-

wśród bardzo trudnych okoliczności: we Włoszech i w Węgrzech wrzała wojna; sejm austryacki, który obradował w Kromierzyżu pod przewodnictwem Fr. Smolki, rozdzierały spory federalistów i centralistów; parlament niemiecki we Frankfurcie skłaniał się coraz-to bardziej w stronę hegemonii pruskiej. Nie dziw zatem, że F. J. miał (wedle amerykanina Williama Stiles) rzec: „bywaj zdrowa —młodości moja”, kiedy brał koronę z rąk dziada. Ciężkie obowiązki czekały go u samego początku panowania. Mimo to wygłosiła proklamacya cesarska te słowa: „Z silnem postanowieniem utrzymania niezmąconego blasku korony, ale gotowi podzielić prawa nasze z przedstawicielami naszych ludów— ufamy, że uda nam się z Boską pomocą i w porozumieniu z ludami zjednoczyć wszystkie kraje i narody monarchii w wielkiem ciele państwo-

wem”. Za dewizę przyjął: „viribus unitis” („złączonemi siłami”). Ale zanim program ten, chociaż częściowo, mógł być wykonanym, należało wprzód usunąć liczne przeszkody, które stały na drodze każdej pracy państwowej i społecznej. Stara monarchia absolutna, dziedzictwo Habsburskie, złożone z tylu ludów i krajów, rządzonych dotychczas oddzielnie, zdawała się trzeszczeć w posadach, groziła rozpadnięciem się pod uderzeniami roku 1848, Utworzyć z niej nową konstytucyjną monarchię, dać w niej dostateczne pole do rozwoju wszystkim narodom, pogodzić sprzeczne ich dążenia a uzyskać jedność, konieczną dla potęgi państwa, obok autonomii potrzebnej narodom, złączonym pod je-dnem berłem—oto zadanie, które czekało młodego monarchę, a przetrwało 50-letnie już jego rządy. Można je podzielić pod względem wewnętrznego ustroju na dwie części, t. j. na okres, w którym, wśród ciężkich przejść i bolesnych doświadczeń, rodzi się w r. 1867 nowy ustrój dualistycznej monarchii austryacko-węgierskiej, i na drugi okres, w którym rozwijają się stosunki na podstawie tej konstytucyi, przechodzącej raz po raz przez ogniowe próby trudnych do rozwikłania zagadnień (ob. Austrya, dzieje). Wszędzie w Europie nastąpiła w r. 1848 po „wiośnie wolności” „jesień reakcyi”, a rychło po niej zapanowanie wojskowej przemocy. Zwycięskie wojny austryackiej armii we Włoszech i w Węgrzech, w których z pomocą rossyjską zgnieciono krwawe powstanie narodowe, odmieniły rychło stan rzeczy w całem państwie. F. J. zjechał się d. 21 maja 1849 r. z cesarzem Mikołajem I w Warszawie, gdzie uzyskał przyrzeczenie zbrojnej pomocy: poczem podążył do Węgier i sam dowodził oblężeniem miasta Raab, zdobytego d. 28 czerwca t. r. Już w marcu 1849 rozwiązany został sejm kromierzyski, a na miejsce konstytucyi kwietniowej z roku 1848 wstąpiła oktrojowana przez cesarza konstytucya z 4 marca. Ale i ta nowa ustawa nie została wcale wykonaną; nie zwołano nawet ustanowionego w niej sejmu państwowego centralnego, Izby wyższej lub sejmów krajowych. Cesarz zawiesił d. 31 grudnia 1851 r. konstytucyę marcową, poczem powróciły rządy absolutne, chociaż w zmienionym kształcie i z innym niż przed r. 1848 programem. Trzy wielkie i ważne zdobycze lat ostatnich zostały nietknięte: równość obywateli wobec prawa, zniesienie poddaństwa i pańszczyzny i uznanie stowarzyszeń religijnych. Nie nastała też bynajmniej epoka zastoju, ale, przeciwnie, czas gorączkowej pracy, która miała dokonać szybko przebudowy całej monarchii, co prawda, po myśli absolutyzmu, który w gabinecie reprezentował najjaskrawiej Aleksander Bach, minister spraw wewnętrznych. Dążył on do scentralizowania administracyi bez względu na narodowe i autonomiczue różnice krajów, język niemiecki wprowadził do wszyst-

Enc. Powsz. H,uatr. Zesz. 176. T. XXII.

kich urzędów i s^kół i t. p. W tym czasie (1849—1860) nastąpiła nowa organizacya władz centralnych, po dziś dzień w głównym zarysie niezmieniona, organizacya szkolnictwa, zwłaszcza szkół średnich i uniwersytetów, które hr. Leon Thun, przy pomocy Bonitza i Exnera, oparł na nowych zasadach. Znaczny wpływ na wychowanie publiczne przyznano Kościołowi w zawartym w r. 1855 konkordacie ze Stolicą Apostolską. Sądownictwo, oddzielone w wyższych instancyach od administracyi, otrzymało nowy kodeks karny (d. 27 maja 1852); powstały sądy handlowe, prawo wekslowe, ustawa przemysłowa i wiele jeszcze innych nabytków na polu ustawodawstwa państwowego. Podjęto także na większe rozmiary budowę kolei żelaznych i linij telegraficznych, wskutek czego nastąpiło połączenie i zbliżenie Austryi do innych krajów, od których była dawniej jakby odcięta. Wielki przemysł i kredytowe stosunki przeobraziły się na wzór zachodni. Powstały akademie handlowe w Pradze, Wiedniu i Grazu (por. Czórnig „Oesterreichs Neugestaltung 1848—1858” Wiedeń 1859). Sam cesarz zajmował się żywo sprawami państwa: zwiedził po kolei wszystkie kraje (w grudniu 1849 Pragę, Tryesi i Kraje Arulań-skie, w r. 1851 Galicyę i Bukowinę, w r. 1852 i 1855 Węgry i Cliorwacyę, w r. 1856 kraje alpejskie, kilkakrotnie kraje włoskie); starał się poznać stosunki i potrzeby, pozyskać sobie miłość i przywiązanie ludów. Sam pracował przy pomocy generalnego adjutanta, Griinnego. nad reformami wojskowemi. Na te lata przypadają też ważne zdarzenia w życiu F-a J-a. D. 18 lutego 1853 nastąpił zamach na osobę cesarza, który szczęśliwie ocalał (na pamiątkę tego zdarzenia stanął wspaniały kościół t. zw. Votivkirche w Wiedniu). Dnia 24 kwietnia 1854 zaślubił F. J. księżniczkę Elżbietę, córkę księcia Maksymiliana Bawarskiego z rodu Wittelsba-cliów. Po dwóch córkach, rychło zgasłej Zofii (1855) i Gizeli, urodził się syn, areyksiążę Rudolf (d. 21 sierpnia 1858), następca tronu, witany w całej monarchii z wielką radością. Z wypadkami temi życia rodzinnego łączyły się liczne akty łaski: zniesienie kary biegania wśród rózg w armii, amnestya dla politycznych przestępców (dla 586 zupełna, dla 311 częściowa). W r. 1854 zniesiono stan oblężenia w Węgrzech i w Galicyi. W polityce zagranicznej odniosła Austrya znaczne korzyści w związku z książętami południowycli Niemiec (w r. 1850 odbył się w Bregencyi zjazd F-a J-a z królami bawarskim i wirtemberskim) a przy pomocy Rossyi. Druga podróż cesarza austryackiego do Warszawy (24—29 prżdz. 1850) i rewizyta cesarza Mikołaja w Ołomuńcu (w Jecie 1851) zacisnęły „entente cordiale” obu potęg, którym musiały Prusy ustąpić. Austrya odzyskała w części dawniejsze swe stanowisko w dyplomatycznych stosunkach w Europie, a w Niemczech przywrócony

127

został stan rzeczy z przed r. 1848 (Związek Rzeszy pod przewodnictwem Austryi). Od śmierci ministra spraw zagranicznych, hr. Feliksa Schwarzenberga (w kwietniu 1852), sam F. J. począł kierować sterem stosunków dyplomatycznych monarchii. Następcą Schwarzenberga został Buol - Schaunstein. Wojna krymska postawiła Austryę w bardzo trudnej pozycyi: między wdzięcznością dla Rossyi a interesem państwa w kwestyi wschodniej i związkiem z potęgami zachodniemi. Dyplomacya austryacka starała się naprzód powstrzymać Rossyę od wojny, a kiedy to się nie udało, podjęła politykę neutralności zbrojnej, obsadziła księstwa Naddunajskie, zaproponowała Mikołajowi I pośrednictwo, po któ- die tej koustytucyi także brać udział we wspól-rego odrzuceniu przystąpiła do koalicyi mocarstw nej Radzie Państwa, nie chcieli do niej przy-przeciw Rossyi i zmobilizowała na wschodniej stąpić i domagali się przyznania sobie odrębnego granicy znaczne siły wojskowe. Wskutek tego i stanowiska jak w r. 1848; Niemcy dążyli do połowicznego stanowiska Austryi związek z Ros- ¹ scentralizowania w Radzie Państwa całej władzy syą, który od świętego przymierza (1815) łączył obiedwie monarchie, rozerwany został, a do ligi anty - rossyjskiej weszło królestwo Sardynii i Piemontu, które prowadziło we Włoszech otwarcie politykę przeciw Austryi skierowaną, politykę narodowego połączenia całych Włoch. Urosło stąd tern większe dla Austryi niebezpieczeństwo, że minister króla Sardynii i Piemontu, Kamil hr.

wnętrznych monarchii. Centralistyczny, policyjny system Bacha upadł; ustąpił też minister policyi Kämpen i gen. adjutant Grünne, a hr. Agenor Gołuehowski stanął na czele ministeryum. Za jego sprawą wyszedł t. zw. dyplom październikowy (d. 20 paźdz. 1860), który rozpoczyna erę' konstytucyjną w Austryi, po dziś trwającą. Opierał on się na podstawie autonomicznej, t. j. przyznawał znaczny zakres działania sejmom krajowym, które miały wysyłać deputowanych do t. zw. Rady Państwa. Rada ta istniała także wiatach 1852—1860, składała się wszakże wyłącznie z członków mianowanych przez cesarza. Ale Węgrzy, którzy mieli we-

prawodawczej i urządzenia stosunków w duchu liberalnym. Wskutek tego upadł gabinet Go-łuchowskiego; Antoni Schmerling zajął jego miejsce, a t. zw. patent lutowy (d. 21 lutego), który miał być uzupełnieniem dyplomu, wprowadził dwie Izby Rady Państwa (Izbę panów i Izbę posłów) i przyznał jej bardzo obszerny zakres działania. Węgrzy, którzy mieli wejść także do centralnej Rady państwa, nie obesłali jej wcale (prócz Siedmiogrodu w 1863), w skutek czego obradowała ona tylko w ściślejszem swem gronie (t. zw. Engerer Reichsrath). Pierwszy raz zebrała się Rada państwa d. 1 maja 1861 r., w pamiętnym dniu dla całej Austryi, w którym nastąpiło otwarcie obu Izb przez monarchę mową tronową, „pełną szczerości, która—wedle słów świadka współczesnego, Kalch-berga—znaczyła może więcej, niż sama ustawa, bo dawała koustytucyi znamię trwałości na długie lata”. Pozyskanie zaś Węgrów stało się odtąd głównein hasłem chwili i najusilniej szem dążeniem monarchy. Ale zanim ono nastąpiło, zanim w ogólności mogło dokonać się ustalenie wewnętrznego ustroju państwa, musiał rozstrzygnąć się wprzód stosunek jego do Niemiec i do krajów włoskich, które nie były objęte nową konsty-tucyą. F. J. pragnął zachować przodujące stanowisko w Niemczech. „Jestem wprawdzie prze-dewszystkiem Austryakiem (mówił do Wächtern), ale jestem także Niemcem i życzę sobie najściślejszej łączności z Niemcami” (Zeissberg H., „Franz Josef I” Wiedeń 1888 s. 23). W tym celu zwołał sejm książąt Rzeszy (Fürstentag) do Frankfurtu n. M. w sierpniu 1863, na który zjechało 30 książąt; ale król pruski Wilhelm I, za radą ministra swego, Bismarcka, nie przybył. Wspólna akcya przeciw Danii, zakończona pokojem w Wiedniu (1864), złagodziła wprawdzie chwilowo rosnące między Austryą i Prusami naprężenie stosunków, ale w następstwie wywołała nieporozumienia, które stały się przyczyną wojny. Prusy (Bismarck) zapewniły się o neu-

Cavour, zdołał pozyskać dla sprawy włoskiej Napoleona III, cesarza francuskiego, który głosił „zasadę narodowości” w Europie. Wewnątrz zaś państwa Austryackiego, mimo licznych reform, system ministra Bacha wydał gorzkie owoce: Węgrzy trwali w biernej oppozycyi, z której nie ustąpili po aktach amnestyi z r. 1857 i podróży cesarskiej w maju i sierpniu z tegoż roku do Węgier; w Czechach i innych krajach au-stryackich, a zwłaszcza w Galicyi, budziło się niezadowolenie, które było o tyle groźniejsze, że finanse państwa, w skutek wojennych przygotowań r. 1855, znacznie się pogorszyły, a mimo powrotu do teki ministra Briicka (1855) nie udało się ich uregulować. F. J. zjechał się w październiku 1857 z cesarzem Aleksandrem II w Weimarze, ale zjazd ten nie usunął naprężenia dyplomatycznego między Austryą i Rossyą.

W Niemczech partya, pruska podnosiła głowę co-raz-to otwarciej, a podróż F-a J-a do Drezna (d. 29 grudnia 1857) zacieśniła tylko stosunki Austryi z Saksonią. Na wypadek wojny nie było można spodziewać się pomocy z Niemiec.

Wobec takiego stanu rzeczy wojna włoska musiała skończyć się dla Austryi nieszczęśliwie.

W manifeście wojennym z d. 29 kwietnia 1859 r. F. J. odzywał się do ludów w te słowa:

„Wojna jest plagą ludzkości; z drżeniem serca przewiduję, że będzie kosztowała życie tylu wiernych moich poddanych...”. Pod Solferino stanął sam na czele wojsk i zawołał: „Naprzód dzielni żołnierze! i ja mogę osierocić żonę i dzieci...”.— Skutkiem wojny włoskiej była utrata Lombardyi i zwrot stanowczy w stosunkach we-

tralności Napoleona III i pozyskały Włochy przyrzeczeniem Wenecyi (w razie zwycięstwa) do wspólnego działania. Klęska armij austryackicłi pod Sadową czyli Königgrätzem (d. 3 lipca 1866 r.) rozstrzygnęła sprawę na korzyść Prus; zwycięstwa austryackie na terrenie wojny włoskiej (pod Custozzą d. 24 czerwca i na morzu koło Lissy d. 21 lipca)—nie przyniosły żadnego rezultatu: Au-strya musiała oddać w pokoju praskim (d. 23 sierpnia) Wenecyę formalnie Napoleonowi III, a rzeczywiście Włochom, przyznać Szlezwik i Holsztyn Prusom i ustąpić zupełnie z Niemiec (ob. Austrya). Jak bardzo bolesnym był ten „cios w serce” dla F-a J-a (Beusta pamiętniki p. t. „Aus drei Viertelen jahrhunderts” Sztutgart 1887 I, str. 446), tak dla rychłego ukonstytuowania się państwa przyniósł on zbawienne skutki. W pracy tej cesarz austryacki brał osobiście bardzo gorliwy udział, sam prowadził układy z mężami zaufania węgierskimi, zwłaszcza z Deä-kiem i Andrassym (por. Emanuel Konyi, Przyczynki do historyi ugody austryacko-węgierskiej, Peszt 1897 w języku węgierskim). W sierpniu 1866 r. odbyły się kilkakrotne narady w Sclión-brunnie, poczem Fryderyk Beust, który przeszedł był ze służby saskiej do austryackiej,udał się z polecenia cesarza do stolicy Węgier. W styczniu 1867 r. przybyła do Wiednia deputacya sejmu węgierskiego w celu ostatecznego umówienia punktów ugodowych, a już d. 17 lutego 1867 ogłosił F. J.. jako król węgierski, dokouanie ugody i zamianował ministeryum węgierskie. Ugoda ta, przyjęta przez obie Izby węgierskie w marcu i kwietniu r. 1867 i przez austryacką Radę państwa, zwołaną na podstawie patentu lutowego w ściślejszem owem gronie (po upadku fede-ralistycznego planu Ryszarda lir. Belcredego i chwilowem zawieszeniu konstytucyi w r. 1865 a objęciu steru spraw przez Beusta w r. 1867) w maju r. 1867, postanowiła dualistyczną formę monarchii austryacko-węgierskiej. Przedstawione przez rząd i uzupełnione przez Radę Państwa zmiany w patencie lutowym znalazły swój wyraz w t. zw. ustawach zasadniczych (Staatsgrundgesetze), ogłoszonych d. 21 grudnia 1867. Grudniowa ta konstytucya obowiązuje obecnie; na jej podstawie (z pewnemi odmianami) rozwija się odtąd państwo Austryackie. W czerwcu r. 1867 F. J. koronował się na króla węgierskiego, czem przypieczętował akt dualizmu. Amnestya, ogłoszona 30 czerwca, objęła wszystkich winowajców politycznych od r. 1848.—Równocześnie z tern przesileniem wewnętrznem, a świeżo po nieszczęśliwej wojnie, dotknął F-a J-a pierwszy bolesny cios w kole rodzinnem. Brat jego, Maksymilian, który dał się skłonić Napoleonowi III do przyjęcia korony Meksyku, został d. 19 czerwca 1867 przez Juareza rozstrzelany. Statek Novara, który w r. 1857 pierwszy z austryackicłi okrętów opłynął był ziemię, przywiózł zwłoki brata cesarskiego do Au-stryi. F. J., mimo tej strasznej katastrofy, nie ustawał w pracy, a nawet podążył w sierpniu na zjazd z cesarzem francuskim do Salzburga, gdzie pod pozorem wyrażenia kondolencyi omawiano ważne sprawy polityczne. W październiku t. r. oddał wizytę Napoleonowi w Paryżu i zwiedził wystawę powszechną (po drodze do Francyi spotkał się d. 22 paźdz. w Oos koło Baden-Baden z królem pruskim). W r. 1869 podążył na otwarcie kanału Sueskiego, odwiedził Egipt i Ziemię Świętą. Wszakże, mimo związku z Napoleonem III i układów, prowadzonych w r. 1870 (arcyksiążę Albrecht jeździł do Paryża), F. J. nie dał się wciągnąć w wojnę francusko-pruską. Generałowi Lebrunowi, który przybył w tym celu do Wiednia, odpowiedział: „Avant tout, je veux la paix; pour faire la guerre, il faut que j’y sois forcé” (Lebrun „Souvenirs militaires” Paryż 1895). Austrya uznała rychło tytuł cesarski króla pruskiego, a w r. 1872, we wrześniu, odbył się zjazd cesarza au-stryackiego z niemieckim i rossyjskim w Berli-uie. Związek trójcesarski trwał do r. 1879, a prawie co rok zjeżdżali się sprzymierzeni monarchowie. W r. 1873, podczas wystawy powszechnej w Wiedniu, liczni goście odwiedzili cesarski pałac. W urządzeniu i inauguracyi wystawy brał F. J. czynny udział, bywał często na placu wystawowym i interesował się każdym niemal działem. Popularność F-a J-a wzrastała z każdym rokiem. To też świetną manifestacyą był obchód 25-lecia rządów cesarskich (d. 2 grudnia 1873), po którym wyrzekł te, tak dobrze charakteryzujące go, słowa: „Hie Liebe meines Volkes bildet das Glück meines Lebens”. Równouprawnienie narodów, składających monarchię austryacką, prowadziło najkrótszą drogą do tej miłości, a stało się naczelnem dążeniem cesarza od wydania ustaw zasadniczych. Czesi, niezadowoleni z konstytucyi grudniowej, nie uznawali długo jej ważności i nie wysyłali posłów do Rady państwa, a przeciw prawom szkolnym ministra Hasnera ogłosili w r. 1868 dekla-racyę. Domagali się oni, aby cesarz koronował się na króla czeskiego, a sprawy, tyczące się krajów czeskich, aby uchwalał sejm czeski, wobec którego kanclerz czeski byłby odpowiedzialny (t. zw. prawo czeskie). F. J. dążył do pogodzenia Czechów z nową ustawą przez powołanie ministeryum Potockiego, a później Hohen warta: zwyciężył jednakże wpływ Niemców i Węgrów, a w r. 1873 zaprowadzono bezpośrednie wybory do Rady Państwa. Dopiero minister Taaffe nakłonił Czechów do obesłania Rady państwa (1879). Szybcej pozyskano Galicyę, która domagała się także w Rezolucyi 1868 r. niezawisłego stanowiska. Cesarz F. J. otoczył szczególną opieką ten przez wiek cały upośledzony i po macoszemu traktowany kraj. Gali-cya otrzymała w r. 1866 samorząd gminny, w r. 1867 powstała Rada Szkolna krajowa, któ-

■ II

; C-ÿj]

rej oddano w zarząd szkoły ludowe i średnie. Ustawa krajowa zaprowadziła w szkołach tych język wykładowy polski i rusiński. Rozporządzenie cesarskie z r. 1869 ogłosiło język polski jako urzędowy w całej Galicyi; obydwa uniwersytety (Kraków i Lwów) otrzymały katedry z językiem wykładowym polskim (we Lwowie niektóre z rusińskim). W r. 1872 otwarto Akademię Umiejętności w Krakowie. Namiestnik Galicyi, Agenor hr. Gołuchowski, który zażywał wielkiego zaufania u cesarza, rychło uwolnił kraj od cudzoziemców, .a przez wytrwałą jjracę prowadził go ku lepszej przyszłości. Wspomagały go w tern Sejmy Krajowe. To też wdzięcznie i radośnie witali F-a J-a mieszkańcy Galicyi, kiedy ją w r. 1880 i 1894 (podczas wystawy krajowej) odwiedził.—Austrya odzyskała też

if

te

§»

\mmÊËÊÜm=-

‘    -"—w* ■

Fig 263. Franciszek Józef I, cesarz austryacki i król węgierski w r. 1898.

w latach 1867 —1879, mimo doznanych klęsk, stanowisko swe polityczne w Europie. Na kongresie berlińskim z r. 1878 otrzymała mandat do zajęcia Bośni i Hercegowiny, t. j. objęcia krajów tych w zarząd tymczasowy, ale bez określonego terminu. W r. 1879 przyszło do skutku przymierze Austryi i Niemiec, do którego przystąpiły w r. 1883 Włochy (trójprzymierze). Za ministeryum Taaffego, w którem (od r. 1880) minister finansów Dunajewski uregulował skarb państwa, postępowała praca ustawodawcza szybko naprzód, zarówno w kierunku administracyjno-politycznym, jak społeczno-ekonomicznym (ustawa gminna, podział krajów na powiaty, ustawodawstwo szkolne, oddzielenie zupełne sądownictwa i sądów przysięgłych od administracyi, najwyższy trybunał państwowy i administracyjny, ustawodawstwo socyalne, nowa procedura cywilna i t. p.). Ale gabinetowi Taaffego udało się tylko przez 10 lat utrzymać pokój wewnętrzny; ugody zaś między Czechami i Niemcami nie potrafił on w r. 1890 przeprowadzić. Pod jego następcami (ministeryum koalicyjne Windischgrätza 1893 — 1895 i min. prawicy Kaź. hr. Badenie-go, w którym zasiadali z Polaków Leon Biliński i

E. Rittner), spory między narodowościami, a zwłaszcza walka Niemców przeciw rozporządzeniu językowemu dla Czech (w kwietniu 1897 wydanemu przez Badeniego) przerodziły się w t. zw. obstrukcyę parlamentarną, która uniemo-żebniła wszelką pracę w Radzie państwa. K. Ba-deni (za którego ministeryum wprowadzono V kuryę do czterech istniejących, kuryę opartą na powszechnem głosowaniu) ustąpił wśród de-monstracyj w Wiedniu (w listop. 1897) a po krótkich rządach bar. Gautscha objął ster spraw Fr. Antoni Thun, który, mimo powołania kilkakrotnego Rady Państwa, zmuszony był do załatwienia najważniejszych spraw za pomocą § 14 konstytucyi, dozwalającego wydawać rozporządzenia w razie niemożebności zebrania parla mentu. W czerwcu r. 1899 doszło do skutku za wolą cesarza odnowienie ugody z Węgrami do r. 1907.—Mimo tych rozterek wewnętrznych monarchia austryacko-węgierska zrobiła pod rządami F-a J-a znaczne postępy na wszystkich polach pracy społecznej. Rolnictwo, przemysł i handel wzrosły znacznie, dzięki rozgałęzionej sieci kolei żelaznych i układom handlowym z in-nemi państwami. Oświacie otwarto nowe ogniska przez założenie uniwersytetu w Koloszwa-rze, Zagrzebiu i Czerniowcach. W Pradze, obok niemieckiego, powstał r. 1882 Uniwersytet czeski, a w r. 1891 Akademia Umiejętności. Wyprawa naukowa Payera i Weyprechta do bieguna północnego w latach 1871/73 doprowadziła do odkrycia „Ziemi Franciszka Józefa” (Franz-Josephs Land). Szczególną protekcyą otacza F. J. sztukę. Za jego inicyatywą dokonano już w r. 1857 rozszerzenia Wiednia (przez zniesienie fortyfikacyi), który ozdobiony został szeregiem pomnikowych budowli, jak ratusz, parlament, uniwersytet, muzea nadworne, opera i teatr. Olbrzymie pomniki stanęły w Wiedniu (ks. Eugeniusz Sabaudzki, arcyksiążę Karol, Marya Teresa, Tegethoff, Radetzky, Albrecht, Mozart), nie mniej w innych miastach, jak pomnik Andrzeja Hofera w Insbrucku, Radetzkiego w Pradze i t. d. Nowe muzea cesarskie bogate są w dzieła sztuki, wykonane przez artystów wszystkich narodowości.—W pracy dla dobra państwa, którego rządy przedstawiają tyle trudności, nie ustawał F. J. nawet w latach wielkich nieszczęść rodzinnych, które spadały raz po raz na niego. Jedyny syn cesarza, arcyksiążę Rcdolf, następca tronu, skończył nagle żywot d. 30 stycznia 1889 w zamku Meyerling; arcyksiążę Wilhelm, stryj cesarza, znalazł śmierć, spadłszy z konia w Baden r. 1894; arcyksiążę Jan Toskański (Jan

Orth) przepadł bez wieści wśród morskiej po- kłej czci i szczerej miłości. Jest dziś seniorem droży—a w końcu cesarzowa Elżbieta została wśród monarchów, a panuje najdłużej w szeregu 10 września 1898 zamordowaną w Genewie, władzców z domu Habsbursko-Lotaryńskiego—już Z podziwu godną siłą umiał przetrwać te ciosy lat 50. Jubileusz wstąpienia jego na tron, d. 2

F. J., szukając ukojenia bólu w religii i w pra- grudnia 1898, był, mimo okoliczności tragicznych, cy. Mimo wieku lat już prawie 70, cesarz au- ' wśród których się odbył, po okropnej śmierci stryacki bierze sam gorliwy udział we wszyst- j cesarzowej Elżbiety, obchodem imponującym swą kich sprawach państwa, przewodniczy często I jednomyślnością i uczuciem prawdziwego uzna-Radzie gabinetu, udziela licznych audyencyj, do- nia. — Literatura, odnosząca się do życia i pano-siada konia i przewodzi wojskom podczas ma- wania F-a J-a jest bardzo bogatą. Podaje ją newrów, i to bez względu na pogodę, niestrudzo- Krones w „Handbuch der Geschichte Oesterny i ciągle czynny. Życie bardzo uregulowane, reichs” (Berlin 1898, t. IV) i Zeissberg w wyprawie wedle zegarka, skromne w jedzeniu i pi- żej cytowanem dziele. Wymieniamy najważniej-ciu, a przytem wrodzona obowiązkowość i zdrowie sze: Emmer J. „Kaiser F. J.” (Cieszyn 1880): dozwalają mu dziś jeszcze rozporządzać pełną Rogge „Geschichte Österreichs v. Vilagos bis energią ducha i siłami fizycznemi. Nadzwyczaj i zur Gegenwart” (Wiedeń 1872—73); „Bertha oszczędny we własnych wydatkach, jest' hojnym „François Joseph I et son règne” (Paryż 1888); w łożeniu z prywatnej kasy na cele publiczne, K. Jirovec „Cesar F. J.” (Praga 1894); Sy-a zwłaszcza dobroczynne. Umie też ponieść pnie wski Alfred „Fünfzig Jahre Kaiser” (Wie-ofiarę z miłości własnej dla spraw państwa (por. deń 1898; „Viribus unitis, das Buch vom Kai-Beusta pamiętniki, II 495). Cesarz niemiecki, ser” Wiedeń, Max Herzig 1898; wspaniałe dzie-Wilhelm I, mawiał, że F. J. miewa wielu zdol- ło, ozdobione wielu ilustracyami). nych ministrów, ale, ilekroć nadarza się sprawa

L. F—1.

Franciszek Andegaweński, ob. Andega-

Franciszek Fehls, król Nawarry, ob. Na-

Franciszek II, były król Obojga Sycylii (* 16 stycz. 1836), syn Ferdynanda II i Krystyny Sabaudzkiej, wstąpił na tron po ojcu 22 maja 1859 w czasie wojny Włoch z Austryą. Wychowany w starych zasadach, chwiejnego charakteru, opanowany przez macochę Austryaczkę, pozwolił stronnikom dawnego absolutyzmu iść za tradycyami poprzedniego panowania. Jednakże powstanie w Sycylii i zwycięska wyprawa Garibaldego (25 czerwca 1860 r.) zmusiły go do wejścia na drogę ustępstw. Były to wszakże środki nadaremne. Napróżno przywrócono kon-stytucyę z roku 1848 i napróżno, idąc za radą Napoleona III, szukano przymierza z Piemontem. Królowa wdowa, mieszkająca w Gaecie, ciągle knuła spiski ze swoją kamaryllą. W rzeczywistości krajem rządził komitet tajemny, znoszący się wciąż z Garibaldym, który też po opanowaniu wyspy Sycylii, wyprzedzając wojska powstańcze, prawie sam jeden wkroczył do Neapolu 7 września. F., cofnąwszy się z pułkami, które

bardzo trudna, musi sam o niej decydować, weński książę, Herkules Franciszek. Dzieje się to nietylko wskutek nabytej rutyny podczas półwiekowych rządów, ale dzięki warra. równowadze moralnej i poczuciu sprawiedliwości, której dał dowody zarówno wobec ludów, jak wobec jednostek. Zbrodniom pospolitym nigdy nie pobłaża (nie było wypadku zaniechania procesu za oszustwa na rozkaz cesarski); ale polityczni winowajcy doznawali nieraz łaski monarszej. W dawaniu odznak (orderów) jest bardzo ostrożny i nieraz odmówił odznaczenia mimo wniosków ministeryum; ale prawdziwą zdolność i zasługę wysoko ceni, a mimo panujących na dworze arystokratycznych dążności ludzie wybitnego talentu, bez względu na urodzenie, zajęli najwyższe stanowiska. Majestat władzy wysoko niesie, ale gotów pośpieszyć z pomocą każdej niedoli. Znany jest z tych zalet w kraju, ceniony w całej Europie. Popularność, o którą dba nie mało, pozyskał sobie w najlepszem znaczeniu tego wyrazu. Świadectwa współczesnych potwierdzają to jedno-zgodnie: cesarz Mikołaj I (por. Beusta pamiętniki I. 173: „ce cher empereur”), Napoleon III,

słoną fortecy Kapuy, podtrzymywany dzięki energii młodej królowej Zofii, księżniczki bawarskiej, a siostry cesarzowej Elżbiety Austryackiej, z odwagą bronił ostatniej swej posiadłości. Inter-weięcya wojsk regularnych króla Wiktora Emma-nuela zmusiła go do zamknięcia się w Gaecie. Tu, dzięki obecności floty francuskiej, bronił się aż do 13 lut. 1861 r. Cztery miesiące przedtem prawie jednomyślny plebiscyt uprawnił wcielenie państwa F-a do \ królestwa Włoskiego. Dwór ex-króla schronił się do Rzymu i tu rezy-dencya jego, pałac Farnese, była miejscem, gdzie dojrzewały intrygi, które, przy współdzia-

Wilhelm I wyrażali się ze czcią o F-u J-e; Deak, mu dotrzymały wierności, za Volrurno, pod za Beust, Andrassy pozostawili w swych zapiskach wspomnienia pełne chluby dla swego władzcy.

Nawet Bismarck w swych pamiętnikach wysławia jego „osobistą uczciwość i dobrą wiarę”

(„Gedanken u. Erinnerungen” Sztutgart 1898 II 255; także w pamiętnikach Buscha o Bismarcku III 412. Tak samo pisarze: Tissot, Marek Twain (1899) i t. d. W częstych podróżach po krajach monarchii (w Galicyi 1894 r.) i za granicą (r.

1893 w Monachium, w latach 1893—1895 w Cap Martin i w Territet, w roku 1896 w Bukareszcie,

1897 w Warszawie i Petersburgu, 1898 w Dreźnie i t, d.)—wszędzie odbiera oznaki niezwy-

Iw.

■

li

iii

i]

§§§y

łaniu duchowieństwa, przez lat kilka zakłócały spokój dawnych krajów F-a. Lecz opuszczony w końcu przez dyplomacyę, F. zamieszkał w Paryżu, gdzie żyje bardzo skromnie, trzymając się zdała od areny politycznej.

Franciszek Mayron (de Mai/rouis), podany za błogosławionego (26 lipca) w Me no log i urn franciszkańskiem Huebera; franciszkanin, jeden ,z najcelniejszych uczniów Dunsa Scota i wymowny obrońca Niepokal. Poczęcia Najśw.

Panny, ur. się w Digne, w Prowancyi, długi czas wykładał na uniwersytecie paryskim, jako bakałarz teologii, i wreszcie, na wstawienie się Roberta, króla Sycylii, który bardzo go cenił, i papieża Jana XXII, mianowany został r. 1323 doktorem i nauczycielem tej szkoły. Pierwszy on w r. 1315 poddał się tak zwanemu aktowi Sorbonny (actus sorbonicus) i zaprowadził go swym przykładem. Ów akt polegał na?tem, iż przez lato każdego roku we wszystkie piątki bakałarze teologii odbywali dysputy, trwające nieprzerwanie od 5 godziny rano aż do 7-ej wieczorem, w których jeden défendent musiał odpowiadać na zapytania i odpierać zarzuty wielu opponentów.

Umarł roku 1325 w Placencyi. Trithemius (Script. Ecoles, n. 561 in Bibi. Eccl. J. A. Fa-fa ricii) sławi go jako męża odznaczającego się ogromną znajomością Pisma świętego, szla-chetnemi zasadami filozofii, subtelnym i bystrym rozumem, darem wymowy i porządnym stylem. Powyższy sąd stwierdzają nadane mu, według ówczesnego obyczaju, nazwy: doctor illuminatus et acutus, i pozostałe po nim pisma. Oprócz wielu traktatów filozoficznych napisał 1) Commentarii in 4 libros sentent i ar urn. 2) Mowy na post 40-dniowy.

3) Rozprawy o różnych przedmiotach religijnych. 4) O Pater noster i Magnificat.

5)    Objaśnienie dziesięciu przykazań boskich.

6)    Prawdy teologiczne, zawarte w dziele św.

Augustyna o Grodzie Bożym. —O niewydanych dziełach Mayrona mówią: Wadding „De script, ord. min.”, i Oudin „Comment, de script, eccl.”

Franciszek Mayron był, jak i jego nauczyciel, realistą, i w ogólności szedł we wszystkiem za nim, dołożył jednak tu i owdzie wiele swoich własnych, bystrych, ale też nieraz i próżnych, pomysłów. Por. Wadding „Annales” t. III, p.

301; Dupin „Nouvelle bibl. des aut. eccl.”, t.

XI p. 70) Cave „Historia literaria”, t. II in Appendice ad. a 1315 p. 17.

Franciszek de Paula św., założyciel zakonu braci najmniejszych (fratrum minimorum)

(* 27 marca 1416 w miasteczku kalabryjskiem Paula—f .2 kwietnia 1587 w Plessis-les-Tours).

Starannie wychowany w bojaźni Bożej przez rodziców, przypisujących narodzenie się jego, jak i późniejsze ocalenie od grożącej mu ślepoty, przyczynieniu się cudownemu św. Franciszka z As-syżu. którego imię mu nadali, od lat najmilszych odznaczał się wielką pobożnością i zami-

łowaniem w modlitwie i umartwieniu. Kiedy: doszedł do lat trzynastu, oddany był na wy eh o-: wanie do franciszkanów w San Marco, gdzie | jeden rok tylko przepędził w najsurowszych ćwi-| czeniach duchownych na wzór patrona swego.| Potem w towarzystwie rodziców odbył piel-| grzymkę do Rzymu i do Assyżu, a wróciwszy! do domu, ledwie piętnastoletni młodzian, po | święcił się życiu pustelniczemu i zamieszkali nad morzem, gdzie sypiał na kamieniu i żywił! się jedynie roślinami, zbieranemi w lesie przy-§ ległym. Wkrótce przyłączyło się do niego kil-jf ku jeszcze uczniów i przyjęło tryb jego życia Mieszkańcy okoliczni, przejęci czcią i podziwen dla ich pobożności, powznosili dla każdego z nici osobne domki i tak powstali pustelnicy św Franciszka z Assyżu. Kiedy liczba zwolen ników i uczniów św. F-a de Paula znacznie się powiększyła, postanowił on życie pustelnicze zal mienić na klasztorne i za pozwoleniem biskupa z Cosenzy zaczął budować klasztor i Regułę swoich zakonników oparł na duchu mi łości bliźniego i pokory, która w nim była tah^gjgl wygórowaną, że mimo czci, jakiej doznawa-MlLUj; u papieży, królów, książąt i biskupów, miał sie|||j|| bie za najnędzniejszego i najmniejszego zcUls wszystkich ludzi, i dlatego chciał, aby i bracfiUHl jego nazywali sję najmniejszymi (minimi)

t. j. ostatnimi w domu Pana. Przełożonemi domu nadał tytuł korrektora, t. j. poprawia cza, głównemu zaś—generalis correcto ripp W regule św. Franciszka bardzo ważnym punk|g|gi tern był post, podniesiony w niej do czwartegil ślubu, a był tak ścisłym, iż nietylko nie doi puszczał pokarmów mięsnych, ale nawet ani na| biału, ani jaj. Zakon ten otrzymał zatwierdzef nie papieskie r. 1474 i F. został zamianowali;! generalnym przełożonym minimów, mających już swoje domy w Kalabryi i Sycylii. Mąż teif święty udarowany był przez Boga szczególneml łaskami: posiadał dar proroczy i moc czynieni:! cudów; modlitwami swemi uzdrawiał chorychf słuch przywracał głuchym, wzrok ślepymi a nawet przypisuje mu legenda wskrzeszeni^

■ Mikołaja z Alessu, który później, wstąpiwszy dl Minimów, odznaczał się cnotą i wielką pobożnol ścią. Dowiedziawszy się o tych cudach kró| Francyi. Ludwik XI, w obawie przed zbliżają! cą się śmiercią, zapraszał go do siebie, leci święty mu odmówił, ze względu na to, że żą| dał cudu z czysto ziemskich pobudek. Nie pof mogło wstawiennictwo króla neapolitańskegl i dopiero breve papieża Sykstusa \TI zmusił! go do uległości. Udał się do Paryża, jedńa| nie uzdrowił Ludwika, lecz udzielił mu pociech duchowych i sprawił to swojemi upomnieniami! że król zgodził się z wolą Bożą i ze skrucluf umarł na jego ręku. Następca Ludwika, Karol VIII, zatrzymał św. męża w Paryżu, przybrał go sobie za doradzcę i zbudował dla jego bra| ci piękny klasztor w parku Plessis-les-Tours:

??: :

Up a potem drugi w Amboise. W trzecim klaszto- \ warzysze, zamieszkał tam z nimi w szpitalu, rze, w Nigeon pod Paryżem, Minimi nazywali żył jedynie z jałmużny, posługiwał chorym, ka-gpi się dobrymi ludźmi (bons hommes). Z Pies- techizował dzieci i opowiadał słowo Boże. Po-§Ügg sis-les-Tours posłał św. F. zakonników swych tern, razem z Ignacem udawszy się do Rzymu, do Hiszpanii, gdzie nazwano ich Ojcami z wy- przyjął tam święcenia kapłańskie, złożył śluby cięstwa dlatego, że król Ferdynand katolicki zakonne, i został profesorem w Bolonii, gdzie

przez trzy lata usiłował w sercach młodzieży uczucia religijne rozbudzać. W owym czasie Jan III, król portugalski, prosił papieża o mis-syonarzy do Indyj wschodnich. Było to zgodne ze ślubami, jakie F. wraz z Ignacym i pięciu innymi towarzyszami złożył był r. 1537 na Montmartre: z radością więc przyjął wiadomość, że i jego też Ojciec św. do tej missyi przeznaczył. D. 16 marca 1540 roku udał się do Lizbony, skąd d. 7 kwietnia 1541 r. z Szymonem Rodri-niu na tron Ludwika XII, 1498 r., św. F. chciał guezem i kilku innymi towarzyszami, oraz z wi-powrócić do swej ojczyzny, lecz musiał uledz cekrólem Alfonsem de Sousa wsiadł na okręt, naleganiu króla i jeszcze lat 10 spędził we otrzymawszy breve papieskie, mianujące go nun-l Francyi, gdzie też swój bogobojny żywot za- cyuszem apostolskim Nowego-Swiata z najrozle-| kończył, zostawiwszy zakon w stanie kwitną- glejszą władzą. Od przybycia do Goa (6 maja 1 cym w pięciu prowincyach. Roku 1519 papież 1542 r.) życie F-a K-ego dzieli się na cztery | Leon X zaliczył go w poczet świętych. Ciało missye: od października 1542 do grudnia 1544 ! jego spoczywało nienaruszone w klasztorze Pies- apostołuje na przylądku Komoryn w pośród ry-! sis aż do r. 1562, w którym spalili je Hugono- baków, zwanych tam Para wami, którzy już | ci na drzewie z porąbanego krzyża; wierni wszak- w r. 1538 dawali chrzcić się tysiącami, lecz | że uratowali niektóre zwłok tych szczątki, które- jedynie dla pozyskania opieki Portugalczyków ! mi się podzieliły inne klasztory. Zakon Mini- wobec ciemięstwa muzułmanów; żyli wszakże

bez światła nauki Chrystusowej, którem dopiero obdarzył ich św. F. Potem zwrócił się do radży Trawankoru i w ciągu jednego miesiąca ochrzcił 10 000 innego plemienia rybaków i założył 45 kościołów; chrzcił wszelakoż przeważnie dzieci, wszędy, gdzie je spotykał, co nazywał „facere christianos”. Tak opiewają jego listy urzędowe; w prywatnych widać ślad zniechęcenia. Portugalczycy, według niego, są mętami ludzkości; wobec przykładu, jaki oni dają krajowcom, możnaby zwątpić o ich nawró-Franciszek Ksawery ŚW., przezwany Apo- ceniu; tęskni do nowych horyzontów, „gdzieby jfgl stołem Indyj (* w zamku Xavier, pod Pampe- Europa nie burzyła tego, co my budujemy”; „w In-§g§H luną d. 7 kwietnia r. 1506 —zmarły w Santsian dyi—dodaje—chyba jedynie inkwizycya mogła-SHII nad odnogą Kantońską w Chinach 12 marca by utrzymać jakiś porządek”. Druga missya [ 1622 r.) kanonizowany 1623 r. przez Grzego- (od października 1545 do stycznia 1548) zapro-Ü1 rza XV-go. Najpewniejszem źródłem do żywota wadziła F-a K-ego daleko od tych Indyj, które I św. F-a K-ego są jego własne listy, najlepsze już go były znużyły—przez Malakkę i Amboinę (Ulf zaś ich wydanie ogłosił w tłumaczeniu łaciń- aż na wyspy Moluckie. Na Malacce wielu chrze-[i|f! skiem Roch Manchiaca (Bolonia 1795). Pożą- ścian zepsutych oraz żydów i mahometan na-daną byłoby rzeczą, aby ktoś kompetentny, wrócił, Amboinę zaś prawie całą. Równie owoc-H§ a mający wstęp do archiwów w Rzymie, Lizbo- ne apostolstwo było na Molukkach. Za powro-P# nie i Goa, opracował wreszcie edycyę orygina- tern napisał długi list do króla Jana (20 stycz-! łów hiszpańskich (i portugalskich). W r. 1534 nia 1548, wyd. bolońskie, księga II JY; 18), I F. znajdował się w Paryżu, gdzie wykładał fi- w którym na szczególną uwagę zasługują na-|lf|| lozofię Arystotelesa, jako maitre ès arts. Za- stępne własne jego słowa: „Dopóki wicekról I przyjaźniwszy się z Ignacym Lojolą, należał do i gubernatorowie pod karą niełaski i grzywien 11111 liczby owych siedmiu, którzy dnia 15 sierpnia nie będą obowiązani starać się o pomnożenie é§||l 1534 złożyli byli na Montmartre śluby poświęcę- liczby chrześcian, niech się Wasza Królewska jjjjgS nia się nawracaniu niewiernych, a w razie nie- Mość nie spodziewa, żeby samo opowiadanie Ipjp możności—oddania się całkowicie do rozporządzę- Ewangielii pożądany skutek w Iudyach odniosło”, pip nia Ojca św. W r. lo37 udał się do Wenecyi, „Zdaje mi się, że słyszę głos Indyi, wznoszący !§§!§ dokąd przed nim przybyli z Ignacym jego to- się skargą ku Niebu, że ze skarbów jej tak ma-

| ich modlitwom przyznawał zdobycie Malagi na Maurach. W r. 1497, na prośbę cesarza Ma-ksymiliana, osiedlili .się Minimi w Niemczech, ! gdzie z pierwszych trzech klasztorów wiele iu-fffH nyeh z czasem powstało. Regułę swoją św. F. Ss|| ukończył ostatecznie w r. 1493, a była ona po-Ipll trój na: dla zakonników, dla zakonnic i dla ter-| cyarzy. Papieże: Aleksander VI (1502) i Juliusz lilii! II (1507) zatwierdzili ją i obdarzyli wszelkiemi HÉ1É przywilejami zakonów żebrzących. Po wstąpie-

:!

®ü

ÈS1

mów liczył w największym swym rozwoju aż 450 domów, ale nie doszedł nigdy do większego znaczenia i z czasem prawie wszędzie został zniesiony— w Austryi (w Czechach) ostatecznie między 1880 — 90. Minimki miały tylko 14 klasztorów. Żywot św. F-a, opisany przez jednego z jego uczniów, znajduje się w „Acta sanctorum” u Bollandystów, oraz, oprócz kilku innych biografij, w „Bibliothèque des écoles chrétienne” (Tours 1861) przez V. Senequier’a.— Skróć, z „Encyklopedyi kościelnej”.    ~

Pi?;

łą cząstkę tylko obraca się na najgwałtowniej- ; Clerici reguläres minores (* 13 paździer-sze jej potrzeby”. W rok później pisał znów nika 1563 w Santa Maria w Abruzzach—f 4 do Ignacego Lojoli: „Dowiedziałem się, że Japończycy nie mieli jeszcze styczności z Muzułmanami i Żydami... postanowiłem przeto tam się udać! To była trzecia jjego missya (od kwietnia 1549 do stycznia 1552). Wziąwszy z sobą młodego Japończyka Adzyra, którego był nawrócił i ochrzcił pod imieniem Pawła a Sancta Fide, a wychował z kilku młodymi Indyanami w se-minaryum w Goa, i dwu jeszcze missyo-narzy, zaopatrzony z polecenia króla Jana w 1000 dublonćw, udał się naj pierwej do Kago-zimy na wyspie Kiu-Siu, potem na Tiraudo (Jo-rado), wreszcie na Miako (Kioto). Nawrócenie były liczne, bramini bowiem i bonzowie sprzeciwiali się ogłaszaniu nowej nauki: rzucił wszelakoż na tę rolę dziewiczą pierwsze ziarna chrystyanizmu i wskazał drogę swym następcom.

czerwca 1608 w klasztorze Agnona, także w Abruzzach). Na chrzcie św. otrzymał imię Askaniusz, imię zaś Franciszka przyjął z habitem. Słuchał teologii w Neapolu i tam też wyświęcony na kapłana wstąpił do pewnej kon-gregacyi, której zadaniem było nieść pociechy duchowne więźniom i przygotowywać na śmierć skazańców. W r. 1588 Genueńczyk znakomitego rodu, Jan AugustA dorne, umyśliwszy założyć zgromadzenie księży świeckich, którzy by, żyjąc bez klauzury, obowiązani byli naj żarliwiej podtrzymywać w sobie ducha kapłańskiego, zwierzył się z tym zamiarem Fabrycyuszowi Carracciolo, kanonikowi kościoła Santa Maria Maggiore w Neapolu, i obaj napisali o tern do niejakiego Askaniusza Carracciolo, innego niż św. Franciszek, który, przypadkiem list ów otrzymawszy, uznał w tern wolę Bożą i pośpieszył do nich

le. Trzej ci konfratrzy ułożyli regułę nowego zakonu, a otrzymawszy zatwierdzenie jej u papieża Sykstusa V (1 czerwca 1588), osiedli na przedmieściu w Neapolu i d. 9 kwietnia wykonali trzy śluby zakonne, dodawszy do nich czwarty: nieprzyjmowania żadnych godności kościelnych. Za obowiązek sobie wzięli spełnianie wszelkich posług pasterskich, szczególniej po więzieniach, szpitalach i szkołach. Kongrega-cya ta szybko się rozkrzewiła w król. Neapoli-tańskiem, w Portugalii i Hiszpanii, mimo, że w tym ostatnim kraju z wielu przeszkodami walczyć musiała. Pierwszym generałem tego zako-

R.

Przekonawszy się zaś w Japonii, jak wielką powagę miały w niej Chiny, powziął nadzieję, że z gotowością uczestniczenia w ich zbożnem dzie nawrócenie Państwa Niebieskiego najdzielniej się przyczyni do nawrócenia Japończyków. Powróciwszy tedy do Goa, wyjednał u wice-króla wielką ambasadę do cesarza chińskiego i na jej czele w kwietniu 1552 r. udać się postanowił do Państwa Niebieskiego. To była czwarta jego missya. Ale gdy przybył do Malakki, gubernator tameczny okręt jego z całą ambasadą zatrzymał. F. K. rzucił nań klątwę, a sam w towarzystwie jednego tylko zakonnika wsiadł na prosty statek kupiecki i puścił się do celu swej podróży. Dostawszy się na wysepkę Santsian, która była ogniskiem handlu między Europejczykami a Chińczykami, zapadł na gorącz- nu był Adorne, po nim zaś tę godność objął kę, i po trzech tygodniach życie zakończył. Franciszek, przezwany kaznodzieją miłości Zwłoki jego w r. 1554 odwieziono do Goa, gdzie Bożej. Odznaczał się wielką świętobliwością się stały odrazu przedmiotem czci powszechnej i żarliwością w pełnieniu obowiązków życia za-dla wiernych. Życie świętego Franciszka K-go konnego, w którem, nie bacząc na swe dosto-opisali jezuici; Bouhours: oraz Horacy Turselli- jeństwo wysokie, spełniał rad najniższe posługi; nus ,który też przetłómaczył na łacinę cztery zamiatał nawet cele i mył statki kuchenne, księgi listów jego, zebrane powtórnie i wydane Jednym z owoców jego działalności było roz-w siedmiu tomach przez Piotra Posimusa (Rzym szerzenie pomiędzy duchowieństwem i wiernymi 1666); O. Daniel Bartoli napisał żywot św. F-a nabożeństwa do N. Sakramentu, którego adora-po włosku (1653); Gaspar Xuares po hiszpańsku cyę nieustającą zaprowadził w swem zgroinadze-(Rzym 1798); Listy jego wydał po niemiecku J. niu. Ciało jego spoczywa w kościele Santa Ma-Burg (Kolonia 1836), po francusku Leon Pagès ria Maggiore. Beatyfikowany przez Klemensa (Paryż 1854). Jan Franciszek Hacki ogłosił: XIV, kanonizowany za Piusa VII 1803 r. Cześć „Christi und Apostolischen Geistes Spiegel im w kościele odbiera 3 czerwca.

Franciszek Saiezy (de Sales, Salesius)

Sales w Sabaudyi, w dyecezyi genewskiej r. 1567 —f 1622). Ojcem jego był Franciszek lir. de Sales, matką Franciszka de Sionas, niewiasta wielkiej pobożności i dewocyi, które w zaraniu życia w sercu syna swojego zaszczepiła. Pierwsze nauki pobierał F. w kollegiach w La Roche i Annecy; w r. 1578 został wysłany do Paryża, gdzie uczył się u jezuitów retoryki, filozofii i teologii i w kościele św. Stefana des Grès złożył ślub czystości dozgonnej. Około r. 1584 udał

Leben des helig. Xaverii” (Oliwa 1680). Mamy także „Vita s. Francisci Xaverii e. S. J. com- św., biskup, założyciel zakonu (* w zamku de pendio descripta” (w Lublinie 1691). Po polsku: „Cudotwórca świata, opieka królestw, miast obrona i t. d. Patron św. Franciszek Xawery”

(Kalisz 1765); „Zebranie doskonałości chrześciań-skiej w życiu i cnotach św. Franciszka Xa\ye-rego Ś. J. indyjskiego apostoła wydające się, na 10 uwag przez tyleż decenny do niego piątków, dla szczególniej nabożnych do tego świętego rozłożone” (Kalisz 1769). Por. Jo cher a. *

Franciszek Carracciolo św., założyciel zakonu

fi

go

się na uniwersytet padewski, z'ktôrego wyszedł jako doktor prawa cywilnego i kanonicznego, ale z inocnem postanowieniem poświęcenia się służbie Bożej. Podczas pobytu swego w Padwie oddał się był mod kierownictwo jezuity, Antonie-Possevina,'1bóry zachęcił go do prowadzenia dalej śtiidyów teologicznycli i wykładał mu Summę św. Tomasza i Kontrowersye Bellar-mina. Ulegając rodzinie, zapisał się na listę adwokatów przy senacie w Chambéry, lecz kiedy go chciano ożenić, oparł się temu i oświadczył, że postanowił zostać księdzem. Klaudyusz Granier, biskup genewski, rezydujący, z powodu zamieszek religijnych, w Annecy, zamianował go przełożonym kościoła w tern mieście i odrazu udzielił mu wszystkich trzech święceń mniejszych, w roku zaś 1593 wyświęcił go na kapłana. Wtedy-to św. F. założył Konfraternię św. Krzyża. Około tegoż czasu, mocą traktatu, zawartego między Berneńczykami a książętami Sabaudzkimi, książęta weszli w posiadanie księstwa Chablais, i postanowili jego ludność, oderwaną od kościoła przez protestantyzm, nawrócić. A gdy wydalanie pastorów i zamykanie zborów nie skutkowało, książę panujący udał się do biskupa w Annecy z prośbą o mis-syonarzy. F. z wielkiem poświęceniem zajmował się tą sprawą, ale ani jego wymowa, ani uczynki miłosierne, nie odnosiły w zupełności skutku pożądanego: więcej było opornych niż nawróconych, prawdopodobnie w znacznej mierze dlatego, że książę usiłował mu dopomagać najsurowszem prześladowaniem protestantów, któ-rem tern bardziej ich fanatyzował, a zarazem oburzał przeciw F-owi, uważanemu przez nich za wspólnika okrutnych środków repressyjnych, skutkiem czego musiał nieraz przed ich prześladowaniem kryć się po lasach i jaskiniach; znosił jednakże wszelkie przeciwności cierpliwie i nie ostygał w żarliwości swej apostolskiej, dzięki której w Chablais, Ternier i Geilard, wielu odpadłych na nowo Kościołowi pozyskał. W tymże czasie (1597) Ojciec święty polecił mu spróbować nawrócenia Teodora Bezy/ (ob.). Posłuszny temu nakazowi, lubo dobrze pojmował całą trudność zadania, udał się do Genewy i zaprosił na dysputę odstępcę; lecz chociaż zbił zwycięsko wszelkie jego zarzuty i do łez go wzruszył swoją wymową, celu swego dopiąć nie zdołał. Biskup Granier, oceniając apostolską jego żarliwość, zapragnął mieć go swoim koadjutorem, na co papież zezwolił; a gdy Granier umarł, F. został wyświęconym na biskupa Genewy (11 października 1602 r. w Tharnes). Objąwszy rządy dyecezyi, zabrał się przede-wszystkiem do reformy swojego duchowieństwa, którego stan moralny wiele do życzenia wówczas zostawiał; a chcąc wpływać skutecznie na poprawę skażonych obyczajów, sam to czynił, co swym podwładnym nakazywał: ubierał się zwykle najskromniej, w proste suknie wełniane;

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 176. T XXII.

z domu swego usunął wszelką okazałość, ze stołu wszelki zbytek; wizyty swe pasterskie odbywał zwykle pieszo; sam pielęgnował chorych, nawet w czasie zarazy, sam nawiedzał ubogich, przynosząc im pomoc skuteczną. W Annecy założył szkoły publiczne filozofii, teologii, prawa, umiejętności pięknych, oraz seminaryum do kształcenia dobrych pasterzy dla swojej dyecezyi; wielką wreszcie zasługą jego było założenie za- j konu Wizytek, którego pierwszą przełożoną była Joanna Franciszka de Chantal, z domu Frćmiot, jego uczennica i współpracowniczka; dla niej-to napisał „Filoteę” (oh. Chantal i Wizytki). Henryk IV, chcąc go zyskać dla Francyi, obiecywał mu pierwsze wakujące biskupstwo z pen-syą 4 000 liwrów, lecz on odrzucił tę ofiarę, a później podobnież i ofiarę kardynała de Retz, który zapraszał go na swojego koadjutora z pen-syą 20 000 liwrów.—W r. 1619, towarzysząc do Paryża kardynałowi Sabaudzkiemu, wysłanemu po księżniczkę Krystynę, siostrę Ludwika XIII, którą miał zaślubić książę piemoncki, miewał tam wielkopostne kazania, na które do kościoła św. Andrzeja des Arc zbiegały się tak wielkie tłumy, że nawet znakomite osoby docisnąć się nie mogły, i wiele dusz przez nie Bogu pozyskał. Nie mniej wielki, a bodaj jeszcze większy, wpływ wywierał przez rozmowy swoje prywatne, szczególniej na kobiety, w których oczach urok jego świętości podnosiły przymioty jego towarzyskie, wdzięk obejścia i wysoka pańska dy-stynkcya. Surowy dla samego siebie, łagodnym i pobłażliwym był dla innych; przenikniony szczerą dewocyą, umiał godzić ją z wymaganiami życia towarzyskiego, umiał przemawiać i do serca, i do wyobraźni. Dzięki temu, w tak zwanych sferach wyższych towarzystwa odnosił największy tryumf nad kalwinizmem i znaczną część szlachty hugonockiej dla Kościoła pozyskał; kiedy bowiem ich doktorowie, zatopieni w smutnej i gorzkiej teologii, obstawali z uporem przy nauce, że jeszcze przed stworzeniem świata większa część rodzaju ludzkiego nieodwołalnie predestynowaną była na potępienie, biskup genewski z zapałem ujmującym opowiadał im o miłosierdziu Bożem, o odpuszczeniu grzechów i zbawieniu. W r. 1622 F., zaproszony przez księcia Sabaudzkiego, aby się udał do Awinionu na narady w sprawie hugonotów, pomimo złego stanu zdrowia spełnił jego żądanie; a kiedy dwór francuski przeniósł się wkrótce potem do Lyonu, to i on także tam podążył. Na Boże Narodzenie miał kazanie wobec całego dworu; na drugi dzień spowiadał księcia i księżnę Piemontu i we mszy swojej udzielił im kommunii świętej; tegoż dnia po południu odbył obłóczyny dwóch nowicyuszek w klasztorze Wizytek i wygłosił naukę odpowiednią. W dzień św. Jana, pomimo wielkiego upadku sił i osłabienia wzroku, jeszcze mógł odprawić mszę świętą, ale już po południu musiał położyć się i zapadł w sen-

128

ność. Lekarze, przewidując apopleksyę, na karku i na głowie robili mu przypalania żelazem.

vres complètes” (Paryż 1823, w 16 tomach, in 8-0; 1836 w 4-ch tom. in 4-o). W polskim przekładzie posiadamy: „Kazania na niektóre święta i niedziele”, przez Wizytki klasztoru warszaw. (Warszawa 1693); „Przestroga dla spowiedników, sposób odprawiania pobożnie mszy św.” (Kraków 1793); „Listy duchowne” przez wizytki warszaw. (Warszawa 1694); „Rozmowy duchowne” (Warszawa 1676, Wilno 1764, Kraków 1770); „Traktat o miłości Bożej”, przez Waleryana Wyszyńskiego schol. piar. (Warszawa 1750, 1751 i 1781); „Filotea” przez ks. J. K. Denhoffa (p. t. „Droga do życia pobożnego” Kraków 1679 i inne wydania. Ob. Jo cher „Obraz bibliograficzny” t. III, str. 54, Estreicher „Bibliografia” t. I, str. 511) i przez ks. Aleks. Jełowieckiego (ostatnie wyd., Warszawa 1872). Żywot św. F-a opisali, ze współczesnych z nim: Św. Joanna de Chantal; Ludwik de la Rivière, z zakonu Minimów, którego ścisłe łączyły z nim stosunki; Wizytki z Annecy; Jan Piotr Camus („Esprit de S. F. de ^TJaleś”^ przełożony na język polski przez wizytki krakowskie 1770, wyd.

Bolesna ta operacya łzy mu wyciskała, znosił ją wszelakoż cierpliwie, Bogu tylko się polecając. Nareszcie stracił mowę i dnia 28 grudnia życie zakończył. Ciało jego przeniesiono do Annecy, do klasztoru przezeń założonego. Bea-Źy tyfikowany r. 1661, kanonizowany d. 19 kwietnia 1665 przez papieża Aleksandra VII; święto jego kościół obchodzi d. 29 stycznia. Dzieła św. Franciszka są następujące: „L’Etandard de la croix” (1597), napisane w obronie bractwa św. Krzyża; „Introduction à la vie dévote”

(Lugdun 1608), tłómaczone na wszystkie języki europejskie i dziś często jeszcze przedrukowywane; „Philothé, ou traité de l’amour de Dieu”

(Lugdun 1616). Fénelon bardzo chwalił tę książkę, a wielbiciele jej nazywają ją pismem anielskiem; Bossuet wszakże zarzucał autorowi, że mniej był oczytany w pismach Ojców Kościoła, niż w scholastycznych, i że teologia jego była nie dość ścisła, zasady nie dość pewne. „L’introduction à la vie dévote” i „Traité

cesu kanonizacyjnego; Karol August Salezyusz, synowiec św. F-a (biografia dotąd nie wydana, lecz zużytkowana w nowszych czasach przez żywotopisarza, ukrytego pod nazwą „Curé de St. Sulpice”, wyd. ostatnie 1862); do wieku bieżącego należą też ks. Baudry, Dauphiné, Gabo-rel, Sayous, oraz pisarz niemiecki Pfeiffer. Polskie biografie wylicza Jocher (T. III, str

de l’amour de Dieu” zapewniły św. F-owi miej--f-2-e 1778); Maupas, jeden z komissarzy do pro sce zaszczytne już nietylko w dziejach dewocyi, ale i w historyi literatury francuskiej; wykłada on w nich swoje pomysły stylem bardzo wdzięcznym, kwiecistym, a zarazem pełnym szczerości i prostoty, dobrze zastosowanym tak do przedmiotu dzieł tych, jak i do osób, dla których były przeznaczone. „Entretiens spirituels” (1629);

„Lettres” (Lugdun 1632); „Discours et sermons”

(Paryż 1643); „Controverses” (Paryż 1643):    430).

Franciszek Borgiasz (święty), ob. Borgia.

„Opuscules” (modlitwy, egzorty i t. p.); „Oeu-

KONIEC TOMU DWUDZIESTEGO PIERWSZEGO I DWUDZIESTEGO DRUGIEGO.

y.

,v> »

Co

s<-'

^nSTii

Dopełnienia.

TOM XX, XXI i XXII.

str. XII i 219).

D.

FablSZ Paweł Władysław (T. XX str. 948), ksiądz, zajmujący się dziejami Kościoła polskiego, kaznodzieja w Poznaniu, następnie proboszcz w Baranowie, potem dziekan w Ostrowie w W. Ks. Poznańskiem, zajmował się gorliwie zaprowadzeniem towarzystwa wstrzemięźliwości wśród wieśniaków. Działalność literacką rozpoczął od powiastki dla ludu, napisanej po niemiecku p. t. „Der Schneidemiihler Glaubensheld” (Poznań 1848); równocześnie jednak napisał broszurkę po polsku: „Zalecenie ś. trzeźwości i wstrzemięźliwości aprobowane przez władzę duchowną”, oraz „Nabożeństwo do św. Barbary”; potem zaś „Dzieje Nowego Przymierza dla użytku parafii baranowskiej porządkiem chronologicznym” (Oleśnica 1858). Najwięcej atoli ogłosił krótkich rozprawek i rozpraw o stosunkach kościelnych w Polsce, wymienionych już w T. XX. „Spis chronologiczny legatów i nun-cyuszów św. stolicy apostolskiej w Polsce” (Oleśnica 1859) Fabisz przerobił następnie na obszerną „Wiadomość o legatach i nuncyuszach apostolskich w dawnej Polsce od r. 1075 do 1863” (Ostrów 1863; wydania drugiego nie było). Oprócz podanych już napisał jeszcze następujące:    „De archiepiscopatu posnaniensi

1821 —1867, commentatio historica” (t-że 1867); „Wiadomość o szkolności katolickiej w dekanacie koźmińskim i o gimnazyum katolickiem w Ostrowie” (Ostrów 1874); „Opis historyczny kościoła w Ostrowie, z dodatkiem” (t-że 1875). Wreszcie, niezależnie od tych prac historycznych, wydał książkę z dziedziny paremiografii (ob.), p. t. „Przysłowia polskie, odnoszące się do nazwisk szlacheckich i miejscowych” (Poznań 1874,

P. Chm.

Falkenstein (herb polski). Na tarczy cztero-dzielnej w polach I i IV złotych, krata czerwona ukośnie, w II i III błękitnych—kółko kołowrotowe srebrne. Nad tarczą dwa hełmy; na prawym kapelusz, z kulą ozdobioną trzema piórami strusiemi na czubku; na lewym kółko kołowrotowe. Labry z prawej strony czerwone, podbite złotem, z lewej—błękitne, podbite srebrem. Herbem tym pieczętowała się rodzina

mi

li

Fig. 264. Falkenstein (herb polski).

Daun v. Falkenstein, na początku XV w. przybyła z nad Renu do Prus Zachodnich. (Rękopis o familiach pruskich; Niesiecki, Kneschke „Adelslexicon” T. III, str. 200).

Felden (herb polski). W polu czerwonem gałązka oliwna o siedmiu liściach, ukośnie w prawo położona. Nad hełmem w koronie dwie złote gałązki palmowe w prawo i w lewo. Herbem tym pieczętowała się zgasła rodzina von Felden, która, przybywszy w XIV w. z Brunświku do Prus Zachodnich, od majątku Zakrzewa przybrała nazwisko Zakrzewskich (Niesiecki; Borkowski, Siebmacher T. III, 11 B, str. 31). D-

Felkerzamb (herb polski). W polu srebrnem czerwone koło bez jednego górnego dzwona, o sześciu toczonych szprychach. Nad hełmem w koronie pół męża nagiego z wieńcem zielonym na głowie i u pasa, trzymającego w prawej ręce na plecach wyrwaną z korzeniami jodłę, lewą zaś mającego opartą na biodrze, bry czerwone, podbite srebrem. Herbem tym pieczętuje się saska rodzina Fólkersahmów, przybyła do Inflant w XVI wieku i nosząca obecnie zmienione w tymże XVI wieku nazwisko F. Jedna linia w 1834 roku 18 maja otrzymała tytuł baronowski rossyjski (Niesiecki; Krasicki, Borkowski. „Baltisches Wappenbuch”). D-

am

m/i

Ç?

i?

iii

Fig. 266.

Fig. 265.

Felden (herby polskie) Felkerzamb.

Fellner Ferdynand (* w Wiedniu 1847) i Helmer Herman (* w Harburgu 1849) stanowią parę artystów - budowniczych, znanych w całej Europie, dzięki specyalności w budowie teatrów. F. kształcił się w Wiedniu, Helmer w Hannowerze i Monachium. Praktyką złączeni w pracowni ojca F-a, dopełnili pod zna-komitem kierownictwem swoje wiadomości teoretyczne. Działalność tych dwóch zdolnych artystów uzupełniała się wzajemnie. Po śmierci ojca F-a w 1871 r. młodzi naówczas architekci podjęli budowę teatru miejskiego w Wiedniu (Stadttheater). Znawcy i krytycy uznali teatr za bardzo piękny i praktycznie wykonany. Pierwszy ten pomyślny rezultat dał szerokie pole do dalszej pracy w Brnie morawskiem (teatr tymczasowy), w Temeswarze (teatr, sala koncertowa i hotel), w Budapeszcie (teatr ludowy), Augsburgu (teatr miejski). Następnie F. i H. zbudowali salę koncertową i kolumnadę do „szprudla” w Karolowych Warach (Karlsbad), teatr miejski w Warasdinie, teatry miejskie: w Brnie, Reichen-

bergu, Karolowych Warach, Szegedynie, Presz-burgu, Fiume, Odessie. Pradze Czeskiej dali teatr niemiecki, Wiedniowi teatr ludowy niemiecki, zabudowania koncertowe Ronachera. Ich dziełem jest teatr zamkowy w Totis, teatr w Ziiri-chu, teatr Pod Lipami w Berlinie, międzynaro-La- do wy teatr na wystawie w Wiedniu, teatr miejski w Salzburgu, teatry: Variétés Samossy w Budapeszcie, nadworny w Wiesbadenie, jeden z najpiękniejszych w świecie, nadworny w Jassacli, sala muzyczna (Tonhalle) w Zürichu, teatra miejskie w Kecskemet i w Zagrzebiu. W ostatnich czasach F. i H. zbudowali teatr dla robotników w Berndorf, koło Wiednia salę koncertową i teatr w Ra-vensburgu (Wirtembergia), hałlę sztuki w Zagrzebiu i teatr miejski w Hradcu (Graz). Według ich planów nakoniec wzniesiono obserwatoryum astronomiczne w Wiedniu, prócz wielu banków, hoteli, pałaców, willi i domów prywatnych. Na wszystkich niemal wystawach wszechświatowych praca F-a i Helmera została należycie ocenioną i wyszczególnioną w Wiedniu, Paryżu i Filadel-

._ fii. F-owi rządy austryacki i szwedzki nadały

s,v m    wysokie ordery; „Royal Institute of British Ar-

chitects” zamianował go członkiem - korrespon-|    jjmfl dentem; Helmerowi rząd austryacki i pruski nie

1:(Iszczędziły oznak orderowych; obu zaś cesarz Ą |L ;austryacki wyraził najwyższe swe uznanie za Mfmii    n P°żytecznd! działalność.    Em- s-

I /f|Ä fik [i\ \ )) Ferrar Mikołaj, asceta i mistyk angielski i    \ Î!\ V'kk    (* 1592 — f 1637), syn kupca londyńskiego;

w 14-yrn roku życia wszedł do Clarence Hall w Cambridge, w 18-ym dostał stopień feil o w. Dla zdrowia syna, zmordowanego pracą, ojciec wyrobił mu miejsce w orszaku córki Jakóba I, Elżbiety, żony Palatyna Reńskiego, Fryderyka V. F. podróżował po Niemczech, był nawet w Hamburgu, pomknął do Czech. Zwiedził Włochy północne; w Padwie studyował medycynę; zawitał do Rzymu. Po 5-u- latach wrócił do ojczyzny. W r. 1624 wszedł do parlamentu, aby w r. 1625 zupełnie porzucić politykę i ze świata się usunąć. W r. 1626 wyświęcony przez Lauda został dyakonem na prowincyi; osiadł w Huntingdonshire, na folwarku (manor) nabytym przez matkę, a znanym pod nazwą Little Gid ding. Tu założył szkołę dla dzieci i szpital dla chorych i nieuleczalnych, wraz z przytułkiem dla starców. Ogarnęła go wielka pobożność; godziny nocne spędzał na modlitwie w kaplicy, budził się ze snu i biegł się modlić. Mając już przy sobie matkę, sprowadził brata, Jana, z rodziną, oraz siostrę, z męża Go-les, później matkę 14-ga dzieci. Powstało stowarzyszenie jakby zakonne, z 20-u osób. Po całych dniach czytano „Prayer-book”, nocą odprawiano wigilie. Modlono się 2 razy publicznie, 4 razy w skrytości. Wstawano o 4-ej zra-na. F. pisał dla tej rzeszy rodzinnej modlitwy, zaklęcia, regulaminy. Grono urpsło w gromadę z 30 osób. Do regulaminu prócz modlitwy należało pilnowanie chorych, oświecanie ciemnych,

Mns.

spełnianie prac fizycznych. Głownem zajęciem roboczem było introligatorstwo. Sam F. przy-tem kopiował manuskrypty, zbierał i układał teksty poliglotyczne, zagłębiał się w Pismo Święte. Little Gidding ze swym krzyżem nad kaplicą i krzyżem wewnątrz obudzało niepokój; zaczęto sarkać. Zaciekawiony tern Karol I odwiedził schronienie. F. napisał dla niego Harmonię Ewangelii i Historyę Izraelitów. Po śmierci F-a, brat jego, Jan, wraz z synem Mikołajem objęli kierunek. Z rosnącym rozgłosem powróciło niebezpieczeństwo; dopatrywano się już teraz nietylko organizacyi klasztornej, ale i arminianizmu (ob.). Zjawiła się broszura „The arminian nunnery, or a brief Description and relation of the newly erected Mona-stical Place, called the arminian nunnery of Little Gidding” (Londyn 1641). Ponowne odwiedziny królewskie już nie uspokoiły umysłów; podczas wojny domowej, r. 1647, wojsko parlamentu splądrowało osadę i zdaje się, że wówczas już spólnocie Ferrarów położyło kres. Po F-e zostały t. zw. 1) Harmonie Ewangelii, których Mss. znajdują się w British Museum i w Cambridge, 2)Historya Izraelitów (w Br.

M.); 3) Życie Chrystusa, według Ewangelij pogodzonych w 8-u językach, z przekładami do-słownemi: łacińskim i angielskim (Key Tomasz „Vindiciae antiquitatis Acad. Oxoniensis”, Londyn 1730, 2 t.); 4) Ewangelia św. Jana w 21 językach z wersyą łacińską; 5) Nowy testament w 24 językach, własną ręką F-a przy pomocy bractwa rodzinnego spisany. We wszystkich tych trzech poliglottach znajdują się wersye: anglo-saksońska, gailijska (bretońska) i gal-licka; w dwóch drugich nadto kantabryjska i eskla-wońska (słoweńska). O F-e i jego zgromadzę niu: Carlyle Tomasz „Cromwell etc” (T. I ed. Tauch, str. 73 — 4); tenże „Historical sketches of notable persons and events in the reings of James I and Charles I, edited by Alexander Carlyle” (wyd. 2-e, Londyn 1898, str. 234—41); „National Biography” vol. XVIII.    s-

Filelf (Philelpli) Franciszek, filozof i humanista włoski (* w r. 1389 w Marchii Ankoń-skiej—f w r- 1481 we Florencyi). Pędził życie tułacze, znosząc graniczący z nędzą niedostatek i prześladowanie od swoich licznych przeciwników literackich. Był profesorem języka greckiego w Wenecyi, Konstantynopolu, Bolonii, Florencyi, Rzymie. Mianowany przez papieża Mikołaja V sekretarzem apostolskim, cieszył się przez czas pewien względami króla Alfonsa Aragońskiego. Tłómaczył dzieła Hippokratesa, Plu-tarcha, Ksenofonta, kommentował retorykę Arystotelesa. Napisał: „Convivia Milanensia” (1477), dzieło traktujące o wszystkich dostępnych owemu czasowi ogólnych zagadnieniach umysłowych, oraz „De morali disciplina libri quinque”, dzieło, którego ostatnia księga pozostała niedokończoną, i które ogłoszone zostało Mrukiem dopiero w r. 1552 w Wenecyi. Autor trzyma się w niem ściśle zasad etyki Arystotelesa, uwzględniając prócz tego Cycerona.

Finlandya (dzieje; T. XXII, str. 576). Sejm nadzwyczajny zamknięty d. 30 maja; zwyczajny zapowiedziany na r. 1900; czas od sejmu do sejmu ma być przedłużonym z 3-ch lat do 5-u. Najwyższy Reskrypt do gen.-gubernatora po zamknięciu sejmu w dotychczasowych rozporządzeniach nakazuje widzieć „środki przedsiębrane w celu wzmocnienia związku Cesarstwa i W. księstwa”. Gen. Szypow został pomocnikiem generał-gubernatora i objął specyalnie wydział cenzury. D. 9 maja ukazał się z podpisem gen. Bobrykowa okólnik grożący cenzorom odpowiedzialnością prawną i wydaleniem z urzędu. W sierpniu zawieszono czasopisma fińskie: „PaY-väleht” i „Wtipurin Sanomat”, wiele innych otrzymało ostrzeżenia. Gen. Szypow został prezesem komitetu do przejrzenia praw o senacie i gubernatorach (cywilnych) Finlandyi; w komitecie 2-ch gubernatorów i 2-ch senatorów Fin-jandczyków. W lecie Trarieux, senator francuski, prezes Ligi Praw Człowieka, wraz z Nor-denskjoldem i czterema innymi przywiózł adresy z Europy; deputacya ta zwiedziła Finlan-dyę. We wrześniu na miejsce generała Prokope mianowany ministrem sekretarzem stanu W. ks. Finlandzkiego sekretarz stanu Plewe, w początku października przybył do Helsingforsu. Gen. Szypow, jako zastępca gen.-gubernatora, zażądał od senatu pomocy „do poskromienia działalności, jaką rozwijają towarzystwa prywatne i osoby podróżujące po Finlandyi i podburzające ludność do nieposłuszeństwa wobec rozporządzeń wyższej administracyi”. Na żądanie gen. Bobrykowa, za pośrednictwem ministra spraw zagranicznych, Murawiewa. Salisbury dał dymissyę vice - konsulowi w Wyborgu, Eugeniuszowi Wolfowi. s-

Fleurietl Karol Piotr, początkowo kapitan, a następnie ministar marynarki francuskiej (* w Lugdunie 2 lipca 1738—f w Paryżu 8 sierpnia 1810). W 14-ym roku życia wstąpił do marynarki i na okręcie odbył wojnę Siedmioletnią. Pierwszą pracę swoją naukową wydał pod tytułem: Pamiętniki o budowie okrętów. Następnie poświęcił się pracy nad rozwiązaniem zadania pomiarów odległości na morzu. Wspólnie ze sławnym zegarmistrzem francuskim, Ferdynandem Berthou, zbudowali genialny mechanizm zegarowy, który wskazywał czas, w drodze przepędzony. Dla wypróbowania dokonanego wynalazku zamianowano F-a komendantem fregaty Izys; w okresie r. 1768 do 1769 odbył F. podróż specyalną na Atlantyku, przez wyspy Kanaryjskie ku Antyllom, oraz do Nowej Ziemi. O znakomitych wynikach pomiarów złożył F. swojej władzy memoryał objaśniający. W 1776 zamianowano F-a generalnym dyrektorem portów i składów do marynarki należących. Urząd ten utworzono umyśllnie dla F.

rico-septentrional ”.

(1886; str. 614—619; 600).

Fodrum, rodzaj podatku, zwyczaj wybierania furażu dla koni królewskich i żywności dla dworzan. F. istniało jeszcze w starożytności we Francyi i Niemczech, gdzie marszałkowie, mając pomiędzy innemi powinnościami nadzór nad stajniami królewskiemi, posiadali prawo, znane pod uazwą mar es chał ciata, mocą którego uskuteczniali F. Ślad ustawy mareschal-ciata, a za nią i F. przeszły do Polski, jak to można wnieść z Kadłubka (wyd. lipskie, str. 779). Od niego też wiemy, że książęta polscy „mieli u dworów swoich marszałków, krórzy prawa sobie nadanego mareschalciata, to iest pod-wody, subvectio, i furażów dla koni, a żywności dla ludzi książęcych, F. zażywali często na uciemiężenie mieszczan, wieśniaków... i szlachty.” Na podobne nadużycia naturalnie lud sarkał i skarżył się, wskutek czego F. zostało zniesione przez Kazimierza‘Sprawiedliwego (Naruszewicz „Historya Narodu Polskiego” Księga V,

A. K.

Z wiadomości jego specyalnych korzystały Stany Zjednoczone Ameryki w swojej wojnie o niepodległość. Cały plan ruchu marynarki ułożył F., a w pomyślnych wynikach tej wojny poważna część należała się bez wątpienia autorowi W r. 1790 w dniu 27 października F. został ministrem marynarki i kolonii francuskich. Jednakże na urząd ten stworzony on nie był, szczególniej w tych trudnych warunkach, w jakich się naówczas Francya znajdowała. Korzystał też z pierwszej sposobności braku subordynacyi ze strony podwładnego, ażeby w roku 1791, w dniu 17 maja, złożyć wysoki mandat ministeryalny. Do czasów Napoleona I zajęty był ulubionemi pracami naukowemi, a po wstąpieniu na tron Bonapartego, został oficerem legii honorowej, intendentem generalnym domu cesarskiego, senatorem, gubernatorem pałacu Tuileries. —Prace naukowe F-a obejmowały hydrografię, w szczególności zaś geografię ogólną. Oto cytujemy kilka z jego dzieł najbardziej znanych: „Voyage entrepris pour éprouver en mer les horloges maritimes” (1773, dwa tomy); „Découvertes des Français de 1768—1769, dans le sud-est de la Nouvelle Guinée” (1790) i „Voyage autour du monde”: „Neptune du Catégat et de la Baltique” (1809). Ostatnia ta praca zajmowała go przez 25 lat życia i kosztowała 200 000 franków, które mu Napoleon polecił zwrócić. Najlepsza z prac hydrograficznych F-a „Le Neptune amé-

Em. S.

Florjański psałterz. Pod nazwą Psałterza flor-go znany jest zabytek języka polskiego z wieku XIV-go, przechowany dotąd w bibljote-ce opactwa kanoników regularnych św. Florja-na, w wyższej Austrji, w blizkości Linzu. Jest to rękopis pergaminowy o 296 kartach formatu arkuszowego, zawierający całkowity psałterz w potrójnym tekście: łacińskim, polskim i niemieckim, ułożony w ten sposób, że po każdym wierszu łacińskim następuje przekład jego polski, a po nim niemiecki. Stronice pisane są we dwie kolumny, z pięknemi inicjałami i ozdobami wśród wierszy różnobarwnemi. Część polską tego cennego zabytku wydał po raz pierwszy w r. 1834 hr. Stan. Dunin-Borkowski p. n. „Psałterz królowej Małgorzaty, pierwszej małżonki Ludwika I króla polskiego i węgierskiego, córki króla czeskiego i cesarza, Karola IV....” (Wiedeń, w 4-ce str. XVI i 92). Ponieważ jedynak przypuszczenie o Małgorzacie, jako właścicielce tego rękopisu, okazało się nietrafnym, przyjęto więc zabytek ten nazywać florjańskim, od miejscowości, w której się stale znajduje. Wydanie drugie, krytyczne, tego zabytku przygotował Władysław Nehring i ogłosił w r. 1883 p. n. „Psalterii florianensis partem polonicam ad fidem codicis recensuit apparatu critico indice locupletissimo instruxit Wladislaus Nehring...” (Poznań 1883, w 8-ce str. LI i 248). W pięknej tej pracy mamy: 1) wstęp, napisany po łacinie, podający szczegółowe wiadomości o samym rękopisie i o stosunku tekstu polskiego psałterza do innych przekładów psalmów;

2)    przedruk tekstu polskiego zgodny z rękopisem; nadto dodatkowo zabytek pomniejszy p. n. „Wi-gilje za umarłe ludzie” z w. XV-go; w końcu

3)    szczegółowy słownik polsko-łaciński do psałterza. Poprzednio jeszcze przed tym wydaniem psałterza ogłosił Nehring monografję polską o tym zabytku p. n. „Iter florianense. O psałterzu florjańskim łacińsko - polsko - niemieckim, w szczególności o polskim jego dziale” (Poznań 1871, str. 126 w 8-ce). Psałterz fl. do niedawna uchodził za najstarszy pomnik polszczyzny. Dopiero w r. 1891 ustąpił miejsca starszemu zabytkowi, znanemu pod nazwą „Kazań świętokrzyskich”, które odkrył Al. Briikner i tekst ich wraz z opracowaniem ogłosił w „Pracach filologicznych” (w t. III, 1891 r.). Nad polszszyzną Psałterza fl., oprócz Nehringa, pracowali jeszcze: Leciejewski, Hanusz i inni. Literaturę, odnoszącą się do tego zabytku, podaje „Przegląd bibljograficzny prac naukowych o języku polskim” ułożony przez K. Appela i A. A. Kryńskiego w I-szym tomie „Prac filologicznych”

A. A. K.

star 474. 475, 476).

Folkierski Władysław (ob. T. XXII, str.

As0) (* d. 24 października w Warszawie). Wychowanie początkowe otrzymał w domu rodzicielskim w Kadoniach, w powiecie Warszawskim. Jako abituryent z gimnazyum dostał pierwszy patent i medal. Wykształcenie wyższe i spe-cyalne pobierał od r. 1860 za granicą: w Szkole politechnicznej w Karlsruhe ukończył wydział inżynieryi w r. 1862 (nie 1863). W Paryżu, jako uczeń Szkoły dróg i mostów, słuchał wykładów w Sorbonnie i w Collège de France. Po krótkiej przerwie z powodu wyjazdu z Paryża, zapisał się po powrocie w r. 1864 jako stały słuchacz na fakultet nauk ścisłych (sciences)

w Sorbonnie. Tu w ciągu lat pięciu uczęszczał na wykłady Jamina, Desaina, St. Clair-Deville’a, Delafosse’a i innych, pracował w gabinetach i laboratoryach, i otrzymał dwa licencyaty, jeden matematyczny, drugi fizyczny, (nie stopień kandydata, jak w głównym tekście). W r. 1868 otrzymał nominacyę na profesora Szkoły wyższej polskiej, zwanej „Szkołą w Montparnasse”. Szkoła ta była dla młodzieży polskiej tem, czem franc. Ecole Polytechnique, do której cudzoziemców nie dopuszczano, dla Francuzów, t.j. zakładem naukowym przygotowującym do szkół specyalnych, jakoto: do Szkoły dróg i mostów, Szkoły górniczej i t. d. Profesorami tej szkoły byli: G. H. Niewęgłowski, Sągajło (młodszy), Habich. F-u powierzono wykłady mechaniki i budowy mostów, które prowadził aż do samego zamknięcia szkoły po wojnie francusko - pruskiej 1870—1871 r. Podczas oblężenia Paryża, polecony przez profesorów Sorbonny, zaliczony został do „korpusu pomocniczego inżynierów” (Corps auxiliaire du Génie), którego zadaniem było spożytkowanie w celach obrony najnowszych zdobyczy naukowych. Wysłano go do najbardziej na północ wysuniętego posterunku w twierdzy St-Dénis, która, jak wiadomo, mimo silnych ataków nieprzyjaciela, pozostała niezdobytą. F. wytrwał na tem stanowisku do końca oblężenia i w nagrodę zasługi otrzymał, jak już powiedziano, krzyż kawalerski legii honorowej. Po kapitulacyi Paryża powrócił do zajęć naukowych. Około tego czasu właśnie w kółku Polaków przebywających chwilowo w Paryżu i pracujących w dziedzinie nauk matematycznych i przyrodniczych powstała myśl utworzenia Towarzystwa naukowego w celu zjednoczenia i spożytkowania dla nauki polskiej rozproszonych po świecie sił naukowych polskich. Profesorowie i wychowańcy Szkoły w Montparnasse stanowili pierwszy zawiązek tego stowarzyszenia, które, przybrawszy nazwę „Towarzystwa nauk ścisłych w Paryżu”, pod przewodnictwem Jana Dzia-łyńskiego (ob.), a po jego śmierci (w r. 1880) pod sterem Prażmowskiego, przez dwa jeszcze lata służyło zaszczytnie nauce polskiej. F. był jednym ze spółautorów ustawy tego Towarzystwa i zarazem jednym z naj czynniej szych jego członków. To też w uznaniu tych zasług powierzono mu zaszczytny i zarazem ważny urząd sekretarza stałego, był on przytem redaktorem wydawanego przez Towarzystwo „Pamiętnika”. Równocześnie wybrano go na stanowisko wice-prezesa. Czynności te pełnił F. aż do czasu wyjazdu swego z Paryża, t. j. do roku 1874. Pod jego redakcyą wyszły trzy pierwsze tomy „Pamiętnika”. Dzieje Towarzystwa nauk ścisłych sam opisał w t. V-ym „Prac matematyczno-fizycznych”. Jeszcze przed powstaniem Towarzystwa pracował nad ułożeniem dzieła, obejmującego zasady „Rachunku różniczkowego i całkowego.” Pomysł wydania takiego dzieła był bardzo szczęśliwy i zarazem wielce ważny z tego względu, że uboga nasza literatura naukowa, prócz bardzo niewielu dawniejszych książek tej treści, i jednej nieukończonej, Romana Zulińskiego, nic w tym przedmiocie nie posiadała. F., wzorując się na najlepszych dziełach obcych, opracował dwa obszerne tomy. Pierwszy z nich, poświęcony Rachunkowi różniczkowemu, wyszedł w Paryżu w roku 1870; z niekłamaną radością powitała go żądna wiedzy matematycznej młodzież polska. Tom drugi, również obszerny, ukazał się w Paryżu w r. 1873 (oba tomy—nakładem Biblioteki Kurnic-kiej). Wydanie tych dwóch traktatów dydaktycznych w języku ojczystym pozostanie w dziejach naszej literatury matematycznej zasługą F-go. W początkach r. 1874 (a nie w 1873) rząd Rzeczypospolitej Peruwiańskiej, który w owym czasie starał się przeprowadzić olbrzymią budowę dróg żelaznych przez Kordyliery, powołał F-go do spółudziału w tych pracach, przedstawiających rozległe pole działalności praktycznej. I na tem stanowisku wykazał F. wybitne uzdolnienie, dzielność i sumienność. Zaraz po przybyciu do Limy miał sobie powierzoną przebudowę tymczasowej kolei Pisco-Ica, prace nad regulacyą rzeki Chincha, ochronę przeciw często powtarzającym się powodziom miasta Lambayeque, wreszcie inspekcyę naczelną nad budowanemi kosztem państwa kolejami żelaznemi północne-mi. Gdy wskutek trudności finansowych i wojny chileńskiej (1879 — 1883) roboty publiczne doznają zastoju, F. wraca do swych ulubionych zajęć czysto-naukowycb, pozyskuje stopień doktora nauk matematycznych (podana data „1866” jest pomyłką w druku), obejmuje katedrę mechaniki i budowy machin na uniwersyte-bie św. Marka w Limie. Mianowany na przeciąg lat czterech dziekanem wydziału matematyczno-fizycznego, podejmuje reformę wydziału, zgodnie z wymaganiami nowoczesnemi. Po przeprowadzeniu tej pracy podwakroć jeszcze był dziekanem. Powołany do Najwyższej Rady oświaty publicznej w Peru, F. bierze udział w pracy nad reformą szkół średnich i technicznych w duchu postępu i potrzeb krajowych. Jako członek Rady robót publicznych, układa przy spółudziale prawnika Alzamory (późniejszego ministra) regulamin dla dróg żelaznych, obowiązujący dotychczas bez przerwy. Powołany w r. 1886 podczas srożącej się epidemii cholery do Najwyższej Rady zdrowotności publicznej, pracuje nad polepszeniem wodociągów i kanaliza-cyi miasta Limy i w uznaniu zasług za te prace otrzymuje od Akademii medycznej w Limie tytuł jej członka honorowego. Po ukończeniu wojny chileńskiej, wydelegowany przez rząd peruwiański do naocznego zbadania szkód, wyrządzonych na drogach żelaznych na całem terry-toryum Rzeczypospolitej, składa szybko wyczerpujące sprawozdanie i proponuje środki napra-

wy. Z polecenia rządu obejmuje w posiadanie (T. IX, X, XI, XII, Lima 1877 —1886); „Stano-imieniem państwa, pozostającą przedtem w ręku wisko mechaniki w dziedzinie wiedzy ludzkiej” niesumiennych dzierżawców, wielką sieć kolei (Lwów 1893); „Towarzystwo nauk ścisłych w Pa-południowych, łączących Ocean Spokojny przez ryżu, jego początki i rozwój” („Prace mat.-fiz.”, miasto Areąuipę z jeziorem Titicaca i dalej z Cuzco, długą prawie na 900 kilometrów (z których 200 było w budowie) i przekraczającą Kordyliery na wysokości 4 500 metrów. F., jako administrator generalny z ramienia rządu, w przeciągu niespełna roku przywrócił porządek, spłacił długi i osiągnął dochód czysty, jakiego przedtem droga ta nie dawała. Wskutek tak pomyślnego rezultatu rząd oddał także F-u w admini-stracyę żeglugę parową na jeziorze Titicaca, które jest jakby morzem wewnętrznem na wysokości 4 000 metrów pomiędzy Peru i Boliwią..

t. V, Warszawa); „O wodociągach i kanalizacyi miast” („Pam. Tow. Politechnicznego”, Lwów 1897); „O oryentowaniu trasy i sprawdzaniu jej wymiarów kątowych” (Lwów 1897); „Ernest Malinowski” (życiorys) i kolej przez Kordylierę z Andów (Lwów 1899); „W kwestyi wykształcenia i stanowiska techników” („Czasopismo techniczne”, Lwów 1894); „O przepowiedniach meteorologicznych w dzisiejszym stanie nauki” (t-że 1898); „Najbliższe nam planety w dzisiejszem świetle nauki” (t-że 1898); „O reformie szkół średnich” (tamże 1898) i t. d. Pomieścił też pewną liczbę sprawozdań z literatury matematycznej w „Pracach matematyczno - fizycznych” wydawanych

s. D.

Fołdrować kogo, wyraz pochodzenia niemieckiego, oznaczał to samo, co: wspomagać, popierać. Tak w słowniku Lindego czytamy: „Gdyby kto hultaje piciem i jedzeniem, albo innym obyczajem fołdrował i wspomożenie dawał...” Za fołdrowanie przestępców wymierzano karę, stosownie do jakości fołdrowanego przestępstwa. Tak np. według dawnego prawa polskiego kupcy z towarami mogli przejeżdżać tylko określonemu drogami, na których byli obowiązani opłacać cło od towarów; jeśliby zaś ktokolwiek takiego kupca przepuścił przez swoją choćby posiadłość, chciał go fołdrować albo bronić, musiał wnieść do skarbu tak wielką summę, jaka była wartość towaru („Vol. Leg.” II fol. 685, § A tego strzedz mają). F. na kogo oznaczało: instygować, oskarżać (Słownik Lindego). Oskarżyciel, donosiciel, powód cywilny (w prawie współczesnem) dawniej w prawie polskiem nosił czasami miano foł-

drownika. Fołdrowanie — to samo co powódz-

A. K.

Administracya F-go trwała aż do roku 1889, gdy koleje przeszły w posiadanie kompanii angielskiej (Peruvian Corporation), która je od rzą- w Warszawie, du nabyła. W tym samym roku powrócił F. do Europy i osiadł początkowo w Paryżu. Po kil-koletnim tu pobycie zamierzył siły swe i zdolności oddać na usługi krajowi, tak na polu pu-blicznem pracy inżynierskiej, jak i w dziedzinie dydaktyczno-naukowej. Gdy w r. 1892, po ustąpieniu profesora Frankego, zawakowała w szkole politechnicznej we Lwowie katedra mechaniki i budowy machin, większość kollegium profesorów tej szkoły oświadczyła się za kandydaturą F-go, jako wykształconego teoretycznie i praktycznie znawcy przedmiotu, doświadczonego pedagoga i zasłużonego na polu naukowem pracownika. Ministeryum oświaty w Wiedniu przechyliło się wszakże do zdania mniejszości, przeciwnej wprowadzeniu Wł. Folkierskiego do Politechniki.

Foralia albo targowe. Obowiązani je byli płacić przekupnie i rzemieślnicy szlacheccy, przyjeżdżający do miast w celu prowadzenia handlu (r. 1523 „Vol. Leg.” I, fol. 400, tit. Contra Teloneatores). Zwolnieni zaś od tego podatku byli: duchowni, szlachta i kmiecie, w tych jednak razach, kiedy sprzedawali lub kupowali zboże i przedmioty domowe, stanowiące żywność ' i niezbędne do użytku („Vol. Leg. I fol. 569, tit. De libertate Nobilibus i fol. 520 § Ad coer-cendam). Na zasadzie Konstytucyi sejmu koronnego z 1764 F. zniesiono w miastach królewskich i zastąpiono karą 2 000 grzywien, wymie-rzzaną w Grodzie lub Ziemstwie („Volumina Leg.” VII fol. 333, tit. Zniesienie).

Formuły aktów w Polsce (T. XXII, str. 876). Ostatecznie wyrobione w praktyce no-taryalnej wzory aktów podaje Słoński M. „Ac-cessoria etc.” (Lwów 1765, str. 548—605). s*

Forum (T. XXII, str. 916) absolutnie oznacza sąd właściwy dla sprawy, forum competens. W Polsce

Zawiedziony w nadziei służenia młodzieży krajowej na polu naukowem, musiał ograniczyć swą działalność przeważnie do sfery praktycznej, biorąc udział w pracy nad budową dróg żelaznych w Galicyi (Stanisławów — Woronienka). Obecnie two. z ramienia Wydziału krajowego prowadzi w charakterze wice-kierownika budowę świeżo właśnie ukończonej linii Chabówka-Zakopane.—Prócz dwu książek, których tytuły już podano, F. opracował:

„O równaniach różniczkowych równoczesnych”

(w t. Ill-cim „Pam. nauk ścisłych w Paryżu”) i „Puentas hamacas suspendidos por cables de alambres de acero” („System specyalny mostów wiszących”) w Rocznikach inżynierów państwowych peruwiańskich (Lima 1874);

A. K.

„ Sobre la determinacion de las posiciones geo-graficas etc” („O wyznaczaniu położenia geograficznego w okolicach nieposiadających dotąd map geograficznych dokładnych ani planów topograficznych i t. p.”, wydanie Tnw. „Amantes del saber”, t. j. przyjaciół nauk (Lima 1878).

Różne artykuły techniczne w „Anales del Cuèr-po de Ingemeros a Arquitectas del Etado” (Lima 1884 — 1886; różne rozprawy i memoryały w „Anales de la Universidad Mayor San Marcos. Memorios de la Facultad de Ciencias”

w sprawach karnych rozróżniano dawniej: F. ap-prehensionis—sąd miejsca, gdzie ujęto przestępcę, i F. delicti commissi—sąd miejsca, w którem przestępstwo zostało spełnionem; w sprawach cywilnych — F. contractas sąd miejsca zawarcia umowy, F. rei sitae — sąd, do którego należy miejsce znajdowania się przedmiotów spornych, F. domicilii albo habitationis — sąd prawnego zamieszkania; wreszcie, F. privilégia-tum zwano sąd tylko dla pewnego stanu i urzędu; F. mixtum—sąd z delegowanych kilku władz lub z przedstawicieli dwu albo więcej stanów w razie skomplikowania sprawy; w prawie pol-skiem nazywano judicium mixti fori, albo compositum, sąd trybunału w sprawach, do których wpływało duchowieństwo, wyrokujący z udziałem duchownych. Zasada rzymska: „Actor se-quitur forum rei” panowała i w Polsce. Właściwość sądu (iudicium proprium i forum incom-petens, iudicium extraneum), określano nietylko rodzajem sprawy, ale i wartością przedmiotu spornego. Tak np. w miastach Wielki Sąd Bur-grabski, pod starostą, mógł rozpatrywać sprawy, nieprzenoszące wartości, 200 zł., i to bez apel-lacyi, ale dla spraw przenoszących wartość 200 zł. był on już sądem niewłaściwym. — W całym systemacie juryzdykcyj i instancyj w dawnej Polsce t. z w. subseliów, po wygaśnięciu wieców wojewódzkich (roki) i sądów kasztelańskich: A) Sądy ziemskie sądziły wszelkie causae iuris, jako to: o dobra, zapisy, testamenty, obligi i t. p. Sprawy wekslowe od r. 1775, oraz te, w których chodziło o prawo i uczynek, podlegały ju-ryzdykcyi, zarówno sądów ziemskich jak grodzkich; „takim sprawom forum competens to służy, do którego wprzód pozew wyniesiony” („Volumina Leguin” VII, 703 § Apellacya). Apellacye od sądów ziemskich szły do Trybunału z wyjątkiem spraw wekslowych, rozstrzyganych w drugiej instancyi przez Sądy Skarbowe („Vol.” VIII 191 tit. Ustauowienie § VI). B) Jeszcze statut warteński z r. 1423, spisany w Krakowie w r. 1420. określił sprawy podległe sądom grodzkim, i te stanowiły później tak zwane Quatuor articuli: 1) O gwałty na białogłowach (Femina-rum Violentia), 2) Rozbój (Depredatio stratae pu-blicae). 3) Pożoga i zapał (ignis, incendium). 4) Najazd gwałtowny (violenta invasio). Ostatecznie sądom grodzkim podlegały wszystkie sprawy tyczące się porządku i bezpieczeństwa publicznego, o ile nie łączyły się z kwestyą własności ziemskiej. Apellacye szły do Trybunału, z wyjątkiem Grodu województwa Łęczyckiego, z którego sprawy wprzód dostawały się do Ziemst wa, a dopiero stamtąd mogły być wywołane do Trybunału. Inappellabilitas służyła sądowi grodzkiemu tylko w sprawach liguidi debiti. Na Litwie i Wołyniu do sądu Grodzkiego należeli także żydzi, z wolną apellacyą do Assesoryi. C) W ek-strakadencyach sądów Grodzkich i Ziemskich w Krakowie i w Warszawie odbywały się

Rnoykl. Powbł Tlufttr. Zesz. 176 T. XXIT

Sądy potoczne, większe, różniące się od zwykłych sądów potocznych miejskich. Właściwe-mi tym sądom były sprawy szlachty nie-posses-syonatów i chłopstwa, znajdującego się w okolicach Krakowa i Warszawy. Apellacye szły do Trybunału tylko w sprawach przenoszących 300 grzywien. D) Sądy pod ko morskie rozpatrywały sprawy o granice dóbr ziemskich i tylko o granice; sam proces o dobra należał do sądów Królewskich o dobra królewskie, do sądów Ziemskich o dobra szlacheckie. F) Sądy podwo-jewodzińskie rozpatrywały sprawy żydów, zamieszkałych w miastach królewskich, z apel-lacyą do sądów Zadwornych („Vol” V, 771 tit. Pogłówne żydowskie). Kiedy sprawa przenosiła 100 zł., żydzi, będący w Warszawie, należeli do sądów miejskich F) Sądy Duchowne dzieliły się na trzy rodzaje: a) sądy Nuncyatury (primae instantiae), b) Metropolitalne i c) Biskupie albo Konsystorskie {supremae instantiae). Jeżeli powód (actor) naruszał porządek instancyj, musiał wprzódy od F. competens otrzymać ekscep-cyę, t. j. pozwolenie oddania sprawy innemu sądowi. Sądy duchowne sądziły sprawy: „O wierze, heretykach, schizmatykach, bluźnierstwacb, apostazyi, dziesięcinach, sakramentach, beneii-cyach, świętokradztwach, symonii, mężobójstwach duchownych osób, o targaiących się na kleryki i raniących, o świętokradztwie, i którzy się pod obronę kościelną udaią (wyiąwszy tych, którym takowa zasłona nie służy). Także wróżki, czary, czarnoxięstwa, czynsze kościelne, nowe kupie, nadania kościelne, albo poświątne (wszakże o poświątnem iest osobna uchwała). Item znędz-niałe, które sobie zarobić nie mogą; rozsądek de natalibus legitimi vel illegitimi thori; sprawy tych, którzy się dobrowolnie udaią i zapisuią do Prawa Duchownego (wyiąwszy zapisy poddanych szlacheckich, o których iest osobna uchwała). Item zapisy i sprzedanie dziesięciny za dług kościołowi, albo Duchowney Osobie zapisany. Item o bicia i występki kościelne i osobom kościelnym, święcenie maiącym, uczynione. Item Jura Patronatus, albo podawanie Plebanii, Alta-ryi, Prebend i innych beneficyi. Także rozwody i wiano (wszakże rozsądek około wiana osoby rozwiedzioney ma być odesłany do sądu królewskiego). Testamenta też w oboim prawie sądzone być maią, wyiąwszy, by co na kościół albo na miłosierne uczynki odkażano” („Vol.” I 578 § Differentia). W r. 1635 sprawy o dziesięciny oddano sądom Ziemskim i Grodzkim, sprawy testamentowe — sądom świeckim, nako-niec sprawy dyssydenckie odesłano zrazu ad iudicium mixtum, a następnie F. naznaczyły w Asesoryi, sądach Ziemskich i Grodzkich („Vol” III, 857 tit. Forum ludzi stanu szlacheckiego z ducliownemi). G) Sądy Miejskie, w trzech głównych juryzdykcyach i instancyach (Ostrowski „Prawo Cywilne”) sądziły sprawy tak cywilne, jak i kryminalne. Szlachta występująca

129

przeciw mieszczanom ex actoratu winna była ' ferendarskich („Vol.” VIII, fol. 870, 880, tit. Ju-zwracać się także do sądów miejskich. Miesz- ryzdykcya). — D) Sądy Refereudarskie, r. czanie zaś w sprawach o dobra ziemskie uda- 1766 oddzielone od Assesorskich, rozciągały swo-wali się do sądu ziemskiego; w sprawach kry- ją juryzdykcyę na: 1) sprawy poddanych prze-minalnych, w dobrach ziemskich popełnionych, ciw possessorom dóbr królewskich i nawzajem, stawali w Grodzie in foro delicti commissi;    2) o wybraniectwa, sołtystwa, lemaństwa i mły-

w skarbowych—w sądach skarbowych; o taksę ny z trzeciej miary, 3) sprawy o dziesięciny woje Wodzińską rozprawiali się w sądacli grodz- z lemaństw i sołtystw, nakoniec 4) apella-kich; o kłótnię i pobicie pod bokiem królewskim cye od wyroków zamkowych w Ekonomiach Kró-w marszałkowskich. Jednakże evocatio (ob.) lewskich.—E) Powaga Sądów Marszałkowskich do powyższych sądów była dopuszczaną tylko rozciągała się na milę od stolicy w sprawach w takich razach, jeżeli sprawa zachodziła, nie kryminalnych, albo zakłócających spokój lut) pomiędzy samymi mieszczanami, ale np. między powagę majestatu, nadto o fałszywe towary szlachtą, albo ich poddanymi, z. jednej strony i miary, w sprawach cudzoziemców o przebywanie i mieszczanami z drugiej („Vol.’' VII, 753, t. w miejscu juryzdykcyi marszałkowskiej bez po-Warunek). H) Wreszcie wspomnieć należy i o Są- Zwolenia marszałka. „O takowe tedy i wszel-dacli Rektora Szkół Krakowskich, do kie insze podczas Seymów i na każdym przy których szły cywilne i mniejsze krymi' alne bytności Naszey mieyscu popełnione excessy sprawy ze studentami i żakami z prawem apel- każdy wszelkiey kondycyi człowiek nieexcypuiąc lacyi do Konsyliarzy Universitatis. Poważne się od Forum competens, ani żadnemi in causis kryminalne sprawy z żakami sądzili biskupi, excessuum Privilegiis zastawiaiąc się, uti in re-jeżeli oskarżony był klerykiem, i sądy Królew- eenti facto et orimine sprawować się powinien skie, jeżeli nie otrzymał żadnych święceń.—Po- przed urzędem Marszałkowskim” („Vol.” V, 645, nad układem powyższym stały następujące or- tit. Jan III). Nadto Sądy Marszałkowskie rozpatry-ganizacye juryzdykcyj najwyższych, odrębnych, wały sprawy między sędzią i oflcyalistami marszał-swoistych. A) Sądy Sejmowe. Do nich na- kowskimi. Po wyjeździe króla sprawę rozpoczętą leżały: a) crimen laesae Maiestatis podług prawa w sądach marszałkowskich odsyłano dla dokoń-z roku 1588; b) cr. perduellionis (o zdradę sta- ezenia ad forum competens, t. j. do sądu właści-nu), o bunty, porozumiewanie się z nieprzyja- wego zwykłego. Wreszcie zaznaczyć należy, że cielem, zdradzieckie wydanie zamków, wyjawię- żydzi mieszkający w Warszawie byli wyjęci nie tajemnic stanu, o pensye, brane za zdradę z pod juryzdykcyi marszałkowskiej („Vol.” VII, ojczyzny, o werbunki („Vol” VIII, 980 tit. Wer- 711, tit. Juryzdykcya).—F) W Sądach Trybu-bunek) ludzi dla państw obcych, o wzywanie nais kich forum competens miały sprawy po-pomocy państwa obcego przeciwko współobywa- dług licznych regestrów, odmiennie dla Małopolski telowi; c) sprawy opressi civis liberią d) sprawy i dla Wielkopolski ustanowionych; z nich ważniej-sędziów ultimae instantiae o korrupcyę; e) spra- sze: a) Wojewódzki, sine bénéficié aresti rozpa-wy przeciw, ministrom i konsyliarzom Rady. trywał remissy i apellacye; b) Expulsionum są-Powyższą juryzdykcyę posiadały sądy sejmowe dził sprawy o wywłaszczenie z dóbr. c) Ordi w Koronie. Litwa zawarowała sobie, że te są- nationis Zamoyscianae rozpatrywał sprawy tylko dy będą wchodziły tylko w crimina laesae Maić- tejże ordynacyi tyczące się. d) Remissionum statis, perduellionis i niektóre wyszczególnione Contumacialium, Processuum Tribunalitiorum, Pa-w statucie litewskim („Vol.” VIII, 870, tit. Or- latinatuum et pariiatis votorum. Do regestru te-dynacya i fol. 874, tit. Warunek).—B) Sądy go należały jedynie sprawy zawieszone do cza-Relacyjne były niegdyś drugą instancyą dla su ukończenia służby należących do sprawy, sądów assesorskich, później sądziły także spra- więc senatorów i posłów, a także sprawy Rebel-wy deputatów o korrupcyę. Kiedy wyroki asse- lis oppositionis. e) Terminorum tactorum et vio-soryi uznane zostały za ostateczne, sprawy lationum securitatis zawierał sprawy o gwałty o korrupcyę sędziów supremarum instantiarum i napaści, zakłócające spokój i powagę Trybu-rozstrzygano w sądach sejmowych, sądom zaś nału. f) Na regestrze Directi Mandati mieściły relacyjnym pozostały tylko sprawy kurlandz- się sprawy o napad na sędziów trybunalskich kie. Nadto prawo z r. 1775 oddało tym sądom i ich sługi, g) Executionum processus obejmował sprawy dysydenckie, nierozwiązane w assesoryi sprawy, które nie mogły być egzekwowane z powodu paritatis votorum. W tych również z powodu założonej oppozycyi przeciw dekre-sądach rozpoznawane były sprawy szlachty kur- tom trybunalskim, h) Poenalium; do niego na-landzkiej z apellacyi i tylko przenoszące war- leżały same sprawy o nieuiszczenie opłat sądo-tość 600 zł. („Vol.” VI, 533, tit. Formula).— wych („Vol.” II, fol. 964, tit. Co sądzić mają). G) Sądy yissesorskie albo Zad w orne, G) Sądy Skarbowe były forum competens zwane także Króle wskie mi, rozpoznawały: w sprawach: 1) o depaktacye kupców, 2) o po-a) ważność przywilejów, b) dekrety miejskie datki wszelkiego rodzaju, 3) o kontrakty han-z apellacyi, c) sprawy o dobra królewskie, prócz dlowe pomiędzy kupcem i szlachcicem, 4) o we-tych, które miały forum competens w Sądach Re- ^ ksle, 5) o długi kupieckie. 6) o miary i łokcie

suo.

(1897).

jacye i t. d.

(o ile te sprawy uie należały do Sądów Marszałkowskich, ob. wyżej) 7) o nadużycie skarbu królewskiego, 8) o depaktacye na mostach i przewozach, 9) sprawy żydowskie o wyłączenie się z gminy, nakoniec 10) sprawy ex vi inscripti fori („Vol.” VIII, fol. 110 i 111 tit. Jakie sprawy w Kommissyi Skarbowey sądzone być maią).— H) Sądy wojskowe sądziły sprawy z apella-cyi od sądów wojskowych poszczególnych, sprawy remissowe, czyli te, które inne sądy do tych sądów odsyłały, nakoniec sprawy obywateli z żołnierzami lub ich komendą, mające związek ze służbą wojskową („Vol.”, VIII, fol. 104, tit. Objaśnienie f „Vol.” VIII, fol. 852, § Co się tycze sądów).— 1) Sądy Komissyi Edukacyjnej sądziły sprawy podług dwóch regestrów: cywilnego i ekonomicznego. Pierwszy obejmował sprawy: 1) o dziedzictwo dóbr i summ, przeznaczonych na fundusz edukacyjny; 2) odzyskanie tychże, nieprawnie przywłaszczonych; 3) o wszelki majątek funduszu edukacyjnego. Do drugiego regestru wchodziły sprawy o procenta zaległe i inne, natury ekonomicznej.—J) Sądy Kapturowe zastępowały dawniej w czasie bezkrólewia wszystkie wakujące juryzdykcye („Vol.” VII, fol. 619, § Seymy).—K) Sądy pograniczne. ustanowione w roku 1676, sądziły wszelkie sprawy pomiędzy obywatelami pogranicznymi Rzeczypospolitej a Państwem Rossyjskiem. — L) Sąd kompromisarski albo Polubowny, dawniej znany tylko na Litwie, a w Koronie wprowadzony dopiero po roku 1776, sądził bezapelacyjnie nawret sprawy ziemskie („Vol.” VIII fol. 879, § Nareszcie). Sąd ten mógł sądzić wszystkie sprawy pomiędzy obywatelami, z wyjątkiem

granicznych. Wolno było samemu zapisać się do stawania w sądzie niewłaściwym, recedere e foro, np. szlachcic mógł poddać się sądowi miejskiemu, marszałkowskiemu, skarbowemu.—N a-leży wreszcie zwrócić uwagę, że gdyby nawet dana sprawa miała forum w sądzie, np. grodzkim, to sąd nawet grodzki, ale z innego powiatu, będzie forum incompełens, również kiedy wpis sprawy zostanie umieszczony w niestosownym regestrze, chociażby w odpowiednim sądzie i powiecie. WT sprawach złożonych jeden sąd po rozpatrzeniu podlegającej sobie części sprawy resztę odsyłał do sądu właściwego, oświadczając o dalszem sądzeniu: non subesse foro

A. K.

Franchetti Albert, baron (* 18 wrześ. 1860 w Turynie); studya muzyczne przeprowadził w konserwatorymn monachijskiem i drezdeńskiem. Napisał opery: „Asrael” (graną we Włoszech i Niemczech) „Krzysztof Kolumb” (1892) „Kwiat alpejski” (1894) i „II Signor di Pourceaugnac”

A. Pol.

Franchomme August (* 10 kwiet. 1808 r. w Lille—L 21 stycznia 1884 w Paryżu), znakomity wiolonczelista, uczeń konserwatoryum paryskiego, w którem 1826 r. otrzymał pierwszą nagrodę. Po ukończeniu studyów grywał w orkiestrze teatru opery komicznej, od 1828 r. w operze włoskiej. W 1846 r. zosłał powołany na profesora klasy wiolonczeli w konserwatoryum paryskiem. Z Chopinem łączyła go przyjaźń ścisła i serdeczna. Z kompozycyj zostawił tylko kilka utworów na wiolonczelę: koncert, war-

A. Pol.

. BIBLIOTEKA y

główna *

OBJAŚNIAM PODPISÓW AUTORÓW

zamieszczo?iych pod artykułami.

‘h P r    ^    P & •* £ • • » *    P

...........iii    i i    i i i i •    •    * i i

Szymon Askenazy.

Ad. Ant. Kryński. Aleksander Jelski. Apolinary Kostro.

A. Lange.

Aleksander Mogilnicki. Aleksander Moldenhawer. Aleksander Doliński. Antoni Prohaska.

Adam Mahrburg.

Dr Aleksander Czołowski. Aleksander Jabłonowski. Aleksander Kraushar. Andrzej Świętochowski. Boniecki Adam.

Baudouin de Courtenay. Bronisław Grabowski. Bolesław Mokrowicki. Stanisław Dziadulewicz.

Dr Alfons Pajewski.

Dr Aleksander Semkowicz. Dr Aloizy Winiarz.

Dr Antoni Puławski.

Dr Edward Przewóski.

Dr Józef Peszke.

Dr Józef Zawadzki.

Dr K. J. Gorzycki.

Dr Kazimierz Kraków.

Dr K. Rychliński.

Dr Malinowski.

Dr R. Radziwiłłowicz,

Dr Stanisław Karwowski Dr S. Poznański.

Dr Wojciech Kętrzyński. Dr Dzierżawski.

Edmund Diehl.

Dr E. W. Zieliński.

Emil Sokal inżynier. Estreicher Karol.

Feliks Kramsztyk.

Feliks Ochimowski.

Gustaw baron Manteuffel. Henryk Konic.

Dr Henryk Sawczyński. Prof. Henryk Struve.

Jan Homolicki.

Ignacy Radliński.

Jan Iwański.

Julian Adolf Święcicki. Józef Bojasiński.

J. F. Gaissler.

Dr Jan Karłowicz.

Józef Leski.

J. K. Kochanowski.

Dr J. Nusbaum.

Jan Sosnowski.

Józef Uzdowski.

Jan Władysław Dawid.

J.    WŁ Dom. J. W. Domaszewski. Każ.

K.    A.

K. J.

K. K.

K. Kr.

K. P.

Ks. A. K. D.

Ks. J. G. —

—• Kazimierz Kujawski — Karol Appel.

Dr Karol Jurkiewicz. Kazimierz Kaszewski. Kazimierz Król.

K.    Podernia.

Ks. August K. Diehl.

Ks. prałat J. Gnatowski. Likiert.

Ludwik Krzywicki.

L.    Rozpędowski.

L. R. K. — Ludwik R Korotyński.

Sławomir Miklaszewski. Maliniakówna Regina. Maryan Dubiecki.

Dr Maksymilian Flaum. Marcyan Zórawski.

Dr Maryan Massonius.

Jan Nitowski.

Maryan Olszewski.

Prof. Oswald Balzer.

Dr Piotr Chmielowski.

P. Lebiedziński.

Redakcya.

Ryszard Machlejd.

R.    Sułowski.

Stanisław Krzemiński.

Samuel Dickstein.

St Drzaż.— Stanisław Drzażdżyński.

Stanisław Kramsztyk. Stanisław Libicki.

S.    Mleczko.

Stanisław Posner.

Seweryn Smolikowski. Stanisław Fuk.

Stanisław Jan Czarnowski. Stefan Popowski.

Stanisław Rewieński. Stanisław Zakrzewski. Tatomir.

Dr Teodor Dydyński. Tadeusz Estreicher Tadeusz Korzon.

Władysław Bogusławski. Wacław Chrzanowski.

Walery Gostomski.

W. Lutosławski.

Wacław Nałkowski.

Witold Nowodworski. Władysław Piotrowski. Wincenty Rapacki. Władysław Andrychewicz. Władysław Prokesch. Włodzimierz Raszewski. Zygmunt Heryng.

Br. Znatowicz.

Antoni Pietkiewicz (A. PługR

L.

L. K.

L. R.

M.

Mai.

M. D. — M. F. — M. Żór. —

Mns.

N.

O.

O.    B. —

P.    Ohm. — P. L. —

R.

R. M. R. S.

s.

S. D.

S. K.

S. L.

S. M. — S. P. — S. S.

St. F. — St. J. Oz.— St. P. — St. P. — St. Zakrz.—

T.

T. D. — T. E. — T. K. — W. Bg. — W. Oh. — W. G. — W. L. — W. N. -W. Now. — W. P. — W. R. — Wł. Andr. WŁ Pr. — WŁ R. — Z. K. —

Zn.

»

\

4

À

2

y.:>

)

'

!

/ ?

'*

,

V

.

r

)

.

/

Kd

POLITECHNIKA KRAKOWSKA , BIBLIOTEKA GŁÓWNA î

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306376

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220342